ruimte in 2D, 3D en 4D Lisa Malfliet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ruimte in 2D, 3D en 4D Lisa Malfliet"

Transcriptie

1 ruimte in 2D, 3D en 4D Lisa Malfliet

2 masterproef // titelblad Master Grafisch ontwerp Academiejaar 2011 / 2012 // eerste zittijd Datum: 4 juni 2012 Student: Lisa Malfliet Docenten: Patrick Viaene, Theoretische mentor Bieke Depuydt, Praktische mentor 2

3 masterproef // voorwoord Ik heb een heel academiejaar hard gewerkt aan mijn masterscriptie. Ik vind het nog steeds een erg boeiend onderwerp en het onderzoek heeft mij veel bijgeleerd. Dit alles is redelijk soepel verlopen en ik ben tevreden met het afgewerkte resultaat dat hier nu voorligt. Toch kon dit niet zonder de steun van een aantal mensen die ik graag in het bijzonder wil vernoemen en bedanken. Uitdrukkelijk bedank ik mijn mentor theorie, Patrick Viaene, voor de steun en boeiende invalshoeken die hij mij gaf in het onderzoek van mijn scriptie. Met evenveel erkentelijkheid bedank ik ook mijn mentor praktijk, Bieke Depuydt, voor de raad en de interessante gesprekken die we hadden omtrent mijn artistiek masterproject. In het bijzonder bedank ik mijn vader Karel Malfliet, en mijn broer Sander Malfliet voor het constante in vraag stellen van mijn project; het heeft mij verder doen kijken en zoeken. Dankjewel om mijn teksten na te lezen op schrijffouten en zinsbouw. Het bedrijf Cloostermans-Huwaert bedank ik graag voor het concrete uitwerking van mijn project. Zij deden dit precisiewerk met grote deskundigheid én persoonlijke betrokkenheid. Tenslotte bedank ik Etienne De ridder voor de hulp bij mijn artistiek masterproject. Zijn uitzonderlijke technische kennis en precieze afwerking hebben mijn project tot een hoger niveau getild. Lisa Malfliet 4 juni

4 masterproef // korte inhoud inleiding deel 1: (on)begrensde ruimte 1.1 ruimte 1.2 grenzen in de ruimte 1.3 rasters in de ruimte deel 2: beeldend en ordenend vermogen 2.1 ordenende instrumenten reclamepsychologie de gulden snede geometrie geometrie is niet te scheiden van magie 2.2 gebruik van ruimtelijkheid in de geschiedenis 2.3. gebruik van ruimtelijkheid in grafische vormgeving deel 3: over de grenzen 3.1. De plastische ruimte D: tijd en ruimte Tijd en ruimtelijkheid in de danskunst 3.3. Tijd en ruimte met papierkunst in Japan origami bewegende ruimte 3.4. Lichaamsdecoratie en bodypaint Het beschilderde lichaam beschildering die accentueert (3D) beschildering die verstopt (2D) beschildering die doet verdwijnen Het getatoeëerde lichaam Japanse tatoeage-tradities Leopard Man 3.5. Het samenwerken van alle dimensies in een symbolisch universum Deel 4: Grafische vormgeving en de vier dimensies Besluit 4

5 // INLEIDING Wat is grafische vormgeving? Het is een vraag die we in het tweede jaar grafische vormgeving voorgeschoteld kregen in de les Atelier. Een gemakkelijke vraag dacht ik, en iedereen kon wel een deeltje van het vak opnoemen. Als grafisch vormgever geef je tekst een vorm, je combineert foto s en illustraties met tekst, je zorgt voor het geheel, en je houdt het totaalplaatje in de gaten... Er is geen afgewerkte verklaring voor wat grafische vormgeving juist is. Het is een toegepaste kunst, elke opdracht is anders. Elke opdracht vraagt ook om een eigen aanpak. Dit is iets anders dan de ideeën die geformuleerd worden door de vrije beeldende kunst. Meestal is het boeiend wanneer die aanpak afwijkt van het vak grafische vormgeving zelf. Een samenwerking tussen twee domeinen die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben leidt meestal tot de origineelste en boeiendste projecten. Het is interessant om grafische vormgeving als centraal punt te zien van waaruit verschillende kunsten of ambachten kunnen gecombineerd worden met elkaar. Die samenwerking kan dienen als inspiratiebron en leiden tot een op maat gemaakte lay-out. Hierbij blijft het dan meestal bij een opmaak die ingebonden wordt in een boek, verschijnt als publicatie of affiche, of als webdesign getoond wordt. Grafische vormgeving blijft zich meestal in een tweedimensionale context afspelen. Het wordt pas echt interessant wanneer er anders wordt omgegaan met het ruimtelijk speelveld waarbinnen je altijd werkt. Je hoeft niet altijd binnen de grenzen van het boek, publicatie, of webdesign te blijven. Tegenwoordig staat iedereen met iedereen in contact op verschillende manieren en niveaus. Binnen de tweedimensionale context kan de illusie ontstaan van 3D door middel van kleurgebruik, vormen, gebruik van papier,... Je kunt echter ook een reële derde dimensie toevoegen en toch binnen vormgeving blijven. Je kunt de grenzen tussen enerzijds grafische vormgeving en anderzijds design, architectuur, verpakking... doorbreken. Zo is bijvoorbeeld een reliëfkaart van een land of van de wereld zoals die gebruikt wordt in het onderwijs, in 3D. Ook een verpakking van een fles is een voorbeeld van grafische vormgeving. Dat is een 2D ontwerp, te gebruiken in een 3D-context. Hier worden dus grenzen afgetast. Er zijn ook nog andere kunstvormen die enkel kunnen bestaan of waargenomen worden, doordat de dimensie tijd bestaat. Denk maar aan muziek, videokunst, performance, bodypainting... Ook hier wil ik de grenzen aftasten en de link met grafische vormgeving opzoeken. 5

6 Campagnes waarbij er eerst twee affiches als teaser gebruikt worden om de aandacht te trekken, en de derde affiche tenslotte de clou brengt, zijn meestal sterke ontwerpen. De mensen worden op een andere manier geprikkeld door de reclame. Mensen willen van nature alles schematisch opdelen in hokjes, ze willen informatie ordenen en definiëren. De informatie die niet direct kan geplaatst worden -je weet niet voor welk merk er reclame gemaakt wordt- is daarom enorm intrigerend en trekt de aandacht. De dimensie 'tijd' toevoegen aan ontwerpen van grafische vormgeving is dus heel interessant, en vaak functioneel. Wanneer ik met deze vrije gedachten nog eens naar Grafische vormgeving kijk stel ik mij de vraag waar die vormgeving eigenlijk verandert in ruimtelijkheid -3D- en waar het nog 2D kan worden genoemd. Op welke manier kan 3D een meerwaarde geven aan grafische vormgeving? Wanneer spreken we niet meer over grafische vormgeving maar is het architectuur, design, verpakking...? En nog een stapje verder, op welke manier kan de tijd -de vierde dimensie- een rol spelen in grafische vormgeving. Wanneer spreken we van tijd en ruimtelijkheid -4D- in plaats van 2D en 3D? Wanneer wordt grafische vormgeving een onderdeel van performance, videokunst, muziek...? Is er nog een scheidingslijn tussen deze domeinen, of is er een overvloei? Kunnen deze disciplines in deze multimediale wereld nog zonder elkaar? Deze vragen vormden het uitgangspunt voor mijn scriptie, en de leidraad bij mijn masterproef. 6

7 DEEL 1 // (ON)BEGRENSDE RUIMTE

8 DEEL 1 // (ON)BEGRENSDE RUIMTE 1.1. RUIMTE Het centrale woord waarrond ik mijn masterproef wil weven is ruimte. Wanneer ik de zoekterm definitie ruimte intik in de zoekmachine Google levert dat mij verschillende heel uiteenlopende verklaringen op: Ruimte: Een ruimte is een -tot een bouwwerk behorend- gebied dat in theorie of in werkelijkheid is begrensd. (Gevonden op Ruimte: Het oneindige heelal met alles wat ze bevat. (Gevonden op Ruimte: Begrip uit de verteltheorie ter aanduiding van de locatie, de plaats waar of de omgeving waarin de handeling of geschiedenis van een literair werk zich afspeelt. F.C. Maatje onderscheidt de dramatische ruimte van de lyrische en epische ruimte, omdat in de eerste de tekst gerealiseerd wordt in een han... (Gevonden op Ruimte: Het begrip ruimte kent de volgende onderverdelingen: richtingen, vlakken, kinesfeer, lagen, vorm van het lichaam, vormverandering, patronen, plaatssituering in de ruimte, opstelling, unifocus/multifocus, ruimtelijke intentie. (Gevonden op 8

9 1.2. GRENZEN IN DE RUIMTE Een ruimte is een -tot een bouwwerk behorend- gebied dat in theorie of in werkelijkheid is begrensd. Een ruimte, zoals ze hier wordt voorgesteld, eindigt. Je stuit op grenzen, het begint ergens en eindigt ergens. Deze verklaring van het woord ruimte staat diametraal tegenover de definitie van ruimte die je in de tweede woordenboekverklaring vindt: Het oneindige heelal met alles wat ze bevat. In deze verklaring slaat het woord ruimte natuurlijk op iets helemaal anders dan in die welke daarboven beschreven staat, maar het is wel opmerkelijk dat het woord ruimte zowel het meest uitgestrekte gegeven als het beperkte betekent. Wanneer ik de theoretische of werkelijke begrenzing van de ruimte uit de eerste verklaring vergelijk met het vak Grafische vormgeving, ontdek ik enkele gelijkenissen. Grafische vormgeving heeft een theoretische begrenzing. Grafische vormgeving wordt ondergebracht bij de toegepaste kunsten. Dit wil zeggen dat je als grafische vormgever meestal in opdracht werkt. Die opdrachtgever stelt een aantal eisen waar je werk aan moet voldoen. Grafische vormgeving is -althans meestal- ook werkelijk begrensd door het tweedimensionale vlak. Binnen de grenzen van dat vlak wordt met composities gespeeld. De ruimte wordt gevuld of leeg gelaten. Tenminste, zo gemakkelijk lijkt het voor het ongeoefende oog. Het maken van een compositie -voor een affiche, een magazine, of een advertentie- is vaak gebaseerd op grids RASTERS IN DE RUIMTE In elk vormgegeven werk komen verschillende dingen samen, zo staat het in het boek Making and Breaking the Grid, A Graphic Design Layout Workshop van Timothy Samara1. Beelden, grote of kleine blokken tekst, lange en korte titels, het zijn allemaal gegevens die samenkomen in één communicatief geheel. Een grid of raster is de kapstok van het hele ontwerp. Het is dan ook zeer belangrijk dat er goed wordt nagedacht over deze grids. Een grid kan heel los en organisch zijn, maar kan ook erg strak en mechanisch zijn. Een grid is dus de basis, de fundering van zo een magazine, affiche of advertentie. Een grid geeft een systematische orde aan de lay-out, het onderscheidt verschillende types van informatie en het maakt de navigatie tussen beiden gemakkelijker. 9 1 Samara, Timothy Making and Breaking the Grid, A Graphic Design Layout Workshop Eerste druk United States of America: Rockport Publishers Inc, 2002

10 Door het uitlijnen van gevulde en lege vlakken kan je die visueel met elkaar verbinden of scheiden. Door ruimte te geven aan de compositie -in deze zin wordt het letterlijk bedoeld als de witte ruimte van het blad- stimuleert en houdt de ontwerper de aandacht van de lezer. Door veranderingen aan te brengen in de compositie -zoals een witruimte onder een titel, grotere of vettere woorden- krijgt sommige tekst meer aandacht dan andere. Deze aandacht voor bepaalde woorden creëert een hiërarchie tussen de verschillende elementen op de pagina. En elke verandering creëert een nieuwe relatie tussen verschillende onderdelen. Foto Blog stephanie Buck. 10 april mei 2012 <http://s-buck1114-dp.blogspot.com/2012/04/design-principles-type-and-grid-design.html> Een grid is niet iets wat plots is ontstaan. Het is net als de grafische vormgeving zelf, meegegroeid met de cultuur van zijn tijd. Dit zegt Timothy Samara in zijn boek. Het is een georganiseerd principe in grafische vormgeving dat binnensluipt in elke les vormgeving. Het is een principe dat zijn oorsprong vindt in de oudste gemeenschappen op aarde. Samara wijst ook op het gebruik van structuren in oude beschavingen overal ter wereld: Inca s, Grieken, Romeinen, Chinezen en Japanners hadden structurerende ideeën bij de vormgeving van hun steden, afbeeldingen of oorlogvoering. Die structuur was gebaseerd op de notie van elkaar kruisende assen die overeenkwamen met de kruising van hemel en aarde. De aanname van het grid-systeem in het modernisme is, dat de relatie tussen plaatsing en schaal van informatie-elementen -woorden en beelden- het publiek helpt om de betekenis ervan te begrijpen. The grid renders the elements it controls into a neutral spatial field of regularity that permits accessibility- viewers know where to locate information they seek because the junctures of horizontal and vertical divisions act as signposts for locating that information. The system helps the viewer understand its use. In one sense, the grid is like a visual filing cabinet. besluit Samara in de inleidende tekst van zijn boek. 10

11 De titel van Samara s boek luidt: Making and Breaking the Grid. Het tweede deel van het boek gaat over de deconstructie van het grid-systeem. Grid-gebruik in typografie en vormgeving is deel beginnen uitmaken van het zijn van vormgeving. Maar zoals recente ontwerpen laten zien zijn er ook tal van andere manieren om informatie en beelden te ordenen. De beslissing om een grid te gebruiken gebeurt spontaan en lijkt vanzelfsprekend. Maar soms heeft de inhoud een eigen interne structuur zodat een grid niet noodzakelijk is. Soms moet de inhoud de structuur zelfs helemaal negeren om zo een emotionele reactie uit te lokken bij de doelgroep. Bij grid-deconstructie begin je met een rationele gestructureerde ruimte die hervormgegeven wordt. Er ontstaat een nieuwe relatie tussen de verschillende elementen in de ruimte. Er zijn geen regels die kunnen aangeven hoe je dan best te werk gaat. Door delen van de tekst te versnijden en te verplaatsen om naast andere informatie te zetten, kunnen onderlinge connecties ontstaan die ervoor niet bestonden. Tekstblokken of titels kunnen elkaar overlappen waardoor de ontwerper transparantie en gelaagdheid creëert in zijn ontwerp. Foto Blog Faye han. 2 mei mei 2012 <http:// fayehancdf.wordpress.com/ category/a6-book-design/> 11

12 DEEL 2 // BEELDEND EN ORDENEND VERMOGEN

13 DEEL 2 // BEELDEND EN ORDENEND VERMOGEN Making and Breaking the Grid is een titel die veel gemeen heeft met een uitspraak van Wim Crouwel in het boek Het kader van grafisch ontwerpers 2: De grafisch ontwerper beschikt over twee elementaire gegevenheden om te kunnen functioneren: een ordenend vermogen en een beeldend vermogen. Wanneer slechts een ordenend vermogen wordt ingezet dan is de ontwerper een amateur-boekhouder. Dat kan niet de bedoeling zijn. Wanneer het beeldend vermogen wordt ingezet dan is de ontwerper op dat moment een vrij beeldend kunstenaar. Dat kan ook niet de bedoeling zijn. De beide gegevens zullen naast elkaar worden ingezet. Beeldend vermogen wordt maar al te graag uitsluitend vertaald in expressieve fantasie. Het bereik van de grafische ontwerpers is groter, het loopt van de minimale visuele ordening tot het ongebonden expressionistisch illustratieve. Het ordenend vermogen zoals Wim Crouwel het verwoordt, is het opbouwen van het grid. En het beeldend vermogen is het doorbreken van het grid, de kunst om het vormgegeven werk interessant en boeiend te maken voor de lezer ORDENENDE INSTRUMENTEN Reclamepsychologie De grafisch vormgever kan méér doen dan een werk boeiend en interessant maken. Hij kan ook de nietsvermoedende lezer gaan sturen in wat hij ziet en leest. Eerder schreef ik al dat de grafisch vormgever een hiërarchie kan geven aan een tekst of een tekstdeel. Op een analoge manier kan het gebruik van bepaalde handige trucjes in de compositie ervoor zorgen dat mensen hun koopgedrag aanpassen bij het zien van een advertentie. We bevinden ons dan in het vakgebied van de reclamepsychologie Crouwel, Wim Het kader van grafisch ontwerpers Lecturis Eindhoven: 1979

14 Er is een verschil tussen kijken en zien, zegt Joop Roomer in zijn boek De praktijk van de Marketingcommunicatie, Achtergronden van concepten, teksten en ontwerpen 3. Kijken doe je met je ogen en zien gebeurt met de hersenen. Kijken kan passief en actief zijn in die zin dat je plots iets kan opmerken. Maar bij het zien ga je dieper in bij het verwerken van indrukken van beelden. De coördinatie tussen de rechter hersenhelft -het afbeeldingsgeheugen- en de linker hersenhelft -het taalgeheugen- is belangrijk. Marketingcommunicatie moet de verbinding van woorden aan beelden vergemakkelijken en optimaliseren. De lay-out is de ruggengraat van de advertentie. Hij leidt de aandacht van een leesbegin naar een leeseinde. In een advertentie is er meestal een concentratiepunt, dit kan de kopregel of een beeld zijn. Van hieruit wordt de aandacht naar de bodytekst geleid. Titels en tussentitels helpen de grijsheid van de tekst te doorbreken en interessanter te maken voor de lezer. In eerste instantie is dit om het oog te leiden, en pas daarna om te lezen. In de Gestaltpsychologie worden verschillende principes besproken. (bron: cursus reclamepsychologie, Charlotte De Groote, 2009) 4: Nabijheid: elementen die in elkaars nabijheid zijn worden als één geheel gezien. Similariteit: elementen die op elkaar gelijken worden met elkaar geassocieerd. Herhaling: wat vaak herhaald wordt, wordt beter ingeprent. Continuïteit: onafgewerkte beelden en teksten prikkelen de toeschouwer om zelf af te werken en betrekken hem aldus beter bij het gebeuren. Zeignarik effect: mensen hebben de neiging een onafgewerkte handeling mentaal en fysiek af te werken. De gulden snede: beelden waarbij men compositorisch rekening houdt met de regels van de gulden snede zijn aantrekkelijker dan andere. Verborgen verleiders: seksuele suggesties trekken de aandacht. Bij de gedrukte reclame worden koppen vijf maal zoveel gelezen als broodtekst, aldus de cursus reclamepsychologie van Mvr Charlotte De Groote. De kop moet dus liefst iets nieuws, sensationeels of onverwachts bevatten. Een merknaam vernoemen in de tekst werkt altijd effectiever. Als de kop mislukt, is de advertentie meestal ook mislukt. De broodtekst wordt slechts door een minderheid van de lezers gelezen, maar vraagt toch om extra zorg. Diegenen die hem wel lezen, willen rechtstreeks aangesproken worden, zoals in een briefvorm. Als derde groot element in een gedrukte advertentie gebruikt men meestal een foto of illustratie. Wat je ook kiest, het idee moet goed zitten. De nieuwsgierigheid moet gewekt worden. Het laatste belangrijk onderdeel in gedrukte reclame is de typografie. Die helpt mensen bij het lezen. Blokletters gebruik je best niet. Ook tekst op beeld of witte tekst op zwart vlak blijken vaak onleesbaar. 14 Roomer, Joop De praktijk van de Marketingcommunicatie, Achtergronden van concepten, teksten en ontwerpen Antwerpen: Kluwer, Deventer, 1987 De Groote, Charlotte cursus reclamepsychologie

15 De Gulden snede De gulden snede is een principe dat vaak gebruikt wordt om een compositie te maken. Zowel bewust als onbewust wordt de gulden snede gebruikt bij het maken van ontwerpen. De gulden snede is een verhouding die al in het oude Egypte door de geometristen gebruikt werd bij het vervaardigen van verfijnde kunst en architectuur. Deze verhouding werd oorspronkelijk bij de oude Grieken de snede genoemd. Luca Pacioli (1509) noemde deze verhouding Divina Proportio en later werd het door Leonardo Da Vinci en zijn volgelingen de gulden snede genoemd. In de 20ste eeuw schreef de Franse architect Le Corbusier het boek Le modulor waar een modulair systeem van maten uiteengezet wordt, gebaseerd op deze universele verhouding. De gulden snede bestaat tussen twee meetbare grootheden, van welke aard dan ook, wanneer de verhouding tussen de grotere en de kleinere van die twee grootheden, dezelfde is als de verhouding tussen de som van die twee en de grootste van die twee, zeggen Nigel Pennick en Prof ir M. Gout in het boek: Sacrale Geometrie, verborgen lijnen in de bouwkunst 5 foto 1 Gulden snede spiraal mei 2012 <http://www.soulsofdistortion.nl/dutch/soda_chapter5.html> foto 2 Le modulor. maart mei 2012 <http://influenscenes.com/actions-culturelles/le-corbusier/> Geometrie Juiste verhoudingen en evenredigheid zijn dé fundamentele factoren die een rol spelen bij het creëren van heilige architectuur, kunst, en vormgeving. Deze verhouding is gebaseerd op geometrie. De geometrie is een technologie die tot doel heeft de mensheid te herintegreren in het kosmisch geheel, en als zodanig zal zij werken bij een ieder die zich aan de voorwaarden houdt, onafhankelijk van zijn uitgangspunten of doeleinden, zeggen Nigel Pennick en Prof ir M. Gout in Sacrale Geometrie, verborgen lijnen in de bouwkunst 5. 5 Pennick, N en Prof ir M. Gout Sacrale Geometrie, verborgen lijnen in de bouwkunst Den Haag: Uitgeverij Synthese b. v.,

16 Geometrie houdt zich in eerste instantie bezig met verhoudingen en relaties, de uitdrukking in getallen behoort een recente periode van haar ontwikkeling. Wanneer een vormgever een layout maakt, houdt hij ook constant rekening met verhoudingen en relaties. Titels, beelden of tekstblokken staan niet zomaar los op een blad. Een vormgever gebruikt basislijnen om deze verschillende elementen van een lay-out in te verwerken. De complexe geometrie van het oude Egypte was een praktische kunst met slechts een impliciete relatie tot getallen. Ook de oude Griekse landmeters bleven op een praktisch niveau met de verhoudingen omgaan. Complexe wiskunde bestond alleen om te bewijzen wat ze al wisten. Pas in de 17de eeuw werd het berekenen van irrationele getallen een dringende kwestie door de opkomst van de protestantse Europese wetenschapscultus. Zou dit het grote verschil zijn tussen grafische vormgeving en moderne architectuur? In elk geval zie je hier een echt verschil tussen de twee. Architecten baseren zich in oorsprong op de verhoudingen en geometrie, maar berekenen toch alles met getallen. Ze moeten ook wel, want hun ontwerpen moeten beantwoorden aan normen inzake stabiliteit, weerstand tegen aardbevingen, draagvermogen, enz... Grafisch vormgevers daarentegen blijven met de verhoudingen werken. Een lay-out wordt niet berekend met getallen of wiskunde. Een vormgever kan zich bovendien veroorloven om te fantaseren, aandacht te trekken door verhoudingen bewust te manipuleren, de wiskundige geometrie te tarten. Maar is dit langs de andere kant dan niet net omdat grafische vormgeving zich (hoofdzakelijk) in de tweede dimensie afspeelt en architectuur in de derde dimensie? Ook muziek toont in haar harmonieën deze verhoudingen op een bewonderenswaardige manier. Er wordt beweerd dat muziek in werkelijkheid in geluid vertaalde geometrie is. De architecturale verhoudingen zijn hoorbaar terug te vinden in de harmonieën van muziek Geometrie is niet te scheiden van magie. Nigel Pennick en Prof ir M. Gout verwijzen in hun boek ook naar de band tussen geometrie en magie. De meeste archaïsche ingekerfde rotstekeningen zijn geometrisch van vorm. Oude priesterschappen gebruikten dit systeem voor notatie en bezwering. De complexe verbindingen en abstracte waarheden werden door geometrische vormen uitgedrukt. Dit kon enkel uitgelegd worden als weerspiegelingen van de meest wezenlijke waarheden van het bestaan van de wereld. Hierdoor werden ze als heilige mysteriën van de hoogste orde beschouwd en afgeschermd van de ogen van de leken. Iedere geometrische vorm heeft een psychologische en symbolische betekenis. Alles wat door mensenhanden vervaardigd is, kan een drager zijn van ideeën en concepten, wanneer deze op een of andere manier geometrische symbolen in zich draagt. Het symbolisme is nog 16

17 steeds aanwezig overal waar, bewust of onbewust, geometrie is. De werking van deze geometrie is een onveranderlijke waarde in een vergankelijk bestaan van het universum. Magiërs, maar ook kunstenaars herkennen deze transcendentale kwaliteit. Ze vormen een onveranderlijk fundament waar een cultuur op gebouwd is. Ik zie hierin de vergelijking met grafische vormgeving. Een vormgever maakt een compositie, en soms is die gebaseerd op de regels van de grids. Maar binnen deze regels speelt de vormgever met teksten en beelden. De vormgever maakt gebruik van verhoudingen en geometrie. Maar af en toe voelt het ene ontwerp beter dan het andere. Je kan dit dan ook niet verklaren waarom. Het is een continue zoektocht naar die klik in een ontwerp. Er bestaat geen trucje of er zijn geen regeltjes voor een goede lay-out. Het is bij elke opdracht anders. Ik denk dat elke vormgever of kunstenaar een buikgevoel heeft die in essentie terugkeert naar deze oervormen. Deze geometrie en magie die -bewust of onbewust- aanwezig is bij elke kunstenaar of vormgever. Is dit buikgevoel dan een toepassing van deze magie van de geometrische vormen? Ziet elke cultuur of samenleving zichzelf dan ook weerspiegeld in lay-out? 2.2. GEBRUIK VAN RUIMTELIJKHEID in de geschiedenis Zolang de menselijke beschavingen bestaan verkennen verschillende kunstvormen, tijdperken en kunstenaars de grenzen van de dimensies van tijd en ruimte. Sommige kunstenaars doen dit onbewust; ze zijn er wel mee bezig maar niet als eigenlijk doel van hun werk. Ze gebruiken het principe maar het onderwerp blijft de hoofdvoorstelling. Anderen doen dit juist als uitgangspunt omdat ze weten dat het zo tot een sterker resultaat leidt. Hier is ook het onderwerp van het werk nog steeds het belangrijkste maar wordt er bewuster omgesprongen met het gebruik van de dimensies. En dan zijn er ook nog mensen die proberen om het combineren van de dimensies te zien als een doel op zich. In dit overzicht geef ik enkele frappante voorbeelden uit de kunstgeschiedenis, zonder echter enige volledigheid na te streven. Ik koos deze voorbeelden vooral omdat ze zo'n divers palet bestrijken en me zo kunnen helpen in mijn onderzoek. 3D in prehistorische kunst Wanneer ik heel ver terug ga in de geschiedenis, denk ik bijvoorbeeld aan de rotsschilderingen in de grotten van Lascaux. Al zeer vroeg hebben studies over deze rotsschilderkunst aangetoond dat er een aparte behandeling is van sommige figuren lees ik in het boek: Lascaux, Le geste, l'espace et le temps 6 van norbert Aujoulat. De tekeningen lijken geschetst en soms onafgewerkt, maar in werkelijkheid vervolledigen de rotswanden de tekening door de integratie van het natuurlijk reliëf -of de onvolmaaktheden in de rots- die de ontbrekende 17 6 Aujoulat, Norbert Lascaux, Le geste, l'espace et le temps Parijs: Edution du seuil, 2004

18 delen van het lichaam suggereren. Een mooi voorbeeld dat deze karakteristieken vertoont, is het bruine paard. Enkel het hoofd, de nek en de rug zijn getekend. De boog gevormd door de bovenste lijn volgt de natuurlijke curve, gevormd door de uitsparing in de ondergrond. Wat hier opvalt is, dat de behandeling van de structuur van het dier slechts gedeeltelijk volgt. Het accentueert de voorzijde van het paard. De uitstulping van de rots geeft -samen met getekende vormen van het paard- een meerwaarde aan de tekening. De driedifoto Tekening bruin paard lascoux. mensionale vorm zorgt ervoor dat het dier Uit het boek "Lascaux, Le geste, l'espace et le temps" op het voorplan komt staan tegenover rest van de tekening. In de talrijke grotten ontwikkelde zich het potentieel om de geschikte natuurlijke vormen te transformeren in menselijke of dierlijke voorstellingen. Nochtans is het aantal op die manier geconstrueerde figuren erg beperkt. Lichtinval en de dimensie 'tijd' in de Egyptische piramides Ten tijde van het oude rijk -een van de drie belangrijkste periodes van de Egyptische beschavingsgeschiedenis- was de zonnegod onder de naam 'Re' (ook Amon of Amon-Re genoemd) een nationale god geworden, vind ik in het boek: Een kijk op kunst 7 van S. Debersaques, L. Van den brouck, M. Van Haesebrouck. Er werden toen ter ere van hem zonnetempels gebouwd. Bouwkundige constructies werden bedacht, zo dat bepaalde plaatsen veel, en andere minder licht ontvingen. Op die manier kon men via de zonnestand symbolische betekenissen geven. Zonnestralen werden gebroken op de schuine en met bladgoud beklede punt van de obelisk die op de tempel stond. Ook in de piramides zelf valt op bepaalde tijdstippen van het jaar licht binnen op de sarcofagen van de koning. De tijd speelt hier een zeer belangrijke rol. foto Obelisk, Luxor Tempel. Andrea Byrnes & Kate Phizackerley mei 2012 < 7 Debersaques S, Van den brouck L, Van Haesebrouck M Een kijk op kunst Antwerpen: Uitgeverij De Boeck nv,

19 Reliëf in de vroegchristelijke Byzantijnse kunst Reliëfkunst en mozaïekkunst uit de vroegchristelijke periode is een voorbeeld van combinaties van 2D en 3D kunstvormen. Het zijn geen losstaande sculpturen, maar het is ook niet tweedimensionaal. Het is iets daartussen. Enerzijds zijn het wel tweedimensionale voorstellingen, meestal van een verhaallijn. Zo konden de kijkers meestal mensen die niet geletterd waren- toch iets opsteken over de inhoud van het geloof. De derde dimensie geeft een meerwaarde omdat het de figuren die het verhaal uitbeelden echter doet lijken. Toch is dit geen optimale manier van gebruik van 3D. Ik bedoel hiermee dat niet alles uit de kast is gehaald om deze twee dimensies te combineren. Er zijn nog zoveel meer mogelijkheden. foto 1 manticora - fragment uit de marmeren boog van Cuxa. 15 mei 2012 <http://users.skynet.be/bestiaria/ invloed_op_de_architectuur.htm> foto 2 Muurmozaiek (palermo). 15 mei 2012 <http://users.skynet.be/bestiaria/invloed_op_de_architectuur.htm> Trompe L'oeil in de renaissance In de renaissance ontwikkelde men de illusie van 3D op een 2D vlak door middel van trompe l oeil schilderingen. Dit is iets dat ook vandaag nog populair is, denk maar aan de krijttekeningen van straatkunstenaars die de voorbijgangers een trompe l'oeil ervaring bezorgen: een put in het wegdek, een in de ondergrond verzonken constructie, enz... foto Villa farnesina in Rome. 11 mei mei 2012 <http://salamboinfrench. wordpress.com/> 19

20 Samenwerkende kunstvormen in de barok Ook in de barok combineren kunstenaars verschillende dimensies met elkaar, lees ik in Een kijk op kunst 7. Hiervoor laat de barok de verschillende kunstvormen ook samenwerken. Schilderkunst stond niet los van beeldhouwkunst of architectuur, iets wat we later ook zien bij de art nauveau kunststroming met de gesamtkunstwerken. Muren krijgen uitstulpingen met voorstellingen van mythische figuren en worden beschilderd tot een geheel. Dit is een kunststroming die alles combineerde om zo tot een -overdadigsamenwerkend geheel te komen. Er zijn talloze mooie voorbeelden op te noemen die deze kunstopvatting weerspiegelen. Zo ook de trappenhal in het 'Hotel Vanden Meersche' uit de rococo. Onderaan de trap bevind je je in de 'hel', maar wanneer je de trap opgaat en dus naar boven beweegt stap je tegelijkertijd ook meer uit de hel, om tenslotte bovenaan de trap in de 'hemel' terecht te komen. foto 1 barok. 15 mei 2012 < > foto 2 kubisme. 15 mei 2012 < 2D en 3D in het kubisme Het kubisme heeft een eigen visie over de natuurvormen die ook zeer interessant kunnen zijn voor mijn onderzoek. Voor Cézanne hij was de grondlegger voor deze stroming met zijn latere werk- was elke natuurvorm te herleiden tot een kubus, kegel of cilinder, leert het boek een kijk op kunst 7 me. Andere kenmerken van het kubisme zijn de opbouw met blokken die diepte en ruimte suggereren, maar toch geen juist perspectief bevatten. Ze combineerden alle aanzichten -voor, zij en bovenaanzicht- in hetzelfde werk. Aanvankelijk werden vooral schilderijen en collages gemaakt. Maar later braken de beeldhouwers in het kubisme -net als de schilders- de vorm 'open'. Waar er vaste vormen verwacht werden schiepen zij ruimte, en omgekeerd. Ze experimenteerden ook met verschillende nieuwe materialen zoals glas, plaatijzer 7 Debersaques S, Van den brouck L, Van Haesebrouck M Een kijk op kunst Antwerpen: Uitgeverij De Boeck nv,

21 en gelast staal. De nieuwe visie over 2D en 3D vind ik hier zeer interessant. Landschappen, portretten lijken heel abstract en onvolledig, maar eigenlijk zijn ze net veel rijker omdat alle aanzichten verwerkt zijn met elkaar. De kunst van de jaren 50 in New York: 1. op art & kinetische kunst De fransman Victor Vasarely zoekt in zijn werk naar mogelijkheden om licht en beweging te manipuleren op een esthetische manier. Hieruit ontstonden twee richtingen: de 'Op-art' en de 'kinetische kunst'. Op-art is tweedimensionaal maar geeft een optische illusie van beweging weer. De kinetische kunst beweegt echt in de driedimensionale ruimte en behoort daardoor meer tot de beeldhouwkunst. 2. 'Kinetisme' of 'bewegende sculptuur' is een van de belangrijkste vernieuwingen in de kunst van de 20ste eeuw. Het grote voorbeeld is Marcel Duchamp met zijn werk 'fietswiel op krukje' (1913). Ook Moholy nagy is hier een grote meneer. Hij werkt met licht, ruimte en indrukken. Hij maakt draaiende mobielen waar licht op schijnt zodat de ruimte ook telkens verandert. foto 1 Fietswiel op krukje - Marcel Duchamps. 26 mei 2012 < > foto 2 Moholy Nagy. 15 mei 2012 <http://www.struve.biz/artists/photography/id/new_bauhaus.htm> 3. Futuristen de futuristen willen een indruk van beweging verkrijgen in hun werk. Ze proberen dit aan de hand van verschillende experimenten zoals herhaling, uitvegen, Debersaques S, Van den brouck L, Van Haesebrouck M Een kijk op kunst Antwerpen: Uitgeverij De Boeck nv, 2004

22 Bauhaus en De Stijl Het Bauhaus was een Duitse hogeschool ( ) die het onderscheid tussen beeldende kunst en toegepaste kunst wou opheffen. Ze streefden ernaar om alle kunstvormen te verenigen en te laten functioneren in de bouwkunst. Academische ateliers werden werkplaatsen waar ambachten zoals weven, decorontwerp, glasschilderen en muurschilderen beoefend werden. Deze school heeft universele invloed gehad, mede doordat de kunstenaars dit gedachtengoed introduceerden in New York. In Nederland heeft de kunstenaarsgroep met de naam 'De Stijl' deze principes overgenomen en verspreid door middel van een gelijknamig blad. Piet Mondriaan ontwikkelde een theorie -het neoplasticisme- waarbij de groep kunstenaars streefde naar vereenvoudiging van alle abstracte vormen door enkel gebruik te maken van rechte lijnen, rechte hoeken, de hoofdkleuren (rood, geel blauw) en de niet kleuren (zwart, wit, grijs). Deze kunststroming had veel uitstraling naar het buitenland toe. foto 1 Hoofdgebouw Bauhaus in Dessau. 15 mei 2012 <http://en.wikipedia.org/wiki/file:bauhaus-dessau_main_building.jpg> foto 2 Rietveldschroederhuis. 15 mei 2012 < nu/stijl/lessen/vensterles-de-stijl > 22

23 2.3 gebruik van ruimtelijkheid in grafische vormgeving In grafische vormgeving zijn er verschillende voorbeelden op te sommen waarbij het gebruik van 3D op een originele manier is toegepast. Het mooiste voorbeeld dat ik hierbij kan geven is de evolutie die logo's meegemaakt hebben doorheen de tijd. Logo's die al een tijd bestaan, en om de zoveel tijd 'opgefrist' worden, krijgen steeds meer waarheidsgehalte of worden vormgegeven met een driedimensionale vorm. Als je kijkt naar de 'app-logotjes' zie je dat die zo goed als allemaal een opgeblonken driedimensionale vorm krijgen. Sommige logo's stelden in hun beginjaren een wapenschild voor, en vereenvoudigden door de jaren heen steeds meer, tot enkel een teken als kenmerk overblijft. Een logo is iets dat vele jaren hoort mee te gaan om de herkenbaarheid van het bedrijf te behouden. Een leuke uitzondering hierop is MTV. Hun logo bestaat uit een basisvorm, maar de invulling verschilt steeds. Wat op zich ook een kenmerkend gegeven is. Ook wanneer het logo als uithangbord van de winkels of bedrijven op het gebouw wordt geplaatst zijn het niet zomaar gewone borden. Er is een driedimensionale vorm. Deze aandachttrekkers zie je niet enkel meer in de grote steden, denk maar aan de grote herkenbare 'M' van Mc Donalds. foto 1 App-logo's. 15 mei 2012 <http://appadvice.com/appnn/2010/12/iphone-apps-2010> foto 2 Evolutie logo ford. 15 mei 2012 <http://1designer.wordpress.com/category/design-grafico/> foto 3 Logo's Mtv. 15 mei 2012 <http://audiosuede.com/musicnews /> 23

24 Ontwerpers van de grote billboards langs de kant van de weg zijn ook steeds op zoek naar manieren om uit dat rechthoekige vlak te ontsnappen. Hierbij maken ze graag gebruik van 3D-elementen die uit het vlak springen of vallen. Soms is dit gewoon geniaal opgevat. Bij de reclame voor de nieuwe PSP suggereren de ontwerpers een raam waardoor je naar iets achter het bord kijkt. Een ander voorbeeld is het eenvoudige maar geniale bord van Wonderbra, waarbij de plaat naar voor komt -zoals de vorm van een vereenvoudigde boezem- en enkel het logo van Wonderbra zelf toont als uitleg. Wonderbra heeft nog een andere campagne met 3D-brilletjes en de veelzeggende slogan: 'experience the full effect'. De reclame van Bic integreert zich helemaal in zijn omgeving doordat er tegen het reclamebord een huizenhoog scheermesje ogenschijnlijk nonchalant neergezet is. Het fijne eraan is dat er uit het grasveld waarin het reclamebord staat een streep lijkt afgeschoren te zijn door het reuze scheermes. En zo zijn er nog enkele voorbeelden te vinden. foto foto Foto Foto 1 psp-reclamebord <http://marcojean-baptiste.blogspot.com/2010/03/blog-post_3259.html> 2 wonderbra-reclamebord 1 <http://creativecriminals.com/compilations/creative-wonderbra-advertisements/> 3 wonderbra-reclamebord 2 <http://chasnote.com/2010/10/19/wonderbra-3d-billboards/> 4 bic-reclamebord <http://creativecriminals.com/billboard/bic-razor-billboard/> 24

25 Niet enkel in de lucht worden leuke 3D-projecten bedacht, maar ook op straat. Straatkunstenaars integreren in het gewone straatbeeld kunst, door aan bestaande elementen iets toe te voegen zodat het een andere betekenis krijgt. Zo heeft een schilder van een gewone reeks paaltjes in de grond fototoestellen gemaakt. Het paaltje is de lens van het fototoestel. Kunstenaars schilderen hele kraters in de grond waarbij je een ander ruimtegevoel krijgt. Nog een ander voorbeeld is een leger legomannetjes die ten oorlog trekken, of een kopje koffie in de grond waar de warme damp ontsnapt uit een riooldeksel onder de tekening. foto 1 Canon street art. 15 mei 2012 <http://weburbanist.com/2010/02/01/word-on-the-street-14-fun-urban-street-ads/?ref=search&utm_source=images> foto 2 Folgers manhole adv 15 mei 2012 < foto 3 lego tekening.15 mei 2012 <http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2738/cultuur/photoalbum/detail/ /313720/16/3d-straattekeningen-zuigen-je-destraat-in.dhtml> 25

26 Boeken zijn tegenwoordig -in de digitale wereld- vaak meer een design object in plaats van een noodzakelijk object om kennis op te doen. Ik denk hierbij aan de conceptuele kunstenaarsboeken die meer een object-boek of een artefact zijn. Het boek als zwarte rechthoekige blok, waarbij het papier ook zwart gekleurd is aan de rand door de 'zwart op snee'-techniek is een mooi voorbeeld. Nog een leuke methode waarbij het begrip 'ruimte' en het spelen met 'dimensies' aan bod komt, is een techniek van woorden schilderen over de ruimte heen. Een driedimensionale ruimte wordt plots een tweedimensionale tekening doordat er een woord op de muren geschilderd is zonder -zo lijkt het- rekening te houden met de dieptes van de ruimte. Dit is enkel te zien wanneer je op de juiste plaats in de ruimte staat. Tenslotte vermeld ik graag de werken van Fred Eerdekens. Hij creëert ruimtelijke objecten die -op de juiste manier belicht- een boodschap projecteren op een achterliggend vlak. Deze werken boeien me omdat het enorm lijkt op wat ik zelf met licht doe voor mijn masterproef, met dat verschil dat ik in mijn ontwerp ook de tijd als vierde dimensie toevoeg. (Bron: foto 1 Gewoon hard knallen. Studiospass. 24 september 2012 <http:// blogs.erg.be/a_propos/?m=201110> foto 2 fred eerdekens. 15 mei 2012 <http://www.fred-eerdekens. be/?page_id=19> 26

27 DEEL 3: // OVER DE GRENZEN

28 DEEL 3: // OVER DE GRENZEN Zoals hierboven beschreven, zijn er doorheen de geschiedenis verschillende kunstenaars, architecten en vormgevers geweest die speelden met en rond de '(on)begrensde ruimte'. In dit deel wil ik wat dieper doordringen, en verder zoeken naar andere dan deze goed gekende voorbeelden. Waar doorbreekt men écht de grens? Waar werd een grens verlegd? Waar bestaat de grens gewoon in ons hoofd? Spreken we enkel over 2D en 3D, of moeten we ook denken in 4D? 3.1. DE PLASTISCHE RUIMTE Wanneer de gulden snede verwerkt wordt in architectuur is de verhouding niet alleen zichtbaar in een tweedimensionaal vlak, maar ook in de derde dimensie. Architect en Dom Hans van der Laan ( ) had hier een interessante visie over8. In 1977 publiceerde hij zijn levenswerk 'De architectonische ruimte' waarin hij zijn theorie over de 'plastische ruimte' toelicht. Bij het beschouwen van ruimte, zijn volgens Dom Hans Van der Laan twee dingen van belang: het zien -de waarneming van de mens- en ons verstand -het maken van een voorstelling door de hersenen. De waarnemer krijgt inzicht in de grootte van de ruimte door de ruimte te meten aan de hand van de begrenzingen. Hij 'meet' daarbij vooral de verhoudingen tussen de afmetingen. Dit is een manier die de mens van nature gebruikt om kennis te nemen van zijn omgeving. Van der Laan was geïnteresseerd in verhoudingen en wat deze verhoudingen teweeg brengen bij de mens. Alle verhoudingen die terug te vinden zijn in de natuur komen bij de mens over als volmaakt. Van der Laan gebruikte niet enkel de gulden snede in zijn theorie over de 'plastische ruimte', hij ging erop verder en bedacht de 3D-variant. Hij vond een verhoudingsgetal dat hij het Plastisch Getal noemde, een ideale verhouding tussen maten in 3D-objecten. Je verkrijgt het als de verhouding van (hoogte + breedte)/lengte gelijk is aan de verhouding lengte/hoogte en ook gelijk is aan de verhouding hoogte/breedte. In die situatie is de verhouding altijd 1,3247. Deze constante is het Het Plastisch getal psi. Waarom beschouwt de mens dergelijke verhoudingen als ideaal? De Van Der Laan Stichting9 vergelijkt het met de hele en halve tonen waarmee we in toonladders verschillen in toonhoogtes vastleggen die goed op het gehoor zijn te onderscheiden en 8 9 Plastische ruimte 7 mei 2012 <http://www.studiodoorbraak.nl/plastischgetal.html> van der laan stichting 7 mei 2012 <http://www.vanderlaanstichting.nl/hetplastischgetal/introductie> 28

29 bij elkaar passen: Zoals we met de bewust gekozen drempels van hele en halve tonen geluid ordenen, zo kunnen we met het Plastisch Getal maten bepalen en ordenen in de architectuur. En om de vergelijking door te trekken: zoals je dankzij de onderlinge verschillen in tonen akkoorden kunt vormen en muziek kunt componeren, zo stelt het Plastisch Getal de architect in staat om de onderlinge verhouding van volumes en ruimtes tot een geheel te componeren. Het mooiste voorbeeld van architectuur van de hand van Van der Laan is de abdijkerk van Vaals. Het is een indrukwekkend geheel, bestaande uit een bovenkerk, een crypte en een atrium, waarbij je duidelijk ziet dat er een zorgvuldig architect aan bezig geweest is. foto 1 meubels van der laan. 15 mei 2012 <http:// foto 2 abrijkerk van Vaals 26 mei 2012 <http://www.kerkgebouwen-in-limburg.nl/view. jsp?content=2044> Een andere toepassing van de ruimtelijke gulden snede, zijn de ontwerpen van tuin- en landschapsarchitect Pepijn Florent Verheyen. Hij ontwikkelde een zeer dynamische kijk op tuinarchitectuur door zich te verdiepen in de gulden snede, in wiskunde, en een opleiding te volgen in 3D tekenen. Hij ontwikkelde de theorie rond dynamische perceptie die gelijkenissen vertoont met het minimalisme en kubisme. Er ontstaat een ruimtelijk tuinontwerp waarbij de nadruk ligt op de beleving van de verschillende dimensies Tuinlabo 7 mei 2012 <http://www.tuinlabo.be/about/oprichters-tuinlabo/> 29

30 3.2. 4D: TIJD EN RUIMTE Grafische vormgeving werkt over het algemeen binnen de grenzen van twee dimensies. De eerste dimensie is een rechte, de tweede dimensie is de hoogte. Een plat vlak dus. Wanneer je hierbij een derde dimensie toevoegt creëer je diepte. Elke kunstvorm die hierin voorkomt kan je in één oogopslag waarnemen. Schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur, vormgeving, verpakkingsdesign,... is direct waarneembaar. Wanneer je dit waarneemt kan je je daardoor direct aangesproken voelen. Je kan het in een oogopslag betoverend mooi vinden, of enorm lelijk. Sommige kunstvormen kan je niet in een oogopslag waarnemen. Hierbij heb je de 'tijd' nodig om het kunstwerk in je op te nemen. Muziek of danskunst kan mensen in vervoering brengen. Het enige wat je moet doen is er de tijd voor nemen om naar die muziek te luisteren of naar de dansvoorstelling te kijken Tijd en ruimtelijkheid in de danskunst Het woord 'ruimte' bij het gegeven 'tijd en ruimte' is een ander soort ruimte dan die welke hiervoor besproken is. Het gaat hier om de werkelijke ruimte rondom ons. De danskunst is bij uitstek een kunstvorm die met tijd en ruimte te maken krijgt. Je kunt geen 'ruimtelijke' dansvoorstelling geven wanneer je 'de tijd' weglaat. Deze kunstvormen zijn vluchtig. Pas als het dans- of muziekstuk gedaan is heb je de hele ervaring meegemaakt, maar op dat moment is het ook afgelopen. Je kan je het stuk herinneren, maar je kan het niet herbeleven, tenzij je het helemaal herbekijkt of herbeluistert. In de filosofiegeschiedenis is dit dan ook stof tot discussie geweest. Muziek werd gezien als een secundaire kunstvorm tegenover de verheven schilderkunst, net omdat de tijd daar een rol speelt. Maar later in diezelfde filosofiegeschiedenis zijn theater -wat dicht aanleunt bij danskunst- en muziek ook tot de meest verheven kunst gerekend, precies omdat door het in vervoering geraken van een muziek- of theaterstuk, mimesis ontstaat bij de toeschouwer. Dans is gebaseerd op een choreografie, zoals muziek gebaseerd is op een partituur. Elke dans heeft zijn eigen kenmerken binnen die choreografie. Wanneer ik het boek 'Hedendaagse dans in Nederland en Vlaanderen'11 onder de loep neem ontdek ik dat er verschillende choreografen zijn die extra aandacht besteden aan die tijd en ruimtelijkheid. De dans is iets wat niet op zich bestaat. Een dansopvoering heeft minimaal een ruimte nodig, met muziek en licht. Sommige danskunstenaars voegen daar nog andere dimensies aan toe. Een aantal danskunstenaars besteden veel aandacht aan de ruimte rondom hen, het decor. Ton Simons uit Nederland spreekt over 'beeldhouwen van tijd, ruimte en energie met ons lichaam en ziel'. Dit kan je herkennen in zijn gerijpte danstaal. Het decor wordt gaandeweg 11 Lanz, Isabella - Verstockt, Katie Hedendaagse dans in Nederland en Vlaanderen Rekkem: Stichting ons erfdeel vzw,

31 vervangen door licht. De ruimtelijkheid van de choreografie komt goed uit door het geraffineerde clair-obscur. Licht, geluid, beeld, en dans grijpen logisch op elkaar in als vissen en vogels in M.C. Eschers wiskundig-grafische kunst. Ook modern choreograaf en leider van het eigentijdse en prominente gezelschap 'Scapino' in Nederland, Ed Wubbe, wil verbindingen leggen naar andere disciplines of kunstinstellingen in Rotterdam. Hij werkt samen met Winy Maas van architectenbureau MVRDV. 'De gestapelde stad' is een laag op laag-concept dat tot een virtueel decor vertaald is door computergrafici. Dansers traden op als zinnebeeld van de menselijke maat in een caleidoscopisch panorama van abstracte beelden. Naast dans heeft de Belgische Wim Vandekeybus een fascinatie voor film en video. Hij studeerde fotografie. De ruimtelijke ordening van de dans wordt door elkaar gehaald door de beelden. Ze versterken de energie en geven er een nieuw ritme en eigen visuele vormgeving aan. De beelden tonen een totale dynamiek en zelfs letterlijk een nieuwe dimensie. Emio Greco, afkomstig uit Nederland, werkt met een beperkt scala aan bewegingsmotieven die hij herhaalt. Sommige van die motieven worden soms direct na elkaar, synchroon naast elkaar uitgevoerd of simultaan in de ruimte geplaatst. Hij kan de zwaarwichtige inhoud goed in de hand houden door zijn oog voor compositie. De Nederlandse Nanine Linning is gefascineerd door structuralistische en sociologische kennis. Ze stelt zich -als een ware constructivist- vragen over ruimte, ritme, volume en lagen. Ze bestudeert bewegingspatronen van mensen in afgesloten ruimten, net als muizen in een laboratorium. Het werk dat ze maakt zit vol energie en dynamiek. Ze manipuleert de ruimte via de twaalf dansers in het stuk 'the Neon Lounge'. Als een ware architect buigt ze diagonalen om tot ruiten, rafelt die uiteen tot kaarsrechte lijnen, lost deze druppelsgewijs op en formeert daaruit wijde halve cirkels, aldus Isabella Lanz en Katie Verstockt in het boek 'Hedendaagse dans in Nederland en Vlaanderen'11. Deze vormen worden gecontrasteerd, gedubbeld en gespiegeld. Ze tovert met deze abstracte vormen en verwerkt enkele repetitieve elementen in het stuk waardoor de choreografie doet denken aan minimalistische dans. Bij deze choreograaf vind ik veel gelijkenissen, maar evengoed het grootste verschil met grafische vormgeving. De gelijkenis zit in het feit dat ze zich vragen stelt over ruimte, ritme, volume en lagen. Dit is net wat grafisch vormgevers ook doen. Dansers en vormgevers gebruiken dezelfde termen om zich in woorden uit te drukken, maar de uiteindelijke uitwerking is totaal anders. En hier zit dan ook het grote verschil volgens mij. Dansers kunnen die ritmes, volumen en lagen werkelijk vormgeven in de ruimte. Ze beginnen van niets en creëren gaandeweg. Grafisch vormgevers maken ook een compositie met ritme, volume en lagen, maar op een totaal andere manier. De compositie wordt gemaakt, en eens die gedrukt is staat ze stil. Mark Vanrunxt wikkelde -in zijn eerste groepschoreografie 'poging tot beweging'- een groep dansers in papier. Wrikkend wroeten ze zich uit deze situatie waarna de bevrijdende dans 11 Lanz, Isabella - Verstockt, Katie Hedendaagse dans in Nederland en Vlaanderen Rekkem: Stichting ons erfdeel vzw,

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

DE GULDEN SNEDE IN WEB DESIGN

DE GULDEN SNEDE IN WEB DESIGN HET NUT VAN DE GULDEN SNEDE IN WEB DESIGN In dit hoorcollege ga ik het hebben over mijn onderzoek naar de gulden snede met betrekking tot web design. De gulden snede fascineert me al van jongs af aan en

Nadere informatie

BASISREADER KG: BEELDEND

BASISREADER KG: BEELDEND BASISREADER KG: BEELDEND Ontwikkelingen in de beeldende kunst in de eerste helft van de twintigste eeuw. HOOFDSTUK: BEELDENDE KUNST - Stromingen in de beeldende kunst vanaf 1900. 2011 -M.T. van de Kamp

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

Tekenen in de Tweede fase

Tekenen in de Tweede fase Tekenen in de Tweede fase Wat kun je verwachten? Wat kun je verwachten? Lessen per week: Havo 4 / 5 2 uur praktijk en 1 uur theorie (KG/KB) Vwo 4 2 uur (de verdeling praktijk / theorie wisselt door het

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Basisprincipes van het ontwerpen

Basisprincipes van het ontwerpen Basisprincipes van het ontwerpen gordongroup Over de gordongroup gordongroup is een full-service marketing- en communicatiebureau waar klanten voor al hun wensen op het gebied van creatieve services terecht

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT:

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT: Schilderkunst Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. 1. Definitie SCHILDERIJ: tweedimensionaal vlak iets wordt voorgesteld kleur- en vormmiddelen FIGURATIEF ABSTRACT: figuratief: verwijst

Nadere informatie

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK Informatie over de kunstenaar De Belgische kunstenaar Philippe Van Snick (geb. 1946) onderzoekt met minimale middelen de ruimtelijke mogelijkheden van schilderkunst.

Nadere informatie

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE Vorm Silhouetten Mensen, dieren, voorwerpen en planten hebben allemaal hun eigen vorm. Daar zijn ze aan te herkennen. Je ziet geen kleuren, lijnen, diepte

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Het object staat in het van Abbemuseum op een sokkel aan een raam. Dit uitzicht achter het object versterkt

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.

2 0 1 0-2 0 1 4. Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924. willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter. 2 0 1 0-2 0 1 4 atelier: e-mail: website: Haagweg 56, 5995 AB Kessel, Nederland T +31 (0)77 4621803 M +31 (0)6 48959924 willebrorddewinter@hetnet.nl www.willebrorddewinter.nl 2014 Willebrord de Winter

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

1. INLEIDING... 3 2. PERSPECTIEVEN... 4 3. PROJECTIEMETHODEN... 8 4. AANZICHTEN TEKENEN... 10 5. PERSPECTIEF TEKENEN... 14 6. BRONVERMELDING...

1. INLEIDING... 3 2. PERSPECTIEVEN... 4 3. PROJECTIEMETHODEN... 8 4. AANZICHTEN TEKENEN... 10 5. PERSPECTIEF TEKENEN... 14 6. BRONVERMELDING... 1. INLEIDING... 3 2. PERSPECTIEVEN... 4 3. PROJECTIEMETHODEN... 8 4. AANZICHTEN TEKENEN... 10 5. PERSPECTIEF TEKENEN... 14 6. BRONVERMELDING... 22 Leerplandoelstellingen Perspectieftekenen 9. De afgewerkte

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

theorie tekenen onderbouw

theorie tekenen onderbouw theorie tekenen onderbouw inhoud deel 1 technieken en materialen deel 2 ruimtelijkheid deel 3 vorm deel 4 ruimte en licht deel 5 kleur deel 6 compositie deel 7 inleiding kunstgeschiedenis schriftelijke

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Plat- Vorm, Hoofdstuk 5, Toetsvragen

Plat- Vorm, Hoofdstuk 5, Toetsvragen 1 Jan Hinkel, Basketballer 1. Bekijk de afbeelding Basketballer van Jan Hinkel. Van de foto gaat een vervreemde werking uit. Waardoor wordt die vervreemdende sfeer opgeroepen? Noem één reden. 2. Bekijk

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

Vorm & Interactie, 2013 Spelen met vorm. Zsa Zsa Linnemann Robert Crain

Vorm & Interactie, 2013 Spelen met vorm. Zsa Zsa Linnemann Robert Crain Vorm & Interactie, 2013 Spelen met vorm Zsa Zsa Linnemann Robert Crain Vanaf de renaissance tot aan het midden van de 19e eeuw is kunst gebaseerd op het perspectief. Paolo Veronesse / 16e eeuw Aan het

Nadere informatie

make things ETA by Boudewijn Naaijkens

make things ETA by Boudewijn Naaijkens ET S make things ETA by Boudewijn Naaijkens VISUAL IDENTITY Student Boudewijn Naaijkens 2060969 Avans Hogeschool 42CM04 (O) Vakcoördinator Brenda Renssen Avans Hogeschool Overige betrokken docent(en) Marcel

Nadere informatie

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm Begrippenlijst periode 1 Tekenen Klas 2, Roncalli mavo Vorm 1. Vormentaal Alles wat je om je heen ziet heeft een bepaalde vorm. Vormen kunnen bepaalde gedachten oproepen. Kijk maar naar afbeelding 1 en

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is.

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. KIJKEN NAAR DANS Artikel : Marleen Horemans Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. Dans is echter een

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 2 woensdag 17 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een kleurenbijlage. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

Nieuws sites hebben een krantachtige vormgeving; de informatie staat voorop.

Nieuws sites hebben een krantachtige vormgeving; de informatie staat voorop. Be e ldsche rmvormge ving & We bde sign Doelstelling & Doelgroepverkenning Kijk naar verschillende websites om je doelgroep te verkennen. Ze hebben allemaal een andere doelstelling en roepen een bepaalde

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas Yellow Submarine is een animatiefilm uit 1968. Deze film is gebaseerd op de muziek van The Beatles. Toen deze film uit kwam was deze erg vernieuwend. De beelden in de film zijn psychedelisch. Ze zijn vol

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

ONS STUDIEAANBOD. 1ste graad A

ONS STUDIEAANBOD. 1ste graad A ONS STUDIEAANBOD 1ste graad A 1ste jaar A met keuze Latijn / economie - wetenschappelijk werk / taalverrijking 2de jaar A met optie Latijn / moderne wetenschappen / artistieke vorming 2de graad ASO met

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

VICTOR VASARELY: DUIZELINGWEKKENDE KUNST

VICTOR VASARELY: DUIZELINGWEKKENDE KUNST VICTOR VASARELY: DUIZELINGWEKKENDE KUNST Ja, in de kunstboeken waar ik in keek, was hij me zeker niet ontgaan. Zelfs geminimaliseerd op een niet al aantrekkelijk blaadje papier was ik in de ban geraakt

Nadere informatie

Wiskunde C vwo. Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal. Programma

Wiskunde C vwo. Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal. Programma Wiskunde C vwo Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal Programma 1. Vorm en ruimte in Getal & Ruimte 2. Logisch redeneren in Getal & Ruimte 1. Examenprogramma

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Vormgeving voor beeldscherm:

Vormgeving voor beeldscherm: Vormgeving voor beeldscherm: LAB 1 : Wat is lelijkheid? Inleiding visual design o Stijl o Doel o Functie o Techniek o Complexiteit Een ontwerper proeft ALLES, kan alles maken en namaken ( Recept, handeling,

Nadere informatie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Workshop Fotografie Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Alles over perspectief, standpunt en compositie Belangrijk voor het maken van een goede foto is de keuze van je perspectief. Welk standpunt

Nadere informatie

Basisprincipes van het ontwerpen

Basisprincipes van het ontwerpen Basisprincipes van het ontwerpen Als een van Ottawa s meest prominente marketing- en communicatiebedrijven, biedt gordongroup bekroonde ontwerpen voor een compleet assortiment aan communicatieproducten,

Nadere informatie

HOE VERSCHILT DE BEELDTAAL GEBRUIKT OP POSTERS TUSSEN NEDERLAND EN JAPAN IN DE 20E EEUW? SEMINAR ESSAY PERIODE D KIM VAN LEEUWE 1623096 MARION DE RIJK

HOE VERSCHILT DE BEELDTAAL GEBRUIKT OP POSTERS TUSSEN NEDERLAND EN JAPAN IN DE 20E EEUW? SEMINAR ESSAY PERIODE D KIM VAN LEEUWE 1623096 MARION DE RIJK HOE VERSCHILT DE BEELDTAAL GEBRUIKT OP POSTERS TUSSEN NEDERLAND EN JAPAN IN DE 20E EEUW? SEMINAR ESSAY PERIODE D KIM VAN LEEUWE 1623096 MARION DE RIJK INHOUDSOPGAVE Essay Reflectie Bronnen 3 13 14 2 HOE

Nadere informatie

.ego. De informatieruimte. D o o r : J a a p v a n Re e s

.ego. De informatieruimte. D o o r : J a a p v a n Re e s D o o r : J a a p v a n Re e s DE INFORMATIERUIMTE, HET KENOBJECT VAN DE INFORMATIEKUNDE G e e n ke n o bj e c t, g e e n v a k. H e t v a k g e b i e d i n fo r m at i e k u n d e i s e i g e n lij k

Nadere informatie

Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen

Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen BEELDELEMENTEN Lesbrief over: Licht Kleur Vorm Ruimte Compositie Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen Het uiterlijk van een kunstwerk/bouwwerk of interieur wordt bepaald door verschillende aspecten.

Nadere informatie

Eindexamen tehatex havo 2005-II

Eindexamen tehatex havo 2005-II Kathedralenbouwers Vragen bij afbeelding 1 en 2. Op afbeelding 1 zie je een Vlaamse miniatuur uit 1447. Het boek waarin deze miniatuur zich bevindt, beschrijft het leven van een vorst die verschillende

Nadere informatie

Kijkwijzer VMBO (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld)

Kijkwijzer VMBO (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld) (Foto s details: Piet Vos tenzij anders vermeld) Deze kijkwijzer is in de vorm van een speurtocht: Vorm groepjes van drie en ga verschillende wegen uit op het beeldenpark. Zoek de beelden waarvan de details

Nadere informatie

R u i m t e l i j k Bewogen

R u i m t e l i j k Bewogen R u i m t e l i j k Bewogen Fascinatie Een ruimte is als een partner die ons uitdaagt tot actie, ons stimuleert tot dromen, ons in- spireert tot gedachten, gevoelens bij ons oproept, herinneringen naar

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten

Nadere informatie

BREED EN AVONTUURLIJK KIJKEN! - 3 min.

BREED EN AVONTUURLIJK KIJKEN! - 3 min. HOE WORD IK EEN DETECTIVE? NAAM leerling: KLAS: Docent: Samengewerkt met (naam leerling: Kijk je wel eens naar een detectiveserie? Je ziet dan hoe een detective heel nauwkeurig observeert en onderzoekt

Nadere informatie

Richtlijnen Spreekbeurt over Grafisch Ontwerp basisonderwijs

Richtlijnen Spreekbeurt over Grafisch Ontwerp basisonderwijs Richtlijnen Spreekbeurt over Grafisch Ontwerp basisonderwijs Grafisch Ontwerp en de geschiedenis Grafische vormgeving is overal om je heen Grafische vormgeving is overal om je heen. Je beseft het meestal

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9

1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9 Inhoud 1: Definities 1 Introductie 2 Landschap 3 Architectuur 7 Samenvatting 9 2: Techniek 11 Introductie 12 Camera 12 Lenzen 13 Accessoires 27 Instellingen 38 RAW/JPEG 45 srgb/adobergb 45 Beeldschermkalibratie

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

[DE BASILIEK VAN KOEKELBERG]

[DE BASILIEK VAN KOEKELBERG] 1 e graad secundair onderwijs Naam:... NATIONALE BASILIEK VAN HET HEILIG HART KOEKELBERG [DE BASILIEK VAN KOEKELBERG] Met dit boekje kan je zelfstandig of in groep kennismaken met de basiliek. 2 Hoe ga

Nadere informatie

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING 5 juni t/m 29 juni 2016 Het Raadhuis Markt 1 Veghel Deze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door het Veghels Kunstenaars Collectief 1 FREAKY TOYS FREAKY TOYS

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Mens in actie. Zo groot ben jij!

Mens in actie. Zo groot ben jij! Handvaardigheid klas 2H/V februari 2015 Mens in actie Op de foto hiernaast is een bronzen beeld van een schaatser te zien, aangebracht aan de muur van het stadhuis van Haastrecht. Het beeld is gemaakt

Nadere informatie

TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1

TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Ontwerpdocument Beeld

Ontwerpdocument Beeld Media, Informatie en Communicatie Project Parool Ontwerpdocument Beeld Nikita Brantsen Kim Vendrig Lisa Bol Thom Specht Christel Verwoerd Dewy Muijrers P122A Tutor : Jaimy Ramdin Media, Informatie en Communicatie

Nadere informatie

Tentoonstellingskalender 2009-2010

Tentoonstellingskalender 2009-2010 PRESS 1 Tentoonstellingskalender 2009-2010 Het Design museum Gent heeft een druk tentoonstellingsprogramma. Het accent ligt ook hier op 20ste-eeuwse vormgeving. Aansluitend bij de collecties varieert het

Nadere informatie

als onderdeel van uw Integreer kunstuitingen in uw vakgebied

als onderdeel van uw Integreer kunstuitingen in uw vakgebied Integreer kunstuitingen in uw vakgebied als onderdeel van uw leer kunstuitingen te onderzoeken leer uw eigen onderzoek te verwoorden leer kunstuitingen te selecteren voor uw eigen vak leer kunst te gebruiken

Nadere informatie

FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie

FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie BASISOPDRACHT (uit te voeren door alle leeftijden en zonder voorkennis / uitleg vooraf) 1. Kies een foto die je mooi / interessant vindt. Waarom vind

Nadere informatie

Les 5 VID. Corporate Identity. If you don t know what to do make it big and red

Les 5 VID. Corporate Identity. If you don t know what to do make it big and red Les 5 VID Corporate Identity If you don t know what to do make it big and red Les 5 VID Corporate Identity If you don t know what to do make it big and red When in doubt make it big. If still in doubt,

Nadere informatie

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens. Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens. Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1 Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1 Transformatie Huis II 2006 Tekst, computeranimatie Transformatiehuis

Nadere informatie

Ontwerpprincipes grafisch ontwerp. Dit document maakt onderdeel uit van Spoorbeeld, beleid voor de spoorbranche. versie september2012

Ontwerpprincipes grafisch ontwerp. Dit document maakt onderdeel uit van Spoorbeeld, beleid voor de spoorbranche. versie september2012 Ontwerpprincipes grafisch ontwerp 1 Dit document maakt onderdeel uit van Spoorbeeld, beleid voor de spoorbranche. Ontwerpprincipes grafisch ontwerp Binnen de spooromgeving komen zeer veel verschillende

Nadere informatie

Cursus SKOOLBORD ART. Rolf Dingerink

Cursus SKOOLBORD ART. Rolf Dingerink Cursus SKOOLBORD ART Rolf Dingerink 1. Introductieles 2. Typografie, letterkunde, 3. Teksttechnieken en 3D 4. Illsutarties decoraties 5. Compositie 6. Eindopracht Introductieles Voorstelrondje Informatie

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Algemene regels. Stappenplan webdesign

Algemene regels. Stappenplan webdesign Algemene regels Stappenplan webdesign Kleurengebruik Denk bij het maken van een website aan je kleurencombinaties. Gebruik niet meer dan 4 kleuren; Achtergrond; Heading/ Subheading; Platte tekst; Links.

Nadere informatie

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 2 Jos van Vreeswijk is meer dan dertig jaar beeldhouwer en nog

Nadere informatie

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Invalshoeken

Nadere informatie

Handig met getallen 4 (HMG4), onderdeel Meetkunde

Handig met getallen 4 (HMG4), onderdeel Meetkunde Handig met getallen 4 (HMG4), onderdeel Meetkunde Erratum Meetkunde Je vindt hier de correcties voor Handig met getallen 4 (ISBN: 978 94 90681 005). Deze correcties zijn ook bedoeld voor het Rekenwerkboek

Nadere informatie

verschillende stijlen essentie trends eigen grafische stijl

verschillende stijlen essentie trends eigen grafische stijl Grafische stijlen Als ontwerper moet je je kunnen inwerken in verschillende stijlen die een opdrachtgever kan vragen. Hierdoor kan je een breed publiek bedienen. Door het bestuderen van allerlei stijleigenschappen

Nadere informatie

Een vergelijkende visuele analyse van negentiende-eeuwse Iraanse portretfotografie en Perzische schilderkunst Translation by Ton Brouwers

Een vergelijkende visuele analyse van negentiende-eeuwse Iraanse portretfotografie en Perzische schilderkunst Translation by Ton Brouwers Een vergelijkende visuele analyse van negentiende-eeuwse Iraanse portretfotografie en Perzische schilderkunst Translation by Ton Brouwers SAMENVATTING Het onderwerp van mijn proefschrift is de negentiende-eeuwse

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN Het Handvest succesvol vrijwilligen is opgevat als een handig en visueel aantrekkelijke tool. Het moet organisaties toelaten zich te profileren als vrijwilligersorganisatie(-dienst

Nadere informatie

TEKENEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1

TEKENEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 TEKENEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de staatsexamens

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

HANDVAARDIGHEID VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1

HANDVAARDIGHEID VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 HANDVAARDIGHEID VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

doekaart: HET MUSEUM (afspraken)

doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) Een museum is een plek waar kunst bewaard wordt en getoond. Aan de muur hangen schilderijen, in vitrines liggen voorwerpen en op sokkels

Nadere informatie

Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken

Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken Sum of Us 2014: Topologische oppervlakken Inleiding: topologische oppervlakken en origami Een topologisch oppervlak is, ruwweg gesproken, een tweedimensionaal meetkundig object. We zullen in deze tekst

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten

Nadere informatie

Tekenen - Begrippenlijst

Tekenen - Begrippenlijst Tekenen - Begrippenlijst Hoofdstuk 1: Betekenis Betekenis Beeld Plat Tweedimensionaal Ruimtelijk Driedimensionaal Symbool Afgebeeld Verbeeld De bedoeling, datgene wat de maker duidelijk wil maken. Nabootsering

Nadere informatie

Deze week: - Bespreken 2 websites - kleur - MBTI - Opdracht wat moet er voor volgende week af zijn?

Deze week: - Bespreken 2 websites - kleur - MBTI - Opdracht wat moet er voor volgende week af zijn? Deze week: - Bespreken 2 websites - kleur - MBTI - Opdracht wat moet er voor volgende week af zijn? Vormgeving in relatie tot verschillende doelgroepen Hoe kun je mensen groeperen? oefening [ met z n

Nadere informatie

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman Design Psychology Opdracht 3 - Stijl en tijdperk Joyce Karreman 0793350 Stijl en tijdperk - Onderzoek Kunstenaar: Roy Lichtenstein Stijl: Pop-art Biografie Roy Lichtenstein is een Amerikaanse Pop-art kunstenaar.

Nadere informatie

Basis workshop fotografie. Fotograferen is niets meer dan beelden vangen.

Basis workshop fotografie. Fotograferen is niets meer dan beelden vangen. Basis workshop fotografie Fotograferen is niets meer dan beelden vangen. COMPOSITE 2 Wat gebruiken we nu eigenlijk om tot een compositie te komen? Samenstelling van dominerende en ondersteunende beeldelementen.

Nadere informatie

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3, 4 of 5 Computeranimatie Massamedia Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een film die gemaakt is door foto

Nadere informatie