Databank Gemeentelijk Groenbeheer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Databank Gemeentelijk Groenbeheer"

Transcriptie

1 v Nieuwsbrief Databank Gemeentelijk Groenbeheer Jaargang 4 nummer 4 december 2014 Klantendag 2014, Ontwikkelingen in het beheer van stedelijk groen de afgelopen jaren, Bezuinigingen op beheer van gemeentelijk groen, Slim beheer: assetmanagement in Rotterdam, Actuele boomziekten in het stedelijk groen, Zelfbeheer van openbaar groen, (Stedelijk) groen van groot belang voor goede stedelijke waterhuishouding, De grote DGG-quiz 2014 Pagina 1

2 Nieuwsbrief De Nieuwsbrief Databank Gemeentelijk Groenbeheer geeft informatie over het project Databank Gemeentelijk Groenbeheer en ander onderzoek dat wordt uitgevoerd door Alterra en Wageningen Universiteit op het gebied van groenbeheer. De nieuwsbrief is gratis en verschijnt driemaal per jaar. DGG De Databank Gemeentelijk Groenbeheer (DGG) is een benchmark met kengetallen over gemeentelijk groen en groenbeheer. De benchmark is in 1998 opgezet door Alterra (onderdeel van Wageningen University and Research centre) Contact Als u meer informatie wilt over de nieuwsbrief of de Databank Gemeentelijk Groenbeheer dan kunt u contact opnemen met: Ir. Joop Spijker Databank Gemeentelijk Groenbeheer 2014 en zit er bijna op. De tijd voor terugblikken is daarmee weer aangebroken. Het afgelopen jaar kenmerkte zich door een lang groeiseizoen dankzij een vroeg voorjaar en een zacht najaar. Ook voor de Databank Gemeentelijk Groenbeheer was 2014 een vruchtbaar jaar. De jaarlijkse klantendag, deze keer in het stadhuis van de gemeente Wageningen, was weer zeer geslaagd. Veel gemeenten woonden de dag bij en de discussies leverden veel nieuwe inzichten op en goede ideeën voor Naast de klantendag hebben we het afgelopen jaar evenals in ook twee studiedagen georganiseerd in samenwerking met de Vereniging Stadswerk. In het voorjaar bij de gemeente Breda en in het najaar bij de gemeente Hoogeveen. Tijdens deze bijeenkomsten stonden Benchmarks centraal. Met name de bijeenkomst in Hoogeveen was goed bezocht. Ook in 2014 heeft de Databank weer nieuwe leden mogen begroeten. De gemeenten Brielle, Heerhugowaard, Rheden en Westvoorne hebben zich dit jaar aangesloten. Met andere gemeenten zijn hierover nog gesprekken gaande. Voor het komende jaar hebben we samen met de Klantenraad weer goede voornemens gemaakt. We verwachten te beginnen met de dataverzameling in maart en willen de rapportages in de maanden september-oktober opstellen. We hopen natuurlijk dat iedereen weer data kan aanleveren, zodat we de benchmark verder kunnen optimaliseren. In deze extra dikke nieuwsbrief vertellen we meer over de klantendag van 25 november en enkele inhoudelijke onderwerpen die daar aan de orde zijn geweest. Ten slotte wens ik een ieder alvast een zeer gelukkig en ook heel mooi groen jaar 2015 toe. Joop Spijker Projectleider van de Databank Gemeentelijk Groenbeheer Pagina 2

3 Klantendag 2014 Eén keer per jaar organiseert het projectteam DGG samen met de klantenraad een Klantendag. 25 november was het weer zover. Deze keer waren we te gast bij de gemeente Wageningen. Programma s Morgens werd gestart met een aantal presentaties. Na een korte inleiding door Dennis de Heer (gemeente Hoorn, voorzitter van de klantenraad en dagvoorzitter) gaf Jitze Kopinga (Alterra) een presentatie over boomziekten. Tony Pipping (gemeente Rotterdam) ging vervolgens in op assetmanagement. Na een bakje koffie gaf Joop Spijker (Alterra) een toelichting op de DGGrapportage boekjaar 2013 en de resultaten van het (aanvullende) onderzoek over bezuinigingen op gemeentelijk groen en de waarden van groen. Na de heerlijke lunch waren er twee ronden met workshops waarin werd gesproken over de individuele rapportages aan de hand van de cijfers van een paar gemeenten. Ook werd gediscussieerd over wat er in 2015 (boekjaar 2014) nog kan worden verbeterd aan de Databank Gemeentelijk Groenbeheer. Tot slot gaf Joop Spijker een interessante lezing over groen en waterbeheer (mede in het licht van de klimaatverandering). Na de afsluiting door Dennis was er uiteraard nog tijd om te borrelen en te netwerken. Het complete programma was: 9.30 Inloop met koffie/thee Welkom Presentatie boomziekten Presentatie assetmanagement Pauze Presentatie DGG - boekjaar bezuinigingen op gem. groen Lunch Workshops ronde Workshops ronde Pauze Presentatie groen en waterbeheer Terugblik workshops Borrel De introductie door Dennis de Heer. Pagina 3

4 Presentatie: Ontwikkelingen in het beheer van stedelijk groen de afgelopen jaren Joop Spijker Op de klantendag presenteerde Joop Spijker de jaarlijkse uitkomsten van de benchmark. Hij ging daarbij ook in op de trends van de kosten en van de opbouw van het groen binnen de bebouwde kom over de afgelopen jaren. In dit artikel een aantal interessante constateringen. In de Databank Gemeentelijk Groenbeheer hebben we goed vergelijkbare data over het groenbeheer van Nederlandse gemeenten sinds het begin van deze eeuw. Verschillende economische en maatschappelijke ontwikkelingen hebben effect gehad op het gemeentelijk groen en enkele opvallende zaken worden in dit artikel besproken. In het areaal neemt het aandeel struikbeplantingen af. Begin deze eeuw waren struiken nog de meest voorkomende beheercategorie binnen de bebouwde kom. Maar in 2013 zijn ze gezakt naar de derde plaats. Het meest voorkomende areaal is nu gazon, gevolg door ruw gras. In dezelfde periode namen ook de kosten van het gemeentelijk groen binnen de bebouwde kom af. Sinds 2008 zijn de mediane kosten van het basisgroen per vierkante meter afgenomen van bijna 90 naar 75. Het betreft indexgetallen. De kosten van 2004 zijn op 100 gesteld. Deze daling is vooral bereikt door de veranderingen in het areaal. Ofwel door duurder groen (struiken) om te vormen in goedkoper groen (gazon). Als de areaalverdeling niet was veranderd, dan zou deze daling niet zijn bereikt, maar zou het groen binnen de bebouwde kom nog tegen ongeveer dezelfde kosten per jaar worden beheerd over de laatste 10 jaar. Dit betekent overigens nog steeds een flinke efficiëntiewinst als je bedenkt dat lonen en machines- en brandstofprijzen zijn bleven stijgen. De kosten voor de verschillende beheercategorieën laten de afgelopen vijf jaar een verschillende ontwikkeling zien. De kosten voor gazon dalen licht. Ruw gras daalde eerst, maar is daarna weer wat in kosten toegenomen. Struikbeplantingen laten een lichte daling zien (iets sterker dan gazon). De kosten voor bomen zijn sinds 2007 behoorlijk toegenomen. Terwijl die voor plantenperken de laatste jaren een sterke daling laten zien. In is er een einde gekomen aan een stijging van de kosten voor plantenperken. Sinds die tijd is het index-getal voor de kosten van deze beheercategorie zelfs gehalveerd. Dit komt vooral doordat het aandeel plantenbakken (de duurste subcategorie) kleiner wordt. De kosten voor de verschillende beheercategorieën stedelijk groen. Bron: Databank Gemeentelijk Groenbeheer. Pagina 4

5 Bezuinigingen op beheer van gemeentelijk groen Joop Spijker In 2014 is onder de leden van de databank een enquête uitgevoerd naar de bezuinigingen op het groen en de waarden van groen. In dit artikel de belangrijkste conclusies. Uit het in 2014 uitgevoerde onderzoek is gebleken dat rond de 75% van de gemeenten de afgelopen jaren bezuinigd heeft op het beheer van het groen. In de meeste gevallen bezuinigingen tussen de 1 en 20% van het budget. Bezuinigingsmaatregelen De belangrijkste maatregelen om deze bezuinigingen te bereiken, waren allereerst het verlagen van het (beeld)kwaliteitsniveau, het verlagen van de beheerfrequentie en de omvorming van groen. Gunstiger aanbesteden werd ook relatief veel genoemd. Maar hierover kan worden opgemerkt dat dit toch vooral afhankelijk is van de inschrijvingen op de bestekken. Het afstoten van groen aan burgers en het overdragen van beheer aan burgers en bedrijven worden door aardig wat gemeenten genoemd als maatregelen die ze hebben getroffen, maar ze geven aan dat hier in de regel slechts beperkte kostenbesparingen mee worden bereikt. Het laten oplopen van achterstallig onderhoud werd ook wel genoemd, maar gemeenten gaven aan dat hiermee op termijn juist geen bezuinigingen worden bereikt, maar eerder een kostenverhoging. Uitzondering hierop kan incidenteel zijn als er in een nabij jaar reeds een grote renovatie of omvorming is voorzien. Tenslotte zijn er enkele gemeenten die belangrijke besparingen bereiken door het niet-vervullen van vacatures. Waarden van groen Interessant is dat in deze bezuinigingsperiode er binnen de politiek veel meer aandacht is voor de waarden van groen in vergelijking met bijvoorbeeld de jaren tachtig, toen er ook stevig bezuinigd werd op het gemeentelijk groen. In die tijd werd het groen bestuurlijk toch vooral als aankleding van de stad gezien. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor allerhande positieve aspecten van het groen op het functioneren van de stad. Uit de resultaten van de enquête naar de waarden van groen blijkt dit ook. Meer dan 80% van de gemeenten geeft aan dat de verschillende waarden van groen van belang zijn voor het groenbeleid. De meest genoemde positieve waarden in gemeentelijk beleid zijn biodiversiteit en gezondheid / welbevinden van bewoners en werkenden. Daarnaast zijn ook de bijdrage aan de visuele kwaliteit van de openbare ruimte en de toeristische waarde door veel gemeenten genoemd. Dit geldt ook voor de rol van groen voor de waterhuishouding, de cultuurhistorie, het stadsklimaat en de luchtkwaliteit. Andere waarden worden veel minder genoemd. Van beleid naar beheer Opvallend is dat vrijwel alle waarden veel meer in het beleid genoemd worden dan bij het beheer. Enige uitzondering is biodiversiteit. Bijna alle gemeenten die biodiversiteit als beleidsdoestelling hebben, houden hier ook in het beheer rekening mee (>80%). Ook bij de visuele kwaliteit van de openbare ruimte geeft een meerderheid van de gemeenten aan hier bij het beheer invulling aan te geven (ruim 60%). Opvallend bij de andere waarden van groen is dat slechts een minderheid van de gemeenten die beleidsmatig aangeeft dit belangrijk te vinden, hiermee in het beheer rekening houdt. Bij gezondheid/welbevinden, waterhuishouding en toeristische kwaliteiten houdt nog ca % van de gemeenten rekening met de in het beleid onderkende waarden, bij stadsklimaat en luchtkwaliteit is dit gedaald tot < 20%. Bezuinigingen en de waarden van groen Wel geven de gemeenten in ruime meerderheid (>80%) aan dat bij de bezuinigingen rekening wordt gehouden met de waarden van het groen. Het effect van de bezuinigingen op de waarden van groen wordt verschillend geduid. De ene helft van de gemeenten geeft aan dat de bezuinigingen leiden tot aantasting van de waarden van het groen. De andere helft geeft aan dat in hun gemeenten de waarden van groen hierdoor niet worden geraakt. Toegepaste Maatregelen - Verlagen kwaliteitsniveau 19 - Verlagen beheerfrequentie 16 - Omvormen groen 15 - Gunstiger aanbesteden 14 - Afstoten van groen aan burgers 14 - Laten oplopen van achterstallig onderhoud 13 - Overdragen beheer aan burgers 12 - Niet vervullen vacatures 11 - Wel meer areaal; niet meer budget 11 - Overdragen beheer aan bedrijven 9 - Andere interne organisatie 4 - Overige maatregelen bijv. meer mechanisch snoeien Aantallen keren dat een bepaalde bezuinigingsmaatregel werd genoemd. Meer informatie: Joop Spijker Pagina 5

6 Slim beheer: assetmanagement in Rotterdam Tony Pipping (Assetmanager gemeente Rotterdam) Hoe kunnen we onze euro zo goed mogelijk besteden met het beste resultaat voor de stad? Deze vraag was voor de gemeente Rotterdam reden om over te stappen op assetmanagement, ofwel risicogestuurd beheer. Risico s Het risicodenken is een beheerder niet vreemd. In het groenbeheer kennen we tal van risico s die we met onderhouds- en beheermaatregelen zoveel mogelijk proberen te ondervangen. Denk hierbij aan het omvallen van bomen, afvallen van takken of beschadigingen aan het groen. Maar staan we er voldoende bij stil wanneer en hoe vaak bepaalde risico s voorkomen en wat de effecten of gevolgen dan zijn? En zijn de huidige maatregelen die we uitvoeren wel zo efficiënt en effectief? Slim beheer De methodiek assetmanagement is een nieuwe werkwijze om de Rotterdamse buitenruimte op een slimme manier te onderhouden en te beheren door risico s expliciet te maken. Door de oorzaken en gevolgen van risico s te analyseren, wordt duidelijk waar de zwakke schakels zitten en wat de impact van een risico is op de belangen van de organisatie, oftewel: de bedrijfswaarden. Bedrijfswaarden Als je wilt sturen op risico s, moet eerst duidelijk zijn welke waarden je nastreeft. In het stedelijk beheer van Rotterdam worden de bedrijfswaarden imago, beschikbaarheid, kwaliteit leefomgeving, milieu en gezondheid, wet- en regelgeving, economie en veiligheid nader gekwantificeerd. Deze waarden zijn voor alle assets in de buitenruimte van belang. Hierdoor kunnen we het risiconiveau eenduidig bepalen en kunnen we de risico s van de diverse assets op eenzelfde manier tegen elkaar afwegen. Voor het groenbeheer is de kwaliteit van de leefomgeving een voor de hand liggende bedrijfswaarde. Het is echter lastig deze nader te kwantificeren en in euro s uit te drukken. Bij de bedrijfswaarde economie is de monetaire boomwaarde van de NVTB goed te gebruiken met risico s rondom bomen. Ook de bedrijfswaarde beschikbaarheid van het groen is duidelijk te kwantificeren. Strategie Om risico s te kunnen inschatten, moeten we ook nadenken over de trends en veranderingen die op ons afkomen. Zo zal klimaatverandering een effect krijgen op het functioneren van de assets. Het groen in de stad zal voor bewoners niet alleen kijkgroen of gebruikersgroen blijven, maar ook gebruikt gaan worden voor wateropvang. Door de temperatuurstijging zullen bomen langer in blad blijven; dit vergroot de kans op het breken van takken of het omvallen van bomen tijdens najaarsstormen. Verbetering In Rotterdam wordt assetmanagement momenteel geimplementeerd binnen het groenbeheer én het beheer van andere assets. Afgelopen jaar zijn er programma s opgesteld om de risico s van groeiplaatsuitputting, schade aan evenemententerreinen en schade aan speelondergronden te verminderen. Deze programma s zijn geprioriteerd, zodat we ons budget inzetten daar waar dat het hardste nodig is. Door een strategie te bepalen, risico s te inventariseren en deze te relateren aan de effecten op de bedrijfswaarden, moet je weer eens goed naar je beheersysteem kijken. Welke info heb ik nodig, heb ik de juiste data, welke inspecties voer ik uit? We inspecteren ontzettend veel en genereren zo heel veel data. Komend jaar worden deze inspecties tegen het licht gehouden, worden de bedrijfswaarden getoetst op bruikbaarheid en worden verdere risico s geïnventariseerd en gereduceerd. Zo is assetmanagement een belangrijk instrument geworden om de prestaties van het groen in onze stad te verbeteren. Tony Pipping over assetmanagement. Pagina 6

7 Actuele boomziekten in het stedelijk groen Jitze Kopinga (Alterra) Tijdens de Klantendag 2014 gaf Jitze Kopinga van Alterra een interessante lezing over boominfectieziekten die momenteel in de belangstelling staan. Aan bod komen Kastanjebloedingsziekte, Iepziekte, Massariaziekte van plataan en Essentaksterfte. In dit artikel een samenvatting. Aantastingen van bomen Over verschillende boomaantastingen wordt de laatste tijd veel geschreven. Het betreft: Infectieziekten: Kastanjebloedingsziekte Iepziekte Massariaziekte van plataan Essentaksterfte en dierlijke aantastingen: Eikenprocessierups Paardenkastanjemineermot Essenprachtkever / Aziatische boktor In deze presentatie wordt kort beschreven wat de stand van zaken is op dit moment wat betreft de genoemde infectieziekten. Kastanjebloedingsziekte (betere naam: bastbloedingsziekte van de paardenkastanje). Een structurele oplossing voor het probleem is inmiddels aangegeven. Enerzijds is dat de aanplant van minder gevoelig soorten zoals A. flava of A. pavia, anderzijds door het planten van meer tolerante typen van de rode of witte paardenkastanje. Het is namelijk gaandeweg gebleken dat gevoeligheid voor de ziekte in belangrijke mate genetisch bepaald is en dat door selectie meer tolerante typen beschikbaar kunnen komen. Dit wordt tot dusver echter door de sector niet opgepakt, met als een van de argumenten dat de (her)ontwikkeling van de marktvraag voor de kwekers momenteel te onzeker is om erin te gaan investeren. Het aantal aantastingen (toe- of afname) lijkt landelijk enigszins gestabiliseerd, maar: - gaandeweg worden de meeste zieke bomen opgeruimd en wat overblijft is dan statistisch gezien gezonder. - er komen steeds nieuwe gevallen bij van bomen die voor de eerste keer ziek worden. - ogenschijnlijk genezen bomen worden opnieuw ziek. Met andere woorden, zo er al sprake was van een genezingsproces op boomniveau, dan is dat vaak niet definitief, maar van beperkte duur. Het probleem wordt steeds meer een boomveiligheidsvraagstuk. De achtergrond hiervan is dat een aantasting van de bast leidt tot een verminderde effectiviteit van het afgrendelingsproces in het hout. Hierdoor zien ook de minder agressieve houtrotschimmels kans om binnen een periode van 1 à 2 jaar het hout zodanig te verrotten dat de kans op tak- en stambreuk buitenproportioneel wordt. De afgelopen 3 jaren is er een verschuiving opgetreden in de richting van de rode paardenkastanjes. D.w.z. dat verhoudingsgewijs het niveau van de hoeveelheid ziektegevallen in de rode paardenkastanje (Aesculus x carnea) is toegenomen ten opzichte van dat van de witte paardenkastanje (A. hippocastanum). Jitze Kopinga Iepziekte In veel gemeenten wordt de Iepziekte momenteel beheersbaar geacht omdat het uitvalspercentage al enige jaren beneden het niveau van 1 à 2 %, of zelfs daaronder ligt. Dit is toe te schrijven aan: - Consistente conventionele bestrijding (door de beheerders zèlf, door zieke bomen op te ruimen). Na het afschaffen loslaten van het landelijk bestrijdingsbeleid door de overheid in het begin van de jaren 90, nam de hevigheid van de ziekte toe. Een aantal gemeente ging echter door met het oude beleid en wist geleidelijk het niveau van aantasting weer omlaag te brengen. - Regionale coördinatie (o.a. Iepenwacht Friesland). Onderlinge afstemming is effectiever en een gezamenlijk aanpak verlaagt de kosten voor coördinatie, publiekvoorlichting, overige overheadkosten, etc. - Aanplant van hoog tolerante soorten en rassen. Naast het reeds bestaande oude Nederlandse sortiment aan rassen met een redelijk niveau van tolerantie zijn er de afgelopen decennia steeds meer ook buitenlandse iepziekte-tolerante veredelingsproducten met voldoende hoge veldresistentie op de markt gebracht. Deze worden reeds op prakijkschaal aangeplant. In de nabije toekomst komt daar nog een aantal zeer tolerante Nederlandse selec- Pagina 7

8 ties bij waaronder een met inheems bloed. Een voorbeeld van een zeer succesvolle, maar weliswaar niet inheemse, Nederlandse iep die gewoonweg niet ziek te krijgen is, ook niet door kunstmatige inoculatie, is het ras Columella. De fladderiep is de afgelopen jaren zeer populair geworden, maar bij kunstmatige besmetting blijkt hij even gevoelig te zijn als zeer gevoelige rassen zoals Commelin en Belgica. De reden van de hoge veldresistentie van de fladderiep ligt in het feit dat de iepenspintkevers hem niet of nauwelijks bezoeken. In situaties waarin ziekte veel verspreid wordt via wortelcontacten kan de soort onder veldomstandigheden wel degelijk ziek worden. Voor gebruik als laanboom verdient het aanbeveling om types te nemen die van nature al een min of meer rechte stam ontwikkelen. Daarvan komen er meer op de markt. - Aanplant van meer verkeersveilige bomen (in verband met instabiliteit op hogere leeftijd). De wijze waarop de iepen in Nederland vaak worden geteeld (op onderstam van U. glabra), heeft geleid tot een sortiment waarvan een gedeelte van het aantal bomen op hogere leeftijd instabiel wordt en omwaait. Nu dit probleem onderkend wordt en de oplossing in kaart is gebracht, wordt verwacht dat het toekomstig sortiment meer stabiel zal zijn. Maar omdat vandaag de dag nog steeds iepen worden verkocht die niet op de aanbevolen manier zijn geteeld, blijft het voor de gebruiker zaak om op te letten dat hij betrouwbaar materiaal in handen krijgt. - Uiteraard heeft ook het onderzoek (en de resultaten daarvan) alsmede de gerichte communicatie daarover (de publiekscampagne Red de iep! ) bijgedragen aan het behoud van de iep en het beheersbaar maken van de iepziekte. Een aparte rol in het geheel vormt het preventief injecteren van iepen met een biologisch preparaat. Dit speelde al in de vorige eeuw. Een aantal vragen die toen leefde over het positieve effect zijn nog steeds niet onderzocht (en opgehelderd). - De effectiviteit is nog steeds niet voor 100% voorspelbaar. Ook door de toediener van het middel wordt gesteld dat na behandeling een uitvalspercentage van 1% normaal is. Dat werpt de vraag op in hoeverre injecteren nog noodzakelijk is wanneer door andere maatregelen het uitvalspercentage al tot minder dan 1% is teruggebracht. Met name wanneer het merendeel van de nieuwe besmettingen kan worden teruggevoerd op verspreiding via wortelcontacten (waartegen het middel niet werkzaam is). - Bij een aantastingspercentage van < 5 % van het aantal iepen zijn voor veel beheerders de kosten van het injecteren al een aantal malen hoger dan die van een conventionele bestrijding. - De bijdrage aan het omlaag brengen van het totale niveau van iepziekte in een bepaald gebied wanneer slechts een beperkt aantal iepen kan worden geïnjecteerd is niet bekend. Deze ontwikkelingen, of beter gezegd: het uitblijven van de gewenste ontwikkelingen en inzichten, heeft geleid tot enige scepsis over de waarde van het injecteren in het geheel van de bestrijdingsmaatregelen. Maar gemiddeld genomen zijn de geluiden vanuit de gemeentelijk groenbeheerders nog licht positief. Met als huidig inzicht dat het injecteren niet vervangend kan zijn, maar wél aanvullend. Bijvoorbeeld in geval van bijzonder bomen die men koste wat kost wil behouden. Massariaziekte van plataan De Massaria-ziekte van plataan is een aantasting door een houtrotschimmel die zich kenmerkt door het uitbreken van (zware) takken. Het wordt soms aangeduid als een nieuwe boomverzorgingsziekte, omdat het probleem indertijd (ca. 10 jaar geleden) is aangezwengeld vanuit het boomverzorgingsbedrijf en niet vanuit het beheer. Over de ernst en omvang, en hoe een en ander zich zal gaan ontwikkelen, valt momenteel nog weinig te zeggen. De regionale en landelijke verspreiding, intensiteit en impact zijn nog steeds onduidelijk en het is derhalve ook niet duidelijk of er sprake is van een toe- of afname. Belangrijkste oorzaak van deze onwetendheid is wellicht dat het in kaart brengen van de gevallen niet is gecoördineerd. Zo is bijvoorbeeld niet bekend in hoeverre takbreuk bij de plataan als natuurlijk verschijnsel buitenproportioneel wordt en bijvoorbeeld de mate waarin het optreedt bij populier (als natuurlijke, en algemeen geaccepteerde, eigenschap van de soort) gaat overstijgen. De ziekte impliceert desalniettemin een boomveiligheidsrisico, maar om nu al algemeen een verscherpte VTA controle voor te schrijven kan dan ook nog niet door onderzoek en praktijkervaringen voldoende worden onderbouwd. De voorlopige aanbeveling blijft dus: alert blijven bij de reguliere boomveiligheidscontroles en vooral gevallen i.c. gebeurtenissen registreren alsmede de omstandigheden waaronder deze plaatsvinden. Dode tak a.g.v. Massaria-zikete (Foto: Antje Lichtenauer, BAUMBÜRO - Zwitserland). De essentaksterfte Sinds 2010 (of eerder, maar dat is niet bekend) heeft Nederland te maken met een voor de es desastreuze ziekte, een bastkanker veroorzaakt door de schimmel Chalara fraxinea. De schimmel breidt zich ieder jaar geografisch uit en het is nog niet aan te geven hoe dit verder gaat verlopen en wat dan het gevolg is voor het gehele Nederlandse essenbestand zowel in de stad als bos en landschap. Pagina 8

9 Inmiddels is bekend dat de schimmel oorspronkelijk voorkomt in oost Azië en vermoedelijk via de Oost- Europese landen in West Europa terecht is gekomen. De schimmel is genetisch (vrijwel) identiek aan een reeds lang bestaande schimmel Lambertella albida op o.a. Fraxinus mandshurica in Japan. De recente geschiedenis van de ziekte in Nederland: - Tot 2009: Alleen de gebruikelijke incidentele symptomen van twijgsterfte. - Eind 2009: Eerste berichten van opvallende twijgsterfte in landschappelijke beplantingen in het noordoostelijk deel van Nederland : Ziekteverwekker geïdentificeerd als Chalara fraxinea. - Vanaf 2010: Opvallende schade aan essen, maar vaak beperkt tot bos- en landschappelijke beplantingen op regionale en lokale schaal in het midden en noordoostelijk deel van Nederland : Landelijk onderzoek naar de aanwezigheid van de schimmel door de NVWA (voormalige Plantenziektenkundige Dienst) : Aanwezigheid van de schimmel in geheel Nederland, maar plaatselijk zeer variabel aantastingsbeeld. - Voorjaar 2012: Start van landelijk onderzoek (door het CGN en PPO van Wageningen UR) De onderzoeksdoelen en vragen waren: - Hoofddoel/-vraag: Is in Nederland voldoende genetisch potentieel aanwezig om de ziekte te kunnen beheersen? - Inventarisatie van de situatie in boomkwekerijen: verschillen in gevoeligheid/aantasting van algemeen gebruikte cultivars c.q. handelsklonen. - Evaluatie van de effectiviteit van bestaande bestrijdingsstrategieën in binnen- en buitenland (bos en boomkwekerij). - Inventarisatie van tolerantieverschillen in toetsingsproefvelden van klonaal vermeerderde selecties, nakomelingschappen en herkomsten van het CGN. - Ontwikkelen en testen van methodes voor een snelle diagnose van de mate van (te verwachten) resistentie, zoals inoculatieproeven en moleculair onderzoek. Een aantal van de resultaten aan het einde van 2012: - De spreiding in mate van aantasting van klonen van Nederlandse selecties is zeer groot (0 tot 100% in zowel in bladaantasting als taksterfte) over een verzameling van > 200 verschillende selecties. - Dit biedt goede perspectieven voor nadere selectie (generatief en vegetatief) van geschikt (inheems) uitgangsmateriaal. - De cultivars Eureka en Westhof s Glorie blijken tot dusver middenmoters ; bij Atlas, Altena en Geessink is de aantastingsgraad gemiddeld lager. Dit is een mogelijke verklaring dat in veel laan- en wegbeplantingen de ziekte nog niet uitbundig voorkomt. - Overigens is daarbij belangrijk dat de gevoeligheid van oudere bomen vaak anders is dan die van de jonge bomen van dezelfde kloon en dat gevoeligheid voor bladinfecties zich lang niet altijd één op één laat vertalen naar gevoeligheid voor taksterfte. Dit maakt dat bijv. de cultivar Westhof s Glorie op hogere leeftijd voor het aspect takterfte relatief gunstig (d.w.z redelijk tolerant) naar voren komt. - In de mate van aantasting bestaat substantieel regionaal verschil: veel lichter in Tilburg dan in Dronten in genenbanken die vrijwel identiek zijn in aanwezige essenselecties. - Zwaar gesnoeide halfwas bomen zijn significant zwaarder aangetast dan niet gesnoeide bomen. De indicaties voor het vervolgonderzoek zijn: - Doel: Nader identificeren van betrouwbaar uitgangsmateriaal. - Verder ontwikkelen van een objectieve toetsingsmethodiek (zowel voor natuurlijke als kunstmatige infectie). - Verder uitzoeken: Hoe verhoudt de resistentie van de Nederlandse klonale selecties zich ten opzichte van de buitenlandse? - Verder uitzoeken: Wat valt er te zeggen over het gemiddelde tolerantieniveau van de zaailingen van tolerante moederbomen? - Verder uitzoeken: Wat valt er te zeggen over het gemiddelde tolerantieniveau van herkomsten? - Verder uitzoeken: Wat is nog verder te bereiken met gecontroleerde kruisingen? Kunnen we wat dat betreft aanhaken bij initiatieven van o.a. Deense onderzoekers? - Verder uitzoeken : Wat is de ruimte voor natuurlijke selectie wanneer we de ontwikkelingen gewoon op zijn beloop laten? Deze initiatieven zijn tot dusver echter niet opgepakt als gevolg van het ontbreken van de continuïteit vanfinanciering. De belangrijkste financieringsbron voor het onderzoek (dat in eerste instantie zou doorlopen tot en met 2015), het Productschap Tuinbouw, is inmiddels opgeheven en de sector is tot dusver niet bij machte gebleken om de voortgang van het onderzoek financieel te kunnen faciliteren. Meer informatie: Jitze kopinga / / Pagina 9

10 Extra: Zelfbeheer van openbaar groen Dino Johannes en Zohal Mahbubi (Hogeschool Rotterdam) Van februari 2014 tot juli 2014 hebben Dino Johannes en Zohal Mahbubi, twee studenten van de Hogeschool Rotterdam, in hun afstudeerscriptie gekeken naar de succes- en faalfactoren van zelfbeheer van openbaar groen. In dit artikel doen zij verslag van hun bevindingen. Zelfbeheer openbaar groen Zelfbeheer is het door burgers vrijwillig onderhouden van openbaar groen dat in eigendom is van de gemeente. Belangrijk is dat het zelfbeheer gericht is op het behoud van het karakter van het stuk groen. Zelfbeheer past precies binnen het plaatje van de participatiesamenleving en staat daarom volop in de belangstelling. Succes is echter niet gegarandeerd. Het onderzoek Tijdens het onderzoek hebben Dino Johannes en Zohal Mahbubi daarom gekeken wat de succes- en faalfactoren zijn van zelfbeheer van openbaar groen. Om deze succes- en faalfactoren te achterhalen zijn vier casestudies uitgevoerd. Die casestudies bestonden uit een interview met een betrokken burger en een gemeenteambtenaar. De bevindingen zijn vervolgens voorgelegd aan drie experts. Uitvoeringsfase De randvoorwaarden en overeenkomst worden van kracht in de uitvoeringsfase. Deze fase is een leerfase. Lang niet alles zal in één keer lukken. In deze fase kunnen de zelfbeheerders veel voor elkaar krijgen door optimaal gebruik te maken van de vaardigheden, kennis en middelen die te vinden zijn in hun netwerk. Om zelfbeheerders de ruimte te geven om fouten te maken zal de gemeente niet te streng moeten zijn als het beheer (nog) niet helemaal het gewenste resultaat lijkt op te leveren. De evaluatiefase In de evaluatiefase zal het gekozen traject, de organisatie / samenwerking tussen gemeente en burgers beoordeeld worden. Op basis van de resultaten kunnen zelfbeheerders en betrokken ambtenaren succes- en faalfactoren uit een zelfbeheerproject herkennen en deze vervolgens opnieuw toepassen of juist vermijden. Vier fasen De studenten hebben uiteindelijk vier fasen gevonden in zelfbeheerprojecten: de initiatiefase (het eerste contact), de legalisatiefase (het vastleggen van de afspraken), de uitvoeringsfase (het beheer) en de evaluatiefase. Sommige succes- en faalfactoren zijn specifiek voor één fase, andere lopen door meerdere fasen heen. Initiatiefase In de initiatiefase is een goede voorbereiding belangrijk voor het indienen van een aanvraag bij de gemeente. Dat is vooral van belang om draagvlak te creeren bij ambtenaren en bewoners uit de omgeving. Legalisatiefase In de legalisatiefase is het van belang dat de randvoorwaarden en de overeenkomst in samenspraak worden opgesteld. Hierbij is het aan te raden dat er een balans wordt gezocht tussen het vrij handelen door de zelfbeheerders en begeleiding door de gemeente. De gemeente zal de zelfbeheerders moeten vertrouwen om zo het gevoel van eigenaarschap bij de zelfbeheerders te laten. Meer informatie: Het rapport is op internet te vinden: zelfbeheer_openba Pagina 10

11 (Stedelijk) groen van groot belang voor goede stedelijke waterhuishouding Joop Spijker (Alterra) De laatste presentatie van de klantendag werd gehouden door Joop Spijker. Hij hield een bevlogen betoog over het nut van groen in relatie tot de waterhuishouding. Joop Spijker begon met een samenvatting van de resultaten van het IPCC (International Panel on Climate Change) verschenen in 2013 en de door het KNMI gemaakte vertaling daarvan in de eerder dit jaar gemaakte Klimaatscenario s voor Nederland. Spijker liet o.a. zien dat het CO 2 -gehalte nu hoger ligt dan in de laatste jaar. Spijker meldde dat er nu reeds in Nederland veranderingen waarneembaar zijn in zeespiegelhoogte, gemiddelde temperatuur en neerslaghoeveelheden en intensiteit. Hoe dit de komende eeuw verder gaat, hangt af van hoe succesvol we (de wereld) zijn met het terugdringen van de emissie van broeikasgassen. Maar zelfs in het scenario, waarbij wereldwijd goede resultaten worden behaald, geven de klimaatmodellen aan dat er ons grote veranderingen te wachten staan. Gletsjers als thermometer van het klimaat. De Triftgletsjer, Zwitserland in 1948, 2002 en Het CO 2 - gehalte ligt nu hoger dan gedurende de laatste geologische tijdperken (IPCC, 2013). Een belangrijk zorgpunt dat al direct vanuit het groenbeheer interessant is, is de toename van de piekbuien, zowel in frequentie als in neerslaghoeveelheid. De laatste jaren zien we al een toename hiervan en dit zal de komende decennia versterkt doorzetten. De effecten van de toename van broeikasgassen zijn onder andere: Zeespiegel stijgt (17 cm 20e eeuw: nu tempo 2x hoger) Gletsjers smelten Uitzetting water oceanen Neerslagpatronen veranderen Oceanen verzuren (CO 2 lost op in water) Planten groeien iets sneller (hogere CO 2 - concentraties) Arnhem 28 juli 2014 Pagina 11

12 Voor steden is het belangrijk om maatregelen te treffen die de overlast en schade door piekbuien verkleinen. Dit probleem moet integraal worden aangepakt. Met alleen grijze oplossingen, zoals uitbreiding van de rioolcapaciteit is de oplossing van de problemen onbetaalbaar. We moeten zorgen voor een groter vasthoudend vermogen van water in de stad, en daar kan groen van gemeenten, particulieren en bedrijven een belangrijke rol in spelen. Daarnaast moet gezorgd worden dat de waterhuishoudkundige inrichting zo is dat op het moment van extreme piekbuien het teveel aan water wordt opgevangen op die plekken waar het weinig of geen schade kan aanrichten. Hierbij kunnen we veel leren van hoe we de rivieren hebben ingericht. Bij grote rivierafvoeren stroomt het water in groene uiterwaarden om daar voor een tijdje te worden opgevangen. Ook zijn er noodoverloopgebieden. In de stedelijke gebieden kan het groen helpen bij de opvang van het vele water. Hierbij kan groen op vele manieren aan bijdragen. Het begint bij de interceptie van neerslag. Een klein deel van de neerslag blijft namelijk aan de vegetatie hangen en bereikt de grond niet. De bodem waarin het groen wortelt, kan ook een deel van het water bergen. Het kan hier gaan om een gewone bodem, maar ook een kunstmatige, zoals van een groen dak of een groene gevel. De snelheid waarmee de bodem regenwater kan opvangen, hangt sterk af van de bodemsoort. Bij zware buien kan echter zelfs grof zand niet al het water aan, maar gaat alleen het eerste deel de bodem in. In het groen zijn soms wadi s, droge greppels en laagtes aangebracht waar het teveel aan water kan worden opgevangen. Als deze voorzieningen verzadigd zijn, zal de dan nog volgende neerslag afspoelen, bijv. over straten en op een gegeven moment over de drempels de huizen in. Groene maatregelen kunnen op twee manieren helpen de problemen als gevolg van piekbuien op te lossen. De eerste manier is het vergroten van de opvangcapaciteit in de bodem, droge greppels en wadi s. De tweede manier is door het bieden van een structuur waarin bij echte piekbuien het water kan worden ingevangen. Een verlaagd aangelegd park dat bijv. om het jaar een keer flink onder water staat, kan helpen om wateroverlast in de omliggende buurten te voorkomen. Water in kelders en woonkamers richt grote schade aan. Water in een park ingericht op incidentele wateropvang, kan het groen meestal goed doorstaan en leidt tot geen of in elk geval veel minder schade. Meer informatie: Joop Spijker In een droge sloot kan water van een plensbui worden opgevangen. Pagina 12

13 De grote DGG-quiz 2014 Tijdens de klantendag heeft Joop Spijker een quiz georganiseerd over het gemeentelijk groen. Hieronder staan de vragen en de antwoorden. Deel 1 Algemeen Groen Vraag 1: In welke Nederlandse gemeente ligt de Keukenhof? Vraag 2: In welke gemeente wordt in 2023 de Floriade georganiseerd? Vraag 3: Welke gemeente won in 2014 de nationale hoofdprijs van Entente Florale (groenste stad van Nederland)? Vraag 4: Als we op de huidige voet doorgaan met uitstoot van broeikasgassen, het klimaat van welke stad verwacht het KNMI dan in 2050 in Amsterdam? Narvik Kopenhagen - Brussel - Parijs - Bordeaux - Bilbao - Porto - Lissabon - Casablanca - Dakar Deel 2 - Ken de Nederlandse natuur Vraag 5: Welk dier verstoorde afgelopen weken tot twee keer toe voetbalwedstrijden van Heracles in Almelo? Vraag 6: Wat zijn dit voor diertjes (zie foto onder)? Winnares Trudy Fleuren ( s-hertogenbosch) ontvangt de eerste prijs van Dennis de Heer. Vraag 7a: Wat is de hoogste boom van NL? Vraag 7b: Wat is de hoogte (afgerond in hele meters)? Vraag 7c: In welke gemeente staat deze? Deel 3 Algemeen Groen 2 Vraag 8: Zet de volgende beheercategorieën in volgorde van oppervlakte-aandeel bij gemeenten die deelnemen aan de DGG in 2013 (1 boom geldt als 1 m2). Bomen, gazon, plantenperken, ruw gras, struikbeplantingen Vraag 9: Welke gemeente in Nederland heeft het eerst een stadpark voor zijn bewoners aangelegd? (Tip: gemeente is lid van de DGG). Vraag 10: Hoe schrijf je het woord groen in het Sanskriet: 1. हर त أخ ضر.2 3. Зелен цвят 4. 초록 5. പച ച Deel 4 Ken de Nederlandse burger Vraag 11: Hoeveel % van de burgers vond het onderhoud van het openbaar groen in de gemeente: a. Slecht b. Matig c. Goed d. Zeer goed/uitstekend Pagina 13

14 Antwoorden quiz Deel 1 Algemeen Groen Vraag 1: Lisse Vraag 2: Almere Vraag 3: Bergen op Zoom Vraag 4: Bordeaux Deel 2 - Ken de Nederlandse natuur Vraag 5: Steenmarter Vraag 6: Dennenprocessierups Vraag 7a: Douglasspar Vraag 7b: 50,4 meter Vraag 7c: Apeldoorn Deel 3 Algemeen Groen 2 Vraag 8: Gazon, Ruw gras, struikbeplantingen, Bomen, plantenperken Vraag 9: Schiedam Vraag 10: optie 1 हर त Deel 4 Ken de Nederlandse burger Vraag 11: a. Slecht: 10% b. Matig: 30% c. Goed: 50% d. Zeer goed/uitstekend: 10% De hoogste boom van Nederland. Pagina 14

Groenbeheer in de gemeente Oss

Groenbeheer in de gemeente Oss Jaargang 2 nummer 1 mei 2012 Nieuwsbrief extra Databank Gemeentelijk Groenbeheer Groenbeheer in de gemeente Oss Pagina 1 Nieuwsbrief De Nieuwsbrief Databank Gemeentelijk Groenbeheer geeft informatie over

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

HERPLANT VAN IEPEN IN FRYSLAN STICHTING IEPENWACHT FRYSLÂN. Projectbureau Stichting Iepenwacht Fryslân (BTL Bomendienst)

HERPLANT VAN IEPEN IN FRYSLAN STICHTING IEPENWACHT FRYSLÂN. Projectbureau Stichting Iepenwacht Fryslân (BTL Bomendienst) HERPLANT VAN IEPEN IN FRYSLAN STICHTING IEPENWACHT FRYSLÂN Projectbureau Stichting Iepenwacht Fryslân (BTL Bomendienst) Projectbureau Telefoonnummer : 055-59 99 444 Faxnummer : 055-53 38 844 E-mail : bomendienst@btl.nl

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie 24 Resultaten peiling Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie De 32 auteurs en redactieleden die aan dit boek hebben meegewerkt, hadden als voorbereiding op de werksessie van 7 november 2013

Nadere informatie

Stichting Iepenwacht Groningen

Stichting Iepenwacht Groningen Van iepenwacht naar bomenwacht Stichting Iepenwacht Groningen Opgericht juni 2005 Stichting Iepenwacht Groningen April 2014 Iepenwacht Groningen POP subsidie 2001 2005 Inventarisatie iepen per gemeente

Nadere informatie

Visuele boomveiligheidscontrole en beheerinventarisatie 2011 6.421 bomen Beheergebied Hoeksche Waard

Visuele boomveiligheidscontrole en beheerinventarisatie 2011 6.421 bomen Beheergebied Hoeksche Waard Visuele boomveiligheidscontrole en beheerinventarisatie 2011 6.421 bomen Beheergebied Hoeksche Waard Visuele boomveiligheidscontrole en beheerinventarisatie 6.421 bomen Beheergebied Hoeksche Waard Opdrachtgever:

Nadere informatie

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Inleiding: De veredeling van gewassen heeft onder andere

Nadere informatie

Presentatie. Afsterven steenfruitbomen. Klantendag Stonefruitconsult. Echteld Donderdag 7 maart. Met medewerking van Marcel Wenneker van PPO

Presentatie. Afsterven steenfruitbomen. Klantendag Stonefruitconsult. Echteld Donderdag 7 maart. Met medewerking van Marcel Wenneker van PPO oetermeer Presentatie Afsterven steenfruitbomen Klantendag Stonefruitconsult Echteld Donderdag 7 maart Met medewerking van Marcel Wenneker van PPO Boomuitval Grotere verliezen aan bomen binnen steenfruit

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1.

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1. Notitie Datum: 17 juni 2015 Betreft: Afkoppelen nieuwbouw Handelstraat, Apeldoorn Kenmerk: BP30, NOT20150617 Bestemd voor: Bun Projectontwikkeling BV Ter attentie van: de heer J. Spriensma Opgesteld door:

Nadere informatie

Assetmanagement Rotterdam

Assetmanagement Rotterdam NVRD Themadag BOR Assetmanagement Rotterdam 24 September 2015 Inhoud Assetmanagement algemeen Organisatie Rotterdam Assetmanagement methodiek Casus Risico-inventarisatie Risicoanalyse Beheermaatregel Prioritering

Nadere informatie

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Afkoppelen hemelwater Oude Pastoriebuurt Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Opening - welkom Ton van den Kerkhof Projectleider Roy Thijssen Adviseur riolering en water Luuk

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Opdrachtgever. : Gemeente Breda : Toezichthouder. : J.L. de Jong Deelopdracht / perceel. : Mechelenstraat NTO-formulier nummer : -

Opdrachtgever. : Gemeente Breda : Toezichthouder. : J.L. de Jong Deelopdracht / perceel. : Mechelenstraat NTO-formulier nummer : - WORTELS STAM / STAMVOET KROON Opdrachtgever : Gemeente Breda : Toezichthouder : J.L. de Jong Deelopdracht / perceel : Mechelenstraat NTO-formulier nummer : - 1. ALGEMENE GEGEVENS Boom nr. : 1 t/m 7 Opname

Nadere informatie

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat.

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat. MEMO Datum : 24 mei 2016 Aan Van : Stadsdeelcommissie Noord : Hans van Agteren Onderwerp : Grondwateroverlast Enschede Noord Inleiding In het Gemeentelijk RioleringsPlan (GRP) zijn zeven gebieden benoemd

Nadere informatie

Inteelt en verwantschapsbeheer

Inteelt en verwantschapsbeheer Inteelt en verwantschapsbeheer mogelijkheden nieuwe software Jack Windig, Wageningen UR Laura Roest, Raad van Beheer Lelystad 21 januari 2014 Genetisch management Inteelt beheersen kan je alleen samen

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Oriënterend onderzoek naar de oorzaak van het ontstaan van bastknobbels in laanbomen op de kwekerij.

Oriënterend onderzoek naar de oorzaak van het ontstaan van bastknobbels in laanbomen op de kwekerij. Juli 2008 Titel Consultancy: Bastknobbels Sector/deelsector Bomen Gewas Laan- en parkbomen Thema Duurz.bedr.v.gewasbescherming Status Afgerond Uitvoerder(s) PPO Bomen Oriënterend onderzoek naar de oorzaak

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Databank Gemeentelijk Groenbeheer. Informatie en voorbeeldrapportage

Databank Gemeentelijk Groenbeheer. Informatie en voorbeeldrapportage Databank Gemeentelijk Groenbeheer Informatie en voorbeeldrapportage Alterra 2013 Databank Gemeentelijk Groenbeheer Informatie en voorbeeldrapportage J.J. de Jong R.A. Smidt J.K. van Raffe J.H. Spijker

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Oostzaan Buiten gewoon

Oostzaan Buiten gewoon GESCAND OP Gemeente Oostzaan Buiten gewoon Gemeenteraad Oostzaan P/a Postbus 20 153OAA Wormeriand - 8 APR. Comeents Oostzaan Gemeentehuis ockadrcs Kerkbuurt 4, 1 511 BD Oostzaan Postadres Postbus 20, 1

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Onderwerp Wegwerken achterstallig onderhoud bij de individueel te beheren gemeentelijke bomen.

Onderwerp Wegwerken achterstallig onderhoud bij de individueel te beheren gemeentelijke bomen. Commissievoorstel Commissievergadering d.d. : 21 mei 2015 Portefeuillehouder : wethouder H. Heijerman Datum : 16 maart 2015 Dit commissievoorstel is : opiniërend Onderwerp Wegwerken achterstallig onderhoud

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

De klimaatbestendige (oude) stad

De klimaatbestendige (oude) stad De klimaatbestendige (oude) stad Peter den Nijs Wareco ingenieurs F3O KANS OP PAALROT Groot deel Nederland Grote verschillen bodemopbouw Grote verschillen in klimaateffect Grote spreiding in risico s 1

Nadere informatie

Veiligheidscontrole Paardenkastanjes Veerdam, gemeente Papendrecht

Veiligheidscontrole Paardenkastanjes Veerdam, gemeente Papendrecht Veiligheidscontrole Paardenkastanjes Veerdam, gemeente Papendrecht September 2014 Veiligheidscontrole Paardenkastanjes Veerdam, Papendrecht Prohold BV Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Conclusie en advies..3

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen

Achtergrondinformatie. Man 2.0. Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen Achtergrondinformatie Man 2.0 Programma ter bevordering van emancipatie en participatie van sociaal geïsoleerde mannen April 2010 1 Inleiding Het is het Oranje Fonds gebleken dat veel maatschappelijke

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Najaar 2009 Inhoudsopgave Terugblik seizoen 2008/2009...................................................................................... 3 Najaar 2009 sector bos-

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen. Analyse en vooruitblik

WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen. Analyse en vooruitblik WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen Analyse en vooruitblik Afdeling Onderzoek en Statistiek 8 maart 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Ontwikkeling 2008-2011, de cijfers...

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering augustus 2013 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, september 2013 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2

Nadere informatie

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen NOTITIE AANPAK BOUWKUNDIG VERSTERKEN URGENTE SCHADEGEVALLEN 1. Inleiding In deze notitie wordt de scope en de aanpak van het bouwkundig versterken van 250 schadegevallen op hoofdlijnen toegelicht. In paragraaf

Nadere informatie

Groenbeheer Westeinde. Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015

Groenbeheer Westeinde. Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015 Groenbeheer Westeinde Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015 Programma De waarde van Groen Nieuwe groenbeleidsplan Ontwikkelingen Leeuwarden Beheer Leeuwarden Het groen in Westeinde Tips voor de

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN

GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN In Beuningen is naar verhouding veel groen aanwezig. Deze groene inrichting draagt bij aan een gezonde, fraaie, plezierige woon- en werkomgeving. Als gemeente zijn we

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Meest gestelde vragen & antwoorden versie december 2015

Meest gestelde vragen & antwoorden versie december 2015 Meest gestelde vragen & antwoorden versie december 2015 De meest gestelde vragen en antwoorden zijn als volgt gerubriceerd: Project & planning Gevolgen voor u Riolering Grondwater(overlast) & drainage

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. HUIS & TUIN www.hydrorock.com Particuliere markt en watermanagement De klimaatverandering zorgt voor meer en heviger regenbuien waardoor

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL

Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Bezuinigingen openbaar groen Branche vereniging VHG Uitvoering december 2010 VELDWERK OPTIMAAL Veldwerk Optimaal B.V. 's-hertogenbosch, januari 2011 INHOUDSOPGAVE Pagina 1. ONDERZOEKSVERANTWOORDING 2 1.1

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen

Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen Bijlage 2 Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen 1. Wat is het aandeel feitelijke huisuitzettingen? 0,8% 0,7% 0,6% 0,5%

Nadere informatie

Herziening van de huidige definitie van de Maatregeltoets

Herziening van de huidige definitie van de Maatregeltoets Herziening van de huidige definitie van de Maatregeltoets ing. E.H.L. van Wissen Grontmij Nederland B.V. R. Gravesteijn Grontmij Nederland B.V. ir. L. van Hoogevest Grontmij Nederland B.V. Samenvatting

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. 2015 t/m 2019

BELEIDSPLAN. 2015 t/m 2019 BELEIDSPLAN 2015 t/m 2019 Infospreekuur Houten, Bezoekadres: Onderdoor 25, 3995 DW Houten Tel. (tijdens spreekuren) 030-6382526 Internet: www.infospreekuurhouten.nl Postadres: p/a Lokaalspoor 28, 3994

Nadere informatie

Bezuiniging op de kinderopvangtoeslag

Bezuiniging op de kinderopvangtoeslag Bezuiniging op de kinderopvangtoeslag Realisatie en effect Zicht op bezuinigingen Peter Hilz/Hollandse Hoogte De Algemene Rekenkamer wil met de publicatiereeks Zicht op Bezuinigingen bijdragen aan het

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Quick scan re-integratiebeleid. Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie

Quick scan re-integratiebeleid. Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie Quick scan re-integratiebeleid Een oriënterend onderzoek door de rekenkamercommissie Doetinchem, 16 december 2011 1 1. Inleiding De gemeenteraad van Doetinchem heeft op 18 december 2008 het beleidsplan

Nadere informatie

Beheer en Onderhoud. Inhoud van de presentatie

Beheer en Onderhoud. Inhoud van de presentatie Beheer en Onderhoud Inhoud van de presentatie De richtlijn Beheer en Onderhoud Opzetten van een beheersysteem Resultaten van de 3M enquête Beheer en Onderhoud 3M TSS Studiecentrum cases Case Gemeente Tiel

Nadere informatie

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie.

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. Gastvrije Stad blijkt dat het verschil van s-hertogenbosch met Breda in 2012 iets kleiner

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs.

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs. Rapportage flitsenquête ActiZ Vrijwilligersbeleid Voor ActiZ, organisatie van zorgondernemers Van ICSB Marketing en Strategie Drs. Yousri Mandour Datum 7 maart 2011 Pag. 1 Voorwoord Voor u liggen de resultaten

Nadere informatie

Onderbouwing van het verzoek van P. Coolen, Ophoven 1 te Roggel voor het verruimen van het bouwperceel.

Onderbouwing van het verzoek van P. Coolen, Ophoven 1 te Roggel voor het verruimen van het bouwperceel. Onderbouwing van het verzoek van P. Coolen, Ophoven 1 te Roggel voor het verruimen van het bouwperceel. Op de locatie is reeds jarenlang een agrarisch bedrijf aanwezig. Binnen het bedrijf wordt melkrundvee

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014 FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS 2014 Utrecht, november 2014 INHOUD Inleiding 5 1 Basisonderwijs en speciaal basisonderwijs 7 2 Expertisecentra 10 3 Voortgezet onderwijs 12 4 Samenwerkingsverbanden

Nadere informatie

MASTERCLASS. Effectiviteit van de handhaving in de kinderopvang. Bureau Bartels. 1 oktober 2013. beleidsadvies onderzoek

MASTERCLASS. Effectiviteit van de handhaving in de kinderopvang. Bureau Bartels. 1 oktober 2013. beleidsadvies onderzoek Bureau Bartels beleidsadvies onderzoek MASTERCLASS Effectiviteit van de handhaving in de kinderopvang 1 oktober 2013 Bureau Bartels Postbus 318 3800 AH Amersfoort T (033) 4792020 F (033) 4792021 E info@brtls.nl

Nadere informatie

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Samenvatting Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Kinkhoest is een gevaarlijke ziekte voor zuigelingen en jonge kinderen. Hoe jonger het kind is, des te vaker zich restverschijnselen

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Onderzoek bomen middenplantsoen Catsheuvel

Onderzoek bomen middenplantsoen Catsheuvel Onderzoek bomen middenplantsoen Catsheuvel Arnhem, augustus 2014 Opdrachtgever: Gem. Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling Grondzaken t.a.v. W. Dekker Opdrachtnemer: Prohold BV G.J. van Prooijen

Nadere informatie

Holte in de stamvoet en de stam:

Holte in de stamvoet en de stam: Visuele afwijkingen VTA (Visual Tree Assesment) = Visuele boomcontrole is controle van de boom. Middels deze methode wordt het breukrisico en de stabiliteit van een boom visueel beoordeeld op grond van

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

RaadsbijlageAdvies over het beroep van de heer R. Martens tegen de verleende kapvergunning voor een boom aan de Sophia van Wurthemberglaan 51

RaadsbijlageAdvies over het beroep van de heer R. Martens tegen de verleende kapvergunning voor een boom aan de Sophia van Wurthemberglaan 51 +4 gemeente Eindhoven Dienst Bestuursondersteuning Raadsbijlage nummer 49 Inboeknummer OOV001038 Adviesdatum eie b.b. 25 november 1999 Dossiernummer 007.401 RaadsbijlageAdvies over het beroep van de heer

Nadere informatie

WAARDERINGSKAMER RAPPORT. Betreft: Datum: 1 februari 2012. Onderzoek invloed "no-cure-no-pay-bezwaren" op uitvoering Wet WOZ

WAARDERINGSKAMER RAPPORT. Betreft: Datum: 1 februari 2012. Onderzoek invloed no-cure-no-pay-bezwaren op uitvoering Wet WOZ WAARDERINGSKAMER RAPPORT Betreft: Onderzoek invloed "no-cure-no-pay-bezwaren" op uitvoering Wet WOZ Datum: 1 februari 2012 1 1. Inleiding De Waarderingskamer heeft in opdracht van de staatssecretaris van

Nadere informatie

Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1

Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1 Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1 A.H. van der Weijde, A. Dimitropoulos en E. Kottika Vrije Universiteit Amsterdam, Ruimtelijke Economie, De Boelelaan 1105, 1081HV Amsterdam.

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Datum 24 september 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Scenario 1: Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de vulling van de monitor, met aanvullingen

Nadere informatie

Bijeenkomst Omvormingen openbaar groen

Bijeenkomst Omvormingen openbaar groen Bijeenkomst Omvormingen openbaar groen Hogere kwaliteit met minder geld Programma Inleiding Kaders gemeente n.a.v. vaststellen begroting Opdracht en werkwijze Alles over Groenbeheer Vragen / korte pauze

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

Databank Gemeentelijk Groenbeheer 19 januari 2015. Rob Schilder

Databank Gemeentelijk Groenbeheer 19 januari 2015. Rob Schilder *BARCODE* Memo Onderwerp Datum Aan Databank Gemeentelijk Groenbeheer 19 januari 2015 Raad Doel Kenmerk informeren Van Rob Schilder Geachte leden van de raad, De gemeente Hollands Kroon is aangesloten bij

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen

Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Panelonderzoek inwoners en openbaar groen Gemeente Amersfoort Marlies Visser 2 juni 2015 De meeste panelleden zijn positief over het burgerinitiatief tot het opstellen van een Groenvisie. Men vindt over

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis)

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) Lepidoptera, fam. Crambidae Waardplanten Buxussoorten zoals Buxus microphylla, B. sempervirens en B. sinica. Geografische verspreiding

Nadere informatie

Wie heeft eigenlijk de touwtjes in handen? Cliëntsturing binnen Dagbesteding SP

Wie heeft eigenlijk de touwtjes in handen? Cliëntsturing binnen Dagbesteding SP Wie heeft eigenlijk de touwtjes in handen? Cliëntsturing binnen Dagbesteding SP Vereenvoudiging van het visiedocument Cliëntsturing van Pameijer. Aan deze vereenvoudiging kunnen geen rechten worden ontleend.

Nadere informatie