OMGEVING EN HET GEBRUIK VAN ALTERNATIEVEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OMGEVING EN HET GEBRUIK VAN ALTERNATIEVEN"

Transcriptie

1 MEI 1992 ECNI92017 enercjv tnn\.aboii OMGEVING EN HET GEBRUIK VAN ALTERNATIEVEN AMWBthemadag alternatieve brandstffen en technieken, Lelystad, 27 mei 1992 P.A. OKKEN

2 Het Energienderzek Centrum Nederland (ECN) is het centrale instituut vr nderzek p energiegebied in Nederland. ECN verricht fundamenteel en tegepast nderzek p het gebied van kernenergie, fssieieenergiedragers, duurzame energie, milieuaspecten van de energievrziening, infrmatica en de ntwikkeling en tepassing van nieuwe materialen. Ok energiestudies vrmen een nderdeel van het nderzekprgramma. Bij ECN zijn ruim 900 medewerkers werkzaam. De pdrachten wrden verkregen van de verheid en van rganisaties en industrieën uit binnen en buitenland. De resultaten van het ECNnderzek wrden neergelegd in diverse rapprtenseries, bestemd vr verschillende delgrepen, van pdrachtgevers tt de internatinale wetenschappelijke wereld. De Iserie is de serie interne rapprten die resultaten bevat bestemd vr de ECNcllega's, maar k vr vakcllega's die elders werkzaam zijn. Deze rapprten hebben een minder definitief karakter, maar zijn wel refereerbaar. Energienderzek Centrum Nederland Service Unit Algemene Diensten Sectie Rapprten Pstbus ZG Petten Telefn: (02246) Fax : (02246) Dit rapprt is te verkrijgen dr het vermaken van f 20, p girrekening ten name van: ECN, SU Algemene Diensten, Petten, nder vermelding van het rapprtnummer. energienderzek Centrum Nederland

3 MEI 1992 ECNI IE OMGEVING EN HET GEBRUIK VAN ALTERNATIEVEN ANWBthemadag alternatieve brandstffen en technieken, Lelystad, 27 mei 1992 PAOKKEN MASTER

4 Tijdens de themadag werd de stand van zaken met betrekking tt alternatieve brandstffen en technieken vr aut's in Nederland tegelicht dr vertegenwrdigers van ANWB, ECN. Energiebedrijven Amsterdam en Grningen. KEMA, Ministerie VROM. Stichting Natuur en Milieu. TNO en Vlv. De ECN bijdrage gaat in p de ndzaak van alternatieven m C02emisstes te reduceren, het beiang van systeemintegratie en de sterke en zwakk* punten bij intrductie van de verschillende brandstfalternatieven in Nederland.

5 INHOUD 1. INLEIDING 5 2. BROEIKASEFFECT 6 3. INTRODUCTIE IN NEDERLAND CONCLUSIES 21 LITERATUUR 22

6 1. INLEIDING He* brandstfgebruik in aut's bestaat bgna uisluitend uk aardbeprdukten (benzine, diesel. LPG). Deze eenzijdige afhankel$dieid maakt de transprtsectr kwetsbaar vr pltselinge prijsstijgingen en stagnerende aanver van aardlie. Daarnaast treden in de keten van liewinning, transprt van ruwe aardlie, verwerking in de lieraffinaderij en distributie via tankstatins nadelige milieueffecten p. vervuilen uitlaatgassen van aut's de lucht en leidt in het algemeen verbranding van fssiele brandstffen tt het breikaseffect Gebruik van alternatieve brandstffen, zals aardgas, ethanl, methanl, elektriciteit f waterstf, kan een bijdrage leveren aan het plssen van deze prblemen. Op lange termijn is het breikaseffect bepalend vr de ndzaak van alternatieven. Aan het slt van dit artikel wrdt getracht met een sterktezwakte analyse vr Nederland een verstandige keuze te bepalen.

7 2. BROEIKASEFFECT Bij verbranding van brandstffen zijn er emissies van kichtvervuiiende stffen. Bij een vlledig schne verbranding bestaat de emissie uitsluitend uit water en CO? (kldixide). CO2 is een kleurls, reukls, nietgftig gas dat echter bij te grte heveelheden rzaak is van het breikaseffect: een wereldwijd milieuprbleem p lange termijn. Wereldwijd stijgen de CCVemissies dr het tenemend energieverbruik. Daardr neemt de heveelheid CO2 in de atmsfeer te. waardr het p aarde langzamerhand warmer kan wrden. Hewel er ng grte nzekerheden zijn ver het breikaseffect, en de preciese bijdrage van CO2. is het Nederlandse beleid gericht p vermindering van de CCVemissie met 3 tt 5 % in het jaar 2000 t.v. 1989/1990. Vr het wegverkeer is de delstelling stabilisatie van de C02emissie in 2000 en vermindering met 10% in het jaar 2010 ten pzichte van Vr de peride na het jaar 2000 zijn verder ng geen fficiële delstellingen vastgelegd, wel steunt het ministerie van VROM de Trntaanbeveling vr vermindering van de wereldwijde C0 2 emissie met 20% in 2005 t v Vanuit milieuptiek kan een verdergaande vermindering ndig zijn. De 'Science' werkgrep 1 van het IPCC (Intergvernmental Panel n Climate Change) beveelt p lange termijn 60% vermindering van de mndiale CC>2emissie aan. Vr dergelijke drastische C02*reducties zijn ingrijpende veranderingen in de energiehuishuding ndig. Op krte termijn is vral energiebesparing belangrijk: minder fssiele brandstffen gebruiken leidt tt CCVreductie. Bij vtzetting van het huidige beleid verwacht de 'Respnse Strategies' werkgrep 3 van IPCC een verdubbeling van de wereldwijde jaarlijkse C02emissie. van 6 CtC in 1990 naar 12 GtC in het jaar vanwege de greiende wereldbevlking en tenemende levensstandaard (zie Figuur 1). Vlgens de aanbeveling van de 'Science' werkgrep1 van IPCC zu in 2025 dus tenminste 80% C02reductie ndig zijn. Energiebesparing alleen lijkt niet vldende m dat te bereiken. Een belangrijke andere mgelijkheid is brandstfsubstitutie, bijvrbeeld vervanging van lie dr aardgas. Gerekend per heveelheid energie kmt bij verbranding van aardgas minder CO2 vrij dan bij lie. Bij gebruik van duurzame energie (zn, wind. etc) f kernenergie zijn er geen directe C02emissies. Bij verbranding van brandstffen uit bimassa is er wel emissie, maar bij aangrei van de bimassa is dezelfde heveelheid CO2 middels ftsynthese dr de plant uit de atmsfeer pgenmen: bij prduktie van bimassa in een duurzame landbuwpraktijk is er dus nett geen C02emissie. Echter k de indirecte C02emissies meten wrden meegeteld. Deze treden vral p bij winning van lie. aardgas, steenkl en uranium; bij transprt van lie en steenkl; bij lieraffinage; bij teelt en verwerking van landbuwprdukten en bij de fabricage en nderhud van installaties zals znnecellen en windturbines. Deze 'indirecte' C02emissies zijn in de huidige situatie een rde van grtte kleiner dan de 'directe' C02*emissies bij verbranding van fssiele brandstffen (tabel 1). Naast C02zijn er andere breikasgassen zals CH 4 (methaan), CO (klmnxide), N2O (lachgas). O3 (zn) en CFK's (ChlrFlurKlwaterstffen). Aardgas bestaat vrnamelijk uit methaan (CH4) wat een belangrijke breikaswerking heeft, emissies kunnen nstaan bij aardgaswinning en dr lekkages uit gasleidingen en gasapparatuur. Ok bij de andere fssiele brandstffen treden CrVemissies p: zals mijngas bij klenwinning en geasscieerd gas bij aardliewinning (vrzver dit niet gebruikt f afgefakkeld wrdt). Daarbij is van belang dat de breikaswerking van CH 4 mede afhangt van de heveelheid klmnxide (CO) in de atmsfeer. CH4 en CO wrden beide in de atmsfeer weggevangen dr het hydrxyiradicaal (*OH). He meer CO in de atmsfeer, des te langer is de verblijftijd van CH4 in de atmsfeer en daarmee evenredig de breikaswerking grter. Uitlaatgassen van aut's zijn een belangrijke brn van CO.

8 MjO (lachgas) en CFK's mrden 'm de atmsfeer slechts langzaam afgebrken en kunnen «laardr p den duur een belangrijke bijdrage aan het breikaseffect leveren. N2O kmt in kleine heveetteden vr bij katarytische uitlaatgasreiniging. CFK's sms (ng) in aircnditining systemen van aut's. Met behulp van 'glbal warming ptentials' kunnen emissies van deze andere breikasgassen wrden mgerekend naar 'COjequivalenten'. De bij aut's met het brandstfgebmik samenhangende emissies van deze andere breikasgassen (CO in uitlaatgas. M2O bij uitlaatgaskatalysatren. CH4 bq liewinning en gaslekkages) zijn mgerekend gezamenlijk niet meer dan 5 g CCVequivatenten per MJ brandstf, nder vrwaarde dat de gaslekkage bij aardgasgebruik niet meer dan IX bedraagt. Dit betekent (tabel 1) dat vral de COjemissies belangrijk zijn als het m het breikaseffect gaat. In dit artikel wrdt verder aleen p CO2 ingegaan. Tabel 1. Breikasgas emissiecêffiaènten gqo^/hj primair* energie Directe 1 Indirecte 2 CO2 CO2 Steenkl 94 6 Obeprdukten Aardgas Kernenergie, zn. wind 3 è 5 Bibrandstffen 5 a bij directe verbranding van fssiele brandstffen bij winning, transprt, vrbewerking etc. van energiedragers, situatie Nederland ann 1983 vr een belangrijk deel bij lieraffinaderijen, variërend van ca. 5 (diesel) tt 12 g/mj (benzine) zie tekst Wereldwijde C0 2 emissic Het aandeel van de transprtsectr in de wereldwijde CC>2emissie is 25%. waarvan 15% vr rekening van de persnenaut. Vlgens de eerder genemde prjectie van IPCC werkgrep'3. zu als gevlg van bevlkingsgrei, verbetering van de levensstandaard en tenemende mbiliteit, de C02emissie als gevlg van autgebruik tenemen. Daarbij is rekening gehuden met het huidige beleid in de afznderlijke landen gericht p terugdringing van particulier autgebruik, en energiebesparing waardr aut's steeds zuiniger wrden: (een verbetering van het specifiek benzineverbruik van de (wereldgemiddelde) persnenaut van 1 p 12 thans, naar 1 p 16 na het jaar is verndersteld. Desndanks zu het ttaal brandstfverbruik dr persnenaut's blijven tenemen, terwijl het transprt aandeel in de wereldwijde CCVemissie ngeveer zu gelijk blijven in het jaar ziefiguur1. C02reductie bjj autverkeer Het is duidelijk dat k de transprtsectr, en in het bijznder het autverkeer, bij breikasbeleid een bijdrage aan CCVreductie met leveren. De mgelijkheden zijn bekend: mbiliteitsvermindering, rendementsverbetering bij aut's, verschuiving naar energieefficiëntere andere ververmiddelen, alternatieve brandstffen. Mbiliteitsvermindering p lange termijn is mgelijk dr verkleining van de verplaatsingsafstand bijvrbeeld dr meer telecmmunicatie, lcatiekeuze van wnenwerkenrecreatie, verandering van leefstijl, etc.

9 De keuze van ververmiddel is bepalend vr de CC^emissie. Bij verplaatsing per fiets is de C02emissie nltilbij reizen met penbaar verver (bus. metr. tram. trein) is minder energie ndig dan vr een persnenaut. In Nederland is thans vr I persnkümeter met de trein 0.08 kwh ndig: dit kmt vereen (k rekening hudend met indirecte emissies en een deel diesekreinen) met 60 gc02 Ter vergelijking vreen persnkumeter per aut is de CCVernissie gemiddeld 150 gcc>2 Het verschil is dus ngeveer een factr 2.5. Bij breikasbeleid m de tekmst zal dat verschil naar verwachting grter wrden mdat bij de elektriciteitspwekking relatief veel C02reducue mgefijk is. waardr de emissie per treinreizigerskilmeter ng sterk kan verminderen. 12 h ^ v i v ' 10 h **^A^*^*^X1 transprt aandeel 2 IPCC1 (fcxtsihn' jaar 2025 Figuur 1. Wereldwijde CO^cmissie vanuit fssiele brandstffen ulgens PCC3 (Respnse Strategies Wrking Grup/Energy and Industry Subgrup baseline scenari juni '90/IPCC ref91 scenari), met twee reductieaanbevelingen Tabel 2. Uitsplitsing reizigerskilmeters Nederland1990 naar uewermiddel persnenaut 75 % bus, tram, metr 8 trein 6 fiets 7 brm, mtrfiets 1 vetganger 3 Ok bij persnenaut's zijn er technische verbeteringen en gedragsaanpassingen die energie besparen en daarmee de C02emissie kunnen verminderen. Zals gezegd gaat men reeds uit van een verbetering van het benzineverbruik van 1 p 12 naar 1 p 16, maar er is ng meer mgelijk. Te denken valt aan technische vernieuwingen zals de armemengsel mtr, directe injectie dieselmtren, remenergiepslag bij diesel vertuigen, cntinue variabele transmissie, stirlingmtren met accuaandrijving, gewichtvermindering dr meer gebruik van aluminium, verlaging van de luchtweerstand, nieuwe keramische f fullereen smeermiddelen, verbeteringen van banden en wegdek, etc. Daamaas* zijn

10 er gedtag&inaatregelen zals een zuinigerrijstijl en verlaging van de maxknurnsnetieid. In principe zu met grte inzet van deze technische en gedragsverbeteringen een wereldgemiddeld benzineverbruik van 1 p 25 mgelijk kunnen zijn. Desndanks vak 1e betwijfelen f de cmbinatie van mbftteitsveimindering. ververmiddelverandering en efficiencyverbetering bij autverkeer vldende kan zijn vr vergaande reductie van CQ^emissie, bgvrbeeld met 80%. in de transprtsectr. C02~emissies brandstfahemarjeven Een laatste mgelijkheid vr COjreductie bij autverkeer, naast vermindering van de mbiliteitsbehefte, verandering van ververmiddel f effkiencyverbeteringen van het vertuig, is het gebruik van alternatieve brandstffen. De specüeke CGvemissies van verschalende brandstfakernatieven. genrmeerd p benzineaut's. zijn weergegeven in figuur 2. Het gaat hierbij m CC^emissies in de gehele brandstfketen (full fuel cycle' f trm well t wheel*), dus k de indirecte CO^emissies uit tabel 1 zgn meegeteld. Het huidig gebruik van alternatieve brandstffen is gering. AardEe neemt wereldwijd 99% van de brandstfinzet in het wegtransprt vr z'n rekening. Desndanks kan gebruik van alternatieven zals aardgas, ethanl f methanl bescrxxiwd wrden als *bewezen techniek'. Wereldwijdrijdenmmenteel 0.7 miljen aardgasvertuigen (.a. Argentinië. GOS. katte. Nieuw Zeeland). 8 miljen ethanlaut's (Brazilië) en enkele duizenden methanlaut's. Daarnaast is methanl grndstf bij prduktie van MTBE in ldvrije benzine. Tabel 3. Huidig aandeel in mndiaal gebruik an autbrandstffen: percentage in finaal energiegebruiksvrziening wegtransprt Aardlieprdukten (benzine, diesel, LPG) 99% Ethanl (Brazilië. USA) 0,7% Aardgas (Cmpressed Natural Gas CNG) 0,1 % Methanl (in MTBE) 0.4% In Nederland is het gebruik van alternatieve brandstffen in het wegverkeer gering, afgezien van enkele elektrische trlleys en aardgasbussen in het stadsverkeer, en een hnderdtal CNG aut's. Bij de huidige wereldmarktprijzen van ruwe lie zijn alternatieve nietaardtte brandstffen niet f nauwelijks cncurrerend. Diesel, LPG Hewel diesel en LPG (liquefied petrleum gas) net als benzine afkmstig zijn uit aardlie, wrden ze apart besprken mdat vervanging van benzine dr diesel f LPG invled p de CC>2emi$sie$ kan hebben. De directe CCVemisste bij verbranding van benzine f diesel is ngeveer gelijk (7273 g/mj). Bij gebruik van diesel is het rendement van de mtr echter hger dan bij benzine, zdat bij een vergelijkbaar vertuig gemiddeld z'n 10% minder energie ndig is per gereden kilmeter. Daarnaast is bij de lieraffinaderij minder energie ndig: simpele (.a.'straightrun') dieselprduktie is mgelijk zlang de raffmaderijprduktmix vr minder dan 1/5 deel uit diesel bestaat, bij benzine daarentegen is in de raffinaderij ngal wat extra energie (en dus CC»2emissie) ndig vr de alkyleringsstap; het verschil in aan benzine en diesel te te rekenen indirecte CC>2emissie in de huidige Nederlandse lieraffinaderijen is ngeveer 7 gccvmj. Bij elkaar genmen (beter mtrrendement en minder raffinaderijverlies) betekent dit dat de 'well t wheel' CGvemissie bij gebruik van een dieselaut bijna 20% minder is dan bij een vergelijkbare benzineaut. In de tekmst kan dit verschil verminderen als er strenge milieueisen aan diesel en de dieselaut gesteld gaan wrden. Vr prduktie van zwavelarme diesel is extra energie ndig in de raffinaderij, uitlaatgasreiniging (retfilters) af verandering van de mtrafstelling bij dieselaut's kan ten kste gaan van het energetisch rendement.

11 Bij gebruik van LPG (Kquened petrleum gas) is het mtrrendernent ngeveer gelijk aan benzine. De directe CO2 em*ss*e bij verbranding is lager (vr LPG 66 g/mj). aan de andere kant is vr cmpressie van LPG elektriciteit ndig (indirecte emissie 24 g/mj). De extra energie daarnaast ndig in de lieraffinaderij is afhankelijk van de lkale markt vr LPG. De aan LPG te te rekenen extra energie is nini wanneer er geen lkale markt is. Dit was het geval in het begin van de jaren '70 in Nederland ten dr de snele penetratie van aardgas de markt vr butagasflessen inzakte. De lieraffinaderijen zchten een nieuwe markt, die gecreëerd werd met LPGaut's. In de huidige situatie is er. mede dr de tegenmen prduktie van MTBE. geen verscht meer aan LPG. en is de'well t wheel* C02emtssie bij gebruik van een LPGaut ngeveer gelijk aan een benzineaut. Zu het gebruik van LPG sterk tenemen dan zu de CC^emissie vanwege raffinaderijaanpassingen wat hger uitvafeen. MO 140 T u Figuur 2. Relalieue CQemissie brandstfaltematieven (benzine aut = 700; Aardgas CNG Bij aardgasvertuigen (CNG) is van belang dat de directe CCVemissie bij aardgas (36 g/mj) minder is dan bij benzine, het rendement van een gasmtr is echter iets lager en vr de cmpressie van het aardgas is elektriciteit ndig (indirecte emissie 35 g/mj). Al met al levert gebruik van aardgas als mtrbrandstf z'n 20% CCVreductie vergeleken met benzine. Aardgas als autbrandstf is p grte schaal in gebuik in Argentinië, GOS. Italië en Nieuw Zeeland, waar veel tankstatins zijn uitgerust met een cmpressr en een installatie vr tanken van CNG. Daarnaast zijn er in diverse andere landen/regi's (van Taskjent tt Texas) CNGfleetwners waar vaak hnderden CNG vertuigen rijden. In de meeste gevallen is ter plaatse gedkp aardgas beschikbaar waar weinig andere bestemmingsmgelijkheden vr zijn. Ok de lkale milieuprblematiek speelt een rl: aardgas levert minder luchtvervuiling dan benzine f diesel; inzet van bijvrbeeld aardgasbussen kan z e<m bijdrage leveren aan de verbetering van de luchtkwaliteit in grte steden. Net als aardgas is k gebruik mgelijk van bigas, dat p beperkte schaaf vrijkmt bij waterzuivering, strtplaatsen en mest f huisvuilvergisting. Het bigas met wel ged gezuiverd wrden van zwavel m crrsie van de mtr te verminderen.

12 Methanl hi plaats van benzine kan methanl gebnkt wnden als nratrtxandstf. Methanl is een vleistf net als benzine. Bij gebruik van pure methanl zgn er wel enkelen aanpassingen ndig in de mtr (ntsteking, menging) en in de btandstfleiding en tank (vanwege het crrsieve karakter van methanl). In het begin van de jaren '80 is in Duitsland een mvangrijke fleettest gehuden waarbij (net als bij diesel) een 'zmer' en een 'winter' methanl variant werd gebruikt. Ok in Nederland zijn dr ITIO een tiental vertuigen p methanl getest. Het mtrrendernent is gefijk f iets hger dan bij benzine. Methanl kan ged in een z.g. arme mengsel mtr (lean bum) gebruikt wrden, daardr kan het mtrrendement tenemen. In principe is k dissciatie van methanl in klmnxide en waterstf mgelijk aan brd van het vertuig. Met behulp van een katalysatr is dissciatie mgelijk bg 300 C nder tever van mtrrestwarmte. Het geprduceerde gasmengsel kan in een dieselmtr f een ng te ntwikkelen brandstfcel benut wrden vr aandrijving van het vertuig. In de tekmst zu daardr het vertuigrendement verder kunnen tenemen. Een eerdere mgebjkheid is het menen van kleine heveelheden methanl met benzine. Tt zekere grenzen kan dit znder prblemen, maar thans wrdt dit in Nederland niet (meer) tegepast. In de huidige situatie is methanl grndstf bij de prduktie van MTBE (Methyl TertiairButyl Ether) het antiklp middel ter vervanging van TEL (Tetra Ethyl Ld) in ldvrije benzine. MTBE bestaat vr 1/5 uit methanl en 4/5 uit aardlieprdukt. In de nabije tekmst zu een grtere inzet van methanl mgelijk kunnen zijn, bijvrbeeld in wat liemaatschappijen 'refrmulated gasline' nemen. Tabel 4. Specificaties benzine Nedenand (udtx) methanl methanl MTBE maximaal tegestaan thans (1992) 3% 5% 15% 7% De directe CCVemissie bij verbranding van methanl is 70 g/mj. De indirecte CCVemissie hangt af van de wijze waarp de methanl geprduceerd is. De huidige wereldprduktie van methanl bedraagt ngeveer 25 miljard liter per jaar. waarvan 90% uit aardgas en bijna 10% uit bruinkl f steenkl. Bij prduktie van methanl uit aardgas in een cnventineel steamrefrming prces is de CCVemissie iets lager dan bij benzine. Uit figuur 2 blijkt dat vergeleken met benzine de prduktie uit steenkl f bruinkl een tename van CCVemissies verrzaakt. Bij gecmbineerde prduktie van methanl en elektriciteit in een ncethrugh klenvergassingsprces, f dr CO; verwijdering tijdens de methan!prduktie, is daarentegen een kleine vermindering ten pzichte van benzine mgelijk. De mgelijkheid van methanl uit hut f str is in nderzek, te denken valt aan snelgreiende ppulieren f lifantsgras. Bij vergassing van de drcge bimassa ntstaat een synthesegas dat in methanl wrdt mgezet. De CCVbaians is gunstiger dan bij benzine. Gasreiniging en cnstante samenstelling van synthesegas zijn belangrijke aandachtspunten bij de verdere ntwikkeling van deze technlgie. Ethanl Een ander alternatief is ethanl, eveneens een vleistf net als benzine. Uit zetmeel f suiker ntstaat in een bichemisch fermentatieprces een waterethanf mengsel waaruit ethanl gedestilleerd wrdt. Prduktie van biethanl uit suikerriet f mais is een bewezen

13 techniek die in het buitenland (Brazilië, VS) p grte schaal wrdt tegepast. In deze landen is bk>ethant als autbrandstf geïntrduceerd in het begin van de jaren '80, vanwege energie en landbuwplitieke verwegingen. In Brazilië werd alle aardlie geïmprteerd tegen hge prijs, terwijl aan de andere kant de wereldmarktprijs vr suiker laag was. Sinds 1977 is in Brazilië de prduktie van ethanl uit suikerriet gestimuleerd. De huidige prduktie is ca. 12 miljard liter ethanl per jaar. Het grtste deel van de ethanl wrdt in pure vrm gebruikt in mgebuwde benzineaut's (8 miljen stuks). Daarbij vlstaat een 96% ethanl/ 4% water mengsel; dat eenvudiger te prduceren is dan zuivere 99,2% ethanl. In ttaal zijn 374 ethanlfabrieken in bedrijf, de meeste hebben een relatief kleine capaciteit, er zijn k een 30tal grtere met een prduktiecapaciteit van 100 miljen l/j. Mmenteel verkeert het Braziliaanse 'pralcl' prgramma in de prblemen: de wereldsuikerprijs is hg, de wereldlieprijs is laag, en inmiddels prduceert Brazilië zelf ffshre aanzienlijke heveelheden aardlie. In de USA is biethanl geïntrduceerd in 1979 vanwege de landbuwverschtten in de cmbelt, en vanwege het strategische gevaar dat de binnenlandse aardlieprduktie een steeds kleiner deel van de binnenlandse markt kan vrzien (de zelfvrzieningsgraad vr aardlie in de ÜSA is gedaald van 75% in 1985 naar 50% :n 1990). De belangrijkste agrarische grndstf vr ethanlprduktie is mais. Sinds 1979 zijn 155 ethanlfabrieken gebuwd, waarvan thans ng 40 in bedrijf zijn, met een gemiddelde prduktiecapaciteit van 100 miljen l/j. In de jaren 85/86 zijn veel fabrieken geslten vanwege het wegvallen van federale subsidies en de lage lieprijzen, en vanwege technischecnmische prblemen met name dr pathalgische besmettingen in de fermentatiestap en hge ksten vr afvalwaterzuivering. In tegenstelling tt Brazilië wrdt in de USA de ethanl niet puur gebruikt, maar tt 10% gemengd met benzine (gashl). Om ntmenging van het benzineethanlmengsel te vrkmen is daarvr 'abslutering' tt 99,2% zuivere ethanl ndig. De huidige prduktie is ca. 3 miljard liter ethanl per jaar. Naast Brazilië en de ÜSA is er enige ervaring met prduktie van biethanl en gebruik als autbrandstf in Canada, Zimbabwe en Zweden. Ok in deze gevallen gaat het m landen met een mvangrijke landbuwprduktie en gebrek aan inheemse aardlievrraden. Hewel brandstf uit bimassa geprduceerd in een duurzame landbuwpraktijk nett geen CO2 in de atmsfeer brengt (dezelfde heveelheid CO2 die bij verbranding van de bimassa vrijkmt, wrdt dr het landbuwgewas dr ftsynthese uit de atmsfeer pgenmen) is er wel sprake van een 'indirecte' C02emissie als gevlg van diesel vr landbuwtractren, aardgas bij kunstmestprduktie en brandstfinzet bij verwerking van het landbuwgewas (b.v. destillatie van ethanl). De hgste waarde in figuur 2 bij biethanl geeft de C02emissie bij een Amerikaans biethanlprject uit de 70'er jaren met steenkl als (gedkpe) brandstf bij de destillatie. Fermentatie en destillatie ksten relatief veel energie, belangrijke recente verbeteringen zijn de vergang van batchprcessen naar cntinue fermentatieprcessen (b.v.met geimmbiliseerde enzymen), gebruik van meer geavanceerde destillatietechnieken (b./.meertrapsverdampers, mechanische dampcmpressie) f andere scheidingsprcessen (b.v. membranen) en gebruik van reststrmen van het prces vr de eigen energievrziening. In de energiebalans zijn ng aanzienlijke verbeteringen mgelijk, zie Figuur 2. De beschikbaarheid van landbuwareaal is een harde randvrwaarde. Zals bekend zijn er landbuwverschtten in Eurpa. Van het ttale EGakkerbuwareaal van 50 miljen ha, is vlgens Brussel 13 miljen ha teveel. Hiervr gelden mmenteel braakpremies. Op dit 'landbuwverschtareaal' zu met de huidige technieken minstens 1300 PJ biethanl uit graan f suikerbiet geprduceerd kunnen wrden, vldende m 17% van de huidige EG behefte aan mtrbrandstffen vr wegtransprt te vrzien. In Nederland is het mgelijk aandeel kleiner. Bij suikerbiet in Nederland is de ethanlpbrengst per ha 23 x hger dan het EGgemiddelde, maar er is niet veei landbuwgrnd beschikbaar (het ttale Nederlandse akkerbuwareaal is 0,8 miljen ha).

14 Ethanl kan puur gebruikt wrden in aangepaste benzinemtren zals in Brazilië, f kan gemengd wrden met benzine tt ca. 10%. De verbrandingswaarde van ethanl is 21,3 MJ/liter, de verbrandingswaarde van benzine is 32.8 MJ/liter. Bijmenging van ethanl met benzine heeft bij gebruik van een aut met uitlaatgaskatalysatr geen invled p het mtrrendement. Tabel 5. Stkwaarde/nderste uerbrandingswaarde brandstffen MJ/liter(15 0 C) MJ/kg aardgas 38,0 benzine 32,8 44,0 diesel ,7 ethanl 21, methanl 15,8 19,7 RME 32,6 37,0 waterstf 121,0 Klzaad/raapzaad Een andere mgelijk landbuwgewas dat vleibare mtrbrandstf kan leveren is klzaad. Daaruit kan lie wrden geperst, met veever als belangrijk nevenprdukt. Het verblijvende str is na briketteren geschikt als vaste brandstf. Klzaadlie kan niet direct wrden gebruikt in cnventinele dieselmtren, mdat dit leidt tt prblemen met de brandstfinspuiting, vervuiling van de verbrandingskamer, e.d. Hierdr lpt de mtr na enige tijd niet (ged) meer. Dr de hge virtsiteit van klzaadlie vergeleken met diesel (klzaadlie 6090 cs, diesel 3,8 cs(=centistkes is een maat vr de strperigheid» is de verstuiving slecht. Hierdr vindt nvlledige verbranding plaats en ntstaat een aanslag p de wanden van de verbrandingskamer en andere plaatsen waardr verstpping ptreedt. Een speciaal ntwikkelde mtr vr plantaardige lie is de Elsbettmtr. Dr de cnstructie van zuigers en inspuiting treedt weinig warmteverlies p waardr waterkeling verbdig is, de mtr wrdt alleen gekeld met mtrlie. Uit vergelijkende tests bij TNO met een cnventinele directe injectie dieselmtr kmt een zuiniger gebruik naar vren, verrzaakt dr het kleinere warmteverlies en het lagere gewicht van de Elsbettmtr, Gezien de prblemen met rechtstreeks gebruik van plantaardige lie in dieselmt».n en het experimentele karakter van de Elsbettmtr is verestering een aantrekkelijke mgelijkheid. Verestering van plantaardige lie is een bekend prces in de industrie,.a. bij de prduktie van zeep. Bij verestering van klzaadlie ntstaat een vleistf (RME Raapzaadlie MethylEster) die wat betreft viscsiteit vergelijkbaar is met diesel ( 67 cs, diesel 3,8 cs). Cnventinele dieselmtren kunnen znder prblemen p RME draaien. Mmenteel zijn in.a. Frankrijk en Ostenrijk fleettests aan de gang met mengsels van 20% RME teveging aan diesel. De schaalgrtte van z'n installatie vr RMEprduktie kan relatief klein zijn, bijvrbeeld 5 miljen liter per jaar. Bij de verestering ntstaat glycerl als nevenprdukt. De inzet van hulpenergie (elektriciteit vr persinstallaties) is relatief gering. Variaties in de pbrensten van de bijprdukten (veever, glycerl en brandstfbriketten) hebben grte invled p de ecnmische haalbaarheid; de pbrengstprijs van deze nevenprdukten is van evengrt belang als de pbrengst van lie. De huidige prijs vr veever (uitgeperste klzaadkek, tt 25% te mengen met sjameel) is ngeveer 0,2 gld/kg, de huidige prijs vr glycerl is ca. 23 gld/kg, de strbriketten zijn geschikt ais vaste brandstf in nrmale ketelinstallaties.

15 Een marktniche vr plantaardige lie is het gebruik als mtrlie in machines in (kwetsbare) natuurgebieden, waar de bilgische afbreekbaarheid een vrdeel is. In b.v. Finland is gebruik van plantaardige mtrlie verplicht in de bsbuw en vr buitenbrdmtren. Elektrische aut Elektrische aut's zijn in ntwikkeling, ledere autfabrikant heeft p pref wel een paar elektrische aut's rndrijden. Een elektrische aut wijkt essentieel af van een benzineaut: de benzinemtr is vervangen dr een elektrmtr en de aut is grter/zwaarder vanwege het gewicht van de accu vr pslag van elektriciteit; aan de andere kant is er minder mtrslijtage en zijn er vrdelen in stadsverkeer (geen uitlaatgas, minder geluid en de mgelijkheid van pslag van remenergie). Een belangrijke belemmering is de beperkte pslagcapaciteit van accu's. Met de huidige types ldaccu's zu een elektrische middenklasse persnenaut slechts een geringe actieradius hebben van minder dan 100 km bij een mee te veren accugewicht van 500 kg. Nieuwe accusystemen zijn in ntwikkeling, zals de hge temperatuur (300 C) NatriumZwavel (NaS) accu met 4 maal hgere pslagcapaciteit. Deze accu's zijn nu nc j erg kstbaar ca gld per aut, met een gegarandeerde levensduur van 34 jaar. De hge kstprijs, de beperkte levensduur en de ndzaak de accu p temperatuur te huden maken de NaSaccu geschikt in vertuigen vr dagelijks gebruikt wrden in stadsverkeer (taxi's, bussen). De hge bedrijfstemperatuur is verigenstevens een garantie vr starten bij grte kude. Verwacht wrdt dat bij grtschalige serieprduktie de kstprijs kan dalen. Een elektrische aut heeft geen uitlaatgas. CCVemissies treden alleen p bij de prduktie van elektriciteit ten beheve van het vertuig. In figuur 2 is dat uitgerekend vr het gemiddelde brandstfpakket bij de eiektriciteitsprduktie in de EG ann Het blijkt dat in Eurpa gemiddeld een elektrische aut een geringe C02reductte plevert vergeleken met een vergelijkbare benzineaut. Er zijn wat betreft het brandstfpakket bij elektriciteitscentrales grte verschillen tussen technieken en landen nderling. Vaak denkt men bij elektrische aut's aan intrductie in het stadsverkeer, waar de geringe actieradius geen bezwaar is en de afwezigheid van uitlaatgassen het leefklimaat in de stad gunstig kan beïnvleden. De aut rijdt verdag, het pladen van de accu's gebeurt s'nacht, hetgeen een gunstige cmbinatie kan vrmen met vertllige elektriciteit van bijvrbeeld kerncentrales. Bij z'n cmbinatie van elektrische stadsaut's met kerncentrales is de CO2 emissie gering (figuur 2). In Nederland daarentegen is de helft van de elektriciteit uit steenkl en de andere helft uit aardgas afkmstig. Ondanks het relatief hge elektrisch rendement van de elektriciteitscentrales ligt de C02emissie per geleverde kwh (inclusief netverliezen en indirecte CO2 emissisies) zdende bven he* EGgemiddelde van 1987 (700 respectievelijk 550 gcc>2/kwh). In de huidige situatie in Nederland is de CCVemissie bij gebruik van een elektrische aut ngeveer gelijk aan f iets grter dan bij een vergelijkbare benzineaut. Waterstf Een laatste alternatieve brandstf is waterstf (H2). Ok deze techniek is in ntwikkeling. Vergeleken met elektrische aut's heeft waterstf een vrdeel wat betreft pslagcapaciteit. Waterstfpslag is mgelijk in drukcilinders net als bij CNG, metaalhydrides f in vleibare vrm. Bij drukcilinders met men denken aan hge drukken (tt 300 bar wellicht) en stevige cnstructies van aluminium mwikkeld met supersterke vezels (klstf, aramide) zals gebruikelijk in de vliegtuigindustrie. Bij vleibare waterstf vergt de liquefactie veel elektriciteit (in finale energie evenredig met 30% van de verbrandingswaarde van de waterstf) en zijn vrzieningen ndig vr afver van de cntinue verdampende waterstf (1 2 % per dag) uit de pslagtank.

16 Bij absrptie van waterstf aan metaal (metaalhydrides) is de energiedichtheid lager. Per kg metaal is bij magnesium f vanadiumlegeringen thans per 100 kg metaal niet meer dan 7 kg waterstf mgelijk; het vrdeel vergeleken met elektrische vertuigen vermindert daardr aanmerkelijk. In de aut is waterstf te gebruiken in een mgebuwde benzinemtr, dit is de afgelpen jaren gedemnstreerd in diverse fleettests,.a. in Duitsland. Een tekmstige mgelijkheid met een 23 x hger mzettingsrendement vergeleken met een benzinemtr is gebruik van waterstf in een PEMbrandstfcel (PlyMeer Electrlyt bij 80 C) die met een hg rendement (5565%) elektriciteit prduceert vr een electrmtr vr de wielaandrijving an het vertuig. Het uitlaatgas bestaat uit zuiver water, bij gebruik van een verbrandingsmtr kmt k NO x vrij. Ok hier geldt dat de CCVemissie afhangt van de manier waarp de waterstf geprduceerd is. Vr een nulcü2 energievrziening wrdt daarbij vaak gedacht aan elektrlyse met behulp van CC>2arme elektriciteit uit kerncentrales, waterkrachtcentrales f zelfs znnecentrales in de Sahara. Elektrlyse is een kstbaar prces waarmee waterstf van hge zuiverheid wrdt gemaakt. Veel gedkper is prduktie uit fssiele brandstffen middels klen f lievergassing f aardgasrefrming. In de industrie wrdt waterstf tegenwrdig vrnamelijk uit aardgas geprduceerd. Bij de prduktie van waterstf uit fssiele brandstf kmt CO2 in gecncentreerde vrm vrij. CO2 zu dus gemakkelijk kunnen wrden afgescheiden en pgeslagen in bijvrbeeld lege aardgasvelden ndergrnds m te vrkmen dat het in de atmsfeer kmt. Prduktie van waterstf uit aardgas in cmbinatie met pslag van CO2 in lege gasvelden. Dit kan een aantrekkelijke tekmstige ptie zijn vr een nuicc>2 energievrziening. CO2 injectie wrdt reeds tegepast bij lievelden m de lieprduktie te stimuleren. De eerste grtscheepse tepassing van waterstf in de transprtsectr zu wel eens bij vliegtuigen kunnen zijn. Het aandeel van luchtvaart in de werldwijde C02emissie is mmentee! 3%. Bij gebruik van waterstf in plaats van kersine (vergelijkbaar met diesel, zie tabel 5) is de hgere verbrandingswaarde een vrdeel. Daardr vermindert het gewicht van het vliegtuig, hetgeen enkele prcenten energiebesparing p kan leveren. Nadeel is echter zals gezegd het hge elektriciteitsverbruik vr waterstfiiquefactie. Een heel nieuw vliegtuigntwerp is ndig, waarbij de vlumineuze waterstftanks in de cnstructie zijn geintegreerd. Niettemin lijkt waterstf de beste kandidaat alternatieve vliegtuigbrandstf in het geval van C02reductiebeleid. Systematische analyse Er zijn dus heel wat alternatieven m de C02emissie dr het autverkeer te verminderen. Thans bestaat de brandstfinzet vr wegtransprt ng vr 99% uit aardlieprdukten, maar in de tekmst zal dat meten veranderen: is het al niet vanwege het praken van de lievrraden, dan is het wel vanwege het breikaseffect. Maar wanneer en he dat zal gebeuren is nu ng niet duidelijk. De mgelijke inzet van alternatieven is afhankelijk van allerlei factren, zals de stand der techniek, acceptatie dr de gebruiker, ksten en bijdrage aan C02reductie.

17 (energie)brn elektriciteit steenkl hut aardgas lie tarwe suikerbiet klzaad autbrandstf alternatieven pslagmedium accu : waterstf methanl CNG benzine ethanl diesel RME aandrijfsysteem elektrmtr brandstfcel :ttmtr dieselmtr Figuur 3. Hfdstructuur mgelijke autbrandstffen bij ESC in studie De mgelijkheden vr tekmstige CC^reductie in Nederland wrden nderzcht bij ECN in EMS (Energie en MateriaalgebruikScenari's ter beperking van emissies van CO2 en andere breikasgassen) in pdracht van het Ministerie van Ecnmische Zaken en het natinaal nderzeksprgramma mndiale luchtverntreiniging en klimaatverandering. Er wrdt een ptimalisatiemdel (het MARKALmdel van het Internatinaal Energie Agentschap (IEA) te Parijs) gebruikt van de Nederlandse energiehuishuding vr berekeningen ver de tijdsperide Gerekend is met verschillende delstellingen vr de natinale C02emissie, tt 80% reductie zie figuur 4. In het mdel zijn technischecnmische kencijfers (investeringen, nderhud, levensduur, energetisch rendement, marktp 2MJ ^ ^ BASIS 200 m Mtn C02/jaar 150 ~~ ^''%Sï '' ' '.; *., *&<< *, mt CONSTANT 20% ' < : < : : < >. ',,.. '" ZZ. 40% 50% 60% 80% Figuur 4. L L., >", U O40 Basisberekening Nederlandse CO^emissie (excl. feedstcks) en CO^reductiedelstellingen

18 tent*?!) pgenmen van een 250tal energietechnieken, waarnder een 50tal mgelijkheden bij wegtransprt (hfdstructuur zie Figuur 3). Bij het vaststellen van technischecnmische uitgangspunten is.a. gebruik gemaakt van praktijkgegevens van prefnemingen met alternatieve brandstffen. Het mdel ptimaliseert naar laagste ksten van de natinale energiehuishuding en berekent de ksten van emissiereductie bij verschillende C02reductiedelstellingen. Infiguur5 is aangegeven wat een kstenpttmale inzet van brandstffen, in een lage grei scenari znder kernenergie met licht stijgende lieprijs en 85% reductie van NO x emissies. in het wegverkeer zu zijn bij verschillende natinale C02reductiedelstellingen (figuur 4). In dit scenari zr ï bij 'milde' natinale C02reductiedelsteliingen eerst weinig veranderingen ptreden in de sectr wegtransprt. Het is blijkbaar gedkper eerst elders in de energiehuishuding (bij elektriciteitscentrales, wningen en industrie) te beginnen met energiebesparing en C02vermindering. Bij verdergaande CCVreductiedelstellingen zien we dat alternatieve brandstffen uit bimassa, elektriciteit en waterstf aantrekkelijk zijn. Bij brandstffen uit bimassa zijn ksten en het beschikbare landbuwareaal evenwel een beperking, bij elektrische vertuigen zijn actieradius en ksten een prbleem, uiteindelijk zu vlgens deze berekening waterstf als meest gunstig uit de bus kmen. De waterstf wrdt geprduceerd uit aardgas met verwijdering en pslag van CO2 Prblemen met uitputting van gasvrraden spelen p deze termijn ng geen rl. De wereldaardgasvrraad is grter dan f 1 : lievrraad, terwijl het jaarlijks gebruik van aardgas half z grt is als het lieverbruik: bij de huidige trend zu de lievrraad eerder zijn uitgeput dan de gasvrraad. ~} b»*lhanl RME bidiesel methanl Q ^ aardgas CNG elektrisch f^j walersl! LJ benzine, diesel. L G 20% 40% 50% 60% 70% 80% C02 reductie (%) Figuur5. Brandstfmix wegverkeer peride 2020 t/m 2040 bij verschillende natinale COzreductiedebtellingen

19 3. INTRODUCTIE IN NEDERLAND Hewel er dus luter vanuit kstenptiek pas bij verdergaande COsreductie veranderingen in het wegtransprt ndig zuden zijn (figuur 5), kunnen er meer redenen zijn m p alternatieve brandstffen ver te gaan. Een vlledige bespreking is in dit krt bestek niet mgelijk. In tabel 6 is puntsgewijs een relatieve nderlinge berdeling gegeven vr de verschillende brandstfalternatieven. Tabel 6. benzine. diesel methanl bimassa aardgas CNG waterstf e lektrist aandeel nu techniek nu pslag brandst risic's stadsklimaat CC>2reductie ksten uitputting raffinage NL beschikbaar NL 99% 0 0 f 0.7% 0.1% Telichting: Het gaat in tabel 6 m een relatieve (dus geen abslute) berdeling: * psitief; = neutraal; * negatief. De eerste 7 aspecten gelden algemeen, de laatste 2 aspecten specifiek vr Nederland Techniek nu * de huidige stand der techniek: is deze nu reeds beschikbaar f ng in ntwikkeling? Benzine, methanl, biethan! brandstf uit bimassa en Cmpressed Natural Gas aardgas CNG zijn 'bewezen techniek'. Deze brandstffen zijn/wrden reeds tegepast p grte schaal en de nderdelen zijn cmmercieel verkrijgbaar. Waterstf f elektrische aut's bevinden zich echter ng in een experimenteel stadium, en er kunnen technische drbraken p het gebied van accu's f brandstfcellen ndig zijn. Opslag brandstf is de brandstfpslag in het vertuig makkelijk f meilijk? Het makkelijkst is pslag in vleibare vrm, zals bij benzine, diesel, methanl, biethanl f RMEbk>diesel. Opslag van gasvrmige brandstffen is een stuk meilijker, er zijn hge drukken ndig (tt 200 f meer bar) f ged geïsleerde vleistfpslag bij extreem lage temperatuur met afdampvrzieningen. De pslagtank is zwaarder en neemt meer ruimte in beslag. Het meilijkst is pslag van elektriciteit, hnderden kil's extra accugewicht zijn ndig bij een desndanks beperkte actieradius. Risic's * zijn er vr prducent en gebruikerrisic'sverbnden aan het gebruik van de betreffende brandstf? Hier is geen sterk verschillend rdeel gegeven. Bij alle brandstfalternatieven zijn er risic's, zals de risic's van naelukken met lietanker» bij benzine, de giftigheid bij methanl, de bedrijfsngevallen in de landbuw bij bibrandstffen, gevaren bij ndeskundig mgaan met aardgas f waterstfdrukcylinders f met elektriciteit. Derisic»van verkeersngelukken, verbnden aan het gebruik van particuliere persnenaut's in het algemeen, zullen echter grter zijn. Waarmee niet gezegd wil wrden dat de risic's bij de afznderlijke brandstfalternatieven irrelevant zuden zijn.

20 Stadsklimaat = heeft het gebruik van de brandstf een gunstige f ngunstige invled p de luchtkwaliteit en geluidshinder in de stad? De elektrische en waterstfaut zijn het meest gunstig: er zijn geen schadelijke uitlaatgassen en bij gebruik van brandstfcellen is het mtrlawaai verminderd. Ok aardgas scrt relatief gunstig. Methanl en ethanl zijn niet wezenlijk beter dan benzine f diesel bij de recente uitlaatgaseisen. CC>2reductie «he zit het met de full fuel cycle C02emissie? Dit is reeds uitgebreid besprken, het resultaat is te zien in figuur 2. Bibrandstffen, waterstf en elektriciteit kunnen C02reductie pleveren, wanneer de brandstffen znder CO2 geprduceerd zijn. Ksten e is het afgezien van accijns veel duurder dan de huidige benzineaut? Methanl heft nauwelijks duurder te zijn dan benzine, de prduktieksten vr de brandstf verschillen weinig en de mbuwksten naar methanl zijn niet meer dan 1000 gld per aut. Bij CNG zijn de mbuwksten hger, ca gld per aut. de brandstfksten zijn vergelijkbaar (f lager wanneer de benzineaccijns wèl wrdt gerekend). Bij brandstffen uit bimassa zijn mbuwksten van het vertuig nihil. De prduktie van de brandstf kst echter ca. 34 maal meer dan benzine, alleen wanneer rekening gehuden wrdt met benzineaccijns èn landbuwsubsidies zijn de brandstfksten vergelijkbaar. Waterstf f elektriciteitsprduktieksten zijn gelijk f iets lager dan benzine; van meer belang zijn de extra ksten vr een tekmstig accu f brandstfcelsysteem in de rde van 5000 tt gld per aut. Uitputting = in heverre is er sprake van uitputting van eindige vrraden? Benzine is ngunstig; van de wereldvrraad fssiele brandstffen is aardlie het eerst uitgeput. Ok bij aardgas is er sprake van een eindige vrraad. Bij bfcvbrandstffen zals biethanl en RME is de heveelheid akkerland een beperkende factr. Methanl kan p veel verschillende manieren gemaakt wrden: uit aardgas, hut f steenkl; de wereldklenvrraad is zeer grt. Elektriciteit en waterstf tensltte kennen geen limiet wat betreft uitputting. De hiervr genemde 7 criteria gelden universeel vr alle geïndustrialiseerde tanden. Bij de intrductie in een afznderlijk land zijn ng 2 andere factren van belang: de verwachte belemmeringen bij intrductie (bijvrbeeld de weerstand vanuit de liemaatschappijen die een markt zuden verliezen) en de lkale beschikbaarheid van het alternatief. Raffinage NL = heeft de lieraftinage sectr in Nederland belang bij het intrduceren van de brandstp In Nederland is een belangrijke cncentratie van lieraffinaderijen. Ongeveer 2/3 deel van de ttale prduktie van deze raffinaderijen wrdt geëxprteerd. Het is niet te verwachten dat de Nederlandse raffinagesectr erg enthusiast zal zijn vr alternatieve, nietlie brandstffen p de tch al ververde thuismarkt. Wellicht dat de huding iets minder ngunstig is bij bibrandstffen en waterstf. Bibrandstffen (biethanl, RMEbidiesel) zijn in kleine heveelheden te mengen met benzine en diesel. Intrductie kan in Eurpees verband gebeuren. Het ptentieel is, vanwege het beperkte landbuwareaal, he dan k gering en dus niet bedreigend. Aardlie blijft de hfdmt, de biteveging zrgt vr een welkm 'gren tintje'. Waterstf maakt wellicht k een kans. De prduktieervaring is aanwezig aangezien reeds nu in tenemende mate waterstf wrdt geprduceerd in lieraffinaderijen. Bij een tekmstige laagc02 energievrziening kan waterstf uit fssiele brandstf met C02pslag in uitgeputte lie f gasvelden wellicht een rl spelen. Oliemaatschappijen beheren zwel fssiele brandstfvrraden als lie en gasvelden.

21 Beschikbaar NL = is meer dan vldende brandstf beschikbaar in Nederland f kan deze gemakkelijk beschikbaar wrden gemaakt? Vr aardgas het meest gunstig: er is in Nederland ng vr vele jaren aardgas beschikbaar. Bij benzine is dit minder gunstig; weliswaar is er veei lieraffinagecapaciteit. maar de Nederlandse aardlievrraden zijn te klein m de binnenlandse vraag te dekken. Vr methanl geldt eveneens dat er veei prduktiecapaciteit aanwezig is in Nederland, maar er zijn geen grte hut f steenklvrraden. De prduktiecapaciteit vr waterstf zu zals gezegd gemakkelijk uitgebreid kunnen wrden, en er zijn lege gasvelden aanwezig in Nederland vr eventuele pslag van gecncentreerd CO2 vrijkmend bij de waterstfprd Jktie. Vr elektriciteit bestaat geen duidelijk verscht in Nederland, thans bestaat 15% van het elektric'iteitsgebruik uit imprtstrm.a. uit Frankrijk. Minst gunstig is de beschikbaarheid van bkvbrandstf; zelfs het gehele Nederlandse akkerbuwareaal zu n ; et vldende zijn m de huidige vraag naar autbrandstffen te dekken.

22 4. CONCLUSIES Er is ng een lange weg te gaan vr intrductie van alternatieve brandstffen in aut's in Nederland. Wanneer het terugdringen van autverkeer niet lukt zijn alternatieve brandstffen ndig vanwege het breikaseffect (C02*emissie). naast de prblemen van praken van lievrraden en het stadsklimaat. Bij de huidige ntwikkelingen heeft de aut van de tekmst elektrische wielaandrijving met een accu f brandstfcel p waterstf f methanl als energieleverancier. In een tussenperide lijkt een rl weggelegd vr aardgas en wellicht vr bibrandstffen uit bijvrbeeld klzaad en suikerbiet.

23 LITERATUUR G.F.Bakema. O.v.Hilten. A.D.Kant. P.Krn Aardgas en elektriciteit bij het gemeentelijk vertuigpark van Amsterdam. Rapprt nr. ECNC ECN Petten, ktber 1990 T.Kram. P.A.Okken. Kansen vr alternatieve brandstffen in het wegverkeer nder invled van lieprijs. NO en CO2 plafnds. Rapprt nr. ESC52. ECN Petten, nvember 1989 B.v.d.Laken. JAOver. Tepassingen vr waterstf. Rapprt nr. ECNl9216. ECN Petten, juni 1992 E.H.Lysen, C.DaeyOuwens. M.J.G. v. Onna. K.BIk.PAOkken. J.Gudriaan. De haalbaarheid van de prduktie van bimassa vr de Nederlandse energiehuishuding. NOVEM. Utrecht, mei 1992 Nta Klimaatverandering. Tweede Kamer nrs. 1 2 P.A.Okken. A case fr alternative transprt fuels in the cntext f COj cnstraints. Energy Plicy 13 (1991) pp P.A.Okken, P.Lak, D.Gerbers, T.Kram. J.R.Ybema. CO2 remval in cmpetitin with ther ptins fr reducing CO2 emissins. Energy Cnversin and Management 23 (1992) nr.610 F.v.Ostvm, P.Krn, A.V.M.de Lange. SERUM: een mdel van de Nederlandse raffinageindustrie. Rapprt nr. ESC49, ECN Petten, ktber 1989 RJJ.terRele. Bepreving van een Elsbettmtr, samenvatting van het TNO beprevingsprgramma. ÏW/TNO Delft, ktber 1991 J.J.Seppen, J.v.d.Weide. Exhaust emissin reductin and implementatin aspects f alternative fuels frm fssil and renewable rigin. IW/TNO Delft, februari 1992

Les Hernieuwbare energie

Les Hernieuwbare energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Hernieuwbare energie Werkblad Les Hernieuwbare energie Werkblad "100% duurzaam", "Hllandse wind", "Kies bigas!": wie de reclames van energiebedrijven bekijkt zu bijna denken

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken.

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken. 5.2.7 Energie Wat is het thema en waarm is het belangrijk? Het thema energie gaat ver het gebruik van energie in de gebuwde mgeving vr verwarming, keling, verlichting en industriële en agrarische prcessen.

Nadere informatie

1 november 2005 Nr. 2005-19.670, FZ Nummer 31/2005

1 november 2005 Nr. 2005-19.670, FZ Nummer 31/2005 1 nvember 2005 Nr. 2005-19.670, FZ Nummer 31/2005 Vrdracht van Gedeputeerde Staten aan Prvinciale Staten van Grningen inzake een vrstel m het dak van het St. Jansstraat cmplex van znnepanelen te vrzien

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

E-car sharing in Zuid - Limburg

E-car sharing in Zuid - Limburg E-car sharing in Zuid - Limburg Januari 2014 Inhudspgave 1. Intrductie e-car sharing 2. Visie en tepassing in Zuid Limburg 3. Pilt prject Sittard - Geleen Intrductie e-car sharing Wat is (e-) car sharing

Nadere informatie

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende Management review CO2-reductiesysteem Rapprtage juli 2015 (referentiejaar = 2010) Opgesteld dr: Akkrd: I. Bangma O. Van der Ende 1. Inleiding Op 28 juli is een management review gehuden waarin de energieprestaties

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet DB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 30 september 2014 NUMMER : WM/MIW/SSl/8372 OPSTELLER : J.M.U. Geerse, 0522-276864

Nadere informatie

DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT.

DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT. Maarten Matienk 23 maart 2011 DE COMBINATIE VAN EEN KOUDE DIESELMOTOR EN DRUK STADSVERKEER IS EEN DRAMA OP VLAK VAN VERBRUIK EN UITSTOOT. Nieuw nderzek stelt prbleem van verdieselijking vr Brussel en Antwerpen

Nadere informatie

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar Fabels in islatieland Wat waar is f niet waar Fabels verleven de tijden. Sms is dat ged. Maar het kan k verkeerd uitpakken. Eind jaren '70 bracht Sven (Stichting vrlichting energiebesparing nederland)

Nadere informatie

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed Grand Prix Technlgy Save Weight, Gain Speed Vlledig systeem: Het PwerLite systeem is de eerste vlledige staand want plssing. Alle cmpnenten van het staand want kunnen nu gemakkelijk mgezet wrden naar PBO

Nadere informatie

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd.

Ter vergelijking met de MJA3-doelstelling worden de indices voor productieproces, keten en duurzame energie gesommeerd. MJA3 cnvenant Methdiek energieefficiency Alle inspanningen van bedrijven gericht p energiebesparing in het prductieprces en in de keten en met het g p de inzet van duurzame energie, wrden gehnreerd: zij

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra.

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra. Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van reginale vervangingscentra. Frans Thmassen, directeur Onderwijs & Jeugd en EduStaf www.bmcimplementatie.nl De Wet werk en zekerheid

Nadere informatie

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176 Kwaliteitsverbetering in prductieprcessen dr tepassing van aangepaste UV desinfectiemethdes en geavanceerde UV xidatie. Van Daele Drine. 1, www.dvd-technlgy.be www.ack-aquacncept.cm aquacncept.cm. 1 a.c.k.

Nadere informatie

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten Interne Dienst vr Preventie en Bescherming p het Werk Afdeling Risicbeheer Veiligheidsinstructie vr pslag van gevaarlijke prducten in recipiënten Datum 20 januari 2011 Inleiding Opslag wrdt gedefinieerd

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven Kiezen f delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhven Dr Paul J.G. Tang & Rbert-Jaap Vrn Eindhven, 11 december 2012 Dit rapprt is bestemd vr de rganisatie van de pdrachtgever. Verspreiding

Nadere informatie

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753

Arbo Rapport. Darren Arendse M2a1 66753 Arb Rapprt Darren Arendse M2a1 66753 Inhudspgave Inleiding blz 3 Hfdstuk 1 Arb- wet blz 4 Hfdstuk 2 Nrmen en Richtlijnen vr beeldschermwerkplekken blz 5 Hfdstuk 3 Verbeterpunten werkplaats blz 6 Hfdstuk

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Bijlage A. Modelbeschrijving. CE Oplossingen voor milieu, economie en technologie. Jessica van Swigchem Gerrit de Wit (EIM)

Bijlage A. Modelbeschrijving. CE Oplossingen voor milieu, economie en technologie. Jessica van Swigchem Gerrit de Wit (EIM) CE Oplssingen vr milieu, ecnmie en technlgie Oude Delft 180 611 HH Delft tel: 015 150 150 fax: 015 150 151 e-mail: ce@ce.nl website: www.ce.n Bijlage A Mdelbeschrijving Opgesteld dr: Arie Bleijenberg Jessica

Nadere informatie

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen.

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Vragenfrmulier Klant Beeld U heeft ns verzcht, m gezamenlijk, een gedegen vrstel ten aanzien van uw hyptheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilsfie is, m samen met nze relaties, een inventarisatie te maken

Nadere informatie

Wat 'cross-linking' betekent voor Rolling Stock

Wat 'cross-linking' betekent voor Rolling Stock Wat 'crss-linking' betekent vr Rlling Stck Crss-linking: het vernetten van kabels dr bestraling, kan veel betekenen vr Rlling Stck. Een paar pluspunten & klantvrdelen van dr bestraling vernette elektrische

Nadere informatie

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND BESCHRIJVING De ksten mzaïekbeheer zijn een vergeding vr de ksten die p bedrijfsniveau gemaakt wrden vr het

Nadere informatie

Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet voor elektriciteit ELIA

Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet voor elektriciteit ELIA Ontwikkelingsplan 2010-2020 van het transmissienet vr elektriciteit ELIA Verklaring van de Algemene Directie Energie met het g p de gedkeuring van het plan dr de federale Minister van Energie Deze verklaring

Nadere informatie

BLADERDEEG/KORSTDEEG

BLADERDEEG/KORSTDEEG BLADERDEEG/KORSTDEEG Brn: www.passie.hreca.nl - 2009 DE GRONDSTOFFEN Om de werking en de mgelijke afwijkingen van bladerdeeg te kunnen begrijpen, is het ndzakelijk iets te weten ver de rl die de verschillende

Nadere informatie

Verslag 2010 van de Hoge Raad voor de Werkgelegenheid: Groene banen Leuven 16 december 2010

Verslag 2010 van de Hoge Raad voor de Werkgelegenheid: Groene banen Leuven 16 december 2010 Verslag 21 van de Hge Raad vr de Werkgelegenheid: Grene banen Leuven 16 december 21 Jan De Mulder Department Studiën Structuur presentatie De Hge Raad vr de Werkgelegenheid (HRW) Het HRW-verslag 21: "Grene

Nadere informatie

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020 Vrdracht Prvinciale Staten van Nrd-Hlland Vrdracht Haarlem, juli 2012 Onderwerp: Uitveringsprgramma 2012-2015 Visie Openbaar Verver 2020 Bijlage: Prjectmschrijvingen van het Uitveringsprgramma 2012-2015

Nadere informatie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie RETS RESpedia Lkale subsidie vr energieprjecten Ec Centre Wales Jake Hllyfield Lkale subsidies vr energiebesparing en duurzame energie Diverse lkale verheden in Wales hebben uiteenlpende maatregelen genmen

Nadere informatie

Accountmanagers laten veel kansen liggen

Accountmanagers laten veel kansen liggen Vndelstraat 35e Accuntmanagers laten veel kansen liggen Sinds de crisis zijn de financiële markten structureel veranderd. Vr de crisis kregen de banken veel aanvragen, was het kapitaal veel gedkper en

Nadere informatie

Resultaten Enquête Particulieren 2008

Resultaten Enquête Particulieren 2008 Resultaten Enquête Particulieren 2008 Gedrag & ervaringen van huishudelijke afnemers p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Deelrapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie

Nadere informatie

Veelgestelde vragen Zon-Privé gemeente Utrecht

Veelgestelde vragen Zon-Privé gemeente Utrecht Veelgestelde vragen Zn-Privé gemeente Utrecht In dit dcument beantwrden we een aantal veel gestelde vragen. Deze zijn als vlgt gecategriseerd: Zn-Privé actie Utrecht Het plaatsen van znnepanelen p een

Nadere informatie

NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN. 1. Inleiding

NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN. 1. Inleiding NOTITIE REGIONAAL REPRESSIEF DEKKINGSPLAN FASE 2 BESTUURLIJKE UITGANGSPUNTEN 1. Inleiding De pdracht van het AB VrZW bij de vaststelling van het dekkingsplan fase 1 p 18 ktber 2013 luidde: nderzek de mgelijkheden

Nadere informatie

Update transacties. Voorbeelden

Update transacties. Voorbeelden Update transacties Wij willen deze eerste nieuwsbrief van het jaar beginnen met u allen een heel ged, geznd en succesvl 2013 te te wensen. Traditineel gaat de eerste nieuwsbrief van een nieuw jaar ver

Nadere informatie

Uitvoeringsagenda duurzaamheid gemeente Beemster

Uitvoeringsagenda duurzaamheid gemeente Beemster Uitveringsagenda duurzaamheid gemeente Beemster Datum: 10 juli 2012 Prjectnummer: 12254 Status: Definitief Opdrachtgever: Gemeente Beemster Rijn van Middelburgstraat 1 Pstbus 7 1462 ZG MIDDENBEEMSTER Telefn

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

Voorstel aan de Gemeenteraad

Voorstel aan de Gemeenteraad Vrstel aan de Gemeenteraad 13-04-2012 DSO/2012/2302451svdz Onderwerp Regiplan Windenergie en Beleidsvisie tijdelijke windenergie Almere Beleidsveld Duurzame Ruimtelijke Ontwikkeling Prtefeuillehuder H.

Nadere informatie

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN - - EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN PRINCIPES BENADERING Een efficiënt en vrdelig systeem kiezen m warmte uit te stralen Naast de prductiewijze, een kwaliteitsvlle verdeling en een efficiënte regeling,

Nadere informatie

Beleidsregels verrekenen inkomsten uit commerciële (onder) verhuur en commerciële kostgeverschap 2015

Beleidsregels verrekenen inkomsten uit commerciële (onder) verhuur en commerciële kostgeverschap 2015 Beleidsregels verrekenen inkmsten uit cmmerciële (nder) verhuur en cmmerciële kstgeverschap 2015 Inhud Beleidsregels verrekenen inkmsten uit cmmerciële (nder) verhuur en cmmerciële kstgeverschap 2015...

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 Agendanummer: Begrtingswijz.: CR2 Onderwerp : drntwikkeling windenergie Kenmerk: 12-0024868 Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 0. Samenvatting Uw Raad heeft vr de ambitie

Nadere informatie

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN

Huurdersvereniging In De Goede Woning ACTIVITEITENPLAN ACTIVITEITENPLAN 2014 Activiteitenplan 2014 : INLEIDING In 1997 werd de in Zetermeer pgericht met als del het behartigen van de belangen van huurders van de cmplexen van R.K. Wningbuwstichting De Gede

Nadere informatie

Energie management actieplan 2015 (2)

Energie management actieplan 2015 (2) Energie management actieplan 2015 (2) Inhudspgave 1. INLEIDING... 2 2. REDUCTIEDOELSTELLINGEN... 2 BETREKKING DOELSTELLINGEN OP PROJECT(EN) MET GUNNINGSVOORDEEL... 3 DOELSTELLINGEN M.B.T ALTERNATIEVE BRANDSTOFFEN

Nadere informatie

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. D2.1 GIFTED MODEL November 2012

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. D2.1 GIFTED MODEL November 2012 Grundbreaking Innvative Financing f Training in a Eurpean Dimensin D2.1 GIFTED MODEL Nvember 2012 Prject Reference n. 517624-LLP-1-2011-1-AT-GRUNDTVIG-GMP Wrkpackage n. WP 2 Mdelling Deliverable n. D 2.1

Nadere informatie

Uw partner in hernieuwbare energie

Uw partner in hernieuwbare energie www.svetechniek.be Znnebiler anaf 1999.00 * Inclusief 6% btw,levering en mntage : *Tarief ttaal te betalen 4333 Premie 2334 via netbeheerder te recupereren. Levering en mntage. Exclusief afbraak ude biler,

Nadere informatie

Gasland in Transitie. Verslag van de Energiedialoog van de Gasunie 19 april 2016, Zuiderstrandtheater, Scheveningen

Gasland in Transitie. Verslag van de Energiedialoog van de Gasunie 19 april 2016, Zuiderstrandtheater, Scheveningen Gasland in Transitie Verslag van de Energiedialg van de Gasunie 19 april 2016, Zuiderstrandtheater, Scheveningen De bijeenkmst Gasland in Transitie is gerganiseerd dr de Gasunie als bijdrage aan de Energiedialg

Nadere informatie

Voorontwerp Decreet Gereglementeerde boekenprijs

Voorontwerp Decreet Gereglementeerde boekenprijs Vrijdag 30 ktber 2015 Vrntwerp Decreet Gereglementeerde bekenprijs Ecnmische cntext - De gereglementeerde bekenprijs kmt er p vraag van de sectr m de bekenmarkt, die het al vele jaren niet makkelijk heeft,

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Globale introductie (Dirk De Wit) Spelers en waarden. In de beeldende kunst zijn verschillende spelers actief:

Globale introductie (Dirk De Wit) Spelers en waarden. In de beeldende kunst zijn verschillende spelers actief: Glbale intrductie (Dirk De Wit) Spelers en waarden In de beeldende kunst zijn verschillende spelers actief: Kunstenaars galeries die kunstenaars prmten en werk verkpen publieke kunstrganisaties zals musea,

Nadere informatie

Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie voorjaar 2015

Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie voorjaar 2015 Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie vrjaar 2015 1 Publicatie vrjaar 2015 Alterim presenteert de uitkmsten van nze peridieke Alterim Arbeidsmarkt Index. Gericht nderzek nder 716 hg pgeleide financiële

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven Preventie tegen chemische risic s in carrsseriebedrijven Eind 2010 werd k een inspectiecampagne gehuden bij de carrsseriebedrijven. De campagne kaderde in een Eurpese SLIC-campagne Chemische agentia p

Nadere informatie

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t-

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t- Chapter VI Samenvatting en cnclusies Schl is een cmmercieel belangrijke platvissrt die algemeen vrkmt in de Nrdzee en de daaraan grenzende gebieden. De paaigebieden van de schl bevinden zich p pen zee,

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Cmmissie verzekschriften 22.4.2010 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzekschrift 959/2006, ingediend dr Michael Zammit (Maltezer natinaliteit), ver de activiteiten van de

Nadere informatie

ADVIES AR100714-046 ALGEMENE RAAD RAADALGEMENE RAAD COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS. over

ADVIES AR100714-046 ALGEMENE RAAD RAADALGEMENE RAAD COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS. over Cmmissie vr de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. : 02/289.76.11 Fax : 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS ALGEMENE

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting mediapartners Shpping2020 Samenvatting eindrapprt expertgrep Supply Chain De supply chain van de tekmst wrdt gekenmerkt dr cntinue verandering en vraagt m flexibiliteit. De veranderende retailmgeving

Nadere informatie

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld Bijlage 1 Weidegang stimuleren dr middel van subsidies Het is ged mgelijk m weidegang in de melkveehuderij te stimuleren met behulp van bestaande subsidies. Dit is een verzicht van de agr- en landbuwsubsidies

Nadere informatie

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012

Resultaten openbare marktconsultatie. Verkoop klooster Groot Bijstervelt Gemeente Oirschot. BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 Resultaten penbare marktcnsultatie Verkp klster Grt Bijstervelt Gemeente Oirscht BIZOB-2011-SK-OIR-010 CONCEPT 19 april 2012 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Oirscht is sinds nvember 2009 eigenaar

Nadere informatie

Onderstaande tabel bevat aanvullend op de vier functies van de bodem ook voor bodemkwaliteit en grondverzet ambities. Ambitie Basis Comfort Excellent

Onderstaande tabel bevat aanvullend op de vier functies van de bodem ook voor bodemkwaliteit en grondverzet ambities. Ambitie Basis Comfort Excellent 5.2. Thema s 5.2.1 Het bdem- en grndwatersysteem Wat en waarm Duurzaam mgaan met de bdem is het zdanig beheren van de bdem dat natuurlijke / intrinsieke kwaliteiten van de bdem wrden beschermd vr mens

Nadere informatie

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR.

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR. De Neve Advieskantr inf@deneveadvieskantr.be - Tel: 051/60 63 60 - Fax: 051/63 52 30 - www.deneveadvieskantr.be Financieel verzicht - Vragenlijst vr de cliënt ( = verzekeringnemer): Naam: Vrnaam: Vr welke

Nadere informatie

Spaar energie! Zoals het klokje thuis tikt... Energie bij de vleet. Jeroen Defauw. Herken je dit? Je komt thuis van. school met de auto.

Spaar energie! Zoals het klokje thuis tikt... Energie bij de vleet. Jeroen Defauw. Herken je dit? Je komt thuis van. school met de auto. Jeren Defauw Zals het klkje thuis tikt... Herken je dit? Je kmt thuis van schl met de aut. Je papa drukt p een knpje aan de muur. De garageprt gaat pen. Je springt uit de aut en det het licht aan in de

Nadere informatie

Hergebruikinitiatieven

Hergebruikinitiatieven Hergebruikinitiatieven Principe: materialen en verpakkingen hergebruiken vr ze afval wrden Hergebruik betekent de terugwinning en het hergebruik van prducten f nderdelen ervan: hergebruik van de verschillende

Nadere informatie

Naam bijeenkomst. Doel

Naam bijeenkomst. Doel Organisatie Naam bijeenkmst Datum Lcatie Del Gegevens evenement Netherlands Energy Research Alliance, NERA Rute Energie Transitie binnen de Natinale Wetenschaps agenda 26 april 2016, chtend sessie Utrecht,

Nadere informatie

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen.

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Inhudspgave 1. Inleiding 3 2. De eerste dagen na een ramp: riëntatie en besluitvrming 4 3. Een hulpkanaal kiezen 5 3.1 Hulpkanaal A: Ndhulp via de SHO 6 3.2 Hulpkanaal

Nadere informatie

Aan: de gemeenteraad Vergadering: 06 oktober 2014

Aan: de gemeenteraad Vergadering: 06 oktober 2014 Aan: de gemeenteraad Vergadering: 06 ktber 2014 Onderwerp: Vaststelling: gemeente ntwikkelt zelf kpwningen Agendapunt: STATUS RAADSVOORSTEL 1. Beslten werkvergadering van de gemeenteraad en gemeenteraad.

Nadere informatie

M200403. Het MKB en de BV. Achtergronden van de keuze van ondernemers. Ro Braaksma. Klaas Bangma

M200403. Het MKB en de BV. Achtergronden van de keuze van ondernemers. Ro Braaksma. Klaas Bangma M200403 Het MKB en de BV Achtergrnden van de keuze van ndernemers R Braaksma Klaas Bangma Zetermeer, 24 maart 2004 Het MKB en de BV Waarm kiezen ndernemers vr een bepaalde rechtsvrm? En in het bijznder:

Nadere informatie

Factsheet Zonnepanelen

Factsheet Zonnepanelen Znnepanelen Znnepanelen staan veelvuldig vermeld in kranten, magazines en reclameflders. Ze lijken ht. Bvendien zijn er veel gezamenlijke inkpacties en prijsstunters p internet. In Bsweide zijn nu k de

Nadere informatie

Cijfers & trends op de arbeidsmarkt voor hoog opgeleide financials

Cijfers & trends op de arbeidsmarkt voor hoog opgeleide financials Cijfers & trends p de arbeidsmarkt vr hg pgeleide financials Alterim Arbeidsmarktindex Oktber 2015 Vrwrd Alterim presenteert de uitkmsten van de Alterim Arbeidsmarkt Index. Gericht nderzek nder 514 hg

Nadere informatie

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van Testamenten check Streep dr wat niet van tepassing is VRAAG 1 Is uw testament van vóór 2003? De kans is grt dat uw testament niet vldet aan uw wensen, geen gebruik maakt van de mgelijkheden sinds de invering

Nadere informatie

NXP: iphone geeft impuls aan krachtig herstel

NXP: iphone geeft impuls aan krachtig herstel NXP: iphne geeft impuls aan krachtig herstel Dat de vrige maand uitgebrachte iphne 6 van Apple een succes wrdt, staat inmiddels vast. De kprders slaan alle recrds. Maar vr beleggers zijn vaak de nderdelen

Nadere informatie

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983)

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983) Gemeente Ede Bijlage 2 (behrt bij 663983) Mem Aan : De gemeenteraad van Ede Van : Cllege van burgemeester en wethuders Datum : 12 april 2011 Registratienummer : 663981 Onderwerp : Discussienta vr uitwerking

Nadere informatie

Grote prijsschommelingen landbouwprijzen en speculatie met voedsel

Grote prijsschommelingen landbouwprijzen en speculatie met voedsel Psitie van de Calitie tegen de Hnger (Januari 2012) Grte prijsschmmelingen landbuwprijzen en speculatie met vedsel Gelet p de tenemende speculatie p de vedselgrndstffenmarkt zal de regering bij de internatinale

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam Rapprteur: Ir. J. Persn, Buwhulp Grep B.V., indhven Vrmgeving: Vincent Schepman, Zetermeer Illustraties: Buwhulp Grep B.v., indhven Druk: W.O. Meinema B.V., Delft al stichting buwresearch Ducherenvatie

Nadere informatie

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Transportbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Transprtbedrijf J. Wessels & Z.N. B.V. Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen 2014 2015 1 MVO Maatschappelijk Verantwrd Ondernemen is de laatste jaren meer een vanzelfsprekendheid dan uitzndering gewrden.

Nadere informatie

OO: De sector van de verwerking van duurzame voeding ontwikkelen

OO: De sector van de verwerking van duurzame voeding ontwikkelen OO: De sectr van de verwerking van duurzame veding ntwikkelen Uitdagingen Op het vlak van milieu - Verwerkte duurzame vedingswaren aanbieden aan verbruikers: het aanbd vergrten m de milieu-impact van het

Nadere informatie

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte Genderlpbaanklf: enkele vrzetten vanuit Persephne vzw, rganisatie van vruwen met een handicap f invaliderende chrnische ziekte De genderlpbaanklf verdient aandacht van de beleidsmakers en de sciale partners.

Nadere informatie

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie:

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie: Subsidietetsingskader VVE gemeente Raalte 2015 Delstelling subsidie: Op grnd van de Wet OKE (Ontwikkelingskansen dr kwaliteit en educatie zijn gemeenten verantwrdelijk vr de Vrschlse educatie. Gemeenten

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen 2 Inhud Inleiding 3 De ntwikkelingen 4 Blijvende

Nadere informatie

Zwembadplan Wijk Zwemt! - UITGANGSPUNTEN

Zwembadplan Wijk Zwemt! - UITGANGSPUNTEN Zwembadplan Wijk Zwemt! - UITGANGSPUNTEN Vr u ligt het uitgewerkte plan van WijkZwemt. Dit plan is pgesteld dr de KNZB, 2521, gewn zwemmen en enthusiaste burgers/vrijwilligers vanuit belangengreperingen

Nadere informatie

Advies DUWO Werkplan 2011 en Meerjarenbegroting 2011-2015

Advies DUWO Werkplan 2011 en Meerjarenbegroting 2011-2015 Advies DUWO Werkplan 2011 en Meerjarenbegrting 2011-2015 Dr E. Meijerman Inleiding Vr het advies is naar drie zaken gekeken: 1. Wat is het beleid. Welke vragen zijn daarbij denkbaar vr een bewnersrganisatie.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting 1978-1979 15 8 Natinaal Islatie Prgramma Np^ 3 LIJST VAN ANTWOORDEN Ontvangen 27 februari 1979 1a. In de laatste drie jaar zijn beschikkingen afgegeven vr de nderstaande

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

De opbouw van de Machinerichtlijn

De opbouw van de Machinerichtlijn De pbuw van de Machinerichtlijn Vrafgaand aan de fficiële tekst van de richtlijn zijn de verwegingen van de Raad van de Eurpese Gemeenschappen pgenmen. Deze verwegingen geven aan welke uitgangspunten hebben

Nadere informatie

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn Infrmatiebrief ver deelname aan het nderzek Fd2Learn Beste leerlingen, uders en/f wettelijk vertegenwrdigers, Dat het eten van vis (rijk aan mega- 3 vetzuren) ged is vr het functineren van de hersenen

Nadere informatie

Aansluitingstarieven 2012-2015

Aansluitingstarieven 2012-2015 Aansluitingstarieven 2012-2015 DE TARIFAIRE VOORWAARDEN VOOR DE KLANTEN DIRECT AANGESLOTEN OP HET ELIA- NET De tarifaire vrwaarden vr elke aansluiting p het Elia-net, zals bepaald dr de beslissing van

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over goodwill

Veelgestelde vragen over goodwill Veelgestelde vragen ver gdwill Geschiedenis van gdwill 1. Waarm wrdt dit nderwerp nu ter sprake gebracht? Gdwill bestaat tch al heel lang? Al enige jaren hrt de LOVAH het geluid dat gdwill weer terug is.

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORSCHRIFT. Gebruik en opslag gevaarlijke stoffen

VEILIGHEIDSVOORSCHRIFT. Gebruik en opslag gevaarlijke stoffen 1 DOEL... 2 2 TOEPASSINGSGEBIED... 2 3 DEFINITIES... 2 4 VOORSCHRIFT... 2 4.1 Eisen bij het gebruik van gevaarlijke stffen... 2 4.2 (Tijdelijke) Opslag van gevaarlijke stffen... 6 4.2.1 Definitie van pslag/pslagplaats...

Nadere informatie

Certificeringstraining Competentietest de Wave

Certificeringstraining Competentietest de Wave AUTUMN BUSINESS SCHOOL Certificeringstraining Cmpetentietest de Wave 11 en 25 september 8 en 22 ktber 6 en 20 nvember Leer talenten te matchen Dit is het einde Waarm certificeren? Er kmt steeds meer behefte

Nadere informatie