Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig"

Transcriptie

1 Visie Duurzame Brandstoffenmix Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig Eindversie 23 juni 2014

2 2 Visie Duurzame Brandstoffenmix

3 Inhoud 1. Inleiding 5 2. Kansrijke Product-markt combinaties Huidige, kansrijke PMC s Kansrijke PMC s in Doorkijk naar Visie op inzet hernieuwbaar: biomassa en elektriciteit Belemmeringen en voorwaarden Belemmeringen en voorwaarden per PMC, in Doorkijk naar Instrumenten Marktgerelateerde instrumenten en maatregelen Overheidsgerelateerde instrumenten en maatregelen Koppelkansen Koppelkansen binnen marktsegmenten Koppelkansen tussen modaliteiten Koppelkansen met andere economische clusters / groene groei Ontwikkelpad Visie in het kort Introductiescenario Doorkijk tot Bijlagen 40 Bijlage 1. Deelnemers aan de tafelsessies 40 Bijlage 2. Reality check op scenario-berekeningen 41 << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 3

4 4 Visie Duurzame Brandstoffenmix

5 1. Inleiding De reikwijdte van de brandstoftafel wegvervoer duurzaam gasvormig is de brandstofsoorten aardgas (gecomprimeerd tot CNG of vervloeid tot LNG) en LPG (mengsel van propaan en butaan). Deze brandstoffen kunnen elk vergroend worden zoals aangegeven in de tabel: Tabel 1 Mogelijkheden voor vergroening van gasvormige brandstoffen Grijs LPG CNG LNG Groen Biopropaan, bio-dme In aardgasnet ingevoed groengas uit biogas of power-to-gas/ solar fuel, alsook bio-cng uit bio-lng Bio-LNG Waterstof, ook een gasvormige brandstof, komt niet aan bod in dit deelrapport maar in het rapport van brandstoftafel waterstof. GTL (gas-to-liquid) wordt in de brandstoftafel wegvervoer vloeibaar meegenomen. Dual-fuel motoren die lopen op mengsels van diesel en gas komen in dit deelrapport en niet in het deelrapport vloeibare brandstoffen aan bod (in onderling overleg). LPG, CNG en LNG worden vaak gegroepeerd omdat de gebruikte technische systemen sterk gelijkend zijn (brandstofinjectie, drukreductie, leidingen). CNG en LNG bestaan allebei overwegend uit methaan en kunnen in precies dezelfde gasmotoren gebruikt worden, het verschil is de toestand van het methaan in de tank (gasvormig onder zeer hoge druk versus vloeibaar onder lage druk). LNG kan vloeibaar worden getankt of op zg. L-CNG stations in CNG worden omgezet. LPG (propaan/butaan) is al vloeibaar onder lage druk. Hierdoor verschillen de opslagtanks en bijbehorende tankstations. Wat deze drie brandstoffen ook verbindt is dat ze alle drie voortkomen uit aardgas. CNG en LNG zijn bewerkt aardgas, terwijl LPG, in Nederland tot dusver voornamelijk afkomstig van olieraffinage, steeds vaker het resultaat is van die bewerking (afscheiding van de zwaardere koolwaterstoffen uit waterstof; ook wel natural gas liquids ). LPG is wereldwijd voor 60% afkomstig uit de gasprocessing industrie en voor 40% uit de olieraffinage. Zowel CNG, LNG als LPG passen dus bij de internationale trend van toenemende benutting van aardgas, de schoonste fossiele energiebron. Nederland zal steeds meer aardgas importeren naarmate de binnenlandse winning terugloopt. De GATE-terminal is ontwikkeld als hervergassing-terminal, maar er kunnen ook vrachtwagens met LNG geladen worden en er zijn plannen voor een breakbulk-terminal die de scheepvaart kan bedienen (re-load en bunkering). In de meeste soorten LNG zitten aandelen hogere koolwaterstoffen die door strippen afgescheiden kunnen worden. Dat verbetert niet alleen de gaskwaliteit in het gasnet en voor gebruik in verbrandingsmotoren, maar zo kan tevens jaarlijks 350 kton LPG beschikbaar komen uit GATE 1. 1 Er is nu een stroom van ca. 330 kton/jaar propaan die als reststroom verbrand wordt. Daarnaast is er een stroom van ca kton/jaar propaan die op langere termijn (> 5 jaar) vrij zou kunnen komen als de doorzet bij de Gate terminal significant stijgt. CE, Hoogwaardig gebruik van reststromen propaan in de Nederlandse chemische industrie. Een verkenning binnen de Routekaart Chemie, September << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 5

6 In de transportwereld worden de gasvormige brandstoffen in principe in Ottomotoren toegepast (uitzondering dual fuel, dat zijn Dieselmotoren), waardoor zij weinig luchtverontreinigende stoffen (NOx, fijnstof en CO) uitstoten. Dit geldt met name voor de stoichiometrische Otto-motoren met port-injection; de Otto-motoren met directe inspuiting zijn minder schoon m.b.t. deeltjes. Het ten opzichte van diesel lagere verbrandingsrendement van de Otto-toepassing wordt meer dan gecompenseerd door het lage koolstofgehalte van de gasvormige brandstoffen (ten opzichte van diesel) waardoor de CO 2 -uitstoot van gasmotoren laag is. De methaanuitstoot blijft wel een aandachtspunt in dat kader (bij CNG en LNG). De benodigde technische aanpassingen aan de basis van Ottomotoren zijn klein, waardoor de voertuigmeerkosten voor de toepassing van de gassen relatief laag zijn. De toepassing van niet-fossiele varianten (biomethaan, bio-propaan) is motortechnisch geen probleem en biedt daardoor de mogelijkheid om de groene varianten van de gasvormige brandstoffen tot 100% puur in te zetten. Meerkosten betreffen vooral de opslag van de gassen onder hoge druk (CNG) of bij lage temperaturen (LNG). Conclusie: de inzet van gasvormige brandstoffen in verkeer en vervoer biedt een groot milieupotentieel, maar is technologisch eenvoudig en daardoor relatief goedkoop. LPG LPG is een gevestigde brandstof in Nederland. Er is een uitgebreide infrastructuur met tankstations. Het aantal LPG-voertuigen in Europa (incl. Turkije en Oekraïne) bedraagt meer dan 12 miljoen. Italië, Polen en Turkije zijn toonaangevende landen. Er zijn meer dan tankstations in Europa (incl. Turkije en Oekraïne) waar LPG verkrijgbaar is. 2 Ons land was ooit een gidsland voor deze toepassing, maar het gebruik ervan is teruggelopen van zo n auto s in topdagen (destijds 12% van het autopark) naar ca vandaag (3%). Redenen voor de terugloop zijn onder meer de opkomst van dieselauto s, de externe veiligheidsdiscussies na de Enschedese vuurwerkramp en het stimuleringsbeleid ten gunste van o.a. elektrischeen hybride voertuigen van de overheid. Ook de accijnsverhogingen van de laatste jaren zijn nadelig voor de marktpositie. LPG staat in Europese brandstoffenmixverkenningen goed op de kaart: zo stelde de European Expert Group, die in maart 2010 is opgericht door de Europese Commissie en die zich bezig houdt met de toekomst van brandstoffen ten behoeve van transport, in haar rapport 3 in januari 2011 dat in 2020 het aandeel LPG-autogas in de totale brandstoffenmix in Europa zou kunnen stijgen van 3 naar 10% 4. Tot nu toe is weinig groen LPG beschikbaar, maar er bestaan mogelijkheden om ook LPG toekomstbestendig te maken. LPG kan op twee manieren worden vergroend (CO 2 -compensatie door boomaanplant daargelaten): - Door productie van bio-propaan. Er zijn verschillende productiewijzen, onder meer uit glycerol (bijproduct van biodieselproductie) en uit bio-syngas (vergassing van houtige biomassa). 5 De hernieuwbare dieselfabriek van Neste Oil in Rotterdam die palmolie als grondstof gebruikt produceert ton bio-propaan per jaar als bijproduct. Dit omvat ca. 20% van huidige LPG-vraag in transport in Nederland. Dit bio-propaan wordt nu verbrand voor elektriciteitsopwekking maar kan ook in de transportsector worden ingezet; de LPG-industrie bespreekt dit met Neste Oil. Randvoorwaardelijk voor elke hernieuwbare brandstof is dat deze voldoet aan duurzaamheidseisen inclusief ILUC. Inspanningen van Neste Oil om andere grondstoffen te gebruiken als vervanger van (al dan niet duurzaam gecertificeerde) palmolie moeten worden toegejuicht en ondersteund. 2 Bron: AEGPL European LPG Sector Overview LPG, currently the alternative fuel with the largest market share, is expected to keep its position as fuel primarily used in passenger cars and vans, with the potential, however, of possibly increasing from its current market share of around 3% to around 10% by In the long-term perspective, beyond oil, biomass could be available for producing bio-lpg in bio-refining processes Visie Duurzame Brandstoffenmix

7 - Ook bestaat de mogelijkheid om bio-dme te produceren. 6 De eigenschappen hiervan komen dichtbij LPG zodat dit bijgemengd kan worden tot maximaal 20% (dit gebeurt in China met DME uit aardgas). Bio-DME kan ook in pure vorm worden gebruikt in dieselmotoren maar dat vraagt dedicated voertuigen; enkele truckfabrikanten hebben die ontwikkeld en beproefd maar marktintroductie is uitgebleven. In Zweden staat een proeffabriek voor bio-dme. 7 Bio-propaan uit Neste s HVO diesel proces CNG CNG, tot 200 bar gecomprimeerd aardgas, is in Nederland een jonge brandstof. Er rijden voertuigen (waarvan 1/10e OV-bussen) die gebruik maken van 130 tankstations. Wereldwijd bedraagt het aantal CNG-voertuigen meer dan 16 miljoen, overwegend buiten Europa. In Europa zijn Italië, Duitsland en Zweden toonaangevende landen. Autofabrikanten uit die landen hebben dan ook het voortouw bij levering van voertuigen in Nederland. De genoemde European Expert Group stelt aardgas, zowel fossiel als uit biogas, een plaats heeft in de brandstoffenmix op korte, middellange en lange termijn. De voertuigtechniek is volwassen en betaalbaar en het dichte netwerk van aardgasleidingen maakt een snelle uitbouw van het CNG-tanknetwerk mogelijk. 8 Net als LPG is ook CNG afhankelijk van het stimuleringsbeleid van de overheid en van fiscale sturing van de energiebelasting op CNG. Groengas wordt gemaakt door biogas (uit vergisting en toekomstig uit vergassing van houtige biomassa) op te werken tot aardgaskwaliteit en in het gasnet te brengen; de producent verkrijgt dan groengascertificaten die hij kan verkopen aan o.a. exploitanten van CNG-tankstations. Feitelijk wordt er veel Slochterengas getankt; het groengas is elders in het gasnet geïnjecteerd en verdund in het net. De sector werkt op dit moment aan de invulling van het in 2011 gesloten convenant en heeft de ambitie om in % groengas aan de pomp te leveren. In principe kan groengas ook direct uit een vergistings-/opwerkingsinstallatie naar een tankstati Methane, from fossil natural gas and biomass derived bio-methane, can serve as an additional option in the short, medium and long term. Bio-methane is particularly attractive as this path provides the highest energy yield per agricultural area used. Methane gas vehicle technology is mature for the broad market, and the existing dense natural gas distribution network in Europe could supply rapidly expanding natural gas filling stations. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 7

8 on worden gedistribueerd door een afzonderlijke leiding (gecomprimeerd gas). Dit komt in Nederland echter vrijwel niet voor, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Zweden en Duitsland. Een actuele ontwikkeling is de methaanproductie uit zuiver CO 2 en waterstof, waarbij het waterstof met tijdelijke overschotten van hernieuwbare elektriciteit wordt opgewekt ( powerto-gas ). De eerste fabriek is met succes operationeel in Duitsland. Power-to-gas methaanproductie betekent een uitbreiding van het potentieel van groengas, zeker als naast CO 2 uit vergisting ook andere bronnen ingezet zullen worden, ook CO 2 van fossiele oorsprong. De beschikbaarheid van hernieuwbare elektriciteit voor power-to-gas zal toenemen naarmate er meer windmolens en PV-installaties komen. Belangrijk in deze is ook de mogelijkheid tot buffering van duurzame energie in het bestaande gasnetwerk. Deze buffering is van wezenlijk belang bij de overgang naar steeds meer duurzame energie afkomstig uit zonne- en windenergie. Een zeer efficiënte route om dit te verwezenlijken is het oppompen van waterkrachtbuffers. Ook het aankoppelen van een significant aantal elektrische voertuigen aan een smart grid zou een oplossing kunnen zijn en wordt momenteel onderzocht. Veel potentie biedt verder de opslag van gas in het bestaande gasnetwerk. Het opslaan van duurzaam opgewekte waterstof is energetisch efficiënter dan de opslag van duurzaam opgewerkt methaan, maar alleen via de methaanroute is het zeker dat hoge concentraties duurzaam gas in het bestaande gasnetwerk kunnen worden gebalanceerd. Recente studies geven aan dat maximaal 2 volume-% duurzaam opgewekt waterstof in het bestaande gasnetwerk toelaatbaar is, anders gaat het lekken. Bij opwekking van duurzaam methaan zijn veel hogere bufferpotentiëlen in het gasnet mogelijk: genoeg buffercapaciteit om enkele maanden aan energievoorziening voor Nederland te bufferen. Eenvoudig power-to-gas processchema LNG LNG, vloeibaar aardgas, is de jongste gasvormige brandstof, zowel wereldwijd als in Nederland. Deze brandstof is gezien zijn relatief hoge energiedichtheid bij opslag in het voer- of vaartuig vooral geschikt voor zwaarder vervoer (energiedichtheid 60% ten opzichte van diesel). In de VS, Australië en UK is er al 20 jaar ervaring mee in trucks, en in Noorwegen 10 jaar in schepen. De aantallen liggen in de orde van tienduizenden trucks en tientallen schepen. Er wordt een grote toename van het gebruik van LNG in het transport verwacht en deze inzet wordt ook 8 Visie Duurzame Brandstoffenmix

9 aanbevolen door de genoemde European Expert Group. 9 Een studie van PwC in opdracht van het ministerie van Economische Zaken concludeerde in 2013 dat vloeibaar aardgas als brandstof in de transportsector tot ,7 miljard kan opleveren aan economische groei samen met voltijdbanen. Nederland zit in de demonstratiefase en daarom gaat het nu nog maar om zo n 200 vrachtwagens en enkele binnenvaartschepen die LNG gebruiken, gekoppeld aan 7 LNG-tankstations. Er zijn nog stappen te zetten met standaardisatie (gasdruk, gaskwaliteit), externe veiligheid, en techniek (met name kosten van voertuigen, meer in het bijzonder van de opslagtanks). LNG voor transport zal tot op zekere hoogte meeliften met de LNG-infrastructuur voor gasnetinvoeding (zie GATE-terminal) maar heeft ook behoefte aan eigen infrastructuur en kwaliteitseisen. Vergroening van LNG kan worden bereikt door biogas te zuiveren en vloeibaar te maken (bio- LNG). Dergelijke installaties zijn operationeel in Europa en op korte termijn ook in Nederland. Het kan hierbij gaan om decentrale liquefactieinstallaties bij biogasinstallaties, bij boerenbedrijven en waterzuiveringen, maar ook op grootschalige industriële installaties, zowel in combinatie met vergisting als vergassing. LNG wordt zowel in mono-fuel als in dual-fuel motoren toegepast. Dual-fuel motoren zijn dieselmotoren waarbij gas wordt bijgemengd. Het aandeel gas in het mengsel verschilt, maar de ontwikkeling gaat richting motoren die overwegend gas gebruiken met een kleine hoeveelheid diesel als pilot-fuel (<5%). Zie kader. Tot op heden zijn de mono-fuel toepassingen in het beschikbare motorvermogen begrensd tot ±330 pk, terwijl voor de dual-fuel toepassingen motoren tot over de 500 pk beschikbaar zijn. Overigens hoeft dit ook voor mono-fuel motoren geen probleem te zijn: een 15 liter 500 pk motor is zonder meer mogelijk, maar hier is (nog) geen vraag naar (kip- en ei-probleem met infrastructuur voor internationaal transport). Dual-fuel Dual-fuel systemen worden in de markt aangeboden met de brandstoffen LPG, CNG en LNG. Door de verschillende energiewaardes van deze brandstoffen worden er verschillende percentages diesel vervangen. LPG heeft een blend rate van gemiddeld 25-30%, terwijl we bij CNG of LNG retrofit uitkomen op 35-50% (o.a. afhankelijk van de motorbelasting en het dagelijkse gebruik in de praktijk), en bij LNG met pilot injectie richting 90%. De verwachting is dat dit nog verder oploopt tot >95%. Dual-fuel systemen kunnen op alle dieselvermogens worden toegepast. Naast de kostenbesparing die het systeem dient te genereren zijn er ook klanten die dual-fuel systemen toepassen vanwege de milieueffecten (CO2-besparing). Sommige klanten prefereren een dualfuel toepassing omdat het dieselsysteem intact blijft. Het voertuig blijft op diesel inzetbaar bij een tekort aan gasvormige brandstof of als er een technische storing in het gassysteem ontstaat. Onvoldoende gas leidt bij pilot injectie overigens tot beperking van vermogen en snelheid, wat als vervelend en gevaarlijk wordt ervaren ( limp home ). Ook is momenteel de restwaarde van dual-fuel voertuigen gunstiger dan van monofuel voertuigen, omdat de dual-fuel systemen ook altijd nog oo alleen diesel kunnen worden gebruikt. 9 Liquefied methane gas (liquefied natural gas LNG and liquefied biogas LBG) could substitute oil for long-distance transport. Strategic freight transport corridors should therefore be equipped with LNG/LBG filling stations. LNG/LBG supply infrastructure should also be built up for ships. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 9

10 In Europees verband is het nu mogelijk dat de fabrikant een dual-fuel voertuig certificeert; voor binnenvaart is dit in voorbereiding. De grootste uitdaging hierbij is het controleren en reguleren van de methaanslip van de motoren. Er wordt gewerkt aan regelgeving bij een retrofit toepassing voor de aftermarket. Het is niet bekend wanneer deze regelgeving van kracht wordt. Vooralsnog zijn er in enkele Europese landen nationale dual-fuel toelatingen van toepassing. In principe is dual-fuel ook mogelijk met waterstof maar dit lukt alleen met beperkte bijmengpercentages vanwege de lage energie-inhoud van waterstof bij omgevingsdruk. Prijsontwikkeling brandstoffen Naast de fysieke toepasbaarheid van de verschillende gasvormige brandstoffen, is de prijs van de gassen een belangrijk aspect in relatie tot hun groeiperspectief. De volgende tabel van TNO/ECN/CE (2014) geeft van een reeks brandstoffen de verwachte prijzen aan de pomp uitgedrukt in Euro per energie-inhoud. 10 Deze opgave is van vele aannamen afhankelijk, zoals olieprijs, kosten van biomassa (cost supply curves), techniekontwikkeling en dergelijke. Voor biobrandstoffen (niet uitgesplitst naar varianten) worden twee waarden gegeven: één waarbij succesvolle ontwikkeling is aangenomen, waardoor kosten dalen tot 20% boven die van benzine en diesel in 2050, en één waarbij de ontwikkeling minder succesvol is en kosten hoog blijven. S1-S4 verwijst naar vier scenario s ten behoeve van de Visie Duurzame Brandstofmix. De tabel laat zien dat aardgas (CNG en LNG) op termijn goedkoper wordt dan benzine en diesel. De winbare gasvoorraden in de wereld worden geschat op nog zo n 300 jaar huidig gebruik. Dat betekent dat voor aardgas een marktconforme plaats in de toekomstige brandstoffenmix mag worden verwacht. Omdat gassen in bijna alle modaliteiten ingezet kunnen, worden levert dat al een aanzienlijke CO 2 -reductie op, maar niet voldoende voor het invullen van de doelstelling van 60% reductie. Aardgas reduceert, door zijn molecuulstructuur met weinig koolstof, ten opzichte van de huidige brandstoffen benzine en diesel tot 20% CO 2 (tank-to-wheel emissiefactoren). LPG reduceert om dezelfde reden zo n 10% CO 2. Er is dus ook inzet van hernieuwbare varianten van de gasvormige brandstoffen nodig, zodat ook well-to-tank CO 2 -besparingen kunnen worden behaald. 10 G.P. Koornneef et.al. Scenarios for energy carriers in the transport sector, ECN, TNO, CE, januari Dit omvat costs for feedstock, production, refining, distribution, commercial margins, excluding excise duty and taxes. Dit is dus inclusief de kosten van infrastructuur. 10 Visie Duurzame Brandstoffenmix

11 Tabel 2 Kosten per energiedrager (zonder BTW, zonder accijnzen/energiebelastingen) (in /GJ), prijsniveau Basistabel door TNO et al. Aanpassingen door brandstoftafel voor LPG en aanvullingen groengas- CNG, bio-lng en bio-lpg vet-cursief. Citaat uit voetnoot verwerkt. 11 Energiedrager Benzine 17,2 31,9 24,8 Diesel 17,2 31,9 24,8 LPG 19,3 23,4 20,1 Bio-LPG -- 35,0 35,0 Elektriciteit (mix van fossiel en hernieuwbaar, of fossiel met CCS) **) 27,8 30,9 33,8 Waterstof 55,0 41,7 37,5 CNG 21,8 17,0 17,0 Groengas-CNG 34,5 34,5 34,5 LNG 29,4 20,9 19,5 Bio-LNG -- 22,4 22,4 Biobrandstoffen in scenario s referentie, S3 en S Biobrandstoffen in S1 en S ,8 *: kosten zonder bijmenging van biocomponenten (biobrandstof in benzine, diesel e.d.) **): een elektrische aandrijving gaat tweemaal zo efficiënt met de energie om, dus in kosten per afgelegde kilometer zal elektrisch het gunstigst zijn. De brandstoftafel gas is van mening dat de door het kennisconsortium geschatte kosten van LPG te hoog zijn. De LPG-prijs beweegt slechts ten dele mee met de prijs van benzine en diesel. Dit zal nog verder afnemen gezien de toename van LPG die vrijkomt bij de winning van aardgas en schaliegas en processing van LNG. 12 De prijs van LPG zal daardoor meer gekoppeld raken aan de prijs van CNG en LNG. Ook LPG zal daardoor goedkoper worden dan benzine en diesel; de prijzen wordt geschat op 23,4 /GJ in 2030 en 20,1 /GJ in 2050 (dit is zo al veranderd in de tabel). Vergroening van de gasvormige brandstoffen verhoogt binnen de huidige marktomstandigheden en fiscaliteit uiteraard de kosten. Berekeningen voor de SDE+-basisbedragen laten zien dat groengas dat als CNG uit het aardgasnet wordt getankt ver onder de prijzen van de biobrandstoffen zit zoals ECN die berekent voor 2010 en 2030 (32,6 tot 37,2 /GJ). 13 Een ander manier om dit te berekenen is door uit te gaan van 40 cent/m3 onrendabele top bovenop de CNG-prijs. Deze onrendabele top zal in de periode tot 2030 niet gelijk blijven: er zijn tegengestelde factoren, zoals mogelijk duurdere biomassa maar goedkopere techniek en efficiënter management van vergisting, de ontwikkeling van bio-sng uit vergassing, en de inzet van power-to-gas methaan. Bovendien zakt de prijs van fossiel CNG. Daarom gaan we uit van een gelijkblijvende prijs van groengas-cng (34,5 /GJ). 11 In the Biofuels and efficiency scenario and the New and all-renewable scenario, biofuel prices were supposed to converge to liquid fossil fuel prices after refinery (see also IEA (2012). Biofuel prices were assumed 20% higher than fossil liquids in 2050, 60% higher in 2030, and 100% higher in In the other scenarios, biofuel prices were assumed to remain high, at the cost levels assumed in Daniels et al (2012). Distribution costs and margins were assumed to be equal (in absolute terms) to those of liquid fossil fuels. Koornneef (2014), p Het aandeel LPG uit gas processing is in de EU25+Noorwegen 47%, Nederland zit daarboven met 54%, volgens Argus Consulting November Op grond van de SDE+-basisbedragen (advies 2014 door ECN en DNV KEMA) bedragen de productiekosten van groengas uit allesvergisting (zelfstandig) 18,8 /GJ en uit mestcovergisting (zelfstandig) 23,4 /GJ (berekend als basisbedrag 59,3 ct/nm3 * 31,8 MJ/Nm3 = 18,9/GJ resp. 73,9 ct/nm3 * 31,8 MJ/Nm3 = 23,5/GJ). Groengas dat als CNG uit het aardgasnet wordt getankt kost dan deze bedragen minus de commodity prijs van aardgas (8 /GJ) plus de kosten van CNG volgens de tabel. Dat komt neer op 32,6 tot 37,2 /GJ. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 11

12 Bio-LNG productie vraagt een grotere schaal maar komt dan op lagere kosten uit dan groengas-cng. Bij de huidige kostprijsopbouw en voldoende schaal (>±5.000 ton per jaar) bedraagt de onrendabele top cent/kg. We nemen 30 cent bovenop de kale LNG-pompprijs van vandaag (±0,80 /kg excl. accijns/btw = 16 /GJ), dat brengt de kostprijs van bio-lng aan de pomp op 22,4 /GJ. Net als bij groengas-cng zal deze onrendabele top in de periode tot 2030 niet gelijk blijven, maar aanname is dat factoren elkaar uitmiddelen en dat de prijs van bio-lng tot 2030 gelijk blijft. Bio-propaan als bijproduct van HVO-biodiesel zal goedkoper zijn dan in de tabel genoemde prijzen voor biobrandstoffen. Deze kosten liggen volgens modelleringstudies in de orde van 1,50-2,00 per liter, oftewel 43,7 /GJ. 14 We gaan ervan uit dat de verkoopprijs van het nevenproduct bio-propaan niet hoger zal zijn; we gaan uit van 35 /GJ (1575 /ton bio-propaan). Centrale vraag voor de gastafel (net als voor andere tafels) is: krijgen we voldoende groene (gasvormige) brandstoffen kostenefficiënt beschikbaar en waar komt de inzet van deze CO 2 -arme brandstoffen het best tot zijn recht De uitdaging ligt bij: beschikbaarheid, verdeling en kosten. Hoe meer hernieuwbaar gas beschikbaar kan worden gemaakt, hoe meer gasvormige brandstof kan bijdragen aan de 60% reductiedoelstelling. Reëel is dat in 2030 nog grotendeels fossiele gassen nodig zullen zijn, zeker bij grotere mate van toepassing, net zoals vloeibare brandstoffen, elektriciteit en waterstof in 2030 nog overwegend een fossiele basis zullen hebben. Het streven is een mix van fossiel en hernieuwbaar gas; de spreiding hiertussen hangt af van beschikbaarheid van biomassa en concurrentie hieromtrent. Het potentieel van hernieuwbare gassen wordt in paragraaf 2.4 besproken. Zowel fossiel als niet-fossiel kan de toepassing van gassen significant bijdragen aan de CO 2 -reductie van het vervoer. Bio-LNG fabriek in Lidköping, Zweden 14 Modelling Production Cost Scenarios for Biofuels and Fossil Fuels in Europe, ZEW, gepubl. In Journal of Cleaner Production (Vol. 66), 1 March 2014, Pages Visie Duurzame Brandstoffenmix

13 2. Kansrijke Product-markt combinaties Gezien de eerder beschreven voorziene beperkte beschikbaarheid van duurzame gassen is het belangrijk de gasvormige brandstoffen vooral daar in te zetten waar ze (in relatie tot andere brandstoffen) het best tot hun recht komen. Daarom heeft de brandstoftafel gas in het visietraject gekeken naar de meest kansrijke product-markt combinaties (PMC s) voor gasvormige brandstoffen. 2.1 Huidige, kansrijke PMC s LPG wordt momenteel voornamelijk gebruikt door personenauto s en in mindere mate voor bestelauto s, omdat de meeste bestelauto s nu uitgerust zijn met een dieselmotor. Het gaat om bifuel-auto s die op zowel LPG als benzine kunnen rijden. De hogere voertuigkosten worden door de lagere brandstofprijs (mede als gevolg van accijnsvoordeel) terugverdiend. Door de lagere pompprijs voor LPG dan benzine en de ruime beschikbaarheid van LPG-stations hoeft een eigenaar zelden benzine te gebruiken. LPG-installaties worden zowel af-fabriek en onder importeurstoezicht, als achteraf ingebouwd. Door de relatief lage prijs van een LPG-installatie wordt, in tegenstelling tot CNG, inbouw achteraf (retrofit) voor LPG veelvuldig toegepast. LPG is in Nederland ook in OV-bussen toegepast maar dat loopt ten einde en een heropleving wordt niet verwacht. LPG als hoofdbrandstof voor vrachtwagens is in de jaren 90/ 00 met DAF succesvol uitgeprobeerd. Technisch werkte het uitstekend, maar de marktintroductie werd doorkruist door veranderlijk beleid. LPG-stations werden als gevaarlijk gezien in woonwijken en moesten op veel plekken verwijderd worden. Sommige gemeenten met tunnels wilden geen bussen op LPG vanwege mogelijk gevaren (hoewel de LPG-tanks getest waren op veiligheid in bonfire -proeven). De overheid begon subsidie te geven op dieselmotoren met roetfilters in bussen (er zijn toen zelfs vrij nieuwe bussen met LPG-motor weer omgebouwd op diesel). DAF besloot daarom om niet verder te gaan met deze motorenlijn, die overigens ook in een CNG-versie ontwikkeld werd (en getest in een bus in de omgeving van Utrecht). CNG wordt voornamelijk gebruikt in OV-bussen (±700 in Nederland), bestelauto s en -busjes, lichte vrachtwagens, vuilniswagens en personenauto s. Het gaat ook hier vaak om bi-fuel voertuigen. Door de lagere pompprijs voor CNG dan benzine (als gevolg van relatief lage energiebelasting), en met het groeiende tankstationnetwerk en de toenemende opslagcapaciteit in de voertuigen (zodat de actieradius voor bepaalde modellen is gestegen naar zo n 500 km) hoeft de eigenaar steeds minder vaak benzine te tanken. De aantrekkelijkheid van CNG-auto s neemt daarmee toe. CNG-installaties worden overwegend af-fabriek of onder importeurstoezicht ingebouwd. In het eerste geval zijn de meerkosten ten opzichte van de dieselvariant laag. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 13

14 LNG wordt momenteel uitsluitend voor vrachtwagens gebruikt. Door nog beperkte motorvermogens komt het zwaarste wegvervoer nog niet in aanmerking maar er worden steeds sterkere gasmotoren ontwikkeld. Er zijn zowel mono- als dual-fuel varianten van LNG-trucks te koop. De mono-fuel gasmotoren zijn relatief stil, waardoor LNG-vrachtwagens worden ingezet als stille trucks in dagranddistributie van supermarkten. De trucks zijn nog tamelijk duur (door de cryogene tanks), en deze meerkosten kunnen bij huidige pompprijzen ternauwernood worden terugverdiend; het voordeel van dagranddistributie maakt de business case. Met de scherper geworden emissienormen voor alle voertuigen in het wegverkeer is de luchtkwaliteitvoorsprong van gas ten opzichte van diesel geslonken. Er is nog wel een duidelijk voordeel in de binnen- en zeevaart, omdat daar de emissiewetgeving na-ijlt. Eigenaren hebben hier de keuze tussen dure nabehandelingtechnieken die doorgaans ook leiden tot hoger brandstofverbruik, of de overstap op LNG waarvoor weliswaar nog hogere investeringen nodig zijn maar door de lage brandstofprijs wel een terugverdienperspectief bestaat. Momenteel is er weinig investeringsruimte in de scheepvaart maar toch is LNG hier een kansrijke PMC voor de middellange en lange termijn. 2.2 Kansrijke PMC s in 2030 De gastafel ziet voor zowel CNG, LNG als LPG kansen in de duurzame brandstoffenmix Zij onderscheidt de volgende kansrijke PMC s in Tabel 3 PMC s in 2030 PMC Min % Max % Personenauto s op groengas-cng en met biopropaan en bio-dme vergroend LPG (ook CNG resp. LPG-hybride) 2 Bestelauto s/busjes op groengas-cng en met biopropaan en bio-dme vergroend LPG (ook CNG resp. LPG-hybride) 3 Vrachtauto s voor regionale inzet (<200 km, <20 ton) en vuilniswagens op groengas-cng, en lange-afstands vrachtwagens (>200 km, >20 ton) op LNG. Daarnaast LPG, CNG en LNG in dual-fuel toepassing met diesel. 4 Stadsbussen op groengas-cng Streekbussen op groengas-cng Interliners, touringcars op LNG 5 Mobiele werktuigen, speciale voertuigen op LPG en LNG Spoor niet-elektrisch op LNG 6 Binnenvaart op LNG. LNG gaat hier samen met elektrische aandrijving (LNG voor generator). 5 LPG +5 CNG =10% zakelijk 3 LPG +3 CNG =6% privé 15 LPG +35 CNG =50% zak. 10 LPG +15 CNG =25% privé 5 LPG +5 CNG =10% 15 LPG +35 CNG =50% 3 LPG +3 CNG =6% 10% LNG 2% LPG 10% 10% 0% 3 LPG +2 LNG =5% 0% 10 LPG +15 CNG =25% 25% LNG 2% LPG 80% 80% 25% 10% 25% 10 LPG +10 LNG =20% 25% Toelichtingen op de tabel: - Gassen worden in de aanloop naar 2030 de goedkoopste brandstoffen en verdringen het duurdere benzine en diesel. Ten opzichte van CNG heeft LPG aanvankelijk voordeel van de uitgebreide infrastructuur en de relatief lage prijs van achteraf inbouw (retrofit). - CNG en LPG zijn vanwege sneller tanken, grotere opslagcapaciteit en groter laadvermogen meer geschikt dan elektrische auto s voor diverse toepassingen zelfs in steden, zoals taxi s (veelrijders die weinig tijd willen verliezen aan tanken) en distributievoertuigen (behoefte aan veel laadvermogen). Zowel stads- als streekbussen kunnen goed op CNG rijden, een interliner (langere afstanden) kan op LNG rijden. Touringcars zijn niet geschikt voor CNG (er passen geen tanks op dak) maar kunnen wel op LNG rijden zodra er een dicht genoeg netwerk van 14 Visie Duurzame Brandstoffenmix

15 tankstations is (want ze rijden geen vaste routes). - CNG- en LPG-motoren kunnen worden gebruikt als duurzame range extenders voor elektrische auto s: plug-in hybride (vb. Opel Monza conceptcar). Hybridisering verhoogt de efficiency en daarmee de CO 2 -reductie, maar ook de aanschafkosten. - In het uitgewerkte hoge scenario is de aanname dat een doorbraak van elektrisch en/of waterstof uitblijft (wel toepassing van plug-in hybride met LPG/CNG); in het lage scenario is wel sprake van een doorbraak van elektrisch en/of waterstof. - Bij trucks en schepen gaat het om grote volumes verbruikte brandstof per voer-/vaartuig, waardoor de hoge investeringen in LNG-apparatuur kunnen worden terugverdiend door lage brandstofkosten. Er zijn daarbij weinig alternatieven in deze sectoren. Een toekomstige synthetische biodiesel, in principe een concurrent voor bio-lng, zal aanmerkelijk duurder zijn dan bio-lng. Bij vrachtwagens is CNG voor kortere afstanden goedkoper dan LNG (eenvoudiger tank). Stille gastrucks kunnen rekenen op voordelen in dagranddistributie en zullen steeds wenselijker worden gevonden. - Gezien de na-ijlende emissiewetgeving is luchtkwaliteit in de scheepvaart nog steeds een sterke drijfveer, samen met de lage brandstofkosten. Toch is toepassing van LNG in scheepvaart in de huidige conjunctuur lastig: nieuwbouw ligt stil, en retrofit is vaak moeilijk uitvoerbaar (wetgeving). Deze situatie zal in aanloop naar 2030 wel weer veranderen. LNG is voor recreatievaart niet geschikt vanwege boil-off gas problematiek bij infrequent gebruik; LPG is hier een alternatief. - De maximale percentages voor LNG in trucks en schepen gelden bij de aanname dat er een internationale tankinfrastructuur tot stand komt en dat de apparatuur flink goedkoper wordt. - Bij de kleine markten touringcar en spoor niet-elektrisch worden in het lage scenario geen schaalvoordelen bereikt en komt LNG niet tot inzet. Er liggen mogelijkheden voor alternatieve brandstof op de dieseltreinlijnen door accijnsverhoging op diesel (ook bij mobiele werktuigen) en relatief hoge kosten van elektrificatie. - Gassen zijn voor tweewielers onhandig, en hier is juist elektrisch zeer geschikt. 2.3 Doorkijk naar 2050 De volgende tabel geeft een doorkijk naar 2050: Tabel 4 PMC s in 2050 PMC Min % Max % Personenauto s op groengas-cng en met biopropaan en bio-dme vergroend LPG (ook CNG resp. LPG-hybride) 2 Bestelauto s/busjes op groengas-cng en met biopropaan en bio-dme vergroend LPG (ook CNG resp. LPG-hybride) 3 Vrachtauto s voor regionale inzet (<200 km, <20 ton) en vuilniswagens op groengas-cng, en lange-afstands vrachtwagens (>200 km, >20 ton) op LNG. Daarnaast LPG, CNG en LNG in dual-fuel toepassing met diesel. 4 Stadsbussen op groengas-cng Streekbussen op groengas-cng Interliners, touringcars op LNG 5 Mobiele werktuigen, speciale voertuigen op LPG en LNG Spoor niet-elektrisch op LNG 6 Binnenvaart op LNG. LNG gaat hier samen met elektrische aandrijving (LNG voor generator). 5 LPG +10 CNG =15% zak. 1 LPG +5 CNG =6% privé 15 LPG +45 CNG =60% zak. 10 LPG +25 CNG =35% privé 5 LPG +10 CNG =15% 15 LPG +45 CNG =60% 1 LPG +5 CNG =6% 10% LNG 2% LPG 10% 10% 0% 5 LPG +5 LNG =10% 0% 10 LPG +25 CNG =35% 50% LNG 2% LPG 80% 80% 50% 15% 40% 20 LPG +20 LNG =40% 70% << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 15

16 Toelichtingen op de tabel: - De groei van gasvormige brandstoffen zet door, omdat ook bij doorbraak van elektrisch en/of waterstof de lage kosten van CNG en LPG deze brandstoffen een sterke marktpositie geven ten opzichte van benzine en diesel. CNG en LPG verwerven marktaandeel ten koste van benzine en diesel. Blijft deze doorbraak van elektrisch en/of waterstof uit, dan groeit het marktaandeel gassen meer. - CNG voor stadsbussen is naar verwachting in 2050 uitgefaseerd omdat hier elektrificatie goed mogelijk is. Er blijft wel plek voor bussen op lokale brandstof ( rijden op eigen gft-afval ). - In zwaar vervoer groeit de inzet van LNG verder. Kostendaling van apparatuur voor LNG maakt dat CNG voor trucks wordt verdrongen door LNG, ook in lokaal en regionaal vervoer. Het aandeel van LNG neemt bij trucks en scheepvaart verder toe na Visie op inzet hernieuwbaar: biomassa en elektriciteit Het SER Energieakkoord en het daaruit volgende visietraject duurzame brandstoffenmix volgen de logica van het IPCC die stelt dat tank-to-wheel (TTW) emissies van biobrandstoffen, elektriciteit en waterstof per definitie nul zijn. Dat betekent dat TTW-emissies van LPG, CNG en LNG nul zijn wanneer er sprake is van toepassing van bio-lpg, CNG/groengas uit biogas of power-to-gas, en bio-lng. De mate waarin dit mogelijk is hangt af van de beschikbaarheid van biomassa en van surplus hernieuwbare elektriciteit, de investeringen die gedaan worden om deze biomassa en elektriciteit om te zetten in gasvormige brandstoffen, en de mate waarin ze vervolgens in de transportsector ingezet (kunnen) worden. In het visietraject heeft het kennisconsortium becijferd dat de hoeveelheid biomassa die ter beschikking kan komen voor de transportsector in Nederland tussen 5PJ en 80PJ ligt een grote bandbreedte. Dit wordt het theoretisch maximaal potentieel genoemd, maar tegelijk wordt geschreven dat de beschikbaarheid ook groter kan uitvallen. Stel dat deze getallen kloppen, dan is vervolgens de vraag hoe deze PJ benut gaan worden: voor vloeibare biobrandstoffen, voor gasvormige biobrandstoffen, voor elektriciteit of voor waterstof? Dit is deels marktwerking en deels gestuurd door overheidsbeleid. Momenteel stuurt het beleid via de Renewable Energy Directive (RED) op toepassing in vloeibare biobrandstoffen en via de SDE+-regeling op toepassing voor groengas en elektriciteit. Bio-LPG en bio-lng vallen tussen wal en schip; weliswaar kunnen ze via opt-in van de RED profiteren maar dit blijkt in de praktijk niet werkbaar (onzekere waarde van biotickets over langere periodes, onduidelijkheid van status na 2020). De brandstoftafel gas verwachtte van het kennisconsortium uitspraken over haalbare hoeveelheden en gemotiveerde verdeling over modaliteiten, maar die zijn nog uitgebleven. Daarom heeft de tafel eigen berekeningen gedaan vanuit een reality check op het hoge scenario dat door het kennisconsortium is doorgerekend (bijlage 2 van dit rapport). De projectie van het brandstofverbruik volgt uit aannames over aantallen voertuigen en gemiddeld brandstofverbruik. De potentiëlen zijn bepaald op grond van beschikbare studies, in het bijzonder de Routekaart Groengas (zie verder). Vervolgens is een ambitie bepaald. NB. Deze ambitie is nog niet breder binnen de branches besproken en moet niet buiten de context van de zoektocht in het kader van het visietraject worden aangehaald. 16 Visie Duurzame Brandstoffenmix

17 Tabel 5 Aandelen hernieuwbare gassen: projectie en ambitie 2030 LPG CNG LNG Brandstofverbruik 46 PJ 79 PJ 28 PJ Potentieel hernieuwbaar >9 PJ 45 PJ uit vergisting, 32 PJ power-to-gas, PM vergassing Ambitie 20% = 9 PJ Tot 2020: 100% 2030: tenminste 50% = 40 PJ Subtotaal Totaal Hernieuwbaar methaan 46 PJ 50/50 uit biomassa en via power-to-gas 28 PJ 20% = 6 PJ Hernieuwbaar methaan 46 PJ 50/50 uit biomassa en via power-to-gas 55 PJ hernieuwbaar waarvan 32 PJ uit biomassa en 23 PJ via power-to-gas Hernieuwbare gasvormige brandstoffen kunnen een significante bijdrage leveren aan de 14% en 16% nationale doelstelling hernieuwbare energie in 2020 respectievelijk Indien we uitgaan van een interpolatie van de marktontwikkeling volgens de ambities in Tabel 5 dan gaat het in 2020 om 13 PJ hernieuwbare gassen (zie Tabel 6). Van het totale verwachte energieverbruik in 2020 moet 14% hernieuwbaar worden opgewekt, daar zouden de hernieuwbare gassen in transport dan 4% aandeel aan leveren (0,6 procentpunt). In 2023 zou het volgens deze ambitie gaan om 30,5 PJ hernieuwbare gassen, oftewel 9% aandeel aan de 16% doelstelling (1,4 procentpunt). Tabel 6 Potentiële bijdrage aan doelen hernieuwbare energie met gasvormige brandstoffen Totaal energie Nederland Aandeel hernieuwbaar 14% 16% 27% PJ Bio-LPG 2,8 4,2 9 Groengas-CNG 9,2 22,3 40 Bio-LNG Totaal 13 30,5 57 Aandeel groengas 5% 9% 12% De brandstoftafel gas ziet naast voor schaalvergroting en industrialisering van bio-lpg, bio- LNG en groengasproductie ook goede kansen voor lokale / regionale samenwerkingsinitiatieven met biogas voor transport: gesloten ketens van brandstofproductie (CNG, LNG) en gebruik dichtbij de bron, tussen industrie, rwzi s, en boeren. Er wordt van uitgegaan dat het aandeel hernieuwbaar richting 2050 groeit, maar dat de vraag naar CNG, LNG en LPG groter zal zijn dan het aanbod van hernieuwbare varianten, als niet op grote schaal wordt ingezet op productie van bio-sng uit vergassing en power-to-gas methaanproductie. Deze ontwikkeling zal alleen (hoeven) plaatsvinden als de elektrificatie van de lichtere vormen van mobiliteit ook op langere termijn niet doorzet. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 17

18 Hernieuwbaar aandeel LPG De LPG-branche acht een realistische ambitie om vanaf 2017 tenminste 10% hernieuwbaar aandeel te leveren (bio-propaan van Neste Oil, dat vanaf 2016 beschikbaar kan komen). De optin voor de verplichting biedt hiervoor een financieringsmechanisme. Het gaat om 2,5 PJ, hetgeen in % is en daarna minder door toenemend totaalvolume. Vervolgens kan het aanbod bio-lpg groeien naar 20% in 2030 door inzet van lichte fractie uit bio-syngasproductie (bio-dme door synthese van methanol). Hierbij bestaat synergie met vergassing van biomassa voor elektriciteitopwekking, voor bio-sng of voor vloeibare biobrandstoffen. De investeringsbereidheid kan worden vergroot door subsidie (categorie bio-lpg in de SDE+) of door LPG onder de biobrandstofverplichting te brengen. Hernieuwbaar aandeel CNG De branche voor groengasmobiliteit heeft de intentie om 100% groengas aan te bieden aan de voertuigen die op CNG rijden door middel van het uitsluitend aanbieden van Groengas aan de pomp.. Om de 100% vergroening op middellange en lange termijn in te vullen is naast groengas uit biomassa, ook power-to-gas uit hernieuwbare elektriciteit, en mogelijk bio-sng uit biomassavergassing nodig. Een soortgelijke problematiek (hoe het hernieuwbare aandeel te mobiliseren) is bij de andere brandstofopties zoals elektrisch, waterstof en duurzame vloeibare brandstoffen aan de orde. Vanuit het binnen het visietraject duurzame brandstofmix ontwikkelde hoge scenario voor de gasroute, is het verwezenlijken van de 100% intentie bijzonder ambitieus. Naast het uitnutten van een substantieel deel van de beschikbare biomassa, zullen de power-to-gas en bio-sng routes nadrukkelijk ontwikkeld moeten worden. Hierbij zouden dan grote aandelen van de groengas-productie in Nederland ter beschikking komen van de mobiliteit, namelijk 23 PJ van het 45 PJ grote potentieel van groengas uit biogas, en 23PJ van het 32 PJ grote potentieel van groengas via power-to-gas. (Groengas uit vergassing dient hierbij nog als reserveoptie.) Deze veronderstelling is reëel, omdat biogas juist in mobiliteitstoepassingen meer op kan leveren voor de producent omdat de kostenreferentie hier benzine/diesel is, terwijl kolen en gas de kostenreferentie vormen bij inzet van biogas voor WKK en warmte. De potentiëlen voor hernieuwbaar CNG uit biogas en power-to-gas volgens de Routekaart Groengas worden in het kader toegelicht. Routekaart Groengas Met input van ECN heeft Groen Gas Nederland in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken in mei 2014 de Routekaart Groengas uitgebracht, die een update geeft van het groengas en bio-lng potentieel uit vergisting. Vergassing is niet beschouwd, power-to-gas wel. Men komt voor groengas in 2020 op een maximum van 14 PJ en voor 2030 op 45 PJ (inclusief een conversie van biogaspotentieel naar PJ eindverbruik). Dit is aanmerkelijk hoger dan de 16 PJ die het kennisconsortium (waaronder ECN) hanteert in het visietraject. Het is weliswaar voorstelbaar dat het potentieel van 45 PJ naar beneden wordt bijgesteld, immers niet alle biogas dat naar groengas kan gaan, hoeft ook naar mobiliteit te gaan (de alternatieven WKK, bio-lng, en warmte kunnen er ook aanspraak op maken). Al is de groei van sommige biomassabronnen discutabel (zeewier, groeipad van monomestvergisting), maar dan is 16 PJ nog steeds laag voor een theoretisch maximum. Groengas uit biomassavergassing levert aanvullend potentieel (niet nader uitgewerkt). Het potentieel van power-to-gas kan als volgt worden berekend. 18 Visie Duurzame Brandstoffenmix

19 De ambitie in het SER Energieakkoord is dat er in PJ windenergie en 9,4 PJ zonenergie wordt opgewekt. Als 10% overtollig is door schommelingen in vraag en aanbod en wordt gebruikt voor elektrolyse van water, dat levert dit 430 miljoen m3 waterstofgas en bovendien waardevol bijproduct zuurstof op. Slechts 9 miljoen m3 waterstof kan direct worden ingevoed in het gasnet door regelgeving van de Autoriteit Consument en Markt. De overige 321 miljoen m3 waterstof kan worden gemethaniseerd tot 105 miljoen m3 methaan (3,3 PJ) om alsnog te worden ingevoed in het gasnet. Deze reactie, die als restproducten warmte en water heeft, verbruikt bovendien 215 kton CO2 en werkt zo mee aan vermindering van broeikasgasemissies. De capaciteit van het aardgasnet en cavernen is in principe voldoende voor nog circa keer zo veel invoeding van methaangas. Het totale rendement van de keten van elektriciteit tot ingevoed gas is minimaal 57% (referentie stand-alone fabriek Werlte) en zal verbeteren als power-to-gas installaties worden ingebed in processtromen die zuurstof en warmte benutten. Voor 2030 wordt ervan uitgegaan dat opwekking zal stijgen tot 46 PJ windenergie en 18 PJ zonenergie. De ketenefficiëntie van elektriciteit tot ingevoed gas verbetert verder door de nieuwste elektrolyse technologieën of biologische methanisatie. Met de nieuwe regelgeving, ingaande in 2021, kan 234 miljoen m3 waterstof rechtstreeks worden ingevoed. Het potentieel voor 2030 komt met deze veranderingen op miljoen m3 methaan (32 PJ), waarbij 2,0 Mton CO2 wordt afgevangen. Ter indicatie: de fabriek in Werlte is ontworpen voor 2.4 mln m3 per jaar. Mede gelet op vraag van bio-lng zal ander aanbod van biogas nodig zijn om het aanbod van CNG te blijven vergroenen. De conclusie luidt dat tot % vergroening van CNG mogelijk is op basis van vergisting alleen (600 miljoen m3 per jaar). Daarna is de inzet van power-to-gas en bio-sng noodzakelijk. Bij lagere groei van de CNG-toepassing is 100% groengas langer houdbaar. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 19

20 Hernieuwbaar aandeel LNG Omdat biogas kan worden benut voor zowel groengas als bio-lng is sprake van concurrentie (naast andere toepassingen buiten de mobiliteit). Hiermee rekening houdend heeft Groen Gas Nederland bepaald in de Routekaart Groengas dat in 2030 tot ton bio-lng geproduceerd kan worden in Nederland, oftewel 28,8 PJ. Dat komt overeen met de vraag naar LNG door wegvervoer volgens het hoge scenario. Dit is echter een onzeker getal met onbepaalde kostencurve, daarom gaan we hier uit van een voorzichtiger ambitie van 20% bio-lng in 2030 (6 PJ). Voor 2020 gaat de routekaart uit van maximaal ton bio-lng productie (4,5 PJ). Tussen bio-lpg enerzijds en groengas en bio-lng anderzijds is overigens geen sprake van concurrentie om hernieuwbare aandelen omdat de soort biomassa die wordt gebruikt verschilt. Alleen bij houtvergassing kan het bio-syngas zowel voor methaan als voor propaan of DME worden benut, maar dit potentieel is bij groengas en bio-lng niet meegeteld (dus niet dubbelgeteld). De brandstoftafel gas heeft tenslotte positieve verwachtingen van de inzet van gas (CNG en LPG) in plug-in hybride voertuigen, maar doet geen uitspraken over hoe groot de bijbehorende elektriciteitsvraag is en het aandeel hernieuwbaar daarvoor (dat zou 100% moeten zijn als je ook 100% groengas beoogt bij CNG toepassing). Rechts een voorbeeld van een concept car van Opel voor een mono-fuel CNG plug-in hybrid electric vehicle. 20 Visie Duurzame Brandstoffenmix

21 3. Belemmeringen en voorwaarden 3.1 Belemmeringen en voorwaarden per PMC, in 2030 Tabel 7 Belemmeringen LPG BELEMMERINGEN Voertuigen Infrastructuur Energiedrager Technisch [Volwassen techniek] [Uitgebreid netwerk tankstations] Economisch Institutioneel Externe veiligheid (Dit zou na 2030 kunnen gaan spelen) Vergroeningspotentieel Kostprijs beweegt ten dele mee met olie Accijnsverhoging zet pompprijs onder druk Toelichting bij de tabel: - Tussen rechte haken staan punten die niet (meer) belemmerend zijn in 2030, te weten volwassenheid van voertuigtechniek en uitgebreid netwerk van tankstations. Inmiddels hebben vrijwel alle ondernemingen ook LPG-systemen voor directe injectiemotoren. - Externe veiligheidskwesties zijn de afgelopen jaren opgelost, zoals is bevestigd in het Convenant LPG-autogas dat in 2005 door de branche met het toenmalige ministerie van VROM is afgesloten. De thematiek kan wel weer opspelen als een hernieuwde groei van LPG als transportbrandstof leidt tot de noodzaak voor nieuwe stations. - Vergroening wordt nu niet afgedwongen door de biobrandstofverplichting. Vrijwillige vergroening met biopropaan en bio-dme werkt kostenverhogend in de onderlinge concurrentie tussen LPG-leveranciers, en dat kan initiatieven afschrikken. Het is wenselijk als ook voor bio-lpg gebruik kan worden gemaakt van de SDE+-subsidieregeling. Voorwaarden om maximale marktaandeel te bereiken (tabel 3): - Het marktaandeel wordt met name bepaald door de marktpositie ten opzichte van benzine/ diesel enerzijds, en ten opzichte van CNG en elektrisch/waterstof anderzijds. Het marktaandeel is groter naarmate LPG gunstiger geprijsd blijft ten opzichte van benzine/diesel, hetgeen vooral bepaald wordt door accijns, en naarmate de invoering van CNG en elektrisch/waterstof minder goed lukt. Bij onvoldoende beschikbaarheid van bio-lpg zal gunstige accijns, en bijgevolg het marktaandeel, onder druk komen te staan. << Terug naar inhoud Deelrapport Brandstoftafel Wegvervoer Duurzaam Gasvormig 21

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Bekend? Wie van aanwezigen heeft gehoord van de duurzame brandstoffenmix? Opzet presentatie Terugblik: energieakkoord, visie & actieprogramma brandstoffenmix

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Rijden op groen gas Feiten en cijfers

Rijden op groen gas Feiten en cijfers Rijden op groen gas Feiten en cijfers Rijden op groen gas Transporteurs, bedrijven en particulieren rijden steeds vaker op groen gas. Er komt meer groen gas beschikbaar en het aantal auto s dat op groen

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Hoe kan innovatie helpen?

Hoe kan innovatie helpen? Themabijeenkomst 16 december: Luchtvervuiling, en hoe houden wij Nederland mobiel? Verkeer Toenemende en invloed luchtvervuiling: van milieu-eisen op de sector hoe kan 2 Inhoud Waar komen verkeersemissies

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

(autogas en propaan)

(autogas en propaan) Petitie Geen accijnsverhoging LPG (autogas en propaan) De Vereniging Vloeibaar Gas (VVG) vraagt u de voorgenomen accijnsverhoging op LPG met 0,07 per liter naar 0,18 per liter per 1 januari 2014 niet door

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Modelbeschrijving REST-NL. Model voor het maken van energiescenario s voor verkeer in Nederland

Modelbeschrijving REST-NL. Model voor het maken van energiescenario s voor verkeer in Nederland Modelbeschrijving REST-NL Model voor het maken van energiescenario s voor verkeer in Nederland Notitie Delft, februari 2014 Opgesteld door: Maarten t Hoen en Huib van Essen 1 Inleiding 1.1 Achtergrond

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek

EFRO project. Factsheets rondvaart. Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek EFRO project Factsheets rondvaart Kennisnetwerk bijeenkomst 3 december 2012, AmsterdamRuud Verbeek 2 Inhoud Inleiding Technische opties voor een schonere vloot Emissie in de praktijk Overzicht Conclusies

Nadere informatie

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 8 ACHTERGROND 35 MEGATON DE VOORSPELDE CO 2-UITSTOOT VAN HET WEGVERKEER IN 2050 130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 2035 STREEFJAAR WAARIN ALLE NIEUWE AUTO S CO 2-EMISSIE

Nadere informatie

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen

DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL. Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen DE NIEUWE VOLVO FM METHAAN-DIESEL Een doorbraak voor gasaangedreven zware voertuigen HOGE PRESTATIES, ZEER EFFICIËNT - ÉN EEN DUURZAME OPLOSSING De introductie van de Volvo FM Methaan-Diesel betekent

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 31 066 Belastingdienst Nr. 91 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 13 juli 2010

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Ga vooruit naar een duurzame toekomst.

Ga vooruit naar een duurzame toekomst. Ga vooruit naar een duurzame toekomst. Rijden op OGO CNG is schoner, goedkoper en makkelijk. Verder vooruit Inhoudsopgave Duurzame en betaalbare mobiliteit binnen handbereik 4 Groeiende behoefte naar duurzaamheid

Nadere informatie

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam!

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Noord-Nederland is een prachtig deel van Nederland. Prachtig vanwege de natuur, de mentaliteit van de mensen en de ruimte. Een plek waar duurzaamheid steeds meer ruimte

Nadere informatie

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013 Goevaers Consultancy Duurzame stedelijke distributie België 16 februari 2013 GC Introductie Duurzaam goederen vervoer Duurzaamheid vraagt om samenwerking in de keten Nieuwe technologieën kunnen alleen

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

AARDGAS als voertuigbrandstof

AARDGAS als voertuigbrandstof AARDGAS als voertuigbrandstof - reeds vandaag de ecologische impact van het voertuigenpark significant verbeteren - Praktijkdag Nieuwe Mobiliteit Brugge - 11 september2012 KVBG Kris De Wit Wie en wat is

Nadere informatie

De groene delta van Nijmegen

De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions Workshop GDF SUEZ LNG Solutions - 10 oktober 2014 Leon Sluiman Manager operations & Technology De groene delta van Nijmegen GDF SUEZ LNG Solutions WAT IS LNG LNG: HET PRODUCT Vloeibaar

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 002 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2015) Nr. 100 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan

Nadere informatie

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas 1--1 Ongeveer 7 deelnemende organisaties Promotie van optimale benutting van biomassa Kennisoverdracht door workshops, excursies, nieuwsbrief en artikelen in vakbladen Vergelijking opties voor benutting

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Review emissiefactoren 2015

Review emissiefactoren 2015 Review emissiefactoren 2015 Samenvatting In deze notitie wordt vastgelegd welke emissiefactoren Climate Neutral Group hanteert voor de voetafdruk bepalingen in 2015 en voor de nacalculatie over dat jaar.

Nadere informatie

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit

waterstof waarmee de elektromotor van de auto wordt aangedreven - auto's voorzien van een brandstofcel die elektrische energie produceert uit Hoe overleeft de auto de energietransitie? 1 Inleiding De energietransitie - dus de overschakeling van het gebruik van fossiele brandstoffen naar dat van duurzame middelen voor energieopwekking - zal consequenties

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel Agenda De uitdaging Dubbele strategie Hybride techniek & potentieel Methaan-diesel techniek & potentieel ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY p2 De uitdaging Euro normen Wettelijk kader Opwarming van de aarde

Nadere informatie

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 v Wij helpen u op weg! Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 Hans van Wermeskerken Ballast Nedam Ballast opgericht in 1877, Nedam in 1899 Fusie Ballast Nedam 1969 4000 medewerkers

Nadere informatie

KIVI NIRIA jaarcongres 2013 1

KIVI NIRIA jaarcongres 2013 1 2 KIVI NIRIA Jaarcongres 2013 Sustainable Mobility voor duurzame Toenemende invloed innovatie van milieu-eisen op de sector Inhoud Euro-normen CO 2 -normen waarom werken ze? katalysator voor innovatie

Nadere informatie

Brandstoffen voor het wegverkeer

Brandstoffen voor het wegverkeer Factsheets Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief 9 juni 2011 Ruud Verbeek (TNO), Bettina Kampman (CE Delft) Opmerking bij deze uitgave Ten opzichte van de uitgave van 15 april jl. zijn

Nadere informatie

Petitie GELIJK SPEELVELD VOOR AUTOGAS (LPG) Autogas (LPG) voor kostenefficiënte CO2-besparing

Petitie GELIJK SPEELVELD VOOR AUTOGAS (LPG) Autogas (LPG) voor kostenefficiënte CO2-besparing Petitie GELIJK SPEELVELD VOOR AUTOGAS (LPG) (LPG) voor kostenefficiënte CO2-besparing Datum overhandiging: Dinsdag 3 november 2015 Petitie Met deze petitie die wij u aanbieden, willen wij u vragen een

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

GDF SUEZ LNG Solutions

GDF SUEZ LNG Solutions BECOMES GDF SUEZ LNG Solutions Nationale Distributiedag - 15 oktober 2015 Jan-Joris van Dijk Managing Director GDF SUEZ LNG Solutions GDF SUEZ LNG SOLUTIONS Een nieuw bedrijf binnen de groep met focus

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw. Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009

CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw. Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009 CO2 uit biogas Toepassing glastuibouw Presentatie door Jeroen de Pater - Gastreatment Services 10 september 2009 CO2 uit biogas - Inleiding - GPP -systeem - Kwaliteitseisen CO 2 voor glastuinbouw - Toepasbaarheid

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG

Klaar voor de toekomst. Scania Gasmotoren CNG & LNG Klaar voor de toekomst Scania Gasmotoren CNG & LNG Scania en het milieu Klimaatveranderingen ten gevolge van de uitstoot van broeikasgassen, steeds schaarser wordende natuurlijke grondstoffen (o.a. als

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Groen gas: het kost wat, maar wat heb je dan?

Groen gas: het kost wat, maar wat heb je dan? Groen gas: het kost wat, maar wat heb je dan? Wat is het? Hoe wordt het geproduceerd? Hoe presteert het tegenover alternatieven zoals bio-lng? Inleiding: vragen over groen gas Iedereen spreekt over groen

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief TNO / CE Delft Factsheets Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief Tweede versie, juni 2014 Ruud Verbeek, Stephan van Zyl (TNO) Anouk van Grinsven, Huib van Essen (CE Delft) Opmerking

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Waterstof als transportbrandstof

Waterstof als transportbrandstof Waterstof als transportbrandstof Valkuilen en aanbevelingen Hans van Wermeskerken Rotterdam, 9 oktober 2013 NWBA/Ecomobiel Discipline naam [1] Ballast Nedam Oorsprong Ballast (1877) en Nedam (1899) Fusie

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer

Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Ontwikkeling in emissienormen en beleid voor (bedrijfs)auto's Paul Hofmeijer Programmaleider Verkeersemissies, Ministerie van VROM Agenda 1. Wat willen we bereiken? Klimaat Luchtkwaliteit 2. Wat kan verkeer

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Actie-agenda duurzame brandstoffen. Inventarisatie van mogelijke acties per marktsegment voor de periode 2015-2020

Actie-agenda duurzame brandstoffen. Inventarisatie van mogelijke acties per marktsegment voor de periode 2015-2020 Actie-agenda duurzame brandstoffen Inventarisatie van mogelijke acties per marktsegment voor de periode 2015-2020 Actie-agenda duurzame brandstoffen Inventarisatie van mogelijke acties per marktsegment

Nadere informatie

Business case afnemer CBG Virtual Pipeline Ten behoeve van Virtual Pipeline concept Ameland Flexigas

Business case afnemer CBG Virtual Pipeline Ten behoeve van Virtual Pipeline concept Ameland Flexigas Business case afnemer CBG Virtual Pipeline Ten behoeve van Virtual Pipeline concept Ameland Flexigas Februari 204 Rapport R-0022-03 Eilandstraat 3 335AB Papendrecht kamst@cleanmiles.eu www.cleanmiles.eu

Nadere informatie

Vos Logistics : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL

Vos Logistics : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL : maak de markt vrij voor LNG-transport in NL Groningen, 1 november 2012 Energy Delta Institute Haiko Meijer Director Purchasing Group feiten en cijfers Opgericht in 1944 Omzet 250 miljoen euro 30 locaties

Nadere informatie

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG 26 DUURZAME MOBILITEIT 2009 Change EEN DUURZAMER PALET VAN BRANDSTOFFEN Bij de pomp wordt de brandstof steeds schoner. Door de toevoeging van

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely Kansen in technologie door wijzigende wetgeving André Hof Cofely Cofely Cofely is het belangrijkste merk van GDF SUEZ Energy Services GDF SUEZ omvat de volledige energieketen van elektriciteit en aardgas

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER OIL & GAS Power-to-Gas Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart 2014 1 DNV GL 2013 07 maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Introduction Johan Holstein Technical Consultant

Nadere informatie

Doorrekenen H2 scenario

Doorrekenen H2 scenario Doorrekenen H2 scenario Significant B.V. 28 oktober 2010 Paul van Hooff Scenarioberekeningen Om de gevolgen van veranderingen in de samenstelling van de busvloot in de Stadsregio Arnhem Nijmegen te kunnen

Nadere informatie

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief TNO / CE Delft Factsheets Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief Herziene versie 2012 Ruud Verbeek (TNO), Bettina Kampman (CE Delft) Opmerking bij deze uitgave Deze 2012 versie kent

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit in de praktijk

Duurzame mobiliteit in de praktijk Duurzame mobiliteit in de praktijk Raymond Gense Manager duurzame ontwikkeling Pon Holdings Mobiliteit en duurzaamheid 16 Januari 2009 1 Inhoud: Wat is Duurzame mobiliteit Welke Duurzame voertuigoplossingen

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012

Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012 Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012 1. PROVINCIE OVERIJSSEL Subsidieregeling voor rijden op groengas Bedrag

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente

Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente Resultaten onderzoek Verduurzaming Wagenpark gemeente 1. Achtergrond Uit de klimaatvoetafdruk zoals dat voor het jaar 2013 is opgesteld, bleek dat de klimaatvoetafdruk van de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief

Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief TNO / CE Delft Factsheets Brandstoffen voor het wegverkeer Kenmerken en perspectief Herziene versie 2012 Ruud Verbeek (TNO), Bettina Kampman (CE Delft) Opmerking bij deze uitgave Deze 2012 versie kent

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Potentiële rol van groen gas in de duurzame transport doelstellingen. Eindpresentatie. Platform groene grondstoffen. Amsterdam, 11 februari 2011

Potentiële rol van groen gas in de duurzame transport doelstellingen. Eindpresentatie. Platform groene grondstoffen. Amsterdam, 11 februari 2011 Potentiële rol van groen gas in de duurzame transport doelstellingen Eindpresentatie Platform groene grondstoffen Amsterdam, 11 februari 2011 1 Inhoud Pagina A. Met de huidige biobrandstoffen lopen de

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie