Constructie en Validatie van een Algemene Computervaardigheid Vragenlijst (ACV)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Constructie en Validatie van een Algemene Computervaardigheid Vragenlijst (ACV)"

Transcriptie

1 Constructie en Validatie van een Algemene Computervaardigheid Vragenlijst (ACV) Afstudeeronderzoek van Sharon Klinkenberg Vrij doctoraal Universiteit van Amsterdam Begeleiders: Noor Christoph Bert Bredeweg Peter Molenaar 15 november 2004 Eindversie Studentnummer

2 Samenvatting De toenemende rol die de computer in de huidige westerse samenleving inneemt, vereist van zijn gebruikers een zekere mate van vaardigheid. Deze is nodig om te kunnen voldoen aan de eisen die vanuit de maatschappij worden gesteld met betrekking tot informatie technologie. Gezien de centrale rol van de informatie technologie is het van belang om te weten hoe vaardig mensen zijn in het gebruik van de computer. Omdat er een gebrek is aan gevalideerde meetinstrumenten op het gebied van computervaardigheid, richt dit onderzoek zich op het construeren van een betrouwbare en valide algemene computervaardigheidsvragenlijst (ACV). Middels twee experimenten is een vragenlijst ontwikkeld met een hoge betrouwbaarheid en een hoge validiteit. Er hebben twee keer N=75 proefpersonen deelgenomen aan de experimenten. De validiteit van de vragenlijst is onderzocht door de items van de geconstrueerde vragenlijst te correleren met objectieve gedragsmetingen. De voor het eerste experiment gebruikte vragenlijst van 68 items leverde 47 valide vragen op. De gereviseerde versie leverde in experiment twee 58 valide vragen op. 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 2 Inleiding 4 Kennis en vaardigheid 5 Meten van vaardigheid 6 Validiteit in eerder onderzoek 7 Construct definitie 10 Hypothese en verwachtingen 13 Methode experiment één 14 Proefpersonen 14 Materialen 14 Procedure 17 Resultaten experiment één 18 Methode experiment twee 24 Proefpersonen 24 Materialen 24 Procedure 25 Resultaten experiment twee 26 Modelpassing 29 Discussie 30 Literatuur 34 Bijlage één 35 Bijlage twee 40 3

4 Inleiding In het huidige informatietijdperk vervult de personal computer een centrale rol. De computer als cognitief artefact is niet langer fictie maar feit. Gezien de hoeveelheid beschikbare informatie is het niet meer mogelijk alles te onthouden. Het kunnen vinden van en werken met informatie is daardoor belangrijker geworden. Terwijl de computer in het bedrijfsleven nagenoeg onmisbaar is, neemt deze ook in het onderwijs een steeds grotere plaats in. Kinderen maken al op jonge leeftijd kennis met de personal computer. Het biedt een alternatieve leeromgeving en schept de vaardigheden die later in het bedrijfsleven nodig zullen zijn. Uit onderzoek van Goodson et al. (1996) blijkt dat de opkomst van informatie technologie onvermijdelijk is en dat computervaardigheden noodzakelijk zijn voor het kunnen functioneren op de arbeidsmarkt. Gezien de algemene toegankelijkheid van informatie technologie en de rol die deze in de moderne samenleving heeft ingenomen, blijkt dit idee bewaarheid te worden. Uit onderzoek van het Committee on information technology literacy (CITL, 1999) blijken de Verenigde Staten steeds meer een informatie maatschappij te worden. Hierbij is de invloed van de computer van groot belang. Een computer voert niet alleen routinetaken uit, zoals het beheren van netwerken, maar kent vele functies. Mensen gebruiken om contact te onderhouden met vrienden en familie, beheren hun financiën in een spreadsheet, doen online hun bankzaken, gebruiken gespecialiseerde softwareprogramma s voor hun hobby s en het World Wide Web om informatie te zoeken. Ook in Nederland is deze tendens zichtbaar. Zowel in privé als zakelijk opzicht speelt de computer in ons land een grote rol. Men schrijft steeds minder met de pen, maakt meer digitale vakantiefoto s, raadpleegt het World Wide Web voor informatie en gebruikt diverse softwareprogramma s om de verzameling recepten, boeken en cd s te catalogiseren. Ook op de werkvloer is de computer niet meer weg te denken. De administratie van een bedrijf wordt bijgehouden op de computer en het merendeel van de werkzaamheden vereist het gebruik van een computer. Het CITL (1999) geeft als voorbeeld de situatie van een winkelbediende, die vroeger alleen met een kassa werkte. Dezelfde winkelbediende werkt vandaag de dag met een voorraadsysteem, transactiesysteem, creditcard systeem en andere bedrijfssystemen. Deze systemen zijn allen geïntegreerd binnen het bedrijf en het gebruik ervan is vanzelfsprekend. Mensen worden van alle kanten gestimuleerd om gebruik te maken van computers. De belastingdienst stimuleert mensen om hun jaarlijkse aangifte per computer te doen en banken adverteren met het gemak van elektronisch bankieren. Om gebruik te kunnen maken van de computers op de werkvloer en de computer ook in privé opzicht te gebruiken, is het voor mensen van belang dat zij met betrekking tot de computer een bepaalde mate van vaardigheid bezitten. De toenemende integratie van informatie technologie in de samenleving maakt kennis omtrent iemands computervaardigheid misschien wel even belangrijk als het intelligentie niveau. Door de 4

5 enorme toepassing van de computer op zoveel gebieden is een afdoende vaardigheid essentieel. De ontwikkeling van computervaardigheidstests staat in vergelijking met intelligentietests echter nog in de kinderschoenen. Om computervaardigheid te bepalen is informatie nodig over wat iemand nu werkelijk kan met een computer. Een valide en betrouwbare test kan deze informatie verschaffen. De validiteit en betrouwbaarheid van zo n instrument zijn van belang voor een consistente en realistische meting van computervaardigheid. Als het mogelijk is individuele vaardigheden te achterhalen middels een vragenlijst dan levert dat een aantal toepassingsgebieden op. Deze vragenlijst kan gebruikt worden als voortgangsindicator voor onderwijs in computervaardigheid, als onafhankelijke variabele in onderzoek, bij werkevaluatie en als instrument voor personeelsselectie. Een bijkomend voordeel zijn de kostenbesparingen die een vragenlijst met zich mee brengt. Het meten van computervaardigheid zou met een vragenlijst ongeveer vijftien minuten in beslag nemen. Een test waarbij vaardigheid gemeten wordt achter computers neemt al snel een uur in beslag en vereist veel en duur onderzoeksmateriaal. Een vragenlijst kan snel, goedkoop en bij grote groepen tegelijk worden afgenomen. De afgelopen jaren is er voornamelijk onderzoek gedaan naar computer gebruik, attitudes, angst, stress en percepties ten opzichte van de computer. Wat betreft de ontwikkeling van vaardigheidstests blijkt er op het punt van constructdefinitie nauwelijks consensus aanwezig. Op het gebied van de validiteit van deze studies blijkt nog weinig onderzoek verricht. Het doel van dit onderzoek is het construeren van een betrouwbare en valide algemene computervaardigheidstest in de vorm van een zelfrapportage vragenlijst. Voor zelfrapportage is kennis omtrent de eigen vaardigheden nodig. Deze zelfkennis omtrent de eigen vaardigheid zal voor een valide test overeen moeten komen met de werkelijke eigen vaardigheden. Hierbij rijst de vraag of het bezitten van kennis omtrent bepaalde computervaardigheden ook betekent dat er naar deze kennis gehandeld wordt. Kennis en vaardigheid In de cognitieve psychologie worden twee hoofdgebieden van kennis onderscheiden: declaratieve en nondeclaratieve kennis. Declaratieve kennis is bewust toegankelijk. Hierin wordt een onderscheid gemaakt tussen episodische en semantische declaratieve kennis. Episodische declaratieve kennis is de kennis over specifieke gebeurtenissen, semantische declaratieve kennis is feitenkennis. Nondeclaratieve kennis is niet bewust toegankelijk. Een onderdeel van nondeclaratieve kennis is procedurele kennis. Procedurele kennis is de onbewuste kennis over gewoonten, vertrouwde handelingen en ongeschreven regels (Tulving, 1985; Squire, 1987). Vaardigheid is een product van zowel declaratieve als nondeclaratieve kennis. Dit betekent dat de te verrichten handelingen zowel bewust als onbewust tot stand kunnen komen. Omdat vaardigheden voort kunnen komen uit zowel bewuste als onbewuste processen zou dit een discrepantie tussen declaratieve kennis over de eigen vaardigheid en de feitelijke eigen vaardigheid kunnen veroorzaken. Handelingen die voortkomen uit 5

6 onbewuste processen zijn immers moeilijk bewust toegankelijk. Geautomatiseerde procedurele kennis of vaardigheden worden naarmate de tijd verstrijkt steeds minder toegankelijk voor de bewuste herinnering (Anderson, 1990; Baker, 1994; Reder & Schunn, 1996; Veenman, 1993). Uit onderzoek van Veenman (2003) blijkt dat kennis omtrent de eigen vaardigheden niet overeen komt met de feitelijke eigen vaardigheden. In een meta-analyse naar zelfrapportage omtrent het construct metacognitie bleek geen significante correlatie aanwezig te zijn tussen het geobserveerde gedrag en de zelfrapportage. De oorzaak hiervoor zoekt Veenman onder andere in de ontoereikendheid van het geheugen en het sociaal wenselijk invullen van de vragen. Het onderwerp waar Veenman zich op richtte ging over de metacognitieve vaardigheden van proefpersonen met betrekking tot hun eigen studiegedrag. omdat computervaardigheid geen psychologisch construct is, is het naar verwachting beter zelf in te schatten. Om inzicht te krijgen in de verschillende methoden om vaardigheid te meten zullen de kenmerken en de voor en nadelen hiervan uiteen gezet worden. Meten van vaardigheid Voor het meten van gedrag kunnen twee benaderingen gehanteerd worden. Enerzijds kan er gemeten worden door middel van zelfrapportage, hierbij wordt de eigen mening over het eigen gedrag gemeten. Anderzijds kunnen er objectieve gedragswaarnemingen plaats vinden, waarbij het gedrag enigszins objectief bepaald wordt. Zelfrapportage gebeurt meestal door middel van het invullen van een vragenlijst. Dit stelt de onderzoeker in staat meerdere proefpersonen tegelijkertijd te onderzoeken. In tegenstelling tot een individueel gesprek of een hardop denk protocol kost dit relatief weinig tijd. Een vragenlijst kan bestaan uit open vragen, meerkeuze vragen en antwoordschalen. Open vragen kunnen methodologisch gezien de meeste problemen opleveren. Gezien de veelheid aan antwoordmogelijkheden is een systematische analyse moeilijk en zal de data eerst gecontroleerd en gecodeerd moeten worden. Het voordeel van open vragen is dat onverwachte categorieën alsnog aan het licht kunnen komen. De meerkeuze vragen zijn onder te verdelen in vragen waar slechts één antwoordmogelijkheid correct is en vragen waarop meerdere antwoorden aangegeven kunnen worden, ook wel een checklist genoemd. De meerkeuze vragen bieden met betrekking tot het meten van vaardigheid een strikte antwoordmogelijkheid. Proefpersonen kunnen bijvoorbeeld wel of niet vaardig zijn. Dit biedt de onderzoeker inzicht in de vaardigheden die de proefpersoon denkt te hebben maar biedt de proefpersoon niet de mogelijkheid om de mate van beheersing weer te geven. De antwoordschaal biedt deze mogelijkheid wel. Op de antwoordschaal kan op een schaal, van één tot bijvoorbeeld zeven, weergegeven worden in hoeverre de proefpersoon zich vaardig acht. Eén is dan bijvoorbeeld geheel niet vaardig en zeven heel vaardig. De grootte van de schaal en de bijbehorende uitersten kunnen variëren. De antwoordschaal is echter niet voor iedere situatie ideaal. Als het doel is te achterhalen of iemand wel of niet vaardig is, voldoet een meerkeuzevraag met dichotome antwoordmogelijkheden beter. 6

7 De objectieve gedragsmeting van computervaardigheid kan doormiddel van systematische observatie of log-files plaats vinden. De systematische observatie kan door een of meer personen en direct of achteraf door middel van video opnamen uitgevoerd worden. Systematische observatie biedt de mogelijkheid om gedrag meetbaar te maken maar mist de mogelijkheid motivationele of andere intentionele factoren bloot te leggen. Hiervoor zou een hardop denk protocol meer uitkomst bieden. Een nadeel aan systematische observatie is de bias die de beoordelaar kan veroorzaken. Het belieft de voorkeur systematische observaties door meerdere observatoren uit te laten voeren en de interbeoordelaars betrouwbaarheid te berekenen. Voorwaarde voor een goede systematische observatie is een heldere constructdefinitie en ondubbelzinnig geformuleerde categorieën. Log-files en andere registratiemethoden leveren een meer objectieve observatie op. Tevens bieden deze methoden de mogelijkheid om de beoogde data vrij direct te verwerken. Het onderhavige onderzoek zal voor zowel de zelfrapportage als de objectieve gedragsmeting gebruik maken van meerkeuze vragen met slechts twee antwoordmogelijkheden, correct of niet correct. Dit om het dichotome karakter van de vragen goed te kunnen ondervangen. Tevens is de objectieve gedragsobservatie beter uit te voeren als een criterium eenduidig beoordeeld kan worden. Validiteit in eerder onderzoek De validiteit van een zelfrapportagevragenlijst met betrekking tot eigen vaardigheid berust op het verband tussen de objectieve gedragswaarneming en de resultaten van de vragenlijst. Beiden moeten in methodologisch opzicht hetzelfde construct meten. De validiteit van een zelfrapportagevragenlijst kan bepaald worden door de convergente validiteit te berekenen. Dit is de correlatie met andere meet instrumenten die het zelfde construct beogen te meten. Computervaardigheid leent zich, wegens de mogelijkheid tot objectieve gedragswaarneming, goed voor het bepalen van de validiteit middels gedragswaarneming. De onderzoeken naar computervaardigheid hebben zich in het verleden echter niet tot nauwelijks gericht op de convergentie met objectieve gedragswaarnemingen. Validiteitsbepaling door gedragswaarneming heeft als groot voordeel dat er relatief zekere uitspraken gedaan kunnen worden omtrent de werkelijke vaardigheid. In de literatuur is nauwelijks te vinden dat er onderzoek middels gedragsobservatie is uitgevoerd. Wel is er in de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar attitude ten opzichte van informatie technologie, effecten van de computer op allerlei maatschappelijke facetten en zijn ook angst, stress en fysieke klachten veel besproken onderwerpen. In het kader van het huidige onderzoek zal enkel de literatuur betreffende het meten van computervaardigheid in ogenschouw genomen worden. Om tot een goede afbakening van het begrip computervaardigheid te komen zal de relevante literatuur onder de loep genomen worden. Hierbij zal gekeken worden naar de gebruikte definities, de operationalisaties, eventuele subcategorieën van computervaardigheid, de gebruikte constructie methoden, de betrouwbaarheid en validiteit. In tabel 1.1 staat de test, het aantal items van de test, het aantal subschalen, de betrouwbaarheid en validiteit 7

8 weergegeven. Tevens is weergegeven of in het onderzoek convergente validiteit met objectieve gedragsmetingen heeft uitgevoerd. Smit et al. (1999) onderscheiden in een meta-analyse naar het construct 'computer experience' twee categorieën. Enerzijds 'objective computer experience (OCE)' anderzijds 'subjective computer experience (SCE)'. De OCE wordt gekenmerkt door een objectieve kwantitatieve benadering. Er wordt gekeken naar het aantal computer interacties, gemeten aan de hand van verschillende variabelen. De SCE wordt gedefinieerd in termen van cognitieve factoren als: perceived competency, control en perceived usefulness; en affectieve factoren als: perceived enjoyment, anxiety, etc. De SCE geeft een weergave van de attitude ten opzichte van de computer. Een gedetailleerd meetinstrumenten is de Cassel Computer Literacy Test (Cassel & Cassel, 1984) aangehaald in Miller et al. (1997). Deze test bestaat uit 120 meerkeuzevragen gericht op het achterhalen van het functioneren van de gebruiker op de computer. De items zijn in zes subschalen onderverdeeld namelijk: computer development, technical understanding, computer structure, information processing, information retrieval en communication systems. Miller et al. (1997) bekritiseren echter dat er voor deze test geen data aanwezig is over de betrouwbaarheid en validiteit. De windows computer experience questionnaire (WCEQ) van Miller et al. (1997) is een dertien item tellende vragenlijst gericht op het achterhalen van iemands computer ervaring. Met betrekking tot de constructdefinitie blijkt uit de in deze test gehanteerde vragen dat het de onderzoekers voornamelijk gaat om de frequentie van gebruik en zijdelings om het bezit van specifieke vaardigheden. In vier vragen wordt gekeken of de gebruiker bekend is met een aantal gangbare snelkoppelingen. Deze vier vragen zijn een goede indicatie voor vaardigheden, maar uit de overige tien vragen betreffende gebruikersfrequentie wordt het construct computer vaardigheid niet weergegeven. De validiteit wordt beoordeeld op basis van een subject matter expert. Deze geeft zijn oordeel over de relevantie van de vragen met betrekking tot het construct. De betrouwbaarheid was met een cronbach s α van.74 goed. Ook de test-hertest betrouwbaarheid was significant (r=.97, p <.0001). Een ander probleem is de gedateerdheid van de test. Het onderzoek is geconstrueerd aan de hand van een windows 3.1 omgeving. Anno 2004 wordt dit besturingssysteem nauwelijks nog gebruikt. In het onderzoek van Jones et al. (1996) wordt een test ontwikkeld voor het meten van computer literacy. Het construct literacy wordt in dat onderzoek verwoord als de kennis omtrent computer hardware en heeft dusdanig geen betrekking op het meten van vaardigheden. De test bestaat uit twaalf meerkeuzevragen met vijf antwoord mogelijkheden inclusief een weet niet mogelijkheid. De betrouwbaarheid is bepaald door de proportie van beantwoorde vragen te vergelijken met die van eerder onderzoek. De convergente validiteit is gemeten door de test te correleren met een objectieve computer literacy test. Over deze objectieve test van Harrison & Rainer (1992) en Murphy et al. (1989) wordt verder geen informatie gegeven. Van de drie afgenomen experimenten blijkt één een significante correlatie te vertonen. 8

9 De in 1998 ontwikkelde computer understanding and experience scale van Potosky en Bobko (1998) formuleert computer experience als de mate waarin een persoon begrijpt hoe een computer te gebruiken. De gehanteerde twaalf vragen richten zich op kennis over de computer maar niet op het bezit van vaardigheden. De twee veronderstelde componenten technische en algemene competentie komen in een geroteerde componenten matrix duidelijk naar voren. De validiteit van de ontwikkelde test komt vrij uitvoerig aan bod. In een correlatie matrix worden de correlaties weergegeven tussen de test en nog dertien andere variabelen waaronder zelfrapportages, gebruiksfrequentie, leeftijd, geslacht en opleiding. Deze test blijkt significant te correleren met een vijf punts likert-schaal zelfrapportage omtrent de eigen computervaardigheid. In de correlatie matrix is echter geen objectieve vaardigheidsmeting opgenomen. De betrouwbaarheid van de schaal had een α van.93. Tabel 1.1 literatuuroverzicht computertests auteur test a.i. sub. be. validiteit o.g.m. Cassel & Cassel (1984) Cassel Computer Literacy Test nb nb nb Miller et al. (1997) windows computer experience questionnaire 13 nb.74 SME nee Jones et al. (1996) computer literacy 12 2 nb Convergentie ja Potosky en Bobko (1998) computer understanding and experience scale convergentie nee Bunz en Sypher (2001) computer- -web (CEW) fluency scale construct nee a.i. = aantal items, sub. = aantal subschalen, be. = betrouwbaarheid, o.g. = objectieve gedragsmetein, nb = niet bekend, SME = subject matter experts De computer- -web (CEW) fluency scale van Bunz en Sypher (2001) richt zich op de vaardigheden met betrekking tot computer, en webgebruik. In dit onderzoek wordt middels een prototypische methode (Oosterveld, 1996) de CEW fluency scale ontwikkeld. Na drie experimenten wordt een uiteindelijke vragenlijst van 55 items geconstrueerd. Deze vragenlijst heeft een betrouwbaarheid van Crombach s α.89 en is op te delen in vier subschalen. Deze subschalen zijn achtereenvolgend: computer (α.72), (α.75), web navigation (α.64) en web editing (α.79). De gebruikte items zijn geformuleerd in de trant van I can... met daarbij een taak omschrijving. Proefpersonen konden op een 5 punt likert schaal aangeven in hoeverre ze in staat waren de taak uit te voeren. De construct validiteit is middels een principale componenten analyse bepaald. De vier gevonden componenten zijn middels een geroteerde componenten analyse verkregen. De aanbevelingen genoemd in dit onderzoek dienen als basis voor de te ontwikkelen algemene computervaardigheid vragenlijst (ACV). De concrete formulering van de vragen maakt de CEW fluency scale uitermate geschikt voor objectieve gedragswaarneming. De geformuleerde computer, en web vragen zijn deels voor het huidige onderzoek vertaald. Uit de literatuur blijkt dat slechts het onderzoek van Jones et al. (1996) van de uitgevoerde onderzoeken zijn validiteit bewijst via gedragsobservatie. Helaas is de opzet van dat onderzoek niet gericht op het meten van vaardigheden. De overige studies waarin validatie onderzoek is gedaan richten zich niet op convergente validiteit met een gedragsobservatie. Tevens richt geen van de 9

10 geanalyseerde onderzoeken zich op algemene computervaardigheid. Alleen de Computer- -Web Fluency Scale richt zich op vaardigheidsmeting met betrekking tot de computer, en het web. Gezien het gebrek aan convergente validatie met objectieve gedragsmetingen zal het huidige onderzoek zich richten op het construeren en valideren van zo n test. Alvorens over te gaan op de onderzoeksopzet zal eerst duidelijk moeten worden wat de definitie van algemene computervaardigheid is. Construct definitie In de besproken literatuur worden uiteenlopende termen geïntroduceerd: computer literacy, interaction, competence, use, ability, experience en fluency zijn veel voorkomende begrippen (Smit et al. 1999). Deze verschillende benamingen lijken meerdere constructen te omvatten. Het Committee on information technology literacy (1999) heeft aanbevelingen gedaan met betrekking tot constructdefiniëring in de informatie technologie. Zij stellen dat iemand computervaardig is als deze persoon FITness vertoont. FITness staat voor Fluent with Information Technology. De FITness bestaat vervolgens uit de ondelen: intellectueel vermogen, fundamentele concepten en hedendaagse vaardigheden. Het intellectueel vermogen heeft betrekking op het kunnen toepassen van informatie technologie op complexe situaties en de gevolgen hiervan te overzien. De fundamentele concepten hebben betrekking op het theoretisch begrip over IT, het besef dat de IT berust op digitale informatie en hoe informatie georganiseerd kan worden (CITL, 1999). De hedendaagse vaardigheden hebben betrekking op de vaardigheden die nodig zijn om met hedendaagse computersoftware en IT om te kunnen gaan. De term fluency met IT zou een groot deel van de onduidelijkheid over de construct definitie van computervaardigheid ondervangen. In de literatuur komen echter ook definities voor die niet vallen binnen de door het CITL gevormde categorieën. Uit de bestudeerde literatuur zouden de constructen attitude, ervaring en vaardigheid afgeleid kunnen worden. Attitude zou betrekking hebben op de houding ten opzichte van de computer, hoe staat men tegenover informatie technologie. Dit heeft voornamelijk betrekking op het affect ten opzichte van de computer. Ervaring wordt in veel onderzoek gebruikt als indicatie voor de frequentie van gebruik. Deze twee constructen waren in tegenstelling tot computervaardigheid niet door het CITL (1999) opgenomen. Computervaardigheid is het construct dat met betrekking tot dit onderzoek nader gespecificeerd zal worden. Zoals de term en het CITL (1999) al aangeven gaat het om de vaardigheid die nodig is om met de computer om te kunnen gaan. Om te onderzoeken wat iemands vaardigheden zijn zullen de handelingen die bij verschillende taken horen getoetst moeten worden. Als definitie voor het construct computervaardigheid zal met betrekking tot dit onderzoek het volgende gehanteerd worden: Computervaardigheid is het kunnen uitvoeren van verschillende computertaken. Een test die als doel heeft het meten van iemands computervaardigheid, probeert te achterhalen hoeveel computertaken de gebruiker kan uitvoeren. Een computertaak is een doelgerichte handeling die 10

11 verricht wordt op de computer. Met doelgericht wordt bedoeld dat de handeling leidt tot een bepaald resultaat. De specificatie van de doelgerichte handelingen is afhankelijk van de omschrijving die behoort tot de toevoeging algemeen aan computervaardigheid. Pas als duidelijk is welke handelingen horen bij algemene computervaardigheid kunnen deze gespecificeerd worden. De computer verricht wegens zijn veelzijdige karakter vele taken en wordt op allerlei terreinen ingezet om de menselijke arbeid te verlichten. De veelzijdige gebruiksmogelijkheden van de computer vragen een zeker aanpassingsvermogen van zijn gebruikers. De gebruiker dient te begrijpen hoe de visuele representatie van de computer processen geïnterpreteerd dienen te worden om constructief gebruik te kunnen maken van de mogelijkheden die de computer biedt. De doeleinden waarvoor de computer kan worden ingezet zijn afhankelijk van de eisen van de gebruiker, de configuratie van het systeem en de software die op de computer geïnstalleerd is. De geïnstalleerde software geeft aan welke taken men op de computer kan uitvoeren. Algemene computervaardigheid richt zich op een breed gebruik van de computer. Het algemene gebruik bestrijkt meerdere kennis en vaardigheidsdomeinen. Om antwoord te krijgen op de vraag wat algemeen computergebruik is, is het van belang het begrip 'algemeen' te operationaliseren. In dit onderzoek zal dit gebeuren aan de hand van het cursus aanbod van de stichting ECDL (European Computer Drivers License) en een pilot studie naar computergebruik. Stichting ECDL is een initiatief van het Europese bedrijfsleven, waar men het creëren van een standaard voor praktische vaardigheden in de informatietechnologie noodzakelijk achtte. Het ECDL is een internationaal erkend basiscertificaat waarmee wordt vastgesteld of iemand over voldoende praktische kennis en vaardigheden beschikt om op professionele en efficiënte wijze met een computer om te gaan. Het ECDL bestaat uit zeven modules, voor elke module moet een test worden afgelegd om het volledige certificaat, het Europees Computer Rijbewijs, te kunnen halen. De zeven onderdelen die behoren tot het Europees Computer Rijbewijs zijn: basisbegrippen van informatietechnologie, de computer gebruiken en bestanden beheren, tekstverwerken, spreadsheets, databases, presenteren, informatie en communicatie. De module basisbegrippen van informatietechnologie heeft betrekking op kennis van de opbouw van een pc en de basisbegrippen van Informatietechnologie (IT) zoals gegevensopslag en geheugen, het gebruik van programmatuur en de mogelijkheden van informatienetwerken. Ook het begrip over hoe IT-systemen een rol spelen in het dagelijks leven en de mogelijke gevolgen van computers op de gezondheid komen hier in aan de orde. Daarnaast is er aandacht voor enkele juridische en veiligheidsaspecten verbonden aan computergebruik. De module computer gebruiken en bestanden beheren gaat over het bezit van kennis en vaardigheid in het gebruik van basisfuncties van een pc en het besturingssysteem. De gebruiker wordt geleerd 11

12 bestanden en mappen te beheren en te organiseren, mappen te kopiëren, verplaatsen en wissen. Daarnaast komt de omgang met desktop iconen en het werken met vensters aan bod. Ook zoekopdrachten en het uitvoeren van eenvoudige bewerkingsopdrachten behoren tot deze module. In de module tekstverwerken draait het om het omgaan met een tekstverwerkingsprogramma, waarbij eenvoudige handelingen die samenhangen met het maken, opmaken en afwerken van een document getoond moeten worden. Ook het omgaan met meer geavanceerde mogelijkheden binnen tekstverwerkingsprogramma's zoals het opmaken van standaardtabellen, het invoegen van illustraties en het importeren van bestanden worden behandelt. De spreadsheets module bestrijkt de basisconcepten van spreadsheets en de basishandelingen die verband houden met het maken, opmaken en gebruiken van een spreadsheet. Met gebruik van formules en functies is de gebruiker in staat eenvoudige bewerkingen uit te voeren. Ook de meer geavanceerde mogelijkheden van een spreadsheetprogramma zoals het importeren van objecten en het maken van schema's en diagrammen komen aan bod. In de module databases komen de basisconcepten van databases en het gebruik van een database op de pc aan de orde. De module bestaat uit 2 delen: het eerste test de vaardigheid om een eenvoudige database te ontwerpen, met behulp van een standaard databaseprogramma. In het tweede deel komt het, door gebruik te maken van zoekopdrachten, ophalen van informatie uit een bestaande database en het maken en wijzigen van rapporten aan bod. In de presentaties module komen het gebruiken van presentatiehulpmiddelen en het eenvoudige taken uitvoeren, zoals het maken, opmaken en voorbereiden van presentaties aan de orde. Ook leert de gebruiker presentaties voor verschillende groepen of situaties maken. Tevens worden eenvoudige handelingen zoals het maken van diagrammen en grafieken en het gebruiken van verschillende diaserie-effecten behandeld. Informatie en communicatie heeft betrekking op het verrichten van zoektaken op internet. Het opslaan en het printen van internetpagina's en zoekrapporten behoren tot het eerste deel van deze module. In het tweede deel komen elektronische (ver)zendprogrammatuur, het bijvoegen van documenten en het organiseren van mappen aan bod. De weergegeven modules zijn afkomstig van de website van het ECDL (http://www.ecdl.com). De eerder genoemde pilotstudie is bedoeld om eventuele extra categorieën van algemene computervaardigheid op te sporen en om te achterhalen of de door het ECDL geformuleerde categorieën ook daadwerkelijk naar voren komen. De pilotstudie bestond uit het versturen van naar 32 computergebruikers met de vraag weer te geven welke applicaties zij gebruikten. De gebruikte applicaties zijn vervolgens gecategoriseerd en vergeleken met de categorieën van het ECDL. In de methodesectie staan de resultaten van de pilotstudie weergegeven. 12

13 Hypothese en verwachtingen Zoals eerder vermeld is de doelstelling van dit onderzoek het construeren van een betrouwbare en valide algemene computervaardigheidsvragenlijst (ACV). Hier moet aan toegevoegd worden dat deze vragenlijst bedoeld is voor computers met een graphical user interfase (GUI). Gezien de categorieën van algemene computervaardigheid, applicaties bevat die enkel in een GUI omgeving werken is dit het uitgangspunt. De gestelde hypothese is dat op basis van de construct definitie van computervaardigheid een valide en betrouwbare computervaardigheidstest te ontwikkelen is. Analoog hieraan geldt de hypothese dat inzicht in de eigen vaardigheid omtrent computergebruik een betrouwbare en valide voorspeller is van de daadwerkelijke vaardigheid. De ACV is middels een tweetal experimenten tot stand gekomen. In het eerste experiment zijn achtereenvolgens de 68 geformuleerde vragen met de daarbij behorende computertaken bij N=75 proefpersonen afgenomen. In het tweede experiment zijn 19 vragen verbeterd en is de gehele vragenlijst afgenomen bij eveneens N=75 proefpersonen. De opzet van beide experimenten bestond uit het afnemen van de geconstrueerde computervaardigheidsvragenlijst. Na het invullen van deze vragenlijst werd de proefpersonen verzocht de overeenkomstige taken achter de computer uit te voeren. De twee experimenten zijn op een zelfde populatie op twee verschillende momenten afgenomen. Op basis van deze onderzoeksopzet is de verwachting een vragenlijst te construeren met een Crombach s α groter dan.7. Tevens wordt verwacht dat de correlaties tussen de vragen uit de vragenlijst en de taken allen significant zullen zijn. Een derde verwachting is dat de vragen behorende tot de specifieke categorieën van computervaardigheid afzonderlijke componenten zullen vormen met ieder een Crombach s α groter dan.7. Als de vragenlijst betrouwbaar en valide blijkt te zijn, zal er exploratief gekeken worden naar de invloed van gender en leeftijd op computervaardigheid. Tevens zal getoetst worden wat het thuisgebruik, het gebruik van de computer op het werk of voor de studie voor invloed heeft op de computervaardigheid. Als laatste zal gekeken worden of de computervaardigheid, gemeten met de ontwikkelde vragenlijst overeenkomsten vertoont met de eigen ingeschatte vaardigheid en de eigen ingeschatte frequentie van het gebruik hiervan. 13

14 Methode experiment één Proefpersonen Aan dit onderzoek hebben 75 proefpersonen deelgenomen, waarvan 33 mannen en 42 vrouwen. De proefpersonen waren voornamelijk Psychologie en Informatiekunde studenten aan de Universiteit van Amsterdam. De gemiddelde leeftijd van de proefpersonen was 23 (SD=7). De jongste deelnemer aan dit onderzoek was 18 en de oudste 64 jaar, waarbij vermeld moet worden dat deze oudste persoon wat betreft leeftijd een uitbijter vormde. Van de deelnemende proefpersonen was 89,3% jonger dan 30 jaar. Voor deelname aan het onderzoek kon één proefpersoonpunt verdiend worden. Van alle studenten informatiekunde en psychologie wordt geëist dat zij door deelname aan onderzoek proefpersoonpunten behalen. Onder de proefpersonen waren 60 Windows gebruikers, 2 Macintosh gebruikers en 1 Linux gebruiker. De overige 12 hadden niet aangegeven op welk systeem zij normaliter werken. Materialen Voor het meten en valideren van de algemene computervaardigheid is een vragenlijst met daaraan gekoppeld een takenpakket ontwikkeld. Om de zeven categorieën: basisbegrippen van informatietechnologie, de computer gebruiken en bestanden beheren, tekstverwerken, spreadsheets, databases, presenteren, informatie en communicatie, van het ECDL te toetsen en eventueel aan te vullen is een pilot studie uitgevoerd. De pilot studie bestond uit het versturen van naar 32 computergebruikers met de vraag weer te geven welke applicaties zij gebruikten. De resultaten hiervan wezen uit dat iedereen gebruik maakte van internet programmatuur. Van een tekstverwerkingsprogramma maakte 96,88% gebruik. werd door 87,5% gebruikt. Spreadsheetprogramma s werden gebruikt door 81,25%. De helft van de computergebruikers gebruikte presentatiesoftware als Powerpoint. Grafische software als Photoshop werd door 46,88% gebruikt. Van entertainmentprogramma s als mediaplayers of DVD software werd door 43,75% gebruik gemaakt. Statistische software werd door 28,13% gehanteerd. Van instant messengers maakten 21,88% gebruik. Van de ondervraagden gaf 18,75% aan de computer te gebruiken om te downloaden. Dit zelfde percentage gebruikte de computer voor database ontwikkeling. De computer werd door 15,63% gebruikt om te programmeren. Webdesign werd door 12,5% gedaan. Databases zoals Excess werd door 9,3% gebruikt. Er werd door slechts 3,13% zowel gechat via chatsites, als spelletjes gespeeld op de computer en dit zelfde percentage gebruikt de computer voor videobewerking. 14

15 Op basis van het ECDL en het pilot onderzoek zijn de volgende algemene software categorieën samengesteld. De toevoeging 'categorie' is gebruikt om geen onderscheid te maken tussen verschillende applicaties die een zelfde soort functionaliteit bieden (Anandra, 1998). Zo wordt er geen onderscheid gemaakt tussen bijvoorbeeld internet explorer en netscape navigator. Deze vallen beide in de categorie Internet. De gehanteerde software categorieën zijn achtereenvolgens: operating system (OS), internet, , tekstverwerken, spreadsheet, presentatie, webdesign, communicatie, entertainment, comprimeren, programmeren en internetbankieren. Deze categorieën worden gebruikt als subschalen voor algemene computervaardigheid. Voor de twaalf categorieën zijn specifieke taakomschrijvingen geformuleerd. De items uit de computervaardigheidsvragenlijst zijn overeenkomstig met de CEW scale (Bunz & Sypher, 2001), allen geformuleerd in de trant van Ik ben in staat... een bepaalde handeling op de computer uit te voeren. De vragen voor de onderdelen OS gebruik, internet en zijn grotendeels vertaald uit de CEW scale. Gezien er nog maar zeer weinig theorie omtrent het construct computervaardigheid bekend is, zijn de overige vragen middels de rationele methode (Oosterveld, 1996) ontwikkeld. Twee subject matter experts hebben de vragen geconstrueerd en op relevantie beoordeeld. Een voorbeeldvraag uit de categorie spreadsheet is Ik ben in staat in een spreadsheetprogramma (b.v. Excel) twee cellen samen te voegen. De computervaardigheidsvragenlijst bestaat in totaal uit 68 vragen. Op de items kan dichotoom gescoord worden. Er kan met ja of nee geantwoord worden op de vraag naar het vaardig zijn in een bepaalde handeling. Er kan op de totale vragenlijst van 0 tot 68 gescoord worden met een gemiddelde van 34, waarbij de hoogte van het getal overeenkomstig zou moeten zijn met de mate van computervaardigheid. Voor de afzonderlijke categorieën van computervaardigheid kon voor OS gebruik minimaal 0, gemiddeld 4 en maximaal 8 gescoord worden; voor internet was dit minimaal 0 gemiddeld 3 en maximaal 6; Op de categorie gebruik kon gemiddeld 5 en maximaal 10 gescoord worden; tekstverwerken had een maximum van 14 (gem. 7,5); spreadsheet maximaal 13(gem. 6,5); presentatie maximaal 8 (gem. 4) en voor webdesign konden maximaal 4 punten behaald worden (gem. 2). Het minimum van deze laatste lag overal op nul. Op de overige vijf categorieën: communicatie, entertainment, comprimeren, programmeren en internetbankieren kon per categorie 0 of 1 gescoord worden, gezien elke categorie uit één item bestaat. In tabel 2.1 staat dit nog eens schematisch weergegeven.. In het pakket van computervaardigheidstaken waren 66 taken opgenomen die corresponderenden met de computervaardigheidsvragenlijst. Twee vragen zijn om praktische redenen niet in de computervaardigheidstaken opgenomen. Dit waren de vragen over internet bankieren en programmeren. Verondersteld wordt dat personen die internetbankieren of kunnen programmeren 15

16 meer computervaardig zijn dan personen die dit niet kunnen. Het was echter praktisch niet uitvoerbaar om het internet bankieren als taak op te nemen. Het was tevens niet mogelijk een programmeertaak uit te voeren, gezien deze niet door alle proefleiders gecontroleerd zou kunnen worden. Een voorbeeld van een computertaak, die corresponderende met de eerder genoemde computervaardigheidsvraag, is Voeg de bovenste twee cellen A1 en B1 samen en type hier 'gemiddeld gewicht'. De computervaardigheidstaken zijn getoetst middels criteria. De te volbrengen taken moesten aan de criteria voldoen om goedgekeurd te worden. Bij goedkeuring werd de gegeven taak, mits binnen de dertig seconden uitgevoerd, beschouwd als volbracht. De scoremogelijkheid was eveneens 0 of 1, waarbij een 1 werd toegekend als de opdracht correct was uitgevoerd. Een voorbeeld van het criterium voor de taak Verwijder het bericht met het onderwerp onzinmail was De opdracht is voltooid als onzinmail verwijderd is en niet meer in de inbox staat. Het totale scorebereik van de computervaardigheidstaken liep van minimaal 0, tot maximaal 66 met een gemiddelde van 33. Het scorebereik van de afzonderlijke categorieën is identiek aan die van de computervaardigheidsvragenlijst en staat in tabel 2.1 weergegeven. In de tabel staan tevens de applicaties weergegeven die gebruikt zijn voor de operationalisatie van de computertaken. Tabel 2.1 score mogelijkheden per categorie en gebruikte applicatie Categorie Minimum Gemiddeld Maximum Gebruikte applicatie OS Windows2000 Internet InternetExplorer Hotmail tekstverwerken 0 7,5 14 MS Word spreadsheet 0 6,5 13 MS Excel presentatie MS Powerpoint Webdesign MS Frontpage Communicatie 0 0,5 1 MSNmessenger Entertainment 0 0,5 1 WindowsMediaplayer Comprimeren 0 0,5 1 WinZip Programmeren 0 0,5 1 Niet van toepassing Internetbankieren 0 0,5 1 Niet van toepassing. De exitvragenlijst vroeg de proefpersonen naar de sekse, leeftijd, gebruik van besturingssysteem, de zelf ingeschatte vaardigheid hiermee, het gebruik van de computer thuis, op het werk en voor de studie, de hoeveelheid gebruik van de computer en naar het gebruik van verschillende applicaties. De proefpersonen werd gevraagd aan te geven of en zo ja welke applicatie zij gebruiken als tekstverwerker, spreadsheetprogramma, presentatieprogramma, internetprogramma, programma, digitale agenda, webontwerpprogramma en mediaplayer. Voor elke applicatie werd gevraagd naar de taal waarin zij gewend waren te werken. De antwoordmogelijkheid was hier: Nederlands, Engels of anders. Tevens werd er gevraagd naar de eigen inschatting van de vaardigheid met dit programma. Proefpersonen konden dit op een vijfpuntschaal aangeven. De antwoordmogelijkheden waren: slecht, redelijk, gemiddeld, goed en zeer goed. De eerder genoemde eigenvaardigheid met het 16

17 besturingssysteem kon op eenzelfde schaal worden aangegeven. De uiteindelijke totaalscore voor de eigenvaardigheid bestond uit het gemiddelde van de ingevulde eigenvaardigheidvragen met een minimum van 9 en een maximum van 45(gem. 27). Ook werd de proefpersoon naar de frequentie van het gebruik van de applicatie gevraagd. Hiervoor waren acht antwoord mogelijkheden. Deze liepen uiteen van dagelijks tot eens in de zes dagen, wekelijks of maandelijks. De eerder genoemde hoeveelheid van computergebruik kon op eenzelfde schaal worden aangegeven. De totaalscore voor de frequentie van computergebruik bestond uit de gemiddelde score van de afzonderlijke frequentie vragen. De schaal liep van minimaal 9 tot maximaal 72(gem. 40,5). Procedure De proefpersonen werd medegedeeld dat zij meededen aan een computervaardigheidstest. In de onderzoeksruimte werd hen gevraagd de computervaardigheidsvragenlijst in te vullen. Voor het invullen van deze lijst kregen zij maximaal twintig minuten de tijd. Pas hierna werden de proefpersonen geconfronteerd met de computervaardigheidstaken die zij achter de pc moesten uitvoeren. Hier waren zij op voorhand niet van op de hoogte. Voor het uitvoeren van de computervaardigheidstaken kregen de proefpersonen maximaal veertig minuten de tijd. Het controleren van de computervaardigheidstaken werd door een proefleider een op een uitgevoerd. De proefpersonen kregen per taak maximaal dertig seconden de tijd om de opdracht te volbrengen. Voor dit experiment is gebruik gemaakt van meerdere proefleiders. De proefleiders werden gerekruteerd uit de studentenpopulatie van de afdeling psychologie. Voor aanvang van het experiment kregen de proefleiders een korte training omtrent het afnemen van de computer taken. Na afloop van het onderzoek werden de proefpersonen gedebriefed en konden zij de verdiende proefpersoonpunten in ontvangst nemen. Het afnemen van een onderzoek nam niet meer dan een uur in beslag. 17

18 Resultaten experiment één Aan de N=75 proefpersonen die aan dit experiment hebben deelgenomen zijn vier responssets toegevoegd. Het berekenen van de ø (phi) correlatie tussen de twee dichototome variabele: vraag en taak, vereist dat er geen nul in de teller voorkomt. Aangezien dit in de data van dit experiment wel het geval was, zijn er vier fictieve proefpersonen toegevoegd. Om te voorkomen dat er in de berekening een nul in de teller voorkomt, dienen alle cellen van de crosstabs minimaal één te zijn. Om dit te bewerkstelligen zijn voor elke vraag vier waarden toegevoegd. Dit betekent dat aan alle vragen een proefpersoon is toegevoegd die wel in staat was de computertaak uit te voeren en dit ook had aangegeven, een proefpersoon die wel de computertaak kon uitvoeren maar dit niet had aangegeven en nog twee proefpersonen die de computertaak niet konden uitvoeren maar die dit wel en niet hadden aangegeven. Het toevoegen van deze vier fictieve proefpersonen zal de resultaten niet beïnvloeden gezien alle vier de situaties in gelijke mate aan het gehele onderzoek zijn toegevoegd. Dit heeft tot gevolg dat deze vier toevoegingen elkaar uitmiddelen. Er is tevens gecontroleerd met welke applicaties de proefpersonen gewend zijn te werken. Verschil in het gebruik van applicaties met die uit dit onderzoek zou eventueel invloed kunnen hebben op de resultaten. Van de 67 tekstverwerkergebruikers gaven 66 aan MS Word en 1 Word Perfect te gebruiken. Alle 30 spreadsheet gebruikers gaven te kennen met MS Excel te werken. Voor het geven van presentaties werd door de 30 gebruikers MS PowerPoint als programma aangegeven. Als internetprogramma gaven 50 personen aan Internet Explorer te gebruiken en werd Netscape door 1 en Mozilla ook door 1 persoon gebruikt. Onder de 68 ers gebruikten er 32 Hotmail en 10 Outlook de overige 26 gebruikten andere clients waaronder Yahoo, Excite en Lotus. Slechts 7 personen maakten gebruik van een digitale agenda en 10 personen maakten gebruik van webontwerp programma s. Onder de 38 gebruikers van digitale mediaplayers gebruikten 21 Windows Mediaplayer en 2 Quicktime, de overige 15 gebruikten players waren Winamp, Kazaa en Realone. De voor dit onderzoek gebruikte OS en applicaties waren: Windows2000, InternetExplorer, Hotmail, MS Word, MS Excel, MS Powerpoint, MS Frontpage, MSNmessenger, WindowsMediaplayer en WinZip. De proefpersonen gaven aan gemiddeld eens in de drie dagen gebruik te maken van de computer, (N=75). Specifieker kwam naar voren dat men gemiddeld eens in de zes dagen gebruik maakte van een tekstverwerker (N=69), een maal per week van een spreadsheet programma (N=30), eens per maand van powerpoint (N=30), gemiddeld eens in de drie dagen van internet (N=60) en (N=68), een maal per drie dagen van een digitale agenda (N=7), een maal per week van een webdesign programma (N=10) en eens per vijf dagen van een mediaplayer (N=38). Deze gegevens zijn enkel weergegeven over die personen die daadwerkelijk gebruik maakten van een van deze applicaties. 18

19 De betrouwbaarheid van de afgenomen ACV had een Cronbach's α van,96 de betrouwbaarheid van de 66 computertaken had een α van,94. De afzonderlijke onderdelen van computervaardigheidsvragenlijst waren achtereenvolgens: OS gebruik,84; websurfen,74; gebruik,83; tekstverwerken,87 spreadsheet gebruik, 94; presentatie,91 en web design,90. Als grens voor een voldoende betrouwbaarheid wordt een apha van.7 aangehouden. Zoals eerder is aangegeven is de validiteit van de vragenlijst berekend met behulp van de ø (phi) correlatie. Er is getoetst welke items een significante correlatie vertonen tussen de vragenlijst en de computertaken. Van de 68 items bleken 19 niet significant te correleren met de computertaken. Van de 47 valide items is de hoogst gevonden correlatie (ø =.558, p <.0005) de laagst gevonden significante correlatie is (ø =.221, p =.05). Van de overige 19 niet valide vragen liep de correlatie uiteen van ø =.041 tot ø =.216 (niet significant bij p >.005). De negentien vragen die niet valide bleken te zijn waren afkomstig uit verschillende categorieën. Uit de categorie OS waren dit items twee (ø =.124, p =.272) en vijf (ø =.073, p =.515). Uit internet item tien (ø =.181, p =.108) en veertien (ø =.153, p =.175). In de categorie waren dit item zeventien (ø =.137, p =.223) en drieëntwintig (ø =.093, p =.41). De categorie tekstverwerken vertoonde de meeste niet valide vragen, dit waren de items: achtentwintig (ø =-.095, p =.399), negenentwintig (ø =.053, p =.636), dertig (ø =.081, p =.47), drieëndertig (ø =.181, p =.108), zevenendertig (ø =.052, p =.646) en achtendertig (ø =.21, p =.065). In de categorie spreadsheet waren de items eenenveertig (ø =.041, p =.715), drieënveertig (ø =.212, p =.06) en zevenenveertig (ø =.209, p =.066) niet valide. Van de presentatievragen waren de items vierenvijftig (ø =.145, p =.199), vijfenvijftig (ø =.216, p =.057) en zesenvijftig (ø =.138, p =.223) niet valide. Item zestig (ø =.083, p =.103) behorende tot de categorie entertainment was eveneens niet valide. In tabel 3.1 is het totaal overzicht van alle correlaties van de 66 items weergegeven. Om uitsluitsel te krijgen over de unidimensionaliteit van computervaardigheid is een factoranalyse op de zeven onderdelen uitgevoerd. Uit de onderdelen zijn de vragen die geen significante correlatie vertoonden met de computertaken verwijderd. De betrouwbaarheid van de schalen zijn hierna opnieuw berekend. Het OS gebruik had een Cronbach's α van,79; websurfen,68; gebruik,80; tekstverwerken,81 spreadsheet gebruik,92; presentatie,87 en web design,90. Tegen de verwachting in werden er twee principale componenten geëxtraheerd met een eigenwaarde groter dan één. De factoren OS, internet, en tekstverwerking laden hoog op component 1. De factoren spreadsheet, presentatie en webdesign laden hoog op component 2. Deze componenten verklaarden tezamen 71% van de gemeenschappelijke variantie. De factorladingen van de geroteerde factoranalyse staan weergegeven in tabel

20 Tabel 3.1 overzicht phi correlaties per item vraag * taak correlatie vraag * taak correlatie cvv1 * cvt1 (ø =.390, p =.001)* cvv34 * cvt34 (ø =.238, p =.035)* cvv2 * cvt2 (ø =.124, p =.272) cvv35 * cvt35 (ø =.226, p =.046)* cvv3 * cvt3 (ø =.350, p =.002)* cvv36 * cvt36 (ø =.239, p =.037)* cvv4 * cvt4 (ø =.390, p =.001)* cvv37 * cvt37 (ø =.052, p =.646) cvv5 * cvt5 (ø =.073, p =.518) cvv38 * cvt38 (ø =.210, p =.062) cvv6 * cvt6 (ø =.221, p =.050)* cvv39 * cvt39 (ø =.387, p =.001)* cvv7 * cvt7 (ø =.282, p =.013)* cvv40 * cvt40 (ø =.283, p =.013)* cvv8 * cvt8 (ø =.289, p =.011)* cvv41 * cvt41 (ø =.041, p =.715) cvv9 * cvt9 (ø =.255, p =.025)* cvv42 * cvt42 (ø =.288, p =.010)* cvv10 * cvt10 (ø =.181, p =.108) cvv43 * cvt43 (ø =.212, p =.060) cvv11 * cvt11 (ø =.268, p =.020)* cvv44 * cvt44 (ø =.374, p =.001)* cvv12 * cvt12 (ø =.347, p =.002)* cvv45 * cvt45 (ø =.444, p <.0005)* cvv13 * cvt13 (ø =.330, p =.003)* cvv46 * cvt46 (ø =.437, p <.0005)* cvv14 * cvt14 (ø =.153, p =.175) cvv47 * cvt47 (ø =.209, p =.066) cvv15 * cvt15 (ø =.390, p =.001)* cvv48 * cvt48 (ø =.354, p =.002)* cvv16 * cvt16 (ø =.390, p =.001)* cvv49 * cvt49 (ø =.544, p <.0005)* cvv17 * cvt17 (ø =.137, p =.223) cvv50 * cvt50 (ø =.368, p =.001)* cvv18 * cvt18 (ø =.330, p =.003)* cvv51 * cvt51 (ø =.373, p =.001)* cvv19 * cvt19 (ø =.419, p <.0005)* cvv52 * cvt52 (ø =.342, p =.002)* cvv20 * cvt20 (ø =.390, p =.001)* cvv53 * cvt53 (ø =.230, p =.041)* cvv21 * cvt21 (ø =.282, p =.014)* cvv54 * cvt54 (ø =.145, p =.199) cvv22 * cvt22 (ø =.290, p =.010)* cvv55 * cvt55 (ø =.216, p =.057) cvv23 * cvt23 (ø =.093, p =.410) cvv56 * cvt56 (ø =.138, p =.223) cvv24 * cvt24 (ø =.273, p =.017)* cvv57 * cvt57 (ø =.414, p <.0005)* cvv25 * cvt25 (ø =.370, p =.001)* cvv58 * cvt58 (ø =.324, p =.004)* cvv26 * cvt26 (ø =.524, p <.0005)* cvv59 * cvt59 (ø =.222, p =.048)* cvv27 * cvt27 (ø =.305, p =.007)* cvv60 * cvt60 (ø =.183, p =.103) cvv28 * cvt28 (ø = -.095, p =.399) cvv61 * cvt61 (ø =.491, p <.0005)* cvv29 * cvt29 (ø =.053, p =.636) cvv62 * cvt62 (ø =.542, p <.0005)* cvv30 * cvt30 (ø =.081, p =.470) cvv63 * cvt63 (ø =.375, p =.001)* cvv31 * cvt31 (ø =.345, p =.002)* cvv64 * cvt64 (ø =.340, p =.002)* cvv32 * cvt32 (ø =.329, p =.003)* cvv65 * cvt65 (ø =.322, p =.005)* cvv33 * cvt33 (ø =.181, p =.108) cvv66 * cvt66 (ø =.558, p <.0005)* ø = phi correlatie, cvv = computervaardigheidsvraag, cvt = computervaardigheidstaak, * = significant bij α.05 20

Europees Computer Rijbewijs

Europees Computer Rijbewijs Europees Computer Rijbewijs Met het Europees Computer Rijbewijs (European Computer Driving Licence, afgekort ECDL) kan de houder aantonen dat hij of zij kennis en vaardigheden beschikt op het gebied van

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

Het vormt de basis om de andere oefenprogramma s te kunnen volgen.

Het vormt de basis om de andere oefenprogramma s te kunnen volgen. Aanbod van computer oefenprogramma s KBO Prinsenbeek. 1. Basis Windows. Hierbij leert u de basisbeginselen van het besturingssysteem Windows. Na het volgen hiervan kunt u de computer op de juiste manier

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 ECDL Basis en Advanced Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten en prijzen

Nadere informatie

Producten en prijzen 2016 ECDL

Producten en prijzen 2016 ECDL Computervaardig op niveau Producten en prijzen 2016 Computervaardig op niveau 1 April 2016 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2, het Europees Computer Rijbewijs... 3 Kwalificatiedossiers en keuzedelen... 3

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Producten en prijzen 2008

Producten en prijzen 2008 Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland België ECDL Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl www.instruct.be Europees Computer Rijbewijs instruct@instruct.nl instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase Inleiding Door de toenemende globalisering en bijbehorende concurrentiegroei tussen bedrijven over de hele wereld, de economische recessie in veel landen, en de groeiende behoefte aan duurzame inzetbaarheid,

Nadere informatie

College Week 3 Kwaliteit meetinstrumenten; Inleiding SPSS

College Week 3 Kwaliteit meetinstrumenten; Inleiding SPSS College Week 3 Kwaliteit meetinstrumenten; Inleiding SPSS Inleiding in de Methoden & Technieken 2013 2014 Hemmo Smit Overzicht van dit college Kwaliteit van een meetinstrument Inleiding SPSS Hiervoor lezen:

Nadere informatie

1 Besturingssysteem. 1.1 Wat is een besturingssysteem? 1.2 Verschillende besturingssystemen. 1.3 Windows, verschillende versies

1 Besturingssysteem. 1.1 Wat is een besturingssysteem? 1.2 Verschillende besturingssystemen. 1.3 Windows, verschillende versies 1 Besturingssysteem 1.1 Wat is een besturingssysteem? Elke computer heeft een besturingssysteem. Zonder besturingssysteem kan een computer niet werken. Het besturingssysteem zorgt ervoor dat de computer

Nadere informatie

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen)

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Tabel 1, schematisch overzicht van abstracte begrippen, variabelen, dimensies, indicatoren en items. (Voorbeeld is ontleend aan de masterscriptie

Nadere informatie

Doel. cence (ECDL). Doelgroepp. Computer. toepassingen. 1. Basisbegrippen. 3. Word 4. Excel 5. Access. bezit. sering. Trainingsduur. uur.

Doel. cence (ECDL). Doelgroepp. Computer. toepassingen. 1. Basisbegrippen. 3. Word 4. Excel 5. Access. bezit. sering. Trainingsduur. uur. Europees Computer Rijbewijs Met het Europees Computer Rijbewijs (European Compu- ECDL) kan de houder aanto- ter Driving Licence, afgekort nen dat hij of zij kennis en vaardigheden beschikt op het gebied

Nadere informatie

Computeropleidingen mét een persoonlijke aanpak COMPUTEROPLEIDINGEN VOOR SENIOREN BEGINNERS GEVORDERDEN

Computeropleidingen mét een persoonlijke aanpak COMPUTEROPLEIDINGEN VOOR SENIOREN BEGINNERS GEVORDERDEN Computeropleidingen mét een persoonlijke aanpak COMPUTEROPLEIDINGEN VOOR SENIOREN BEGINNERS GEVORDERDEN Affligem Computeropleidingen 2011 2012 http://www.tvds.be Hoe inschrijven? Inschrijven kan ten laatste

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

ICT. Inhoudstafel. bekwaamheidsproef - module. 1. overzicht bekwaamheidsproef... 2

ICT. Inhoudstafel. bekwaamheidsproef - module. 1. overzicht bekwaamheidsproef... 2 bekwaamheidsproef - module ICT Inhoudstafel 1. overzicht bekwaamheidsproef... 2 2. Praktische opdracht... 3 2.1. Vooraf... 3 2.1.1. Inlichten van de deelnemer... 3 2.1.2. Nakijken van de infrastructuur...

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Dienstverlening en deelnemers in de Bibliotheek [voorbeeld]... 2 2.1 Dienstverlening... 2 2.2 Deelnemers...

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1

Samenvatting Hoofdstuk 1 1.1 Software Categorieën 1. Je kunt software in twee manieren indelen: 1. Systeemsoftware 2. Applicatiesoftware Systeemsoftware Systeemsoftware regelt en ondersteunt de werking van de computer. Dus het

Nadere informatie

6DPHQYDWWLQJ. De studie psychologie aan de Open Universiteit Nederland (OUNL) kent een hoge uitval.

6DPHQYDWWLQJ. De studie psychologie aan de Open Universiteit Nederland (OUNL) kent een hoge uitval. 6DPHQYDWWLQJ De studie psychologie aan de Open Universiteit Nederland (OUNL) kent een hoge uitval. Van de ongeveer 1200 studenten die per jaar instromen, valt de helft binnen drie maanden af. Om een antwoord

Nadere informatie

Computercommunicatie B: Informatiesystemen

Computercommunicatie B: Informatiesystemen Computercommunicatie B: Informatiesystemen Markus Egg Rijksuniversiteit Groningen Voorjaar 2007 Introductie: doelen van de cursus definitie van informatiesystemen voorbeelden van informatiesystemen klassieke

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Business Intelligence www.globalservices.be www.sap-training.be

Business Intelligence www.globalservices.be www.sap-training.be Business Intelligence www.globalservices.be www.sap-training.be Global Services + Business Intelligence = perfect match! Het concept Wenst u ook sneller inzicht in beleidsinformatie, rapportering en cijfers?

Nadere informatie

Trainingsomschrijving Excel 97 / 2000 / 2003 NL

Trainingsomschrijving Excel 97 / 2000 / 2003 NL Module 1 Basisvaardigheden Module 2 Spreadsheets opzetten Module 3 Layout en afdrukken Module 4 Grafieken Module 5 Functies Module 6 Geautomatiseerde oplossingsmethoden Module 7 Werken met databases Module

Nadere informatie

Cursusgids - Gevorderden lessen

Cursusgids - Gevorderden lessen Titel Cursusgids - Gevorderden lessen Eerste druk November 2015 Auteur Fred Beumer Digitaal Leerplein Website: www.digitaalleerplein.nl E-mail: info@digitaalleerplein.nl Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) 163 Samenvatting (Summary in Dutch) Er zijn slechts beperkte financiële middelen beschikbaar voor publieke voorzieningen en publiek gefinancierde diensten. Als gevolg daarvan zijn deze voorzieningen en

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Onze Microsoft gecertificeerde unieke Excel e-learning cursussen zijn incl.:

Onze Microsoft gecertificeerde unieke Excel e-learning cursussen zijn incl.: Cursus Inhoud 15 Modules - 15 Vragen Onze Microsoft gecertificeerde unieke Excel e-learning cursussen zijn incl.: * Praktijkopdrachten met real-time feedback bij gemaakte fouten * Rijke interactieve multimedia

Nadere informatie

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60)

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Auteurs: T. Batink, G. Jansen & H.R.A. De Mey. 1. Introductie De Flexibiliteits Index Test (FIT-60) is een zelfrapportage-vragenlijst

Nadere informatie

PTA informatietechnologie TL Houtrust cohort 14-15-16

PTA informatietechnologie TL Houtrust cohort 14-15-16 Het vak informatietechnologie kent in de mavo (TL) géén centraal examen, maar uitsluitend een schoolexamen. Het vak bestaat uit de flex-blokken: science, webdesign en media. Schoolexamen derde leerjaar

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument ComVoor Voorlopers in communicatie 31 oktober 2011 Review M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende

Nadere informatie

Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC

Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI Naasten op de IC bedoeld? De CQI Naasten op de IC is bedoeld is bedoeld om de kwaliteit van de begeleiding en opvang van

Nadere informatie

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek E: info@malvee.com T: +31 (0)76 7002012 Het opzetten en uitvoeren van een medewerker tevredenheid onderzoek is relatief eenvoudig zolang de te nemen stappen bekend

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Toets-ICT Praktijk modules Basis modules (ECDL Basis) Gevorderden modules (ECDL Advanced) Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl

Nadere informatie

Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen

Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen Snel en efficiënt informatie archiveren en delen met anderen Wat is DocToKeep? Als gebruiker van de computer krijgt u massa's informatie te verwerken. De informatiestroom aan internetpagina's, e-mails,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 6 Dit proefschrift gaat over de ontwikkeling van een instrument om sociale competentie van basisschoolleerlingen te meten. Het doel van die meting is om aanknopingspunten te bieden voor het bevorderen

Nadere informatie

Inhoud. Subject: Taak 1.2.16 Wat is een portfolio? Paul van der Linden MT1a Periode 2 School Docoments, user 9994 Year 2007-2008

Inhoud. Subject: Taak 1.2.16 Wat is een portfolio? Paul van der Linden MT1a Periode 2 School Docoments, user 9994 Year 2007-2008 Inhoud Taak 1.2.16 Inhoud... 1 Voorwoord... 2... 3 Wat is de inhoud van een portfolio?... 3 Persoonlijk CV... 3 Persoonlijke Competenties... 4 Dossier... 4 Persoonlijk Ontwikkelingsplan... 4 Hoe kan ik

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

9. Een fotoalbum maken

9. Een fotoalbum maken 323 9. Een fotoalbum maken PowerPoint is een programma waarmee u presentaties kunt maken. Een presentatie bestaat uit dia s. Deze dia s kunt u op een computerscherm bekijken, of met een beamer op een scherm

Nadere informatie

Excel 2010 in 17 stappen

Excel 2010 in 17 stappen Omschrijving Volledige progressieve training Excel 2010 in 17 stappen (17 modules, 153 rubrieken) Duur 12:45 Inhoud 1. Ontdek Excel, vul een tabel in De basisfuncties van Excel: voer uw eerste handelingen

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

15 July 2014. Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding

15 July 2014. Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding 1 Overzicht Steeds vaker komen we de term web applicatie tegen bij software ontwikkeling. Een web applicatie is een programma dat online op een webserver

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Bent u nu dus genoodzaakt om een nieuwe computer te kopen? NEE, want er is een goede, ja zelfs gratis, oplossing voorhanden.

Bent u nu dus genoodzaakt om een nieuwe computer te kopen? NEE, want er is een goede, ja zelfs gratis, oplossing voorhanden. Linux Mint Als u een computer hebt die met Windows XP werkt weet u inmiddels dat u met die computer niet meer veilig kunt internetten, omdat Windows XP niet meer door Microsoft wordt onderhouden. Bent

Nadere informatie

1. De Office-programma s

1. De Office-programma s 19 1. De Office-programma s In dit boek maakt u kennis met drie programma s uit het bekende Microsoft Officepakket: Word, Excel en PowerPoint. Word is een veelzijdig tekstverwerkingsprogramma waarin u

Nadere informatie

Vitaliteit en de Vita-16. Jorien Strijk (TNO) Wanda Wendel-Vos (RIVM) Susan Picavet (RIVM) Hedwig Hofstetter (TNO) Vincent Hildebrandt (TNO)

Vitaliteit en de Vita-16. Jorien Strijk (TNO) Wanda Wendel-Vos (RIVM) Susan Picavet (RIVM) Hedwig Hofstetter (TNO) Vincent Hildebrandt (TNO) Vitaliteit en de Vita-16 Jorien Strijk (TNO) Wanda Wendel-Vos (RIVM) Susan Picavet (RIVM) Hedwig Hofstetter (TNO) Vincent Hildebrandt (TNO) Aanleiding Positieve kijk op gezondheid Focus niet langer op

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Verschillende zelftest Zelf test: Waar liggen jouw grenzen? Zelf test: Hoe ga jij om met agressie? Zelf test: Welke vrijwilligersklus past bij jou?

Verschillende zelftest Zelf test: Waar liggen jouw grenzen? Zelf test: Hoe ga jij om met agressie? Zelf test: Welke vrijwilligersklus past bij jou? Verschillende zelftest Zelf test: Waar liggen jouw grenzen? Zelf test: Hoe ga jij om met agressie? Zelf test: Welke vrijwilligersklus past bij jou? Microsoft office 2003 Office 2003 Word: Office 2003 Excel:

Nadere informatie

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9 Woord vooraf Het Basisboek Methoden en Technieken biedt je een handleiding voor het opzetten en uitvoeren van empirisch kwantitatief onderzoek. Je stelt door waarneming vast wat zich in de werkelijkheid

Nadere informatie

Docentenhandleiding. AaBeeCee-Digitaal. Rekenen met Excel

Docentenhandleiding. AaBeeCee-Digitaal. Rekenen met Excel Docentenhandleiding AaBeeCee-Digitaal Rekenen met Excel 2005-2012 Instruct, Postbus 38, 2410 AA Bodegraven Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn.

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. MTO A tentamen 1 e gelegenheid 1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. 2d Stap empirische cyclus. Volgens Heiman. Afleiden van empirische predicties uit

Nadere informatie

1 Introductie Office 365 13. 2 Abonneren en instellen 21. 3 Outlook 27. 4 Communiceren met Lync 45

1 Introductie Office 365 13. 2 Abonneren en instellen 21. 3 Outlook 27. 4 Communiceren met Lync 45 1 Introductie Office 365 13 Inleiding 14 Bekijken en bewerken 16 Samenwerken en plannen 17 Website en Lync 19 2 Abonneren en instellen 21 Installeren 22 Registreren 23 Mobiele back-up 23 Lync installeren

Nadere informatie

Opleidingscatalogus: Automatisering

Opleidingscatalogus: Automatisering Opleidingscatalogus: Automatisering t WEB Opleidingen, Adviezen & Hoofdvestiging: Zeppelinstraat 7 7903 BR Hoogeveen Tel: 0528-280888 Fax: 0528-280889 Website: www.tweb.nl E-mail: info@tweb.nl Opleidingen

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau Vaardigheden Wat zijn vaardigheden? Vaardigheden geven aan waar iemand bedreven in is. Ze zijn meestal aan te leren. Voorbeelden van vaardigheden zijn typen en kennis van het Nederlands. Wat meet Q1000

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997)

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Achtergrond In de literatuur over (chronische)pijn wordt veel aandacht besteed aan de invloed van pijncoping strategieën op pijn.

Nadere informatie

Tussentijds is er een pauze voor een kop koffie of een kop thee, welke bij de prijs is inbegrepen.

Tussentijds is er een pauze voor een kop koffie of een kop thee, welke bij de prijs is inbegrepen. 2014 Cursussen KBO Goirle verzorgt al sinds jaren computercursussen op velerlei gebied. In deze folder leest u welke cursussen er worden gegeven. Wanneer u een cursus gaat volgen worden de benodigde boeken

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Detector Ability Achtergronden bij het instrument

Detector Ability Achtergronden bij het instrument Detector Ability Achtergronden bij het instrument P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Computerweg 1, 3542 DP Utrecht Postbus 1087, 3600 BB Maarssen tel. 0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 www.picompany.nl

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk1

Samenvatting Hoofdstuk1 Samenvatting Hoofdstuk1 Software kun je sorteren in allerlei manieren zoals: - De geschreven taal van de software of de taak waarvoor de software geschreven is. - Het platform waarop de software moet draaien.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

28-10-2015. Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden.

28-10-2015. Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden. Docent: Marcel Gelsing Je kunt deze presentatie na afloop van de les downloaden. Ga naar: www.gelsing.info Kies voor de map Eindopdrachten Download: Integrale eindopdracht Fase 1.pdf Les 1: fase 1 en 2

Nadere informatie

3KA Toegepaste informatica

3KA Toegepaste informatica 3KA Toegepaste informatica Thierry Willekens, leerkracht Koninklijk Technisch Atheneum Mol 2008 WOORD VOORAF Alle leerlingen verwerven de basisvaardigheden van ICT in het eerste jaar van de eerste graad

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Opleiding Toegepaste Psychologie Opleiding Logopedie en Audiologie. MT1 MT2 MT3 Ba LOG Ba AUD. Duur van het examen: 1 uur Versie: 1

Opleiding Toegepaste Psychologie Opleiding Logopedie en Audiologie. MT1 MT2 MT3 Ba LOG Ba AUD. Duur van het examen: 1 uur Versie: 1 Academiejaar 2010-2011 Proefexamen Algemene Psychologie Opleiding Toegepaste Psychologie Opleiding Logopedie en Audiologie MT1 MT2 MT3 Ba LOG Ba AUD Opleidingsonderdeel: Docent of vakcoördinator: Algemene

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Deel 1 Word 2010

Inhoudsopgave. Deel 1 Word 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 9 Nieuwsbrief... 9 Introductie Visual Steps... 10 Wat heeft u nodig?... 10 Verschillende versies... 11 Uw voorkennis... 11 Hoe werkt u met dit boek?... 12 De volgorde van lezen...

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg Werkinstructies voor de 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI JGZ bedoeld? De CQI Jeugdgezondheidzorg (CQI JGZ) is bedoeld om de kwaliteit van zorg rond de jeugdgezondheidzorg te meten vanuit het perspectief

Nadere informatie

Fysieke Vaardigheid Toets DJI

Fysieke Vaardigheid Toets DJI Fysieke Vaardigheid Toets DJI Naar normering van toetstijden dr. R.H. Bakker dr. G.J. Dijkstra TGO, februari 2013 TGO Fysieke Vaardigheid Toets DJI: naar normering van toetstijden 1 TGO Fysieke Vaardigheid

Nadere informatie

De ontwikkeling van een video-

De ontwikkeling van een video- De ontwikkeling van een video- based Situational Judgment Test Lonneke A. L. de Meijer en Marise Ph. Born Erasmus Universiteit Rotterdam Jaap van Zielst De Politieacademie Henk T. van der Molen Erasmus

Nadere informatie

Tussentijds is er een pauze voor een kop koffie of een kop thee, welke bij de prijs is inbegrepen.

Tussentijds is er een pauze voor een kop koffie of een kop thee, welke bij de prijs is inbegrepen. 2014-2015 Cursussen KBO Goirle verzorgt al sinds jaren computercursussen op velerlei gebied. In deze folder leest u welke cursussen er worden gegeven. Wanneer u een cursus gaat volgen worden de benodigde

Nadere informatie

Outlook 2000 beginners

Outlook 2000 beginners Outlook 2000 beginners campinia media Roger Frans Frans, Roger Outlook 2000 - beginners / Roger Frans; Geel: Campinia Media vzw, 2000; 197 p; index; 29 cm; gelijmd. ISBN: 90.356.1137.3; NUGI 854; UDC 681.3.06

Nadere informatie

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Samenvatting en Conclusies Samenvatting van het onderzoeksproject De studies die in dit proefschrift worden

Nadere informatie

WERKOMGEVING... 3 INSTELLINGEN... 3 BASISVAARDIGHEDEN... 3 INVOEREN GEGEVENS... 3 OPMAAK... 3

WERKOMGEVING... 3 INSTELLINGEN... 3 BASISVAARDIGHEDEN... 3 INVOEREN GEGEVENS... 3 OPMAAK... 3 Competentieprofiel Excel Basis De gebruiker van dit document mag: het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven, evenals afgeleide werken maken, onder de volgende voorwaarden: Naamsvermelding. De gebruiker

Nadere informatie

PowerPoint 2010 in 12 stappen

PowerPoint 2010 in 12 stappen Omschrijving Volledige progressieve training PowerPoint 2010 in 12 stappen (12 modules, 123 rubrieken) Duur 14:21 Inhoud 1. Leer PowerPoint kennen en maak uw eerste dia's Ontdek PowerPoint en voer uw eerste

Nadere informatie

Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen HET LEVEN. Dr. Ruth Dalemans

Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen HET LEVEN. Dr. Ruth Dalemans Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen IMPACT VAN AFASIE OP HET LEVEN Dr. Ruth Dalemans Onderzoek en onderwijs Promotietraject Rol van de student

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt

Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt Hoofdstuk 7: Als Excel vastloopt 7.0 Inleiding De meeste mensen die Excel gebruiken hebben af en toe te maken met vertraging en vastlopen van het systeem. Soms verschijnt zelfs de boodschap "Er is een

Nadere informatie

Installatiehandleiding HDN Certificaat

Installatiehandleiding HDN Certificaat Installatiehandleiding HDN Certificaat HDN Helpdesk T: 0182 750 585 F: 0182 750 599 M: helpdesk@hdn.nl 1 Inhoudsopgave Installatiehandleiding Inleiding - Het HDN certificaat, uw digitale paspoort...3 Hoofdstuk

Nadere informatie

Taxis Pitane SQL beheerder. Censys BV - Eindhoven

Taxis Pitane SQL beheerder. Censys BV - Eindhoven Taxis Pitane SQL beheerder Censys BV - Eindhoven Inhoud Wat is Taxis Pitane SQL beheerder?... 3 Kenmerken van de software... 3 De juiste SQL server editie voor uw organisatie... 3 SQL Server 2008 Express...

Nadere informatie

Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe

Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe 16.0 Inleiding Wanneer je de betekenis van een serie nummers in een presentatie wilt weergeven, zal je ondervinden dat een diagram de meest effectieve manier

Nadere informatie

Google Drive 2014-2015. Ontwerp van proeven met Google Drive en insluiten in Smartschool

Google Drive 2014-2015. Ontwerp van proeven met Google Drive en insluiten in Smartschool Google Drive 2014-2015 Ontwerp van proeven met Google Drive en insluiten in Smartschool Vivo TKO Kortrijk 1 Google Drive en Smartschool 1 Inleiding Met Google Drive is het mogelijk om documenten, rekenbladen,

Nadere informatie

Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeursopleidingen in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie

Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeursopleidingen in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie Algemeen Reglement van de Certificering voor instructeursopleidingen in het toepassingsgebied van de bedrijfsnoodorganisatie Nederlands Instituut BedrijfsnoodOrganisatie Versie 2: Maart 2015 Inhoudsopgave

Nadere informatie

PTA (15/16/17) ITTL PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING LENNART GERNAND EN BRAM VD HOEVEN

PTA (15/16/17) ITTL PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING LENNART GERNAND EN BRAM VD HOEVEN 2015 PTA (15/16/17) ITTL PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING LENNART GERNAND EN BRAM VD HOEVEN Programma van toetsing en afsluiting ITTL ITTL (= informatie technologie) is een flex vak dat alleen op Houtrust

Nadere informatie