Colofon. Derden mogen alleen met bronvermelding gebruik maken van dit materiaal.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Colofon. Derden mogen alleen met bronvermelding gebruik maken van dit materiaal."

Transcriptie

1

2 Colofon Medewerkers Illustraties: Rioned Foto s: Pyke Kroes, Marjolein Staal, Hans Wilschut en Rioned Projectleiding, ideeën, organisatie en ontwikkeling werkboek: Marjolein Staal en Pyke Kroes Vormgeving werkboek: Argiope webdesign Ppoint regels rwzi: Anje Groen Gastlesinformatie: Hans Wilschut Boek wonderwel: Hans Wilschut Lespakket Over de pot en de put: Stichting Rioned Afdelingen riolering van de 6 deelnemende gemeenten Fotomodellen: Hanna en Niek De Krijger, Jonne en Sanne Buursma, Esselieske Verzorgen gastlessen: Hilda Buursma en Fernanda de Zwart Derden mogen alleen met bronvermelding gebruik maken van dit materiaal.

3 De volgende organisaties hebben een financiële en inhoudelijke bijdrage geleverd aan het project: Gemeenten: Dongeradiel, Dantumadiel, Kollumerland c.a., Ferwerderadiel, Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen. De NME-Centra: De Klyster (Dantumadiel, Dongeradeel, Kollumerland c.a., Ferwerderadiel), NME Achtkarspelen en NME Tytsjerkseradiel, Stichting Rioned levert de lespakketten: Over de pot en de put. Het lesprogramma is uitgebracht in opdracht van Stichting RIONED en ontwikkeld met Stichting Veldwerk Nederland en SME-Advies. Wetterskip Fryslan: verzorgt de excursies op de rioolwaterzuivering o Rwzi Birdaard; Hikkaarderdijk 44, 9111 HR Birdaard; Klaarmeester Jan Hoekstra, tel: o Rwzi Dokkum; Hogedijken 102, 9101 WZ Dokkum; Klaarmeester Harmen Witteveen, tel: o Rwzi Kootstertille: Aldedijk 25 a, 9288 XA Kootstertille; Klaarmeester Oege Pieters, tel: Wonderwel: bedenken, verzorgen en overdragen van de gastles It Fryske Gea voor de prijs van de fotowedstrijd (een natuurexcursie voor elke gemeente)

4

5 Inhoudsopgave 1. Inleiding Doelen Waaruit bestaat het rioolproject Hoe lang duurt het project De gastles Het thuisonderzoek Excursie naar een rioolwaterzuivering Fotowedstrijd Achtergrondinformatie Lessen Werkbladen 1 t/m 5 (met evt. antwoordbladen) Bijlage Bijlage

6

7 1. Inleiding Per dag maakt iedereen 120 liter water vuil! Tanden poetsen, toilet doorspoelen, douchen, wassen en afwassen. In huis en op school maken we water vies en spoelen het weg door een putje. Regen, sneeuw en ijzel: ook het water dat buiten valt, verdwijnt. Wat doen we met dit regen- en afvalwater? Waar gaat dit water naar toe? Eigenlijk weten we dit niet precies. Dat het goed geregeld is, is een ding dat zeker is, want het vieze water spoelt gewoon weg en we krijgen in Noordoost Fryslân altijd weer lekker schoon water uit de kraan. Tja, het lijkt allemaal zo makkelijk en dat is precies de reden dat de 6 gemeenten een project over het riool hebben ontwikkeld. Door dit project leren de kinderen en hun ouders deze verborgen wereld kennen. En natuurlijk komt de relatie tussen wat jezelf kan doen om het riool optimaal te laten werken ook aan de orde. Welkom in de boeiende wereld van afvalwater, rioolwaterzuiveringsinstallaties, buizen, pijpen, watermeters en zwanenhalzen. Alle basisscholen worden uitgenodigd om (kosteloos) mee te doen aan dit project met een bijzonder luchtje. Veel plezier, De samenwerkende NME-Centra van de gemeenten in NOF 7

8 2. Doelen Doelgroep Het project is bedoeld voor het basisonderwijs en kan schoolbreed opgepakt worden. Hiervoor wordt het Lespakket Over de pot en de put aangeboden aan alle groepen van alle basisscholen in Noordoost Fryslân. Voor groep 8 en combinatiegroep 7/8 is een eigen kort maar krachtig programma samengesteld. Hierbij hoort o.a. een gastles, een thuisonderzoek en een excursie aan een rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi). De lesdoelen zijn: De kinderen weten welke apparaten water verbruiken, waar het water het huis binnenkomt en waar het water het huis verlaat. De kinderen hebben de werking van een rioolwaterzuivering of rzwi gezien en geroken en beseffen wat wel en niet in de riolering mag worden gegooid en waarom dit schadelijk is voor de pompen en het proces van de zuivering. De kinderen weten dat het water wordt gezuiverd door bacteriën en lucht (zuurstof) en dat dit een natuurlijk proces is. De kinderen ontdekken het verband tussen hygiëne en het rioolwaterstelsel en leren hoe in de geschiedenis zich dit heeft ontwikkeld. Kinderen maken kennis met het riool door op zoek te gaan naar de wereld achter het afvoerputje en de regenpijp (verkenning van een verborgen stuk van hun eigen leefomgeving). De kinderen leren dat zonder riool een normaal en gezond leven niet mogelijk is (geur is onverdraaglijk, en mensen zouden snel ziek worden van alle bacteriën). Kinderen leren wat ze wel en niet in het riool mogen gooien en maken kennis met het gemeentelijk beheer van het riool en leren wat de eigen verantwoordelijkheid is binnen deze infrastructuur. Kinderen ontdekken dat door alle huizen en gebouwen afvoerleidingen lopen, die uiteindelijk naar één centraal punt gaan. Kinderen leren dat het vervuilde water naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi) gaat om daar gereinigd te worden. De kinderen leren hoe een rwzi werkt en hoe afvalwater weer schoon wordt gemaakt. Kinderen en ouders leren wat de rol is van de Gemeente en Wetterskip Fryslân en wat hun eigen rol is in de waterkringloop. 8

9 3. Waaruit bestaat het rioolproject? Ieder basisschool in Noordoost Fryslân ontvangt: I. Lespakket van Rioned: Over de pot en de put voor groep 1 t/m 8 Rioned heeft over het riool een lespakket ontwikkeld voor de groepen 1 t/m 8. Dit lespakket wordt u hierbij aangeboden. Het lespakket neemt de kinderen op een speelse manier mee naar de wereld achter het afvoerputje en het gat in de wc en de putten in de straat. Waar gaat het water heen, wat doen we ermee en waarom is het belangrijk voor volksgezondheid, droge voeten en het milieu? In het lespakket zit een DVD, een informatieboekje en een set buizen. 9

10 II. Speciale aanvulling voor groep 7 en 8 Help mijn eendje verdwijnt in het riool De 6 gemeenten in NOF hebben het lespakket van Rioned speciaal voor groep 7 en 8 uitgebreid met het project Help mijn eendje verdwijnt in het Riool en dat bestaat uit: Projectboekje met Lesbrief Gastles op school Badeendjes: voor ieder kind uit groep 8 of combi groep 7/8 een badeendje Thuisonderzoek, naar de weg van het water Rondleiding op een rioolwaterzuiveringsinstallatie Cd-rom powerpoint: veiligheidsinstructies rwzi en powerpoint informatieboekje: Water weg Fotowedstrijd De reden van deze speciale aanvulling is de overtuiging dat duurzaamheidsonderwijs afgestemd moet worden op de belevingswereld en het ontwikkelingsniveau van het kind. In groep 7 en 8 zijn de kinderen nieuwsgierig en is het toegestaan om op excursie te gaan naar een rioolwaterzuivering. Bij het ontwikkelen en uitvoeren van dit project is uitgegaan van ervarend leren en kennis verwerven. Elke groep 7/8 krijgt bij aanvang van het project een gastles waarin ze een soort minicollege krijgen over de werking van het riool en waarbij ze zelf aan de slag gaan. Ze onderzoeken een zwanenhals, maken een mini waterzuivering en ze maken zelf een drol. Bovendien krijgt iedere leerling uit groep 7/8 aan het begin van het project een eigen badeend. Met het badeendje gaan ze een thuisonderzoek doen en op zoek naar de fascinerende wereld van het riool in de eigen omgeving. Ze moeten foto s maken met de badeend en alles wat met water in huis te maken heeft. Op deze wijze worden ook de ouders bij het project betrokken. Tot slot gaan de kinderen eventueel op excursie naar een rioolwaterzuivering in de buurt van hun school, waar ze kunnen zien waar hun afvalwater gezuiverd wordt. 10

11 4. Hoe lang duurt het project? U kunt het project zo lang of zo kort maken als u wilt. Voor groep 7/8 geldt dat u minimaal een week kunt werken aan dit project. Het project begint met de gastles en/of met lessen die u uit de lesbrief haalt. Het eendje wordt geïntroduceerd en het thuisonderzoek wordt besproken. Tot slot kunt u met uw klas op bezoek bij de rioolwaterzuivering. 5. De gastles Voor het plannen van de gastles wordt u gebeld door een medewerker van het NME-centrum. De gastles van ongeveer één tot anderhalf uur wordt gegeven in uw eigen klaslokaal door een medewerker van het NME-centrum. De leerkracht zoekt van te voren de filmpjes op die gebruikt worden tijdens de les: en gaat na of ze werken en bedient de computer tijdens de gastles. De les bestaat uit een introductie waarbij de voorkennis van kinderen wordt geactiveerd met vragen als: Waar komt op school het water vandaan als je de kraan opendraait? Wat gebeurt er nadat je hebt doorgetrokken? Dit wordt ondersteund door filmpjes en demonstraties. Vervolgens gaan de kinderen zelf aan de slag en gaan ze klassikaal een drol maken van ontbijtkoek, pindakaas en appelstroop. De benodigde materialen worden meegenomen door de gastdocent. Het is handig om een fototoestel bij de hand te hebben tijdens de gastles. 11

12 6. Het thuisonderzoek Ieder kind krijgt een eigen badeendje en een werkblad. Ze kunnen het eendje een naam geven. Samen met het eendje gaan de kinderen op onderzoek uit. Op het werkblad geeft het eendje de opdracht om ludieke foto s te maken van situaties in hun eigen omgeving, in huis of op straat van (afval)water en rioolonderwerpen met het badeendje. De foto s worden vervolgens geprint en op het werkblad geplakt (zie les 2 en werkblad 3). 7. Excursie rioolwaterzuivering Er zijn vijf locaties met een rwzi in het gebied. Dit is rwzi Birdaard, Burgum, Damwâld, Dokkum en Kootstertille. Vanwege veiligheidseisen is het niet toegestaan om met basisschool leerlingen een bezoek te brengen aan rwzi Damwoude en Burgum. Nadat u zich heeft aangemeld wordt u ingedeeld. We streven er naar om een rwzi te kiezen zo dicht mogelijk bij u in de buurt van de school. Maar het is op voorhand niet te beloven dat dit zal slagen. Hoe lang duurt de excursie? De excursie duurt ongeveer een uur. Voor de heenen terugreis moet u extra tijd inplannen. U moet zich melden bij de klaarmeester en het veiligheidsprotocol getekend aan hem overhandigen. Slecht weer? De klaarmeester kan als het weer slecht is, of bij calamiteiten in de zuivering, de excursie afzeggen, hij belt dan met de school. Begeleiding: Er is begeleiding nodig vanuit school. Er zijn per 15 kinderen 3 begeleiders nodig. Wat moet de leerkracht van te voren met de begeleiders bespreken? Wetterskip Fryslân heeft een veiligheidsprotocol. De leerkracht instrueert van te voren de begeleiders over deze veiligheidseisen. De begeleiders hebben als taak ervoor te zorgen dat de groep bij elkaar blijft. Rennen is niet toegestaan. En de kinderen mogen nergens aankomen i.v.m. draaiende machineonderdelen. Ook over de rand hangen van de waterbassins is erg gevaarlijk. 12

13 Kleding: Warme kleding die makkelijk zit en vies mag worden. Laarzen en evt. regenkleding. Meenemen: Getekend formulier van Wetterskip Fryslân (bijlage 1) Fototoestel Badeendjes (zodat ook op deze locaties foto s kunnen worden gemaakt voor het thuisonderzoek) Eten/drinken: Op de rwzi mag niet gegeten worden. De kinderen mogen dan ook geen etenswaren meenemen. Wat moet de leerkracht van te voren met de leerlingen bespreken? De leerkracht geeft voor de excursie naar de rwzi een voorbereidende les waarin de veiligheidsinstructies worden besproken. Deze veiligheidseisen zijn in een ppoint weergegeven en een verplicht onderdeel. Het is in deze lesbrief opgenomen als les 3. Deze veiligheidsinstructies zijn van essentieel belang!!! We hebben bij een rwzi te maken met waterbassins met een diepte van 3 meter en kolkend water, ronddraaiende machineonderdelen en niet zichtbare bacteriën. Wat kan de leerkracht na de excursie met de kinderen doen? Er is een aantal lessuggesties in deze lesbrief opgenomen die specifiek zijn voor dit project, zoals het thuisonderzoek en een werkblad voor na het bezoek aan de rwzi. In het lespakket van Rioned zitten voor alle groepen van de basisschool lesideeën (zie les 4 en de lessen op cd rom van Rioned). 8. Fotowedstrijd Ter afsluiting van het project organiseren we samen met de gemeenten een fotowedstrijd. Iedere deelnemende school zoekt de mooiste, ludiekste foto uit en stuurt deze in. Stuur de foto naar NME-Centrum De Klyster: met als onderwerp: fotowedstrijd riool. Naam van de school en naam van de fotograaf. Foto s moeten in digitaal formaat ingestuurd worden. De foto moet met een digitale camera of met een goed fototoestel genomen zijn. De foto moet minstens pixels breed (liggende foto) of pixels hoog (staande foto) zijn. Per gemeente wint 1 klas een natuurecxursie van It Fryske Gea. 13

14 9. Achtergrondinformatie Iedereen heeft schoon water nodig om te leven. Het is niet vanzelfsprekend dat er overal schoon drinkwater en wc s zijn. Nog maar honderd jaar geleden werd ontdekt dat je ziek kon worden van vies water. In die tijd kregen in Nederland vooral grote steden riolering en een waterleidingnet. Het vieze water kwam nog wel steeds direct in het oppervlaktewater. Vanaf 1960 tot halverwege 1980 werden vooral bij grotere woonplaatsen rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi s) gebouwd. In Fryslân zijn 28 rwzi s. Wetterskip Fryslân beheert ze. In Noordoost Fryslân staan deze zuiveringen in Dokkum, Birdaard, Burgum, Damwoude en Kootstertille. Nu vinden we het heel logisch dat er schoon water is, en er altijd water uit onze kraan komt. Maar in veel landen (denk aan Serious Request in 2013) is geen riolering aangelegd en drinken kinderen ongezuiverd water uit een stinkende rivier. Water wie zijn daar allemaal mee bezig? Waterleidingbedrijf Vitens zorgt in Fryslân voor de aanvoer van drinkwater. Wetterskip Fryslân zorgt voor de zuivering van het afvalwater, houdt het water op peil in sloten, vaarten en kanalen om droogte en wateroverlast tegen te gaan en beheert en bewaakt dijken, kaden en oevers voor uw veiligheid. De gemeenten zorgen voor de riolen. En Rijkswaterstaat is verantwoordelijk voor het beheer van grote rivieren, kanalen, het IJsselmeer, de Noordzee en de Waddenzee. Drinkwater Drinkwaterbedrijven winnen water uit de grond, uit rivieren, rivieroevers of uit de duinen. Vitens gebruikt voornamelijk grondwater om drinkwater te maken. Water dat ooit als neerslag op aarde terechtgekomen is of is meegevoerd door rivieren en uiteindelijk de grond in gesijpeld. Eenmaal in de grond legt het water een lange ondergrondse reis af naar de plaats waar het nu gewonnen wordt. De bodem fungeert als filter en daardoor is het water meestal al van een goede kwaliteit als Vitens het uit de grond haalt. Je noemt dit waterwingebieden. Vitens heeft ongeveer 110 waterwingebieden waar grondwater wordt opgepompt om het te zuiveren en er drinkwater van te maken. In Noordoost Fryslân is er een waterwingebied in Burgum. In Noordburgum wordt het water in een drinkwaterfabriek gezuiverd. Daar wordt het heel goed schoongemaakt. Zo schoon dat wij het kunnen drinken. Als het water helemaal schoon is, gaat het via de waterleiding naar de huizen. Meestal zit bij de voordeur onder de vloer een watermeter. Hierop kun je de watermeterstand aflezen. En zo weet het waterleidingbedrijf hoeveel water je verbruikt. 14

15 Rioolwater Al het water dat we gebruiken in huis bij de wastafel, toilet, douche, gootsteen of wasmachine verdwijnt. Via afvoerbuizen, vaak zwarte of grijze buizen in muren en vloeren, loopt het water naar een riool onder het huis. Om stankoverlast te voorkomen, moet elke rioolaansluiting in huis een stankslot hebben. Bijvoorbeeld de bekende zwanenhals. Er mag geen afval in het toilet worden gegooid zoals bijvoorbeeld frituurvet, verfresten, maandverband en doekjes. Dat veroorzaakt verstoppingen en sommige afvalstoffen kunnen niet worden afgebroken. Er mag alleen water, poep en plas (de stoffen die uit ons lijf komen) en (af)waswater in het riool. De gemeente is verantwoordelijk voor de openbare riolering en dat het afvalwater in de straat wordt afgevoerd. De gemeente inspecteert de riolering met een camera. En komt de gemeente wel eens een krokodil tegen in het riool? In Nederland niet. Maar het verhaal gaat dat er in de riolen van New York wel degelijk krokodillen leven die als kleintjes door het toilet zijn gespoeld. Dat is geen werkelijkheid, maar het eerste bericht over de kroko-riooldillen stamt al uit Regenwater loopt via afvoergoten en kolken in het riool. Het regenwater loopt vanaf het dak via de dakgoot de regenpijpen in. Om verstopping te voorkomen, hoort daar een bladvanger op. Vaak zijn regenpijpen op het openbare riool aangesloten. ls de gemeente afval- en regenwater apart houdt, gaan er twee buizen naar de straat. Eén voor het afvalwater en één voor het regenwater. Dit is het geval in nieuwere woonwijken. Zuivering rwzi Birdaard 15

16 Via grote buizen en pompen stroomt het afvalwater door het riool en komt het binnen bij de waterzuivering. Daar wordt eerst het grove vuil uit het afvalwater gehaald. Dit gebeurt met speciale roosters. Het water is dan nog steeds vies. Dit water gaat naar grote waterbakken (beluchtingscircuit). Deze bakken zijn met elkaar verbonden. In deze bakken zitten bacteriën. Grote elektromotoren zorgen dat er voldoende lucht, zuurstof bij het water komt. Dat hebben bacteriën nodig om te kunnen leven. Ze eten eigenlijk de viezigheid op en maken het water weer schoner. Dit heet biologische zuivering. Mensen die de zuivering hebben gebouwd, hebben dit afgekeken van het slootleven. Daar ruimen kleine beestjes (bacteriën) de poep en plas voor ons op. Het schoongemaakt water komt vervolgens in een grote nabezinkbak. De bacteriën die dan nog in het water zitten, zijn zo zwaar geworden dat ze naar de bodem zakken als een dikke prut (slib). Het schoongemaakte water uit de bezinkbak gaat via een zandfilter terug naar het oppervlaktewater (een sloot, rivier of een meer). Een deel van de bacteriemassa gaat terug naar de beluchtingscircuit om zich daar weer vol te eten. Een ander deel gaat naar de slibbuffertanks. Hier dikt het slib in. Dit betekent dat het water er zoveel mogelijk uit gaat. 16

17 Als de bufferbak vol is, wordt het slib afgevoerd met een vrachtauto naar Heerenveen. Daar wordt er nog meer water uit het slib geperst en blijven er slibkoeken over. De slibkoeken worden vermalen en gaan naar de verbrandingsoven. Het slib kan ook worden vergist waardoor er biogas ontstaat. En van dit gas kun je weer elektriciteit maken. De aanleg en onderhoud van de riolering en het zuiveren van afvalwater in de rioolwaterzuive- ringsinstallatie kost geld. Iedereen moet hieraan mee betalen, zowel huishoudens als bedrijven. Je noemt dit rioolheffing en zuiveringsheffing. De rwzi in Dokkum De klaarmeester Harmen Witteveen werkt bij de rwzi in Dokkum. De poep en plas van de mensen uit Dokkum, Ternaard, Hantumhuizen, Hantum, Peasens, Moddergat, Lioessens, Oostmahorn, Anjum, Morra, Oosternijkerk, Nes, Wierum Oostrum, Ee, Engwierum, Kollum, Kollumerpomp Warfstermolen, Munnekezijl, Burum, Oudwoude, Krabburen, Dokkumer-Nieuwe Zijlen, Brânbuorren, Raard worden schoongemaakt in deze rwzi. Het schoongemaakte water wordt uiteindelijk geloosd in het Lauwersmeer. De rwzi in Birdaard De klaarmeester Jan Hoekstra werkt bij rwzi in Birdaard. De poep en plas van de mensen uit Jelsum, Cornjum, Britsum, Stiens, Wijns, Birdaard, Blija, Ferwerd, Hallum, Hijum, Oude Leije, Finkum, Marrum, Wanswerd, Foudgum, Brandgum, Holwerd, Reitsum, Ginnum, Jislum, Lichtaard worden schoongemaakt in deze rwzi. Het schoongemaakte water wordt geloosd in de Dokkumer Ee. De rwzi in Kootstertille De klaarmeester Oege Pieters werkt bij rwzi in Kootstertille. De poep en plas van de mensen uit Buitenpost, Twijzel, Jistrum, Kootstertille, Drogeham, Gerkesklooster, Augustinusga, Surhuizum, Harkema, Stroobos en Surhuisterveen worden schoongemaakt in deze rwzi. Het schoongemaakte water wordt geloosd op het Prinses Margrietkanaal. 17

18 Oege Pieters heeft zelf een beluchtingssysteem bedacht door bestaande technieken te gebruiken en met elkaar te combineren. Dit systeem verbruikt veel minder energie en brengt veel meer zuurstof in dan de puntbeluchters die bij de meeste rwzi s worden gebruikt. En zuurstof is het allerbelangrijkste voor de werking van de biologische zuiveringsinstallatie. Omdat de bacteriën bij voldoende zuurstof het best hun werk kunnen doen. De rwzi in Burgum Hier komt de poep en plas van de mensen uit: Gytsjerk, Ryptsjerk, Tytsjerk, Hurdegaryp, Noardburgum, Suwâld, Burgum, Garyp, Eastermar en Earnewâld. Het schoongemaakte water wordt geloosd op het Prinses Margrietkanaal. Het slib wordt vergist in een vergistingsinstallatie. Vanwege deze installatie is het niet toegestaan om excursies voor basisschoolleerlingen te organiseren. De rwzi in Damwâld De poep en plas van mensen uit: Rinsemageest, Wouterswoude, Damwoude, Broeksterwoude, Westergeest, Kollumerzwaag, Zwaagwesteinde, Veenwouden wordt hier schoongemaakt. Het schoongemaakte water wordt geloosd op de Zwemmer. Vanwege veiligheidseisen is het niet toegestaan om excursies voor basisschoolleerlingen op deze rwzi te organiseren. Klaarmeester De beheerder van de rwzi wordt klaarmeester genoemd. Het woord klaarmeester komt uit het Duits. Het Duitse woord klar (spreek uit klaar ) betekent helder/schoon. Minizuivering (IBA) Huizen in de buitengebieden, die niet op de riolering zijn aangesloten, hebben een minizuivering (=IBA). Een IBA werkt hetzelfde als de grote rwzi s. Er wordt ook zuurstof toegevoegd en er zijn ook bacteriën aan het werk. Eén keer per jaar wordt de IBA geleegd omdat er te veel bacteriën groeien. 18

19 10. LESSEN LES 1 Het riool, achtergrondles en duik in de geschiedenis In deze les gaat u samen met de kinderen het boekje Water Weg lezen. Als verwerking wordt werkblad 1 gemaakt. Tenslotte bespreekt u het werkblad met de klas. Materiaal: boekje Water Weg en/of powerpoint Water Weg op cd-rom werkblad 1: geschiedenis riool (2 pagina s) antwoorden werkblad 1 werkblad 2: woordzoeker Werkvorm: klassikaal Tijdsduur: 20 minuten Uitvoering: U begint met het voorlezen van het boekje Water Weg. Dit boekje kan op het elektronisch schoolbord worden getoond, zodat de kinderen mee kunnen lezen. Tijdens het vertonen van de powerpoint is er ruimte voor het stellen van vragen en het beantwoorden daarvan. Na het voorlezen van het boekje Water Weg deelt u werkblad 1 uit. De kinderen lezen het krantenartikel over het ontstaan van de riolering in Londen en vullen het werkblad zelfstandig in. De kinderen die klaar zijn mogen de woordzoeker maken. Tenslotte kunt u het werkblad nabespreken. LES 2 Thuisonderzoek In deze les gaat u het badeendje introduceren, het werkblad 3: thuisonderzoek uitdelen en het thuisonderzoek uitleggen. De introductie start met een demonstratie van de buizen, het sifon en de zwanenhals uit het lespakket en een klassengesprek. Materiaal: voor ieder kind een badeendje werkblad 3: Thuisonderzoek (2 pagina s / voor ieder kind kopiëren) voorbeelden voor werkblad 3 buizen en verbindingsstukken, sifon en zwanenhals, twee emmers: 1 gevuld met water en een lege emmer en een litermaat. Werkvorm: klassikaal en individueel Tijdsduur: klassikale deel: 30 min. Het thuisonderzoek is verdeeld over meerdere dagen en per kind afhankelijk. Uitvoering: Met de buizen en verbindingstukken, sifon en zwanenhals begint u een demonstratieproef voor de klas. U draait een aantal stukken buis met verbindingsstukken aan elkaar en stelt ondertussen vragen zoals: 19

20 Waarvoor worden deze buizen gebruikt? Dit zijn water afvoerbuizen (deze afvoerbuizen zijn ook wel grijs en zwart). Hiermee verlaat het water uit de wastafel, toilet, douche, gootsteen of wasmachine het huis. Via deze buizen wordt het water verplaatst naar de straat. Hoe verplaatst dit water? Demonstreer hier door water door de buizen te laten lopen in de emmer dat er verloop in moet zitten van hoog naar laag. Alle buizen moeten schuin of naar beneden lopen zodat het afvalwater wegstroomt en niet blijft stilstaan. Laat de zwanenhals zien. Waar zit dit? Wat is het? En wie weet hoe de zwanenhals werkt? Door alle viezigheid in het afvalwater stinkt het in de buizen. Om stankoverlast te voorkomen, moet elke rioolaansluiting in huis een stankslot hebben. Bijvoorbeeld de bekende zwanenhals. Door/in de u-vorm van de zwanenhals blijft water staan en door dit water worden vieze luchtjes tegengehouden. Soms stinkt het heel erg uit het afvoerputje van de douche bijvoorbeeld. Wat is er dan aan de hand? De zwanenhals werkt dan niet, misschien is het water in de u-vorm wel opgedroogd. Dan staat het riool in open verbinding met de lucht in huis. Dit is op te lossen door wat water in de betreffende gootsteen, wasbak of putje te gieten. Vaak begint het riool buiten vlak bij de voordeur. Hebben jullie een luik bij de deur? Wat zie je als dit opent? Je ziet een buis deze buis loopt van onder het huis, door de tuin of onder de oprit naar de straat. Daarna introduceert u het badeendje: Jullie gaan samen met het eendje op onderzoek uit. Ieder kind krijgt een badeendje en kan het een naam geven. Deel vervolgens werkblad 3: Thuisonderzoek uit en bespreek dit werkblad. Op dit werkblad geeft het eendje de opdracht om ludieke foto s te maken van situaties in de eigen omgeving, in huis of op straat van (afval)water en rioolbuizen en andere water/riool gerelateerde onderwerpen. De foto s worden vervolgens geprint en op het werkblad geplakt. Indien de werkbladen klaar zijn wordt de mooiste foto van de klas gekozen. Deze foto kan worden ingestuurd en doet mee aan de gemeentelijke fotowedstrijd. 20

21 LES 3 Veiligheid op de rioolwaterzuivering LET OP! Deze les is verplicht, indien u de waterzuivering bezoekt! In deze les gaat u de leerlingen voorbereiden op het bezoek aan de rwzi (rioolwaterzuiveringsinstallatie). Wetterskip Fryslân hanteert een aantal strenge veiligheidseisen die van te voren met de leerlingen moeten worden doorgenomen. Daarna gaan de kinderen in groepjes een aantal vragen voor de klaarmeester formuleren. Materiaal: Werkvorm: Tijdsduur: Uitvoering: powerpoint Veiligheidseisen op cd-rom formulier veiligheidseisen Wetterskip Fryslân (bijlage 1) werkblad 4 Vragen aan de klaarmeester (meenemen naar excursie) klassikaal 30 minuten Met de leerlingen bekijkt u de powerpoint op het elektronische schoolbord.. De powerpoint speelt automatisch af. Dit is een speelse presentatie die u tijdens het bekijken ervan met de leerlingen bespreekt. Na afloop wordt het officiële formulier ondertekend. Tip: het geeft extra gewicht wanneer u dit formulier rond laat gaan door de klas en door alle leerlingen laat ondertekenen. Dit formulier neemt u mee naar de rioolwaterzuivering. Laat de kinderen individueel of in groepjes op werkblad 4, vijf vragen aan de klaarmeester opschrijven. De klaarmeester is de baas van de rwzi. Neem deze vragen mee naar de excursie. LES 4 Na de excursie naar de rioolwaterzuivering Dit is de verwerkingsles na de excursie. U bekijkt nogmaals een filmpje over een rwzi. En bespreekt met de kinderen de excursie na. Tot slot mogen de kinderen de quiz op het werkblad gaan maken. Materiaal: Werkvorm: Tijdsduur: Uitvoering: Er zijn een aantal korte filmpjes op beeldbank over een rioolwaterzuivering. Werkblad 5: zoek de sleutel en het antwoordblad klassikaal en individueel 20 minuten Nagesprek over de excursie naar de rioolwaterzuivering. Bekijk nogmaals een korte film op beeldbank over watergebruik in huis of de rioolwaterzuivering of de waterkringloop. Kopieer voor ieder kind van te voren werkblad 5. Laat ze na het filmpje het werkblad 5 zelfstandig maken. En laat de kinderen het raadsel oplossen (het antwoord is: badeend). 21

22 werkblad 1 Geschiedenis riool Wat betekent The Great Stink? Hoe werkt de wc op het plaatje? Waarom komt er in Nederland geen cholera meer voor? Wat is het gevaar als je een rivier gebruikt als open riool? Waarom zijn de meeste putdeksels rond?

23 vervolg werkblad 1 Geschiedenis riool De wc op het plaatje ziet er heel anders uit dan de wc die je nu in huis hebt. Bedenk hoe een wc er over 100 jaar uit zal zien. Teken het. Heeft de wc nog speciale nieuwe functies? Schrijf die er dan ook bij.

24 antwoorden werkblad 1 Geschiedenis riool Waarom komt er in Nederland geen cholera meer voor? (antwoord: Omdat we schoon drinkwater hebben en omdat vies water de riolering in gaat en niet zomaar op straat komt) Wat is het gevaar als je een rivier gebruikt als open riool? (antwoord: als er steeds meer mensen de rivier als open riool gaan gebruiken, gaat het stinken en kunnen bacteriën zich makkelijk verspreiden en ziektes veroorzaken) Waarom zijn de meeste putdeksels rond? (antwoord: een rond deksel kan niet in de put vallen)

25 werkblad 2 Woordzoeker

26 werkblad 3 Thuisonderzoek Weetje: Ons water kost 1,35 per 1000 liter. Dat is 0,0014 ct/liter.

27 vervolg werkblad 3 Thuisonderzoek

28 voorbeelden voor werkblad 3 Thuisonderzoek Weetje: Ons water kost 1,35 per 1000 liter. Dat is 0,0014 ct/liter.

29 voorbeelden voor werkblad 3 Thuisonderzoek

30 werkblad 4 Vijf vragen aan de klaarmeester

31 werkblad 5 Zoek de sleutel Beantwoord de vragen en vind de sleutel van dit project. 1 Dit bruine spul dat je lichaam verlaat mag wel doorgespoeld worden. 2 In huis gebruik je water. Bijvoorbeeld om jezelf schoon te maken. Dit water ve- dwijnt daarna in het afvoerputje. Om jezelf schoon te maken stap je onder een sproeier waar water uit komt. Dit noem je: 3 Hoe heet het beroep van de baas op de waterzuivering. 4 In de beluchtingsbakken zitten een soort beestjes die het water schoon eten. Hoe heten deze beestjes? 5 Hoe heet de organisatie die eigenaar is van de rioolwaterzuivering waar je bent geweest? 6 Welke reststof blijft er over en verlaat de waterzuivering met vrachtwagens? 7 Wat moet je doen als je de waterzuivering verlaat? De sleutel van dit project is: En tot slot: In welke waterzuivering komt jouw poep terecht?

32 antwoorden werkblad 5 Zoek de sleutel 1 Dit bruine spul dat je lichaam verlaat mag wel doorgespoeld worden. poep 2 In huis gebruik je water. Bijvoorbeeld om jezelf schoon te maken. Dit water vedwijnt daarna in het afvoerputje. Om jezelf schoon te maken stap je onder een sproeier waar water uit komt. Dit noem je: douche Hoe heet het beroep van de baas op de waterzuivering. klaarmeester In de beluchtingsbakken zitten een soort beestjes die het water schoon eten. Hoe heten deze beestjes? bacteriën Hoe heet de organisatie die eigenaar is van de rioolwaterzuivering waar je bent geweest? wetterskip fryslân 6 Welke reststof blijft er over en verlaat de waterzuivering met vrachtwagens? slib 7 Wat moet je doen als je de waterzuivering verlaat? handen wassen De sleutel van dit project is: badeend

33 Bijlage 1 - Gedragsregels rioolwaterzuiveringsinstallaties Gedragsregels voor excursies op rioolwaterzuiveringsinstallaties 1. Bij aankomst dient u zich te melden bij de beheerder. 2. De beheerder (ook wel klaarmeester genoemd) geeft u uitleg en informeert u over de mogelijke risico s van de installatie. 3. Tijdens de rondgang volgt u strikt de instructies van de beheerder op. 4. Voor excursies van scholen wordt verwacht dat de school over voldoende begeleiding beschikt. De schoolleiding blijft te allen tijde verantwoordelijk voor het gedrag van de leerlingen. 5. In verband met de eventuele bacteriologische verontreiniging is het op het terrein niet toegestaan te eten, te drinken en te roken. 6. Het is niet toegestaan om tijdens de rondgang, apparatuur, werktuigen en gereedschappen e.d. aan te raken. 7. Let op: Diverse bassins zijn diep of er staat een sterke stroming. Houdt dus voldoende afstand! 8. Wij adviseren u, ten behoeve van de algemene hygiëne, na het bezoek aan de installatie de handen te wassen. Verklaring Ondergetekende verklaart dat hij/zij, voordat tot ondertekening van dit schrijven wordt overgegaan, kennis heeft genomen van de hierboven vermelde gedragsregels. Wetterskip Fryslân aanvaardt op geen enkele wijze aansprakelijkheid voor schade die is ontstaan ten gevolge van het niet naleven van één of meerdere gedragsregels uit dit schrijven of het niet opvolgen van de gegeven instructies. Naam:.. Adres:.... Datum: Handtekening:

34 Bijlage 2 - handout veiligheidsinstructies voor de rwzi

35 vervolg Bijlage 2 - handout veiligheidsinstructies rwzi

36

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 1 2 Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 3 In het afvoerputje van de keuken, het bad of de douche. In het gat van

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Wat weet je van water?

Wat weet je van water? Vragenset Wat weet je van water? Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Wat weet jij van (schoon) water? Het waterschap zorgt voor

Nadere informatie

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Informatie voor de leerkracht Het

Nadere informatie

Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden

Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden gemeente Ede Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden U woont in een gebied waar het huishoudelijk afvalwater via een pompput op de drukriolering wordt geloosd. Omdat de werking van drukriolering

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool.

Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool. Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool. Vroeger waren alle putdeksels vierkant. Tegenwoordig zijn ze vrijwel allemaal rond. Want een vierkante deksel kan

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Dokkum, 9 april 2014. Geachte lezer,

Dokkum, 9 april 2014. Geachte lezer, JAARVERSLAG 2013 Dokkum, 9 april 2014. Geachte lezer, Hierbij ontvangt u het jaarverslag 2013 van de Stichting Seniorweb Noordoost Friesland. Ook in het afgelopen jaar zijn weer ca. 60 vrijwilligers druk

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf Handleiding Voorbereiding Organiseer eventueel een excursie naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie in de directe omgeving. Deze excursie kan worden gepland voorafgaand aan de behandeling van dit Bloq,

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Overzicht van de dorpswapens en -vlaggen in Fryslân

Overzicht van de dorpswapens en -vlaggen in Fryslân Overzicht van de dorpswapens en -vlaggen in Fryslân Achtkarspelen Alle wapens en vlaggen zijn geregistreerd Augustinusga Boelenslaan Buitenpost Drogeham Gerkesklooster-Stroobos Harkema Kootstertille (W)

Nadere informatie

nme-les voor groep 5/6 Het raadsel van Rio de excursie

nme-les voor groep 5/6 Het raadsel van Rio de excursie nme-les voor groep 5/6 Het raadsel van Rio de excursie Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Leerdoelen en inhoud lesproject... 5 3. Organisatie van de les...8 Bijlagen A. Instructie voor de begeleiders...13

Nadere informatie

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water or o v d a l b Werk eerling de l werken aan zuiver water 1. Verbind wat bij elkaar past RWZI Naam van de Vlaamse waterzuiveringsmaatschappij Drinkwater Oppervlaktewater Grondwater Leidingwater uit de kraan

Nadere informatie

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water or o v d a l b Werk eerling de l werken aan zuiver water. erbind wat bij elkaar past RWZI Leidingwater uit de kraan Naam van de laamse waterzuiveringsmaatschappij fkorting van rioolwaterzuiveringsinstallatie

Nadere informatie

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool?

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Het riool Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Rioolverstopping? Wat is een verstopping? Er is een verstopping als water in uw huis niet meer weg kan. U merkt dat bijvoorbeeld doordat

Nadere informatie

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater?

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Schoon water Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Welkom bij een van de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Waterschap Peel en Maasvallei. Schoon regenwater kan prima worden opgevangen in een regenwaterbuffer.

Nadere informatie

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 1 Inhoud Pagina Water is leuk en belangrijk Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 2: Water: vaak een vriend, soms een

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

GEEN water bij de wijn!

GEEN water bij de wijn! GEEN water bij de wijn! Water! Je gebruikt het dagelijks. Het begint al meteen s ochtends bij het wassen en het toilet doorspoelen. Daarna drink je water (puur water of in je kopje thee, ranja of in elke

Nadere informatie

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ...

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ... GRONDSTOFFEN Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België?...... De personages uit de 4D-film "Teruggespoeld" vertegenwoordigen elk een type water. Schrijf bij elk personage het juiste type van

Nadere informatie

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf Beste bewoner, Op. vinden in uw straat werkzaamheden plaats aan de leidingen. Van. tot.. wordt het water afgesloten. Wij adviseren u om vooraf enkele emmers met water klaar te zetten, voor bijvoorbeeld

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Water & waterzuivering. Inlage

Water & waterzuivering. Inlage Water & waterzuiv waterzuiv Inlage Water & waterzuiv Proef 1 Ik en water - 2x Werkblad 1 - Schaar Dit is een memoryspel. Je speelt dit dus minstens met zijn tweeën. Het gaat over dingen die je niet kunt

Nadere informatie

Waterhuishouding in de Contreie

Waterhuishouding in de Contreie Waterhuishouding in de Contreie Water speelt een belangrijke rol in de Contreie. Er is bij de ontwikkeling van deze woonwijk gekozen om het regenwater of te infiltreren in de bodem of hiermee de omliggende

Nadere informatie

Lesbrief Hygiene op het werk

Lesbrief Hygiene op het werk Lesbrief Hygiene op het werk [bij pagina 5] Wat betekent hygiëne? Waarom is hygiëne op het werk belangrijk? Waarom is het belangrijk dat je schoon bent? Waarom is het belangrijk dat jij en je collega s

Nadere informatie

Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water. vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007. Leens, oktober 2007

Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water. vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007. Leens, oktober 2007 Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007 Leens, oktober 2007 A.S. Zwart Pol Medew. afd. Gemeentewerken Inhoudsopgave 1. Inleiding.

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 3 & 4. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties:

Lespakket Water. Instructieblad groep 3 & 4. Inhoud pakket - Achtergrondinformatie. Lessuggesties: Lespakket Water Instructieblad groep 3 & 4 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie - Instructieblad groep 3 & 4 - Materialen van het pakket * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje

Nadere informatie

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten.

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Groep 1 & 2 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Inleiding In 2015 is

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Les 1: Waterzuivering

Les 1: Waterzuivering Les 1: Waterzuivering Lesvoorbereiding volgens het model activerende directe instructie 1 Dit formulier is een middel om lesactiviteiten voor te bereiden en uit te voeren. Het is geen doel op zich. Het

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat?

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? a) 50 % b) 70% c) 90% antwoord c is juist d) 99% Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? a) 30% b) 60% antwoord b is

Nadere informatie

Aanvraag rioolvergunning

Aanvraag rioolvergunning Aanvraag rioolvergunning Persoonlijke gegevens Vul hier uw persoonlijke gegevens in. De aanvrager moet de eigenaar zijn Voorletters Tussenvoegsels Naam Straatnaam en huisnummer Postcode Woonplaats Telefoonnummer

Nadere informatie

ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL

ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL ONTDEK HET ZELF HANDLEIDING VOOR DE LEERKRACHT VOOR DE HELE SCHOOL IN DEZE HANDLEIDING VIND JE ALLE INFORMATIE OVER HET MAKEN VAN HET ONTDEK HET ZELF POP-UP MUSEUM TIJDENS DE KINDERBOEKENWEEK. DE OPDRACHTEN,

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

5 manieren om Samsam te gebruiken

5 manieren om Samsam te gebruiken Vraag de leerlingen waarom dit zeepje de vorm van een waterdruppel heeft.* Vertel dat handen wassen de makkelijkste manier is om te voorkomen dat bacteriën en ziektes zich verspreiden. Kinderen die regelmatig

Nadere informatie

W A T E R Z U I V E. H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van. Chr.mavo De Saad. w e r k s t u k. s e c t o r.

W A T E R Z U I V E. H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van. Chr.mavo De Saad. w e r k s t u k. s e c t o r. s e c t o r w e r k s t u k Datum: 17-12-2010 W A T E R Z U I V E R E N H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van Chr.mavo De Saad O p g e s t e l d d o o r : R o n a l d K o s t e r

Nadere informatie

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer gemeente Ede november 2007 Regenwater afkoppelen? zo doet u dat! De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer van uw dak af te koppelen. Of u bent dit

Nadere informatie

Prezi les 1: Website:

Prezi les 1: Website: Les 1 Bouw van het hart Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de leerlingen tijdens deze les het gaan hebben over de bouw van het hart. 2. De leerkracht laat het skelet van een mens zien en vraagt de leerlingen

Nadere informatie

Duik in Brabant Water

Duik in Brabant Water Duik in Brabant Water Gratis lesmateriaal over drinkwater voor het basisonderwijs Schoon water is belangrijk. Voor iedereen. Schoon water heb je nodig. Om te drinken natuurlijk. En om te douchen, te wassen,

Nadere informatie

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen 2015 Wandelen voor Water Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, Twenterand, Wierden, samen met Wilde Ganzen Wat gaan we vandaag doen? Wat is Wandelen voor Water? Hoe is het eigenlijk bij ons? Voor

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Informatie Aanleg & Beheer Riolering

Informatie Aanleg & Beheer Riolering Informatie Aanleg & Beheer Riolering Afdeling Buitenruimte Januari 2013 Inhoudsopgave Bladzijde 1 1. Inleiding Bladzijde 2 2. Begripsbepalingen Bladzijde 2-4 3. Onderhoud en beheer Bladzijde 5-6 4. Ontluchting

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4 1 INLEIdING Droppiewater.nl is al jaren dé kinderwebsite van de Nederlandse waterschappen. Het bekende stripfiguurtje Droppie Water nodigt de kinderen uit om kennis te maken met alles wat speelt rondom

Nadere informatie

WATER EN RIOLERING DE MEEST VOORKOMENDE VRAGEN SAMENGEVAT

WATER EN RIOLERING DE MEEST VOORKOMENDE VRAGEN SAMENGEVAT WATER EN RIOLERING DE MEEST VOORKOMENDE VRAGEN SAMENGEVAT 2 INLEIDING Zeewolde en water zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voor u als inwoner biedt al dat water een zee van mogelijkheden, zoals de

Nadere informatie

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel?

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel? Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis

Nadere informatie

Regenwater? We hebben er schoon genoeg van

Regenwater? We hebben er schoon genoeg van Concept dd. donderdag 17 februari 2011 Haalbaarheidsstudie: Regenwater? We hebben er schoon genoeg van Samengesteld door: Openbare Basisschool De Molenvliet Stad aan t Haringvliet Leerlingen bovenbouw

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? l 1. 120 liter l 2. 80 liter l 3. 200 liter 2.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Riool in de klas

Docentenhandleiding Riool in de klas Docentenhandleiding Riool in de klas Groep 7/8 Inleiding Riool in de klas is een digitale lesmodule over goed rioolgebruik. Het lesmateriaal gaat over het belang van een goed werkend riool, over de reis

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

Vanaf 29 maart nieuwe regeling voor De Opstapper

Vanaf 29 maart nieuwe regeling voor De Opstapper Vanaf 29 maart nieuwe regeling voor De Opstapper Als onderdeel van de nieuwe dienstregeling in Friesland geldt vanaf 29 maart 2009 ook voor De Opstapper een gewijzigde opzet. Hieronder treft u alle relevante

Nadere informatie

SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten. Opdracht voor in de klas: Poep is Goud

SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten. Opdracht voor in de klas: Poep is Goud SummerLabb: een leerzame combinatie van bijzondere verhalen, proefjes en interactieve experimenten SummerLabb is een rondreizende stad van de toekomst waar thema s als duurzaamheid en innovatie worden

Nadere informatie

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Lespakket Water Groep 7-8 PO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Activiteit 1; Drinkwater 4 Activiteit 2; Bezoek

Nadere informatie

Uw straat gaat open. vanwege werkzaamheden aan het riool

Uw straat gaat open. vanwege werkzaamheden aan het riool Uw straat gaat open vanwege werkzaamheden aan het riool DIENST Wijken Van lozen naar rioleren Afvalwater werd vroeger gewoon in sloten, grachten en rivieren geloosd. Dat was toen geen probleem. Water heeft

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs 1 Inleiding Welkom bij het lesmateriaal over het ir. D.F. Woudagemaal! Wat leuk dat u binnenkort met uw groep het ir. D.F. Woudagemaal gaat bezoeken. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

Regenwater in de tuin. Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder

Regenwater in de tuin. Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder in de tuin Beperk wateroverlast Voorkom verdroging Maak je tuin Waterklaar Tips in deze folder Wateroverlast door verandering van het klimaat Een wadi is een verlaging in een grasveld of tuin, waar water

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over afkoppelen

Veelgestelde vragen over afkoppelen 1 Veelgestelde vragen over afkoppelen Inhoudsopgave 1. Wat is afkoppelen?... 2 2. Waarom afkoppelen?... 2 3. Afkoppelen, hoe werkt dat?... 3 4. Wanneer wordt mijn straat afgekoppeld?... 3 5. Welk beleid

Nadere informatie

Voorjaarswandeling Geastmer Bosk

Voorjaarswandeling Geastmer Bosk Voorjaarswandeling Geastmer Bosk Inleiding Welkom! Bij de voorjaarswandeling Geastmer Bosk bij Rinsumageast. De leerlingen ervaren dat het voorjaar is. Ze ontdekken jonge blaadjes, zoeken nestkastjes,

Nadere informatie

Waterschapsbelasting 2015

Waterschapsbelasting 2015 Waterschapsbelasting 2015 uw bijdrage aan droge voeten en schoon water Het hoogheemraadschap van Rijnland zorgt voor droge voeten en schoon water, en dat kost geld. Om alles te kunnen bekostigen, zijn

Nadere informatie

watermanagement Alles over uw rioolaansluiting informatie voor eigenaren van woningen of andere panden

watermanagement Alles over uw rioolaansluiting informatie voor eigenaren van woningen of andere panden watermanagement Alles over uw rioolaansluiting informatie voor eigenaren van woningen of andere panden Waarom deze folder? Iedere woning en elk bedrijf in Rotterdam hebben een aansluiting op de gemeentelijke

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Inleiding

DOCENTENHANDLEIDING. Inleiding DOCENTENHANDLEIDING Inleiding Wat leuk dat u met uw klas het Woudagemaal gaat bezoeken! Dit prachtige monument speelt nog altijd een belangrijke rol in de waterbeheersing van Friesland. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

Rioolverstopping voorkomen en verhelpen

Rioolverstopping voorkomen en verhelpen Een verstopte riolering komt altijd ongelegen. U weet vaak niet direct wat de oorzaak is en waar de verstopping zit. In deze folder kunt u lezen hoe u een verstopping herkent en voorkomt, maar ook wat

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: Water Onderwerp : Waterzuivering Doelgroep: 2 e gr Timing: 2 lestijd(en) De les in het kort: De kinderen worden geconfronteerd met bezoedeld water.

Nadere informatie

Ontwerp en bouw een installatie waarmee in 1 minuut zoveel mogelijk water wordt afgevoerd naar een 30 centimeter hoger gelegen niveau.

Ontwerp en bouw een installatie waarmee in 1 minuut zoveel mogelijk water wordt afgevoerd naar een 30 centimeter hoger gelegen niveau. Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Ontwerp en bouw een installatie waarmee in 1 minuut zoveel mogelijk water wordt afgevoerd naar een 30 centimeter hoger gelegen

Nadere informatie

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc Stadswerken Dierverzorgen Foto: Hans Kraaijkamp www.utrecht.nl/nmc Informatieblad en handleiding Groep 5 t/m 8 Dierverzorgen Met je laarzen aan in het stro staan, een konijntje voorzichtig uit zijn hok

Nadere informatie

Presentatie Wateroverlast. AOC Oost Almelo

Presentatie Wateroverlast. AOC Oost Almelo Presentatie Wateroverlast AOC Oost Almelo Inhoud - Intro wateroverlast - Afbeeldingen wateroverlast - Opdracht 1 Oorzaken wateroverlast - Oorzaken wateroverlast - Mogelijk oorzaken - Opdracht 2 Oplossingen

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Uitdager van de maand Waterverbruik Natuur & Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Waterverbruik Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Een onderzoek opzetten naar het waterverbruik

Nadere informatie

Gescheiden riolering voor bestaande woningen

Gescheiden riolering voor bestaande woningen Gescheiden riolering voor bestaande woningen een geschenk uit de hemel gebruik je nuttig. Daarom houden we hemelwater en afvalwater graag apart. WaT uit de hemel komt, hoort niet In de riolering Water

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone

INFILTRATIE, DROOG & NAT. Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone INFILTRATIE, DROOG & NAT Verticaal infiltreren in de onverzadigde en verzadigde zone Afkoppelen en verticaal infiltreren Sijpelende buis als wapen. Het klimaat verandert. Hevige regenval komt steeds vaker

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Zonder WATER geen LEVEN!

Zonder WATER geen LEVEN! Zonder WATER geen LEVEN! Inleiding De volgende dagen staat het water hoog. Neen, niet het niveau van de Molenbeek, de Schelde of de Leie.; maar wel hier op jouw school. Inderdaad, water is het thema voor

Nadere informatie

Inkijkexemplaar INLEIDING. zelfbeeld. Leskatern 1

Inkijkexemplaar INLEIDING. zelfbeeld. Leskatern 1 r aa pl em ex jk ki In zelfbeeld INLEIDING Wie ben ik en hoe presenteer ik me naar de buitenwereld? Dat zijn vragen waar veel jongeren mee bezig zijn. Het is niet makkelijk om je zeker te voelen in een

Nadere informatie

Infovergadering project: Betonweg Ellikom. Doortocht centrum Ellikom

Infovergadering project: Betonweg Ellikom. Doortocht centrum Ellikom Infovergadering project: Betonweg Ellikom Doortocht centrum Ellikom Infrax Elektriciteit Aardgas Kabeltelevisie Riolering De taken van Infrax riolering Investeringen Onderhoud en exploitatie Project ontwerpen

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

Natuursprong. Inleiding

Natuursprong. Inleiding Natuursprong Inleiding Welkom buiten! Spelen tot je groen ziet: Ik ga buiten spelen, kom jij ook maar mee. Hou maar op met gamen, lijkt mij een goed idee... Natuursprong is een ca. 1,5 uur durende activiteit

Nadere informatie

Water en vocht in of rond uw huis?

Water en vocht in of rond uw huis? Water en vocht in of rond uw huis? Een ondergelopen kelder, schimmel in de badkamer, een tuin die blank staat. Meestal moet u, als (huis)eigenaar, erfpachter of huurder waterproblemen zelf verhelpen. In

Nadere informatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie Standpunt Nieuwe Sanitatie Vastgesteld door het college van dijkgraaf en hoogheemraden op 12 juni 2012. Inleiding Over de manier van inzameling- en zuivering van huishoudelijk afvalwater ontstaan nieuwe

Nadere informatie

Waterwasmachine. Verhaal - water zuiveren

Waterwasmachine. Verhaal - water zuiveren Water 1 en 2 6 Waterwasmachine Verhaal - water zuiveren Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat gebruikt water via een afvoerput(je) in het riool terecht komt. weten dat rioolwater gezuiverd

Nadere informatie

VRAAG PRODUCT/ DIENST VRAGEN OPMERKINGEN ANTWOORD ROUTE/PROCEDURE VOORTGANGS- CONTROLE Beschrijf hier de categorie van het product

VRAAG PRODUCT/ DIENST VRAGEN OPMERKINGEN ANTWOORD ROUTE/PROCEDURE VOORTGANGS- CONTROLE Beschrijf hier de categorie van het product WATERVRAGEN VRAAG PRODUCT/ DIENST VRAGEN OPMERKINGEN ANTWOORD ROUTE/PROCEDURE VOORTGANGS- CONTROLE Beschrijf hier de categorie van het product Welke vragen moeten worden gesteld om het probleem duidelijk

Nadere informatie

Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven

Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven WATER Onderzoek 1 Water in het dagelijks leven Een educatief programma ontwikkeld door: Zuiderzeemuseum, Enkhuizen Jan van Egmond College, Purmerend In opdracht van: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

een wadi voor de opvang van regenwater meer extreem natte periodes

een wadi voor de opvang van regenwater meer extreem natte periodes In gewone woonwijken verzamelt het regenwater zich vanaf daken en straten in de riolering, waarna het naar het oppervlaktewater of samen met het huishoudelijke afvalwater naar een rwzi stroomt. In het

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater.

Drainage. Horizontaal en Verticaal. www.infiltratie.com. Ontdek de mogelijkheden van regenwater. Regenwater. Woningbouw. Regenwater. Drainage Horizontaal en Verticaal Woningbouw Drinkwater utiliteitsbouw Grijswater Afkoppelen & infiltratie Afvalwater Breaktanks DEHOUST Tanks www.infiltratie.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater

Nadere informatie

kaart 1 Friese waterplannen november 2009 Plangebieden Toelichting:

kaart 1 Friese waterplannen november 2009 Plangebieden Toelichting: Plangebieden Toelichting: Het plangebied van het WHP3 omvat de hele provincie Fryslân, uitgezonderd de Rijkswateren; dit zijn de Waddenzee, het IJsselmeer en de zijwateren daarvan, zoals havenmonden. Het

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie