Kiezen of boren. column. menno hurenkamp Hoofdredacteur s&d

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kiezen of boren. column. menno hurenkamp Hoofdredacteur s&d"

Transcriptie

1 column Kiezen of boren Politiek is de kunst van het langzaam boren in hard hout. Wie een boek gelezen heeft, voegt daar aan toe: Max Weber zei het al. En wie wat langer naar school geweest is, geeft ook nog even het citaat uit de lezing over Politik als Beruf, die Weber in 1919 in het op dat moment door revolutie geplaagde M nchen hield. Die Politik bedeutet ein starkes langsames Bohren von harten Brettern mit Leidenschaft und Augenmass zugleich. Het televisieprogramma EenVandaag kondigde met deze geleerde verwijzing in december vorig jaar de verkiezing van de politicus van het jaar aan. En een commentaar of opiniestuk in nrc is niet af zonder de verwijzing. Frits Bolkestein bracht een bundel uit onder de titel Boren in Hard Hout. Want Max Weber zei het al. Maar zo n socioloog zegt vaker wat. De patriciërszoon en intellectueel Karl Emil Maximillian Weber ( ) wist net zoveel van theologie als van recht of van economie. En reken maar dat dit veel was. Maar hij had vermoedelijk nooit een boor in zijn knuisten. Gelukkig heeft u tegenwoordig net als iedereen een Makita in huis. Pak hem uit de kast, druk hem tegen het aanrechtblad en stel zelf vast: in hard materiaal boort men snel of niet. Vergeet het langzaam. En duwen leidt tot een lelijk gat: de boor, en niet spierkracht, moet het werk doen. Vergeet het hard. Bovendien, en dat is belangrijker voor een uitspraak over politiek, is het idee van boren dat je het recht doet, alsmaar dezelfde kant op, alsof er geen tegenargumenten zijn. Vergeet het boren. Vergeet Weber. Alleen de politicus die falen wil gaat altijd rechtdoor. De goede politicus slalomt, soms naar zijn doel, soms niet, soms met geduld, soms niet, soms met principes, soms niet. Geinige maximes over het wezen van de politiek zijn precies dat: geinige maximes. Politiek is de kunst van het mogelijke je moet er even over nadenken, de grote en ondenkbare omwentelingen van de afgelopen eeuwen voor de geest halen, voor je je realiseert wat voor onzin deze uitspraak is. Overigens ook van een Duitser, de Pruisische staatsman Otto von Bismarck ( ). Die EenVandaag-politicus van het jaar werd Geert Wilders, nemesis van linkse tobbers. Ooit moest de verzorgingsstaat worden bedacht en bediscussieerd. Best moeilijk. Nog eerder moest ooit een grondwet worden verzonnen en bepraat. Geen sinecure. Tussendoor nog het vrouwenkiesrecht. Ook geen pretje. Nu hoeft alleen maar de beschaving verdedigd te worden, de redelijkheid. Wat zullen we doen met een leider van een fractie waarvan de leden door brievenbussen plassen? Zullen we die bestuderen en begrijpen langzaam, als in hard hout borend, begrip gaan uitstralen jegens de verheerlijking van de domheid en het geweld? Omdat de gewone mensen in de gewone wijken zich anders gewoon tekort gedaan voelen? Nee toch. Politiek is de kunst van het snel prikken met een speld in een ballon. Politiek is de kunst van het leuker en interessanter en slimmer zijn dan je tegenstander. Politiek is de kunst om je geen moment te laten verleiden dat het kiezen of delen is, dat het linksom of rechtsom is, dat het van tweeën één is. De sociaal-democratie moet kiezen, kun je in links-liberale kringen horen, of ze conservatief wil zijn of progressief. Ga eens de missie in Afghanistan uitleggen aan jullie hardcore constituency, de boomhutkrakers in Wageningen, lieve links-liberalen. Politiek is de kunst van je eigen wapens kiezen. En dan moedig voorwaarts, niet versagen. menno hurenkamp Hoofdredacteur s&d 3

2 interventie 4 Voorwaarts, en niemand vergeten! Vlak voor haar vertrek uit de actieve politiek deed Femke Halsema de PvdA een voorstel. Het was kiezen of delen. Kiezen tussen een liberaal-progressieve koers samen met GroenLinks en d66 of een cultureel-conservatieve koers met de sp. En als we niet konden kiezen, dan maar opdelen. Wij vinden dit een oneerbaar voorstel; en gelukkig velen met ons, zo blijkt uit de reacties op Halsema s voorstel. Wij laten ons niet zomaar opsplitsen. Integendeel, het is volgens ons juist de historische roeping van de PvdA niet te kiezen tussen de academicus en de postbode, tussen hoogen laagopgeleiden. De PvdA heeft altijd een brede volkspartij willen zijn. Dat levert een spagaat op, maar hierin ligt precies de uitdaging voor de sociaal-democratie: hoe diverse lagen van de bevolking met elkaar te blijven verbinden in een progressief en vooruitstrevend verhaal over de toekomst van onze samenleving, een verhaal dat niemand in de kou laat staan. Voorwaarts, en niemand vergeten. Wij zijn voor een linkse samenwerking, maar wat zijn, in de context van vandaag, de woorden, de zinnen, de slogans, die daarvoor de inhoudelijke basis bieden? We doen een bescheiden poging er een paar te formuleren. Wij menen dat een brede sociaal-democratische partij moet streven naar een samenleving die democratisch, eerlijk, fatsoenlijk en liefst ook een beetje vrolijk is. Democratie is meer dan een verzameling besluitvormingsprocedures. Het is een formidabel bindmiddel. In een representatieve democratie kiezen wij de overheid. Dus niet: zij daar op het pluche, zij doen maar wat en wij zijn de dupe. Of de overheid als geluksmachine waar we eindeloos aanspraak op kunnen maken zonder zelf iets te doen. Nee: de overheid, dat zijn wij. Dat kiezen vraagt om actief burgerschap. En om de stimulering daarvan. Want in onze diplomademocratie zijn het in de praktijk al te vaak alleen de hoogopgeleiden die gebruikmaken van de mogelijkheden van de democratie. Democratie is tevens een beschaafde manier om met verschillen om te gaan, de garantie om in vrijheid onze eigen levens te leiden. Niet door elkaar uit te sluiten, te verketteren, of zelfs fysiek te lijf te gaan, maar door met wederzijds respect het gesprek aan te gaan. Een democratische samenleving is een open samenleving. Niets is zeker. Niemand heeft de waarheid in pacht. Wie toch de waarheid claimt en deze aan een ander op wil leggen, bijvoorbeeld door een straf te zetten op geloofsafval, door zich af te keren van onze westerse samenleving, of omgekeerd, door ons een exclusief joods-christelijke traditie aan te meten, helpt niet alleen de democratie, maar ook genoemde vrijheid om zeep. Vrijheid geldt voor iedereen. Absolute zekerheid, veiligheid en maakbaarheid kunnen van overheidswege niet gegarandeerd worden. Dat betekent niet dat we iedereen maar aan zijn lot overlaten, of dat iedereen dat maar in eigen handen moet nemen. Een rechtvaardige samenleving vereist een vangnet (let wel, geen hangmat). Zo n vangnet kan alleen bestaan via een voortdurende herverdeling van middelen, bijvoorbeeld in de vorm van verzekeringen of collectieve lasten. Die herverdeling moet eerlijk tot stand komen. De sterkste schouders dragen de zwaarste lasten, zo luidt het terechte cliché. Weg met de subsidie voor kastelen, in plaats daarvan een flinke belasting op bonussen en excentrieke inkomens. Het tegengaan van grote inkomensverschillen verhoogt het welzijn van iedereen in de samenleving, zo blijkt uit tal van onderzoeken. Naast de sociaal-economische is er nog een tweede betekenis van eerlijkheid, de juridische. In onze rechtsstaat heeft Vrouwe Justitia een blinddoek voor opdat iedereen gelijkelijk behandeld

3 interventie wordt, zonder aanziens des persoons. Wie daaraan rommelt, bijvoorbeeld door de rechtspraak te politiseren, zet de deur open voor willekeur en totalitaire praktijken. In een fatsoenlijke samenleving wordt niemand vernederd, niet door andere personen en niet door instituties. Zo is fatsoen bedoeld in het beginselprogram van de PvdA. Helaas is die notie van fatsoen in Nederland versmald tot gedragsregels die je op een bordje in het zwembad of in het portiek van de flat ophangt. Laten we die brede versie van fatsoen nieuw leven in blazen. Dan blijken fatsoen en democratie twee zijden van dezelfde medaille. Het gaat om volwaardigheid van iedereen, om het behoud van zelfrespect en eigenwaarde. Een prestatiemaatschappij waarin alleen winnaars tellen en die verliezers links laat liggen is een kille, onfatsoenlijke samenleving. Dat geldt zowel op mondiaal als op nationaal niveau. En een samenleving die haar milieu verpest, gedraagt zich onfatsoenlijk ten opzichte van haar kinderen en kleinkinderen. Tot slot. Mag het alstublieft allemaal een beetje vrolijker, met wat humor en zelfspot, iets meer relativeringsvermogen? Het wordt zo kinderachtig met al die verkettering over en weer, met die verschrikkelijke gelijkhebberigheid. En maar roepen om het recht van vrije meningsuiting. Maar zodra de ander er gebruik van maakt, op je rug gaan liggen jammeren dat je gedemoniseerd wordt. Kom, stel je niet aan, sta op en maak een goede grap. Valt er tenminste wat te lachen. hans harbers, jan harbers & henk harbers Broers en PvdA-lid Opkomen voor het beschavingsideaal We zijn na de vorige s&d bijna klaar met het boek van Martin Bosma, maar jammer genoeg nog niet helemaal. Aan alles wat erover gezegd is, wil ik nog enkele opmerkingen toevoegen. Bosma legitimeert zijn aanval op de PvdA met een beroep op Jacques de Kadt die eind jaren dertig heel goed begreep hoezeer fascisme en nationaal-socialisme de massa konden verleiden door de schuldigen aan te wijzen voor alle sociale en politieke ellende die het Europese continent teisterde, en door met uitschakeling van de democratie te beloven orde op zaken te stellen. Die schuldigen waren ook toen al de linkse kerk en etnische, culturele en religieuze Gemeinschaftsfremden, zoals de nationaal-socialisten ze noemden. Heel scherp zag De Kadt dat deze totalitaire verleiding het einde kon betekenen van een sociale, humane, vrijzinnige en in alle opzichten democratische samenleving. Volgens zijn eliteleer werden deze bewegingen beheerst door de valsemunters van de schijnelite, die met hun demagogie, charlatanerie, mythes en machtsbelustheid erin slaagden de massa op hun hand te krijgen. In Bosma s boek zit een uiterst merkwaardige redenering voor iemand die zichzelf ziet als een erfgenaam van De Kadt. Met een discutabel beroep op de socioloog Van Doorn typeert hij zowel het fascisme als het nationaal-socialisme en het communisme als socialismen. Dat positioneert bij Bosma het democratisch socialisme op een gecompliceerde wijze tegenover de democratische rechtsstaat, die nu door de islamitische ideologie wordt bedreigd. Om goed te kunnen zien hoe Bosma zijn mythe construeert, is een historische analyse nodig van de voor- en naoorlogse sociaal-democratie. De confrontatie van de Europese sociaal-democratie met het fascisme en nationaal-socialisme zou daarin een prominente plaats moeten hebben. Tussen Jacques de Kadt en de sdap bestond in de jaren dertig geen verschil van mening over de verwerpelijkheid van fascisme, nationaalsocialisme en communisme. Dat gold zowel voor de diepe overtuiging van de sdap dat de parlementaire democratie verdedigd moest worden, als voor de even diep gewortelde afkeer van het fascistische beginsel van de Gemeinschaftsfremden, dat leidde tot uitsluiting, ontrechting en vervolging. 5

4 6 interventie In de sociaal-economische en financieel-economische opvattingen van het nationaal-socialisme en het fascisme vindt Bosma voedsel voor zijn socialistenleer. Nationaal-socialisten en fascisten organiseerden het sociaal-economische leven volgens het model van de corporatieve staat als middel om de doelen van hun totalitaire regime te bereiken. De sdap voelde niets voor de corporatistische staat. In het Plan van de Arbeid vind je wel een vorm van corporatistische ordening van het sociaal-economisch leven, maar niet als constituerend element van de staat. Jacques de Kadt omhelst het plansocialisme en het daarop gebaseerde Plan van de Arbeid. Is dat Bosma ontgaan? Dat geldt ook als het gaat om een keynesiaanse economische stimuleringspolitiek. Er is zeker overeenstemming te vinden tussen de opvattingen van Keynes, Hjalmar Schacht, de minister van financiën van Hitler, de New Deal van de vs en het Plan van de Arbeid van de sdap. Maar zit in deze coïncidentie een argument om elke keynesiaanse politiek in de verdachtenbank te plaatsen? De geschiedenis heeft bij Bosma een doel: De Kadt zag het in de jaren dertig al goed en is wederom Bosma s held van de jaren zestig, toen hij kritiek uitte op de door toedoen van Nieuw Links hervormde PvdA (de nieuwe schijnelite, aldus Bosma). De Kadt c.s. beschouwden zichzelf als de werkelijke elite waarvan de partij het moest hebben. Dat rechthaberische werkte als een rode lap op een stier bij een groeiende groep die zocht naar het einde van de verstarde politieke en maatschappelijke toestand en naar een doorbreking van de impasse in de Europese verhoudingen een groep die bovendien de nucleaire dreiging actueel hield. De Duitse deling en het ontbreken van overeenstemming over de Duitse oostgrens stonden daarbij centraal, naast de door de vs gedomineerde navo, die niet toeliet het fascistische Portugal aan te pakken en wel toeliet om te overwegen Franco Spanje toe te laten tot het bondgenootschap. De Kadt c.s. hadden zeker reden tot kritiek op de handel en wandel van Nieuw Linksers. Ook naar mijn oordeel ik was overigens één van de auteurs van Tien over Rood liep de vernieuwde partijleiding onze vrienden van de spd voor de voeten met ondoordachte uitlatingen over de Duitse kwestie. Er gebeurden absurde dingen, zoals een partijvoorzitter Ien van den Heuvel die na een bezoek aan Oost-Berlijn de bouw van de muur vergoelijkte. Maar wat zouden De Kadt en de zijnen hebben gevonden van het overleg dat een delegatie van de PvdA onder leiding van Joop den Uyl en een delegatie van de spd onder leiding van Willy Brandt daarna hadden over de Duitse kwestie? Willy Brandt begreep het allemaal beter dan zij en wist ermee om te gaan. Ik sluit niet uit dat de Ostpolitik van de spd door De Kadt c.s. met scepsis werd gadegeslagen. Bosma zoekt ook steun in de opvattingen van Drees senior en junior voor zijn stelling dat de PvdA het fundamentele probleem van de immigratie niet heeft onderkend. Maar het aanroepen van Drees snijdt net zomin hout als zijn beroep op De Kadt. Mensen uit islamitische landen werden door Drees niet zoals de pvv dat doet getypeerd als het voertuig waarmee een islamitische ideologie werd geïmporteerd die het gemunt heeft op onze beschaving. Ik durf de stelling aan dat Drees senior en junior zich gevonden zouden hebben in de opstelling van Job Cohen, die opkomt voor hetzelfde beschavingsideaal en zich daarom evenzeer keert tegen Wilders en Bosma als tegen fundamentalistische moslims die het gemunt hebben op de beginselen waarop naar het oordeel van de sociaal-democratie onze maatschappelijke, economische en politieke orde gebaseerd dient te zijn. arie van der hek Research fellow bij de wbs Weg met staat, markt en bemoeienis Het krappe verlies dat de PvdA leed bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen en de niet positief stemmende peilingen voor de verkiezingen van de Provinciale Staten en de Senaat zelfs tijdens de

5 interventie grootste saneringsronde sinds lange tijd maken het formuleren van een gezaghebbend en overtuigend alternatief voor het economische verhaal van het zittende kabinet belangrijker dan ooit. Dat alternatief moet vanzelfsprekend niet archaïsch en conservatief zijn. Een dogmatisch terugdringen van marktwerking of het opnieuw nationaliseren van eerder geprivatiseerde nutsvoorzieningen is niet per definitie de juiste weg naar een eerlijker Nederland. Tegelijk moet een sociaal-democratisch verhaal wel meer inhouden dan een milde vorm van het liberalisme. Een eerste maar belangrijke stap die moet worden genomen om tot een dergelijk verhaal te komen, is grondiger na te gaan denken over het conceptuele kader dat de grenzen stelt waarbinnen het debat over de economie op dit moment wordt gevoerd. Dat kader is gebaseerd op onbewezen liberale aannames die dusdanig dominant in ons denken zijn geworden, dat ze niet ter discussie worden gesteld. Er heerst een intellectuele armoede op links, die zich vooral manifesteert in de ruimte tussen de partij- en beginselprogramma s. Ook sociaal-democraten nemen nu, vaak onbewust, aan dat de markt en de staat twee losstaande verschijnselen zijn die elkaar uitsluiten en zelfs tegengesteld aan elkaar zijn. Een gevolg van deze scheiding op conceptueel niveau is dat elke poging van de overheid om invloed uit te oefenen op economisch handelen veel te makkelijk kan worden weggezet als een marktverstorende ingreep. Bovendien kunnen privatisering, versobering van sociale voorzieningen en invoering van marktwerking in de publieke sector zo als een logische en noodzakelijke correctie op een te groot gegroeide overheidsinmenging worden gepresenteerd. Het enige wat voorstanders van een eerlijker Nederland dan nog kunnen doen, is die ingrepen verdedigen op grond van hun idealen. Een aansprekend sociaal-democratisch alternatief voor het huidige beleid zou overheidsingrijpen echter niet moeten hoeven verdedigen. Het stellen van een eigen kader, dat de liberale aannames weerlegt, maakt het mogelijk een offensieve in plaats van defensieve rol aan te nemen in het debat. De harde scheiding die liberalen maken tussen overheid en markt is een illusie. De markt is geen natuurlijk verschijnsel dat zonder politieke besluitvorming vanzelf zou zijn ontstaan, maar kan alleen bestaan door die politieke besluitvorming. De vrije markt die de liberalen willen is daarmee slechts een van vele mogelijke combinaties van regels die door de wetgever kunnen worden gesteld. Wat zij voorstaan is niet zozeer minder regels, maar een andere combinatie van regels. Regels moeten geen doel op zich zijn, maar het is wel tijd het debat open te gooien om zo een combinatie van regels te vinden die het best bij de door ons gestelde doelen past. Het armoedige rechtse jargon van de markt als noodzakelijk gegeven vraagt om een alternatief verhaal in nieuwe, betekenisvolle taal. De term publieke onderneming mag daarin niet ontbreken. De woorden staat, markt en bemoeienis kunnen we missen als kiespijn. marius bakx, chris meulmeester & fedde ypma Lid van Jong wbs Moslims en katholieken Sinds de toenmalige d66-leider Thom de Graaff in 2002 de naam van Anne Frank aanriep om het Nederlandse volk te waarschuwen voor de opmars van de Lijst Pim Fortuyn, is in het debat met Nieuw Rechts de analogie met de jaren dertig nooit ver weg geweest. Vorig jaar zomer betitelde een columnist in de Volkskrant het aankomende gedoogkabinet-rutte als Bruin i. En in december baarde Job Cohen opzien, en bij menig commentator verontwaardiging, door in een interview met Vrij Nederland de anti-islamstemming van nu in één adem te noemen met de gevoelens van zijn moeder in Ed van Thijn legde desgevraagd uit waarom de vergelijking met de zwarte jaren dertig zo gemakkelijk verkeerd valt. We weten nu wat er uiteindelijk met de joden is gebeurd, en dit gruwelijke retrospectief maakt de analogie met de jaren dertig vrijwel onhanteerbaar als argument tegen 7

6 8 interventie Nieuw Rechts, aldus Van Thijn. Ook al zijn er best zekere historische parallellen voor wie ze zien wil. Maar is er in de argumentatie tegen Nieuw Rechts niet een betere historische parallel te trekken, minder controversieel en daardoor misschien wel zo effectief? In haar programma streeft de pvv naar een inperking van de grondrechten van Nederlandse moslimburgers. De islam kan op geen enkele manier aanspraak maken op de voorrechten van een godsdienst. Dus: koranverbod, moskeeverbod, sluiting van islamitische scholen en een speciale heffing op hoofddoeken. Lijkt dit niet verdacht veel op de tweederangs positie die rooms-katholieken ten tijde van de Republiek om geloofsredenen werd toegemeten? Overal waar de Staatsen tijdens de Opstand de macht overnamen werd een proces van protestantisering doorgevoerd. (Horen we hier een echo van in Wilders ontislamisering?) In de praktijk verliep dat overigens traag, want de gewetensvrijheid gold als een belangrijke verworvenheid van de Opstand, die niet geheel mocht worden prijsgegeven. De Gereformeerde Kerk was de enige officieel erkende, maar een eventueel afwijkend geloof werd getolereerd, zolang het maar niet (al te) openlijk werd beleden. Don t ask, don t tell. Van geloofsvervolging had men genoeg. Vergeleken met de veel hardere interreligieuze omgangsvormen in omringende landen sprong de Republiek er nog als tolerant uit. Maar toch. Godsdienstuitoefening was katholieken niet toegestaan, zo min als het houden van processies en bedevaarten. Voormalige katholieke kerken werden geconfisqueerd en gingen over in gereformeerde handen. Voor een overheidsbetrekking kwamen katholieken niet in aanmerking, daarvoor moest je gereformeerd zijn. Waren er sociale spanningen, dan kon de paap al gauw de zondebok zijn bij wie het eerst de stenen door de ruiten vlogen. Vooral in de katholieke zuidelijke provincies heeft deze achterstelling diepe sporen getrokken. Onder de Republiek kregen deze katholieke gewesten geen stem in de Staten-Generaal. Als Generaliteitsland en militaire bufferzone werden ze rechtstreeks bestuurd door diezelfde Staten-Generaal. Is het toeval dat de pvv bij de Kamerverkiezingen haar beste uitslagen boekte in uitgerekend deze gebieden? Wilders probeert niet voor niets de daar altijd sluimerende anti-hollandse sentimenten tot leven te wekken. Maar let op: de kiezers daar lopen achter de man aan die een groep medeburgers om geloofsredenen in het verdomhoekje wil zetten, waar hun voorouders twee eeuwen lang in gevangen werden gehouden. Is het niet tijd om het historisch besef van onze katholieke medeburgers op dit punt eens op te frissen? Laat Job Cohen, straks op campagne in de voormalige Generaliteitslanden, het argument maar eens uitproberen. Tijdens een lezing in Venlo misschien? pieter nieuwenhuijsen Freelance journalist Midden-Oosten De relatie van Iran met het Westen is ronduit slecht. De tragische executie van de Nederlands- Iraanse Zahra Bahrami bewees dat nog eens. Zonder enig overleg of aankondiging werd de vermeende wetsovertreedster ter dood gebracht. Een verrassing had deze treurige daad echter niet mogen zijn. In de dertig jaar dat Iran een islamitische staat is, had het nooit normale contacten met Europa of Amerika. De Amerikanen hadden na de val van hun vriend de Sjah wel een grote mond over de democratisering. Maar veel heeft het niet opgeleverd. Deels omdat die grote woorden kwamen van de voormalige bondgenoot van een onderdrukker. Maar ook omdat veel van wat de Amerikanen zeiden neerkwam op stereotypering van Iran en alle Iraniërs, in plaats van strikte kritiek op het regime. In 2004 diende de betrekkelijk liberale president Mohammed Khatami een voorstel in bij de regering-clinton om de relaties tussen de landen te verbeteren. Maar Clinton en zijn adviseurs wezen het af. Het was een historische mogelijkheid die niet werd benut. De opkomst van de huidige

7 interventie president Ahmadinejad is deels te verklaren als reactie op deze vernedering. Net als zijn buurlanden heeft ook Iran ambities om een sterk land te worden. Vandaar de atoomcentrales. In het Westen is dit bepalend voor het beeld van Iran (dat zowel Ahmadinejad als zijn Amerikaanse en Israëlische tegenhangers graag hoog houden); dat van een recalcitrant en gevaarlijk land dat de Verenigde Naties tart en dat misschien wel een kernbom wil ontwikkelen. Maar men kan deze manoeuvres ook lezen als tekenen van een cosmetische oorlog die niemand kan winnen. Want veel is niet wat het lijkt in deze strijd. De regering-ahmadinejad staat onder grote druk van de gewone mensen om de economische en maatschappelijke problemen van het land op te lossen. Daarnaast oefenen ook technocraten aan de rand van de macht druk op de Iraanse regering uit, om de relaties met het buitenland te normaliseren. Ondanks zijn harde optreden heeft juist Ahmadinejad het herstel van contact met de Verenigde Staten hoog op de agenda. Nu heel boos zijn op Iran is verklaarbaar en tot op zekere hoogte zelfs onvermijdelijk. Tegelijkertijd speelt op de achtergrond een groter proces dat vraagt om een zekere behoedzaamheid. Op dit moment ondergaan Tunesië, Algerije, Jemen en Egypte een volksopstand. Maar in het Midden- Oosten hebben liberale organisaties helaas geen georganiseerde achterban, dus zijn ze daar ook geen noemenswaardige politieke actoren. Bij de islamitische politieke partijen is dat anders. Zij zijn wel goed georganiseerd en krachtig en wie schetst de Westerse verbazing kiezen er steeds vaker voor deel te nemen aan verkiezingen en aan het politieke proces van hun land. De les daarvan is dat democratisering in het Midden-Oosten niet gaat via confrontatie met het Westen. En dat wanneer er een keer verkiezingen zijn, die niet altijd tot een regering leiden die het Westen graag ziet. De tragische dood van Bahrami wijst nog eens op de noodzaak alle mogelijkheden tot dialoog te benutten. Het is daarbij van belang oog te hebben voor de belangen van de landen in de regio, die geen behoefte hebben aan een head on collision met Iran. Waarom heeft minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal Turkije niet gevraagd te bemiddelen in de zaak van Zahra Bahrami? Mogelijk kan via de relatie die de buurlanden met Iran onderhouden, ook een betere relatie tussen het Westen en Iran worden bewerkstelligd misschien zelfs met Israël erbij. De Europese Unie heeft altijd een low-key aanpak gehanteerd met betrekking tot bevordering van de democratie. Anders dan de Amerikanen zijn de Europeanen gericht op dialoog en op culturele en economische uitwisseling. Op de lange termijn kunnen zo betekenisvolle verbeteringen worden bereikt, die met grote woorden alleen zeker niet tot stand zullen komen. farhad golyardi Hoofdredacteur van Eutopia 9

8 Pas op: een wolf! Is de uitsluiting van joden in de jaren dertig te vergelijken met de situatie van moslims nu? De vraag blijft voor veel emoties zorgen. Vandaar dat het weekblad Vrij Nederland niet aarzelde om Job Cohen een bevestigend antwoord in de mond te leggen. Maar waar gaat het precies over? ido de haan 10 Onlangs voegde Job Cohen een nieuw hoofdstuk toe aan de voortgaande discussie over de Tweede Wereldoorlog en het nazisme als referentiepunt in het hedendaagse politieke debat. Ik heb het dan niet over de vergelijking die Cohen getrokken zou hebben tussen joden in de jaren dertig en moslims in deze tijd in een interview met Vrij Nederland van 15 december. Dat non-event het bleek dat niet Cohen, maar de verslaggever van Vrij Nederland de vergelijking zo aantrekkelijk vond dat die zelfs in de kop terugkeerde was voor Cohen-bashers in de landelijke pers en in de blogosfeer aanleiding vrolijk verder op de PvdA-voorman in te hakken. Daarmee gingen ze eraan voorbij dat Cohens bijdrage aan deze discussie een andere was. Zoals hij tijdens de Hannie Schaft-herdenking in Haarlem van 28 november van het vorige jaar naar voren bracht, was de veelvuldige vergelijking van hedendaagse misstanden met het historisch fascisme onverstandig. Het zou leiden tot een begripsinflatie die afbreuk doet aan de ware betekenis van het fascisme. Belangrijker was dat de vergelijkende discussies over de vraag wie fascisten zijn, afleiden van de werkelijke Over de auteur Ido de Haan is hoogleraar Politieke geschiedenis aan de Universiteit Utrecht problemen. Het risico bestaat dat we op een dag ontdekken dat we een discussie over woorden hebben gevoerd, waarin zowel de historische als de hedendaagse werkelijkheid geen recht is gedaan. Verstandig is hier misschien het meest op zijn plaats. Terecht wijst Cohen erop dat de vergelijking met het fascisme vaker te onpas dan te pas wordt gemaakt. En dan gaat het zeker niet alleen om alarmistisch links dat de noodklok luidt over radicaal rechts. Wilders waarschuwing voor het islamofascisme en Bosma s stelling dat het nazisme geparenteerd is aan het socialisme behoren eveneens tot het repertoire van comparatieve invectieven. Minstens zo belangrijk is dat het hier om een metadebat gaat. Net zoals eerder de discussie over de toon van het debat sinds de opkomst van Fortuyn, wordt ook rond de historische vergelijking met het nazisme veel gepraat over de zin van het debat en de motieven van de deelnemers, en maar weinig over de zaak zelve. Toch is het nog maar de vraag of verstandigheid in deze kwestie afdoende is. Om te beginnen zullen we moeten leven met het feit dat het fascisme, nazisme en de moorddadigheid van de afgelopen eeuw diep zijn doorgedrongen in het collectieve geheugen. Verwijzingen naar

9 Ido de Haan Pas op: een wolf! de jodenvervolging of de totalitaire verleiding kunnen weinig verhelderend of verheffend zijn, maar het zou vreemder zijn als een dergelijk historisch breukvlak geen enkele rol meer zou spelen in de huidige tijd. We leven nu eenmaal in een cultuur die staat in de schaduw van Auschwitz, en overigens ook van Armenië, de Goelag, China s Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie, Cambodja, Darfur, en zo nog een hele reeks genocides. Het zijn er simpelweg te veel om ons onbezorgd te koesteren in de gedachte dat de ruiters van de Apocalyps voortaan en tot in de eeuwigheid aan onze deur voorbij zouden gaan. Daar komt nog iets bij. Zoals de historicus Hans Blom in zijn recente Cleveringalezing nog eens onderstreepte, is een van de belangrijkste conclusies van het onderzoek naar de radicalisering van etnische en politieke tegenstellingen dat er weinig hoop meer is op een goede afloop als dergelijke tegenstellingen een gewelddadig karakter hebben aangenomen. Op het moment dat deportaties en massaslachtingen beginnen, is het domweg te laat er nog wat aan te doen. Vandaar dat gewezen wordt op de noodzaak van early warning -systemen, die de voortekenen van etnisch geweld kunnen registreren op een moment dat er nog wel wat tegen te doen is. Probleem van dergelijke sociaal-culturele seismografen is dat ze soms te fijn zijn afgesteld en bij de minste of geringste trilling kunnen uitslaan. Daarom wordt er in de discussie over de vergelijking met het fascisme vaak gewezen op het cry wolf -effect: bij veelvuldig gebruik raakt de vergelijking sleets en neemt de alarmerende waarde af, zodat er geen acht meer op wordt geslagen wanneer de alarmbel wel een keer terecht af gaat. Dat gevaar is niet denkbeeldig, maar tegelijk minder groot dan wel eens wordt gevreesd, zolang de vergelijking met het nazisme op zuivere gronden wordt gemaakt. Want het gaat niet simpelweg om xenofobie, het zoeken van een zondebok of om oproepen tot uitsluiting van een bevolkingsgroep. Dat is misschien onaangenaam en ongepast, maar het is niet kenmerkend voor het nazisme van de jaren dertig. Doorslaggevend is de opstelling van politieke elites, de reactie van de staat en de codificering van dergelijke opvattingen in wetten en maatregelen. Daarin verschilde het nazisme van veel andere radicale bewegingen van de afgelopen eeuw. Het Duitse antisemitisme was Als deportaties en massaslachtingen beginnen, is het domweg te laat er wat aan te doen al vanaf de jaren 1880 in verenigingen en partijen georganiseerd, maar wat er veranderde rond 1930 was dat conservatieven en liberalen meenden dat concessies aan Hitler de beste manier waren om hun eigen programma tot uitvoer te brengen. En het was de neerslag van het antisemitisme in wetten en besluiten, die het van een domweg irritant maatschappelijk verschijnsel tot een onomkeerbare dodelijke bedreiging maakte. Juist op dat punt is een vergelijking tussen het nazisme van de jaren dertig en de huidige tijd op zijn plaats. De cda-dissidenten die zich keerden tegen een coalitie met de pvv hadden goed begrepen dat daarmee een kritische grens werd overschreden. Zolang Wilders en consorten vanaf de zijlijn riepen waren ze irritante en met erg veel goede wil misschien nog wel nuttige provocateurs van de maatschappelijke consensus. Maar met hun toetreding tot de politieke macht worden hun denkbeelden gesanctioneerd door de middenpartijen en dreigt de islamofobie tot regeringsbeleid verheven te worden. Daarmee is de stap gezet voorbij de verboden drempel. De vergelijking met het nazisme maakt duidelijk dat we alle reden hebben ons hierover zorgen te maken: pas op, een wolf! 11

10 Verlangen naar een ander volk De tegenstelling tussen progressief links en conservatief links is schijn. De PvdA moet niet vallen voor de droom van GroenLinks en d66 om samen een opstand van de elite te ontketenen. Herstel van het vertrouwen bij lager opgeleiden is het doel, volgens Paul Bordewijk. paul bordewijk 12 Zou het niet eenvoudiger zijn wanneer de regering het volk zou ontbinden en een ander volk zou kiezen? Zo reageerde de Oost-Duitse toneelschrijver Bertolt Brecht in zijn gedicht Die Lµsung, toen na het neerslaan van de Oost- Berlijnse opstand in 1953 pamfletten werden verspreid met de boodschap dat het volk het vertrouwen van de regering verspeeld had en dat moest terugwinnen door tweemaal zo hard te werken. Het was een riskante boutade onder een totalitair regime dat in een crisis verkeerde, maar Brecht kon zich dat als icoon van het Oost- Duitse theater veroorloven. Ook in het huidige Nederland zie je bij de politieke elite veel ontevredenheid over het volk, zeker ook binnen de Partij van de Arbeid. Dat kwam het meest pregnant tot uitdrukking in de oproep van oud-minister Guusje ter Horst tot een opstand van de elite. Zij vond niet dat de regering een ander volk moest kiezen, maar dat de elite tegen het volk in opstand moest komen. Dat was niet zoals bij Brecht een boutade, zij meende het. Net zoals het de elitair anarchist Over de auteur Paul Bordewijk is publicist Noten zie pagina 17 Roel van Duyn ernst was met zijn klacht over het klootjesvolk in de jaren zestig van de vorige eeuw. Onlangs hoorde ik Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van Groen- Links, ervoor pleiten dat links voor de elite kiest, want het volk wordt steeds rechtser. Wie precies de elite vormen is daarbij overigens niet altijd duidelijk. Het kan gaan om de hoger opgeleiden, de weldenkende mensen, maar ook om het netwerk van invloedrijken dat door de Volkskrant jaarlijks beschreven wordt, of om de opinieleiders. Die twee laatste groepen tonen geen grote overlap, maar zijn wel allebei hoogopgeleid. Voor het gemak reken ik mijzelf ook maar tot de elite. Soms krijg je de indruk dat de opstand van de elite tegen het volk al begonnen is. Uit de door Wikileaks openbaar gemaakte ambtsberichten van de Amerikaanse ambassade in Nederland blijkt dat Nederlandse ambtenaren samenspanden met de Amerikanen om de vicepremier onder druk te zetten zodat hij zou instemmen met een militaire missie die zowel door de bevolking als door de Tweede Kamer én door zijn eigen partij werd afgewezen. Dat is deloyaal tegenover de Nederlandse samenleving, zeker omdat daar-

11 Paul Bordewijk Verlangen naar een ander volk bij ook de deelname van Nederland aan de g20 in de waagschaal werd gezet. De opstand van de elite was dus al in gang gezet voordat Guusje ter Horst ertoe opriep. Waarom zou de elite in opstand moeten komen tegen het volk? Wat is er mis met het volk, en met het klootjesvolk in het bijzonder? Wel, van alles: > Het volk luistert naar de verkeerde muziek. Het houdt van André Hazes en Frans Bauer. Wij van de elite daarentegen doen niets liever dan luisteren naar het Asko Schµnberg Ensemble of Alphons Diepenbrock. > Het volk houdt van de verkeerde schilderijen. Het waardeert Corneille pas wanneer Cobra voor ons allang passé is. > Het volk ziet er niet uit. In de Schouwburg zie je nauwelijks nog mannen met een stropdas om. In plaats daarvan dragen ze horizontaal gestreepte truien van de hema, waarmee ze hun dikke buik benadrukken. Vrouwen persen hun te dikke achterwerk in veel te nauwe leggings, of laten onbeschaamd de bandjes van hun string boven hun broek uitkomen. > Het volk leeft ongezond. Het eet, drinkt en rookt te veel en beweegt te weinig. Daardoor doet het volk een te groot beroep op de ziektekostenverzekering. > Het volk is consumptieverslaafd. Het koopt en koopt maar. Volkse mensen zijn, zoals Jacques de Kadt dat met de hem eigen fijnzinnigheid uitdrukte, maagmensen. 1 Wij van de elite daarentegen zijn dynamische cultuurmensen. 2 > Het volk rijdt in steeds grotere auto s. Het is daarom tegen rekeningrijden en betaald parkeren. Zo wordt het nooit wat met het milieu. > Het volk wil in de verkeerde huizen wonen. Geen stijlvolle appartementencomplexen met allure, ontworpen door grensverleggende modernistische architecten, maar huizen met een puntdak en in de voortuin een tuinkabouter met een puntmuts. Architecten krijgen daar een punthoofd van. > Het volk is tegen grote infrastructurele projecten. Houd een referendum over de Amsterdamse Noord/Zuidlijn of de RijnGouwelijn door Leiden, en je merkt dat het volk geen begrip heeft voor de strategische betekenis van dat soort railverbindingen. > Het volk is jaloers. Het volk begrijpt niet dat we aan de top van het bedrijfsleven en bij de overheid unieke talenten nodig hebben van wie een uitzonderlijke prestatie wordt gevraagd, en dat daar een ruimhartige beloning tegenover mag staan. Hoe genereer je als bank voldoende omzet als je geen bonussen mag uitkeren? > Het volk is lui. Het volk heeft een negen-totvijfmentaliteit, en wil ook nog zoveel mogelijk vrije dagen. Probeer op vrijdagmiddag maar eens iemand aan de telefoon te krijgen. Zelfs in politiek Den Haag begint het kerstreces al half december. Terrassen zitten ook overdag overvol. Vrouwen zijn niet bereid fulltime te werken, maar vluchten in deeltijdbaantjes. Men wil zo vroeg mogelijk met pensioen. > Het volk is conservatief en verwend. Het wil vasthouden aan een stagnerende verzorgingsstaat die niet past bij de eenentwintigste eeuw. Mensen willen niet ontslagen worden, en als dat toch gebeurt willen ze een uitkering. Ze begrijpen niet hoe frustrerend dat is voor de economische dynamiek. Hoe kunnen wij zo ooit de concurrentie met China en India aan? > Het volk is egoïstisch. Men heeft liever goede ouderenzorg in Nederland dan dat het geld naar ontwikkelingslanden gaat. Hoe kan Afrika zo ooit het welvaartsniveau van China en India bereiken? > Het volk wil niet vechten. Het realiseert zich niet hoe belangrijk de deelname aan navomissies is om Nederlanders op de juiste posities in internationale organisaties te krijgen. > Het volk wil maar niet inzien wat een verrijking de multiculturele samenleving voor ons land betekent. Men klaagt alleen maar over de overlast van Marokkaanse hangjongeren, en heeft geen oog voor al de exotische restaurants die de multiculinaire samenleving ons gebracht heeft. > Het volk is tegen Europa. Het is bang voor de concurrentie uit lagelonenlanden. Maar we zullen die immigratie hard nodig hebben. Waar 13

12 14 Paul Bordewijk Verlangen naar een ander volk haal je anders een betaalbare werkster vandaan? > Het volk leest het verkeerde ochtendblad. > Het volk stemt op de verkeerde partijen. In plaats van op een fatsoenlijke middenpartij als de Partij van de Arbeid stemt men op populistische partijen als de sp en de pvv. In het buitenland maakt men zich daar grote zorgen over. angst voor de meerderheid Als het volk verkeerd stemt, waarom heeft de elite het volk dan ooit stemrecht gegeven? Soms lees je vergelijkingen tussen de huidige politieke situatie in Nederland en de ondergang van de Weimar-republiek: het politieke midden wordt bedreigd door de opkomst van partijen aan de rand van het politieke spectrum. Maar die vergelijking gaat niet op. Je kunt van alles tegen de sp en zeker tegen de pvv inbrengen, maar niet dat zij erop uit zijn een totalitaire eenpartijstaat te vestigen. Wanneer er al bedenkingen zijn tegen het algemeen kiesrecht, dan is dat bij de elites in de middenpartijen, waartoe tegenwoordig ook de PvdA wordt gerekend. Nu zijn er altijd leden van de elite geweest die tegen het algemeen kiesrecht waren. Indertijd vreesden ze dat met de komst van het algemeen kiesrecht de socialisten het voor het zeggen zouden krijgen. Die waren toen behoorlijk populistisch, kijk maar hoe Albert Hahn de kapitalistische elite verbeeldde, en daar de gezonde arbeider tegenover stelde. Tegenwoordig zul je niemand hardop horen zeggen dat hij tegen het algemeen kiesrecht is. Maar er zijn wel andere symptomen van angst voor de meerderheid. We zien dat zowel rond de directe democratie als rond de representatieve democratie. Het enthousiasme voor de directe democratie is de laatste jaren verbleekt. d66 heeft zijn kroonjuwelen uit de etalage gehaald, al zijn ze volgens partijleider Pechtold nog steeds uit voorraad leverbaar. Na het Zwitserse referendum waarbij de meerderheid van de bevolking voor een minarettenverbod stemde, hoefde van het GroenLinks-congres het referendum niet meer in het verkiezingsprogramma. d66-politicus Aad Nuis schreef in 2004 terugkijkend op zijn politiek loopbaan: In één opzicht waren we naïef, [ ] in de verwarring van ons ideaal van de mondige burger met de bestaande werkelijkheid. [ ] Mensen hebben zich niet alleen losgemaakt uit oude verbanden, ze zijn vaak ook de richting kwijt, niet in staat de stromen van informatie en misinformatie nuchter te schiften, vatbaar voor nauwelijks beredeneerde vlagen van hevige opwinding. 3 Altijd al zijn er leden van de elite geweest die tegen het algemeen kiesrecht waren Die mensen kun je dan maar beter niet bij referendum laten beslissen of rechtstreeks de burgemeester laten kiezen. Anders was Pim Fortuyn in 2002 misschien wel burgemeester van Rotterdam geworden, en Thom de Graaf zeker geen burgemeester van Nijmegen. Bij referenda worden voorstellen waar d66 achter staat bijna altijd afgewezen. Niet voor niets heeft Alexander Pechtold als wethouder van Leiden tot tweemaal toe geprobeerd een referendum te verhinderen. Zolang hij d66 leidt, zullen de kroonjuwelen dus wel stevig beschermd in de kluis blijven liggen. De uitslag van het referendum over de Europese grondwet, heeft op geen enkele manier geleid tot een aanpassing van de Europistische koers van d66 en GroenLinks, hoewel die partijen uitgesproken voorstander van dat referendum waren. Die partijen nemen het zelfs de PvdA kwalijk dat bij ons het referendum wel tot een aanpassing van die koers geleid heeft, al is dat bij onze delegatie in Brussel niet altijd te merken. het parlement aan banden Maar niet alleen is bij de politieke elite het enthousiasme voor directe democratie verminderd, ook de representatieve democratie moet het ontgelden. Het gaat er dan niet om dat men

13 Paul Bordewijk Verlangen naar een ander volk het algemeen kiesrecht wil inperken, maar wel dat men de impact van het algemeen kiesrecht wil verminderen door het parlement aan banden te leggen en allerlei bevoegdheden op andere plaatsen te leggen. Bij de laatste kabinetsformatie bleek een restrictiever immigratiebeleid nagenoeg onmogelijk zonder aanpassing van Europese verdragen. Tegenstanders van zo n beleid reageerden daar triomfantelijk op: dat kunnen ze wel willen, maar wij hebben dat samen met onze vriendjes in Europa dichtgetimmerd, lekker puh. Daarmee gingen ze voorbij aan de frustratie die zo n houding oproept bij degenen die oprecht van mening zijn dat Nederland beter af is met een stringenter immigratiebeleid. De Europese integratie wordt er zo ook niet populairder op. Bij de invoering van de euro was Nederland er alles aan gelegen dat de Europese Centrale Bank zo onafhankelijk mogelijk zou worden. Wim Kok zei daarover: het monetaire beleid is te belangrijk om aan politici over te laten. Dat klinkt toch ook niet als een hartstochtelijk pleidooi voor het algemeen kiesrecht. Er zijn ook mensen die vinden dat het hele buitenlandse beleid te belangrijk is om aan gekozen politici over te laten. Onlangs verweet Jan Pronk de PvdA-fractie nog te veel te luisteren naar amateurs. 4 Een jaar geleden klaagde Clingendael-medewerker Alfred Pijpers naar aanleiding van de kabinetscrisis dat de klassieke pijlers van de Nederlandse buitenlandse politiek door het wassend populistisch tij van links en van rechts onderuit werden gehaald. 5 Hij pleitte daarom voor een anti-populistisch convenant over de grondslagen van onze buitenlandse politiek in de eenentwintigste eeuw. Hoe daaraan vorm gegeven zou moeten worden stond er niet bij, maar het was kennelijk de bedoeling dat er een document kwam waarin wij onze aanhankelijkheid aan de Verenigde Staten op zo n manier zouden vastleggen dat de komende negentig jaar parlementsverkiezingen daar geen verandering in zouden kunnen brengen, en we verder het buitenlands beleid zouden overlaten aan de professionals die op Clingendael worden opgeleid. Misschien was dit ook wel afgestemd met de Amerikaanse ambassade. In feite fungeert voor sommige beleidsterreinen de Grondwet nu al als een dergelijk document. Daarin wordt aan de ene kant het algemeen kiesrecht vastgelegd, maar worden aan de andere kant beperkingen gesteld aan wat de burger met het gebruik van zijn kiesrecht kan bereiken, omdat voor wijziging van de Grondwet een tweederde meerderheid nodig is. Ook al vindt 65% van de bevolking dat de provincies of de waterschappen best kunnen worden afgeschaft, dat de burgemeester best door de gemeenteraad kan worden gekozen, of dat onderwijs in godsdienstig opzicht neutraal moet zijn, vijftig Tweede Kamerleden of vijfentwintig Eerste Kamerleden kunnen zo n grondwetswijziging tegenhouden. Daarmee hebben politici uit het verleden hun wil opgelegd aan de huidige generatie. Regelmatig hoor je daarom ook de roep om nog meer in de Grondwet te gaan regelen. Een uiting van de opstand van de elite is ook de roep om rechterlijke toetsing van wetten aan de Grondwet. Ook daarmee wordt de macht van de volksvertegenwoordiging en dus de impact van het algemeen kiesrecht ingeperkt. Nu is onze huidige Grondwet geen erg evenwichtig stuk. De tekst geeft weinig duidelijkheid in het geval van botsende grondrechten. Art. 1 verbiedt elke vorm van discriminatie, maar dat geldt kennelijk niet voor discriminatie naar nationaliteit, want in de volgende artikelen wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen Nederlanders en vreemdelingen. Art. 23 geeft expliciet schoolbesturen het recht te discrimineren bij de aanstelling van docenten, dat geldt als een grondrecht. Het laten vervullen van het koningschap door de opvolgers van Koning Willem i is een vorm van discriminatie naar geboorte. En dan zijn er nog de sociale grondrechten, zoals de opdracht aan de regering om voldoende werkgelegenheid te bevorderen, die opzettelijk vaag gehouden zijn. Rechterlijke toetsing van wetten aan de Grondwet betekent dat het rechters zijn die 15

14 Paul Bordewijk Verlangen naar een ander volk 16 een keuze moeten maken in geval van botsende grondrechten en inconsistenties in de Grondwet, en ook nog moeten bepalen in hoeverre we ons op de sociale grondrechten kunnen beroepen. Het leidt tot toestanden als in Amerika, waar nu de rechter moet beslissen of Obama s zorgwet wel in overeenstemming met de grondwet is, en waar afgezien van het verklaren van oorlog de keuze van rechters de belangrijkste beslissing is die een president tijdens zijn ambtstermijn neemt. Voor veel actieve PvdA-leden zijn de problemen van laagopgeleiden luxeproblemen In verband met het verlangen naar een ander volk is de wisseling die er heeft plaatsgevonden in de waardering van de monarchie ook interessant. Vanouds was het Oranjehuis populair bij het klootjesvolk, en koesterde alleen de intellectuele elite republikeinse gevoelens. Men vreesde het gepeupel, terugdenkend aan de moord op de gebroeders De Wit in Dat moet ook de reden zijn geweest dat Den Uyl zich in 1976 door koningin Juliana liet chanteren om geen strafrechtelijk onderzoek te laten instellen tegen de van corruptie verdachte Bernhard van L.-B. Wanneer de koningin uit protest daartegen af zou treden, vreesde het kabinet een opstand, niet van de elite maar van het volk of van de legerleiding. Heden ten dage zien we echter dat juist de populisten zich afzetten tegen de monarchie, terwijl de elite daarentegen steeds meer verwacht van het koningshuis. Na de moord op Theo van Gogh riep Femke Halsema al om een stichtelijk woord van de koningin. Tijdens de laatste formatie hoopten velen dat de koningin door de inzet van haar dienaren Lubbers en Tjeenk Willink de komst van het kabinet Wilders zou weten te voorkomen. Als dat gelukt was had het eveneens een inperking van de impact van het algemeen kiesrecht betekend. de ratio van het algemeen kiesrecht Waarom willen we eigenlijk algemeen kiesrecht? Het enige valide argument daarvoor is dat op die manier iedereen in beginsel dezelfde mogelijkheid heeft om de besluitvorming te beïnvloeden, en dezelfde mogelijkheid heeft ervoor te zorgen dat daarbij met zijn belangen en zijn waarden en normen rekening wordt gehouden. Dat is onafhankelijk van ieders politiek inzicht: de hoogleraar in de mathematische macro-economie en de schoonmaker brengen elk één stem uit. Elk stelsel dat kwaliteitseisen stelt aan kiezers leidt ertoe dat de belangen van de kiezers die aan die eisen voldoen het winnen van die van de overige inwoners. Politiek inzicht en de daarmee verband houdende verbale en andere vaardigheden spelen echter wel een rol bij de selectie van volksvertegenwoordigers. Dat is ook onvermijdelijk: Bonger benadrukte in 1934 dat een dergelijke selectie noodzakelijk is om de democratie te laten functioneren. 6 Als gevolg daarvan is het gemiddelde opleidingsniveau in bestuur en volksvertegenwoordiging veel hoger dan onder de kiezers. Mark Bovens noemt dat de diplomademocratie. 7 Dat hoeft niet slecht te zijn: hoogopgeleiden zijn beter in staat om wetten te maken die de belangen van de laagopgeleiden beschermen dan de laagopgeleiden zelf. Ook de vakbeweging rekruteert haar kader niet meer onder de leden, maar onder professionals. Juist de sdap en de PvdA waren van oudsher partijen die opkwamen voor de belangen van de lager opgeleiden, maar waarin deze belangen behartigd werden door mensen met een hogere opleiding. Het waren wel vaak mensen die door zelfstudie of avondstudie waren opgeklommen uit een eenvoudig milieu, en zich daardoor ook gemakkelijker in die gedachtewereld konden verplaatsen. Het probleem ontstaat wanneer de hoogopgeleiden niet meer bereid zijn zich in de positie van de laagopgeleiden in te leven. Dat is een ontwikkeling die zich in de PvdA vanaf de opkomst

Verlangen naar een ander volk

Verlangen naar een ander volk Verlangen naar een ander volk De tegenstelling tussen progressief links en conservatief links is schijn. De PvdA moet niet vallen voor de droom van GroenLinks en d66 om samen een opstand van de elite te

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Handboek Politiek 2. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek 2. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen met je

Nadere informatie

2.1 Omcirkel het juiste antwoord.

2.1 Omcirkel het juiste antwoord. 2.1 Vraag 1 Het Parlement in Nederland bestaat uit... A. Eerste en Tweede Kamer B. Tweede Kamer en Provinciale Staten C. Provinciale staten en Gemeenteraad D. Tweede Kamer en Gemeenteraad Vraag 2 Waarom

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 2

Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

14 ACTUALITEIT Het gebrek aan naleving van parlementaire regels ondergraaft kwaliteit politiek-staatkundig systeem door Rein Jan Hoekstra De auteur is oud-lid van de Raad van State. Het is verbazingwekkend

Nadere informatie

20 feb Onderzoek: 10 Jaar PVV

20 feb Onderzoek: 10 Jaar PVV 20 feb 2016 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 punt toegekend. MASSAMEDIA 1 maximumscore 2 Juiste antwoorden zijn (twee van de volgende redenen): De opera s (programma s) zijn

Nadere informatie

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011 Introductie Dit onderzoek vindt plaats in opdracht van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Met de resultaten wil het bureau het kabinet en de politiek in het algemeen informeren over zorgen en wensen

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 In 1848 werd de grondwet in Nederland veranderd. Dit had gevolgen voor de machtsverhouding tussen

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Hoofdstuk 3 Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Waarom NL? Nederland was een neutraal land. Bleef in NL tot aan zijn dood. Vrede van Versailles Vs, Eng, Fra winnaars. Duitsland als enige schuldig

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose Aanvankelijk leek deze verkiezingen zich te voltrekken op een manier waarbij VVD en PvdA ieder steeds meer kiezers weg gingen trekken van andere partijen.

Nadere informatie

'Links is niet links meer'

'Links is niet links meer' Jaargang 7, nummer 76, 26 juni 2017 'Links is niet links meer' Caspar van den Berg over politieke scheidslijnen De oude klassieke tegenstelling tussen progressief en conservatief is tot op de draad versleten.

Nadere informatie

Algemene Beschouwingen 2011

Algemene Beschouwingen 2011 Algemene Beschouwingen 2011 Naar aanleiding van de Algemene Beschouwingen 2011 zijn na de 1e en de 2e dag uitgebreide onderzoeken gedaan naar de reactie van de kiezers op hetgeen was voorgevallen. In totaal

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Hoop op democratie in het Midden Oosten

Hoop op democratie in het Midden Oosten De Toestand in de Wereld 3 Hoop op democratie in het Midden Oosten Egypte: De kater na de Arabische lente Bas Levinsohn 1 Inleiding Vraagstelling Wat wordt bedoeld met de Arabische lente? Wat is de betekenis

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 1

Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN Stuk 653 (2000-2001) Nr. 8 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2001-2002 4 maart 2002 VOORSTEL VAN DECREET van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN Zie :

Nadere informatie

Wat vindt men van de uitspraken over Wilders en de PVV

Wat vindt men van de uitspraken over Wilders en de PVV Wat vindt men van de uitspraken over Wilders en de PVV In het weekend van 31 oktober en 1 november is een discussie ontbrand rondom Wilders en de PVV. Er zou een rapport zijn van drie wetenschappers over

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? 2 Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Het 1V Jongerenpanel, onderdeel van EenVandaag, bestaat uit 7000 jongeren van 12 t/m 24 jaar. Aan dit online onderzoek, gehouden

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Rotterdam, 8 februari 2011.

Rotterdam, 8 februari 2011. Rotterdam, 8 februari 2011. Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid mevrouw A.G. Fähmel-van der Werf (Leefbaar Rotterdam) over Beantwoording schriftelijke vragen d.d. 28 september

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2015Z10166 en 2015Z10168

Nadere informatie

Derde Kamer. Derde Kamer. Handboek Politiek 1. der Staten-Generaal

Derde Kamer. Derde Kamer. Handboek Politiek 1. der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer Kamer e Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl I

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl I POLITIEK EN BELEID tekst 8 VVD en D66 samen voor Europese verkiezingen DEN HAAG - D66 gaat toch in zee met de VVD voor de Europese verkiezingen in juni. De samenwerking blijft beperkt tot een lijstverbinding.

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Aan het onderzoek deden 30.156 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 21 t/m 27 maart 2014.

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Kijktip: NOS Persconferentie Rutte en Samsom over regeerakkoord

Kijktip: NOS Persconferentie Rutte en Samsom over regeerakkoord Kijktip: NOS Persconferentie Rutte en Samsom over regeerakkoord Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen bekijken een filmpje van de NOS, van maandag 29 oktober. Daarna beantwoorden ze vragen over dit

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

2016 / Maurice de Hond

2016  / Maurice de Hond De NOS heeft aangekondigd zich ten aanzien van de weergave van de peilingen vooral te beperken tot de Peilingwijzer. O.a. met als argument dat pas na het bekend worden van 3 a 4 verschillende peilingen

Nadere informatie

De linkse kiezer wil meer gelijkheid

De linkse kiezer wil meer gelijkheid 83 De e kiezer wil meer gelijkheid Dat het niet goed gaat met ligt niet aan wat de kiezers willen. Er leeft een uitgesproken levensgevoel in Nederland. Maar de kunst is wel om dat zichtbaar te maken. Sociale

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

VVD verdeeld over samenwerking met PVV nu en in de toekomst

VVD verdeeld over samenwerking met PVV nu en in de toekomst www.verheidinnederland.nl ERSBERICH - Gelderland -nderzoek (4): nderzoek naar de stand van de partij naar aanleiding van VV. (ransparant) (verheids) (anel) Zeer forse steun aan kabinet Rutte VVD verdeeld

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is een overbekend verhaal, dat verhaal over de 3 wijzen uit het oosten. Een verhaal dat tot de verbeelding spreekt: drie wijzen, magiërs of koningen:

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 8 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 8 Toetsvragen Tijdvak 8 Toetsvragen 1 In Nederland was de eerste belangrijke politieke stroming het liberalisme. Welke politieke doelen wilden liberalen bereiken? A Zij wilden een eenheidsstaat met een grondwet en vrijheid

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen

Nadere informatie

Leve de democratie? HAVO / VWO

Leve de democratie? HAVO / VWO Leve de democratie? HAVO / VWO Korte omschrijving van de werkvorm Leerlingen doen een test: Welke democratie past bij mij? In de test staan vragen over hoe ze zouden willen dat het democratische systeem

Nadere informatie

1 Welke partij heeft uw voorkeur c.q. op welke partij heeft u gestemd bij de Tweede Kamerverkiezing?

1 Welke partij heeft uw voorkeur c.q. op welke partij heeft u gestemd bij de Tweede Kamerverkiezing? CDA ChristenUnie D66 GroenLinks Partij voor de Dieren PvdA PVV SGP SP VVD 50PLUS Niet gestemd Anders Weet niet CDA ChristenUnie D66 GroenLinks Partij voor de Dieren PvdA PVV SGP SP VVD 50PLUS Niet gestemd

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat

Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat Beschrijving van de activiteit De quiz wordt gespeeld op de wijze van petje op, petje af. In de plaats van petjes krijgen de kinderen

Nadere informatie

Rancière De haat tegen de democratie

Rancière De haat tegen de democratie Inleiding Een jonge vrouw houdt heel Frankrijk in spanning met haar verhaal over een verzonnen aanval; pubers weigeren op school hun hoofddoek af te doen; tekorten bij de sociale dienst; teksten van Montesquieu,

Nadere informatie

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Noot van de editor De beginselprogramma's zijn gescand, en zover nodig gecorrigeerd. Hierdoor is het mogelijk dat de tekst niet meer

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Voor de Raad van State als adviseur en bestuursrechter is het van. belang zicht te hebben op wat er leeft in de werelden van recht,

Voor de Raad van State als adviseur en bestuursrechter is het van. belang zicht te hebben op wat er leeft in de werelden van recht, Inleiding Vice-President Raad van State tijdens de bijeenkomst van een delegatie van de Raad met de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling donderdag 12 februari 2009 Dames en heren, Voor de Raad van State

Nadere informatie

Henk Kamp - Minister van Defensie 4 mei 2006

Henk Kamp - Minister van Defensie 4 mei 2006 Henk Kamp - Minister van Defensie 4 mei 2006 Dames en heren, Morgen is het 61 jaar geleden dat Nederland werd bevrijd. Hoewel de bevrijding van Nederlands-Indië nog enkele maanden op zich liet wachten,

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

VVD rapport over verkiezingsnederlaag

VVD rapport over verkiezingsnederlaag VVD rapport over verkiezingsnederlaag De VVD is vandaag naar buiten gekomen met het rapport over de oorzaken van de verkiezingsnederlaag bij de verkiezingen van 2006. Wat vindt men hiervan? Wat vindt u

Nadere informatie

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN 1. Iemand die in de Tweede Kamer zit is een politicus, omdat hij: A. lid is van een politieke partij. B. beslissingen en keuzes moet maken voor het hele land. C. in dienst

Nadere informatie

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Dames en heren, Allereerst dank ik het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

Belangen: Macht van de Eerste Kamer

Belangen: Macht van de Eerste Kamer Belangen: Macht van de Eerste Kamer Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van een werkblad ontdekken leerlingen dat de plannen van het kabinet waarschijnlijk wel door de Tweede Kamer komen, maar niet

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren

Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren 1 Inhoud workshop 11 werkvormen over politiek voor het vmbo. Na afloop krijgt u een reader met daarin de werkvormen. 2 1. Zoekplaat grondrechten Leerdoel: Leerlingen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Bent u op de hoogte van dit proces tegen Geert Wilders of bent u dat niet? Ja, daarvan ben ik heel goed op

Nadere informatie

De elite heeft niet geleerd van Fortuyn

De elite heeft niet geleerd van Fortuyn De elite heeft niet geleerd van Fortuyn Onderzoek over artikel Jacques Monasch in De Volkskrant Op pagina Forum van De Volkskrant van 22 juni jl. stond een artikel van Jacques Monasch met als titel De

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

24 mei Onderzoek: Formatie: D66 wil niet met CU

24 mei Onderzoek: Formatie: D66 wil niet met CU 24 mei 2017 Onderzoek: Formatie: D66 wil niet met CU Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012

CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012 CDA en GroenLinks aanhang ontevreden The day after de Tweede Kamerverkiezingen 2012 Bestuurlijk Nederland blikt terug en kijkt vooruit Bijna 2600 benoemde en gekozen bestuurders van het Europees Parlement,

Nadere informatie

Homohuwelijk haalt de eindstreep

Homohuwelijk haalt de eindstreep Opgave 3 Politieke besluitvorming: openstelling huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht tekst 7 Homohuwelijk haalt de eindstreep Het homohuwelijk mag rekenen op een breed draagvlak in de samenleving

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

1 Sam. 13 preek NGKO 12 juli 2015

1 Sam. 13 preek NGKO 12 juli 2015 1 Sam. 13 preek NGKO 12 juli 2015 Persoonlijk aangesproken! (Geloven in Generaties 1) Tekst: 1 Samuël 13 Mijn geloof in mijn kerk Deze week vroeg ik me af wanneer ik eigenlijk zélf tot geloof gekomen ben?

Nadere informatie

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt.

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt. MdV, De terreur in Parijs heeft in heel Europa afschuw gewekt. Nietsontziende moslimradicalen hebben met hun aanslagen op Charlie Hebdo en op de Joodse supermarkt onze westerse samenleving in het hart

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Opiniepeiling naar stemgedrag en stemmotieven van Nieuwe Nederlanders voor de 2e Kamerverkiezingen van 2012

Opiniepeiling naar stemgedrag en stemmotieven van Nieuwe Nederlanders voor de 2e Kamerverkiezingen van 2012 Opiniepeiling naar stemgedrag en stemmotieven van Nieuwe Nederlanders voor de 2e Kamerverkiezingen van 2012 Opdrachtgever Uitvoering veldwerk Etnicon Het Opiniehuis Rotterdam, September 2012 Het auteursrecht

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

GESCHIEDENIS SO3 TV

GESCHIEDENIS SO3 TV GESCHIEDENIS SO3 TV 2 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 42 vragen. Bij meerkeuze vragen antwoorden met hoofdletter schrijven. Geef niet meer antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld

Nadere informatie

De ledenpolls van de ChristenUnie. Sjirk Kuijper hoofd voorlichting / woordvoerder Kamerleden Tweede Kamerfractie ChristenUnie

De ledenpolls van de ChristenUnie. Sjirk Kuijper hoofd voorlichting / woordvoerder Kamerleden Tweede Kamerfractie ChristenUnie De ledenpolls van de ChristenUnie Sjirk Kuijper hoofd voorlichting / woordvoerder Kamerleden Tweede Kamerfractie ChristenUnie Dagblad Trouw, oktober 1992 Dagblad Trouw, oktober 1992 CDA: Leden kunnen zelfs

Nadere informatie

Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie

Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie tekst 5 5 Het tweede kabinet-balkenende (CDA, VVD, D66) trad aan op 27 mei 2003. Op 30 juni 2006 bood minister-president Balkenende het ontslag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 449 Voorstel van wet de leden Wilders en Bosma tot intrekking van de goedkeuringswet inzake de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie

Nadere informatie

Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT-

Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT- Congrestoespraak Lodewijk Asscher PvdA-congres, 3 november 2012. -GESPROKEN WOORD GELDT- Dames en Heren, Partijgenoten, Ik sta hier beduusd voor u. Het is een bijzondere tijd geweest. Als ik in terugkijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie