j a a r b e e l d Op het druk bezochte symposium geleid door collega Wim Smeets en Carlo Leget (UVH), werden ook bijdragen geleverd door medewerkers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "j a a r b e e l d Op het druk bezochte symposium geleid door collega Wim Smeets en Carlo Leget (UVH), werden ook bijdragen geleverd door medewerkers"

Transcriptie

1 2013 j a a r b e e l d Beste lezer, Met genoegen presenteren we u hierbij het jaarbeeld 2013 van onze Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat. Evenals in 2012 treft u een selectie aan van onze activiteiten binnen de drie kerntaken: patiëntenzorg, onderwijs en onderzoek. Wij zijn er voor mensen die ziek zijn en voor hun directe omgeving. Dat betekent voor ons vooral luisteren: luisteren naar hun verhaal, naar de beleving achter de woorden, naar soms onbewuste vragen en zorgen. In dit jaarbeeld vindt u verschillende impressies van de wijze waarop wij elke dag opnieuw gestalte geven aan zingeving, spiritualiteit en religie. We voeren gesprekken, verzorgen rituelen en overleggen met andere zorgverleners. We scholen medewerkers in de spirituele dimensie van de zorg en verzorgen nascholing voor geestelijk verzorgers in het land. En natuurlijk scholen we onszelf bij. Met onze netwerkpartners spelen we in op actuele thema s in ons beroep en spiritualiteit in het algemeen. Kwaliteit van zorg en van onderwijs vraagt om ondersteuning vanuit onderzoek. We organiseren projecten, publiceren en werken samen met andere wetenschappers en professionals, intern en extern. Op onderzoeksgebied nemen we binnen de beroepsgroep van geestelijk verzorgers mede het voortouw. Een interculturele blik, de stilte van meditatie, de hectiek van onderwijs en wetenschap, een viering, de wetenschapsagenda: we zijn benieuwd naar uw reactie op wat u in ons jaarbeeld leest! Namens alle medewerkers van de Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat, Wim Smeets Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat Besluitvorming bij ethische kwesties Wat zal ik doen? is een vraag van patiënten en hun omgeving wanneer zij voor een belangrijke keuze staan: al dan niet instemmen met een ingreep, een behandeling of een onderzoek. Op 18 december werd mede door ons KPV- Centrum een symposium georganiseerd waar dit soort vragen aan de orde kwamen. Aanleiding was het verschijnen van een themanummer hierover van het tijdschrift Handelingen. Collega Jack de Groot presenteerde samen met Hans Evers (LUMC) de door hen ontwikkelde methode van morele counseling. Norbert Steinkamp (Radboudumc) reflecteerde op de toepassing van de Nijmeegse methode van moreel beraad. Evert van Leeuwen (Radboudumc) participeerde in een plenaire discussie over opleiding en nascholing inzake ethiek van zorgprofessionals. Op het druk bezochte symposium geleid door collega Wim Smeets en Carlo Leget (UVH), werden ook bijdragen geleverd door medewerkers en studenten van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht, de diensten Geestelijke Verzorging van het Catharina Ziekenhuis Eindhoven, VUmc Amsterdam en UMC Utrecht en redactieleden van het tijdschrift Handelingen. Het symposium en themanummer zijn een belangrijke impuls voor samenwerking met de sectie Ethiek inzake moreel beraad en morele counseling in ons ziekenhuis.

2 Mia Tegen de avond word ik gebeld door een verpleegkundige. Of ik wil komen, want een vrouw van in de zestig gaat overlijden. Ja natuurlijk kom ik. Het is wel een aparte situatie. Ik luister en wacht af wat de verpleegkundige zal zeggen. Ik hoor dat mevrouw helemaal alleen op de wereld is. Er zijn kinderen, maar met hen is er al tientallen jaren geen contact meer. Geen familie, geen vrienden, niemand. Maar we weten wel dat ze graag een ritueel zou willen aan het einde van haar leven. Lopend door de onderaardse gangen van het ziekenhuis denk ik na over wat ik zal kunnen doen voor deze vrouw, die al niet meer bij kennis is. Ik kom op de afdeling en spreek de verpleegkundige en een leerling. Hoe doen we recht aan het leven van deze vrouw, van wie we bijna niets weten? Hoe is haar voornaam?, vraag ik. Dat blijken we niet te weten. We bellen de bewindvoerder die ons haar naam kan vertellen: Mia. Met z n drieën staan we om deze vrouw heen en we kunnen haar aanspreken als Mia, de naam die ze bij haar geboorte van haar ouders heeft gekregen. Ik bid voor haar en geef haar de ziekenzegen. Het is stil in de kamer, ik houd haar hand vast en streel die zacht. Ik ga naar huis en bedenkt hoe triest dit sterven is, maar ook hoe blij ik ben in een ziekenhuis te werken, waar de zorg zo persoon lijk mag zijn. Een ziekenhuis, waar je naam klinkt. Die avond is Mia overleden. Palliatieve zorg De arts van het Palliatief Consult Team (PCT) stelde voor dat ik kennis zou maken met een patiënt op de afdeling Medische Oncologie. Meneer zou erg emotioneel zijn en opzien tegen het familiegesprek, samen met de arts, over het verloop van zijn ziekte. De verpleegkundige vertelt me wat meneer had gezegd: Praten met een geestelijk verzorger? Wat heb ik aan praten? Na de kennismaking vraag ik hem wat hij zou willen. Hij vertelt hoe alles in het teken van zijn ziekte is komen te staan. Iedereen wil over zijn ziekte weten. Zelfs zijn kleinkinderen komen niet meer gewoon op bezoek bij opa, maar bij een zieke man. Op verzoek van meneer ben ik aanwezig bij het familiegesprek met de arts van het PCT. Nadat de arts en de verpleegkundige, de echtgenoot van meneer en ook twee dochters hebben plaatsgenomen verzucht hij: Wat zou ik graag willen dat we nu samen aan deze tafel aanschoven voor een maaltijd! De arts beaamt dat dit veel plezieriger zou zijn maar stelt voor om toch aan het gesprek te beginnen. Op mijn verzoek vertelt meneer nogmaals wat hij die ochtend aan mij heeft verteld: hoe het leven langzaamaan is geworden tot alleen nog maar ziek zijn. Dat hij zo verlangt om weer te zijn wie hij was: vader, opa, vriend, buurman. Ieder in de kamer laat merken de woorden te hebben begrepen, iedereen is zichtbaar geraakt. Met het perspectief weer op het leven gericht wordt het gesprek tot ieders tevredenheid vervolgd. Meneer gaf naderhand aan de arts te kennen heel blij te zijn dat er vooraf een gesprek was geweest met de geestelijk verzorger. De afgebeelde personen komen niet in het verhaal voor. Consulent spirituele zorg De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) noemt palliatieve zorg multidimensionaal en volwaardig wanneer er voor de patiënt naast aandacht voor somatische aspecten ook aandacht is voor de psychosociale en spirituele dimensie. Collega Jacqueline van Meurs is als consulent spirituele zorg aangesloten bij het Palliatief Consult Team (PCT). Zij richt zich met name op de diagnostiek en de exploratie van de spirituele dimensie van patiënten in een palliatief traject. Wekelijks neemt zij deel aan het groot multidisciplinair overleg van het PCT. En steeds wordt er in binnen- en buitenland aansluiting gezocht bij ontwikkelingen in de spirituele dimensie van de palliatieve zorg.

3 Viering op zondagmorgen Leerling Nicole Rooijendijk, die verpleegkundig toezicht had bij de kerkdienst, vertelt: En dan is er ook een moment tijdens de dienst dat je elkaar een hand geeft. Dat doet iets, het is echt een hart onder de riem voor patiënten. En dat is zo n dienst trouwens helemaal, patiënten zijn even weg van hun kamer, in een andere setting. Ze kunnen meezingen, er wordt hun moed ingesproken, al worden hun problemen heus ook wel benoemd. Maar ze horen dat er iemand is die meekijkt, God of Jezus of hoe je die ook noemen wilt. En na de dienst is er koffie, mensen die elkaar niet kenden, gingen met elkaar praten. Ik vond het fijn ook dat ik dankbare patiënten zag, dat mis ik weleens in mijn dagelijkse werk; sommigen vinden het zo vanzelfsprekend wat je allemaal doet. Kerstviering met patiënten en vrijwilligers De viering op Kerstavond is misschien wel de drukste van het jaar en zeker een van de meest ontroerende. Soms komen er patiënten naar de viering die weten dat dit hun laatste Kerstmis zal zijn. Het feest van de geboorte van het kind gaat dan gelijk op met het eigen naderende sterven. Een week voor Kerst nemen we met onze vrijwilligers de hele organisatie van de viering nog een keer goed door. Zijn er genoeg vrijwilligers om de patiënten naar de viering te brengen? Is de uitzending via de radio (voor patiënten die vanaf hun kamer meevieren) geregeld? En de koffie met kerstbrood voor na de viering? En honderdeneen andere dingen. Zonder de inzet van onze vele vrijwilligers zou er geen kerstviering zijn. En dan ís het Kerstavond: patiënten komen een voor een binnen, met hun familie, muziek klinkt. Ik hoor een vrijwilliger tegen een patiënt zeggen: fijn dat U er bent! Gun jezelf stilte Geestelijk verzorgers zijn er ook voor medewerkers. Maar hoe pak je dat aan? Naar aanleiding van het thema Stilte in de Maand van de Spiritualiteit kozen we voor het aanbieden van meditatiebijeenkomsten in het Stiltecentrum. Drie keer per week vijftien minuten in stilte zitten en je ademhaling volgen. Gedachten, zorgen, gevoelens, drukte of geluiden laten komen en weer laten gaan. Stil en leeg worden. Om dan weer terug naar je werk te gaan, verfrist en opgeladen. Ik vind die bijeenkomsten ontzettend waardevol, om tijdens een drukke werkdag even die stilte samen met anderen te kunnen ervaren. Heel fijn dat jullie dit organiseren. Wat een uitstekend initiatief. Ik heb heel druk en psychisch zwaar werk als verpleegkundige. Ik juich dit geheel erg toe, ik voelde me heel rustig toen ik er vandaan kwam en moest ook echt weer even terugschakelen. Velen vroegen om een vervolg en dat komt er. Vanaf januari 2014 bieden we structureel, elke week op maandag mediteren voor medewerkers aan. Een bescheiden vorm van dienst aan medewerkers.

4 Islamitische geestelijke verzorging Collega Saida Aoulad Baktit, islamitisch geestelijk begeleider/ zorgconsulent allochtone patiënten vertelt over haar werk. Een belangrijk deel van mijn werk is de begeleiding van moslimpatiënten en hun familie. Ik richt mij hierbij op zingeving en het ziek zijn in relatie tot de islamitische identiteit. Ik besteed aandacht aan de gevoelens die samenhangen met de islamitische cultuur, zoals schaamte en verlegenheid, en ik heb oog voor verschillen van inzicht tussen patiënten en familie. Ik geef mensen geschikte koranteksten en gebeden over overgave aan Allah tijdens het ziekteproces. Omdat de islam zoveel gedragsregels kent, zoals bidden en vasten, is een veel voorkomende vraag: hoe kan ik in mijn ziek zijn toch een goede moslim zijn? Als vrouw ben ik voor vrouwen vaak eerder vertrouwenspersoon in levensbeschouwelijke en persoonlijke zaken dan een man. En voor mannen soms ook, omdat mannen onderling gevoelens niet gemakkelijk bespreken. Patiënten vragen ook om hulp en advies bij ingrijpende morele keuzes, zeker als er verschillende visies en meningen leven in de familie, zoals: wel of niet doorgaan met een behandeling, zwangerschapsafbreking, euthanasie, IVF en het al dan niet geïnformeerd willen zijn over een diagnose hiv/aids. Ook gaat het over palliatieve sedatie. Dat is een gevoelig onderwerp omdat het op spanning staat met het gebod dat de stervende zo kort mogelijk voor zijn dood de geloofsbelijdenis moet uitspreken. In mijn werk neem ik vaak deel aan allerlei overleggen met het oog op de patiënt; hierdoor kan ik bij veel andere zorgverleners de vertrouwdheid met de islam en de islamitische cultuur vergroten. Aya memorial Het is niet afgelopen als de behandeling stopt of als We afscheid hebben moeten nemen. De weg in het ziekenhuis is meestal zo intens; dat ervaar je pas later als je dingen aan het verwerken bent. Deze memorial helpt daarbij. Het is een van de reacties op de eerste AYA-memorial in maart 2013, een herdenkingsdienst voor overleden Adolescents & Young Adults (AYA). Als dienst werden we gevraagd mee te denken over het eigentijds vormgeven van deze herdenking, samen met het AYA Expertise Platform Radboud en een stylingbureau, dat gebruik van moderne media inbracht. Collega Jacqueline van Meurs vertelt: Te midden van muziek, filmpjes en verhalen die door nabestaanden werden aangedragen, heb ik enkele woorden gesproken over de weg door het leven, die ieder van ons gaat. Vele wegen kent het leven. En er is er maar een die jij te gaan hebt. De tekst was niet specifiek religieus gekleurd maar wel levensbeschouwelijk wat ook vanuit onze Dienst verwacht mag worden. Iedere overledene werd bij name genoemd en er werd een kaars voor hem of haar aangestoken.

5 Deskundigheidsbevordering levensbeschouwelijke counseling Voor het eerst hebben alle teamleden gezamenlijk een training gevolgd. Deze werd op locatie verzorgd door Hans Evers (LUMC) en collega Jack de Groot. Alhoewel wij geschoold zijn in het luisteren naar mensen en spreken over de diepere dingen des levens, zijn we hierin natuurlijk nooit uitgeleerd. Om te beginnen werd het door hen ontwikkelde model van levensbeschouwelijke counseling gepresenteerd. In de vervolgbijeenkomsten leerden we via praktijkoefeningen en het geven van feedback aan elkaar, om dit model te gaan hanteren in onze gesprekken. Voor het eerst is er een filmpje beschikbaar met indrukken van deelnemers, kijk en luister: https://www.youtube.com/watch?v=-cy7kug10vm&feature=player_embedded Poliklinische geestelijke verzorging draagt bij tot kwaliteit van leven en van zorg Kan geestelijke verzorging ook beschikbaar komen voor mensen die via de polikliniek het ziekenhuis bezoeken? Dat is de inzet van een al langer lopend project van de DGVP. Jorte Nijboer, studente biomedische wetenschappen, deed een onderzoeksstage in het kader van dit project. Zij onderzocht het effect van geestelijke verzorging bij polipatiënten van nierdialyse en van de poli neuromusculaire aandoeningen (NMA). Twee tendensen kwamen naar voren. Ten eerste kunnen de gesprekken met een geestelijk verzorger bijdragen aan de kwaliteit van leven doordat de spirituele coping wordt gestimuleerd. Ten tweede wordt de kwaliteit van zorg verbeterd als geestelijke verzorging onderdeel is van het multidisciplinair aanbod aan patiënten. Omdat het ging om een beperkte pilot met een gering aantal respondenten kunnen deze resultaten niet veralgemeend worden. Onderwijs Dit jaar hebben wij ons onderwijs aan geestelijk verzorgers in het kader van hun nascholing sterk uitgebreid. Naast de cursus Geestelijke Verzorging 1 is ook de cursus Geestelijke Verzorging 2 opgezet en samen met de Universiteit Utrecht gegeven, onder de naam Meaning, spirituality, ethics and healthcare management. De cursus Morele Counseling en Moreel Beraad werd tweemaal, de cursus Levensbeschouwelijke Counseling zelfs driemaal gegeven. Ook vond er weer een basistraining Klinische Pastorale Vorming plaats en werd er nascholing verzorgd aan de Protestantse Theologische Universiteit. We participeerden in het onderwijs aan geestelijk verzorgers in opleiding aan de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit en aan de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. Daarnaast gaven we onderwijs aan artsen en verpleegkundigen in opleiding, aan de Radboud Zorgacademie, de Faculteit Geneeskunde, de VOSON en op verschillende klinische afdelingen. Jorte hield een geslaagde presentatie van de onderzoeksresultaten in de zomerbijeenkomst van de onderzoekswerkgroep SPIRIT, waar ook veel leden van het NMA-team aanwezig waren. De onderzoeksstage werd door de opleiding als uitstekend beoordeeld. Jorte is begin september cum laude afgestudeerd. Foto: de deelnemers aan de basistraining Klinische Pastorale Vorming 2013

6 Publicaties, lezingen en overige bijdragen in het vakgebied Wetenschappelijke publicaties Smeets, W. (2013). Ministry and Spiritual Care. Journal of Empirical Theology, 26(1), Uden, M.H.F van, Pieper, J.Z.T., Smeets, W., Eersel, J. van & Laarhoven, H. van (2013). Ritual counseling and religious coping Processes in Cancer Patients. In: H Westerink (Ed.), Constructs of Meaning and Religious Transformation. Current Issues in the Psychology of Religion (pp ). Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Vakpublicaties Bertens, A. (2013). Het verlangen van de ziel onder de arm. Tijdschrift voor Geestelijk Leven, 69(1), Heerde, T.P.G. van (2013). Geestelijke verzorging en de cardiologische patiënt: aansluiting of kortsluiting? Utrecht: Universiteit Utrecht (masterscriptie Faculteit Geesteswetenschappen). Hamers, H. (2012). Reflections on Schillebeeckx and Spiritual Care. Internet: Leget, C. & Smeets, W. (2013). Oordeels- en besluitvorming bij ethische kwesties. Handelingen, Tijdschrift voor Praktische Theologie, 40(4), 2-5. Morice-Calkhoven, T, Smeets, W. & Lammers, H. (2013). De geestelijk verzorger van morgen. Een onderzoek onder studenten en alumni van de algemene masteropleidingen. Tijdschrift Geestelijke Verzorging, 16(69), Nijboer, J., Smeets, W., Hamers, H & Reuzel, R. (2013). Chronische ziekte, spirituele coping en welbevinden: het effect van geestelijke verzorging. Psyche en Geloof, 24(3), Schrijver, L., Dezutter, J, Dillen, A. & Smeets, W. (2013). Zinbeleving in het ziekenhuis. Een pilotstudie in Nederland en Vlaanderen. Handelingen, Tijdschrift voor Praktische Theologie, 40(3), Smeets, W. & Leget, C. (red.) (2013). Themanummer 'oordeels- en besluitvorming bij ethische kwesties'. Handelingen, Tijdschrift voor Praktische Theologie, 40(4). Smeets, W. & Leget, C. (2013). De ethische competentie van de professional. Handelingen, Tijdschrift voor Praktische Theologie, 40(4), Lezingen Norwood, F, Desmet, M. & Smeets, W. ( ). Gesprekken rond het levenseinde. Antwerpen, Lezingenserie Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (UCSIA) i.s.m. Caritas en CCV. Lootens, D, Smeets, W. & Norwood, F ( ). Pastoraal handelen in een professionele context. Legitimering vanuit filosofisch, marktmedisch en professionele competentieperspectief. Antwerpen, jaarlijkse studietweedaagse Vlaamse pastores in de gezondheidszorg. Smeets, W. ( ). Spiritual Care and Psychological Care. Borders and Boundaries. Göttingen, Duitsland, congres European Conference on Pastoral Care and Counselling (ECPCC). Lidmaatschappen Huijzer, R. & Smeets, W. Lidmaatschap Commissie Wetenschap VGVZ. Smeets, W. Redactielidmaatschap van Handelingen, Tijdschrift voor Praktische Theologie. Medewerkers Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat Geestelijk verzorgers/pastores: mw.drs. J.H.C.M. Bertens, mw.drs. J.M.J. van Meurs, mw.drs. G. Modderkolk, mw.drs. M.A. Singendonk, mw.dr. J.E. de Vries, drs. J.J.A.M. de Groot, drs. R. Huijzer (manager bedrijfsvoering) en dr. W. Smeets (diensthoofd) Islamitisch geestelijk begeleider/zorgconsulent allochtone patiënten: mw. S. Aoulad Baktit Secretariaat: mw. S. Ebbeng en mw. J. Maes-Janssen Tijdelijk medewerkers (Geestelijk verzorgers i.o./trainees werkervaring/onderzoek: mw.drs. P.C. Andringa-Scheper, mw. S.A. Crooijmans BA, mw. A. ten Elzen, mw. M. Ezzahouani, mw. M.E.C. van Hoek MSc, mw. V.M.H. Hölsgens MA, mw. M.E. Jansen-van Rosendaal, mw. J. van Nieuwenhuyzen, mw. J. Nijboer MA, mw.dr. M. Polman, dr. M. Abbassi, K. van Braam, drs. J.A. Hamers (projectmedewerker) en T.P.G. van Heerde MA Postadres, contact en informatie Radboudumc 20/Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat Postbus 9101, 6500 HB Nijmegen Telefoon: (024) , Intranet: Internet:

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

een jubileumjaar in beeld Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat

een jubileumjaar in beeld Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat 2010 een jubileumjaar in beeld Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat 1 Beste lezer, Graag presenteren we u een impressie van de Dienst Geestelijke Verzorging en Pastoraat in ons jubileumjaar 2010.

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Geestelijke verzorging Algemene informatie >> wie ben ik? waarom gebeurt dit? wat maakt mijn leven zinvol? Wie dit soort vragen heeft of met zijn ziel onder de arm loopt,

Nadere informatie

Spirituele dimensie in de palliatieve zorg

Spirituele dimensie in de palliatieve zorg Spirituele dimensie in de palliatieve zorg Symposium donderdag 12 mei Expertmeeting vrijdag 13 mei 2016 Auditorium Radboudumc Nijmegen Toelichting Op donderdag 12 mei 2016 organiseren de afdeling Anesthesiologie

Nadere informatie

Spirituele dimensie in de palliatieve zorg

Spirituele dimensie in de palliatieve zorg Spirituele dimensie in de palliatieve zorg Symposium donderdag 12 mei Expertmeeting vrijdag 13 mei 2016 Auditorium Radboudumc Nijmegen Toelichting Op donderdag 12 mei 2016 organiseren de afdeling Anesthesiologie

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging ALGEMEEN Geestelijke verzorging Op verhaal komen Geestelijke verzorging is er voor u als patiënt en uw naasten. In deze folder vindt u meer informatie over: Wat Geestelijke verzorging is Een persoonlijk

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

Chronische pijn en zingeving

Chronische pijn en zingeving ksgv-studiebijeenkomst Chronische pijn en zingeving Leuven, dinsdag 19 mei 2015, 13.00 17.00 uur Provinciehuis, Provincieplein 1, 3010 Leuven Pijn heeft een impact op je ganse zijn. Pijn beïnvloedt je

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Patiënt en dan? U bent in het ziekenhuis opgenomen en er komt veel op u af. Deze situatie kan veel vragen oproepen en geestelijk behoorlijk zwaar zijn. Als u behoefte hebt

Nadere informatie

Academische opleiding tot boeddhistisch geestelijk verzorger

Academische opleiding tot boeddhistisch geestelijk verzorger Academische opleiding tot boeddhistisch geestelijk verzorger André van der Braak, 21 februari 2013 N.B. Dit is een levend document dat een werk in uitvoering is. Deze beschrijving van de opleiding kan

Nadere informatie

Spiritualiteit in de laatste levensfase

Spiritualiteit in de laatste levensfase Spiritualiteit in de laatste levensfase Tilly de Kruyf Wout Huizing Congres palliatieve zorg voor mensen met dementie Ede 4 april 2016 Trainingswinkel www.netwerklevensvragen.nl/trainingswinkel Presentaties

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Geestelijke verzorging Zorg met aandacht - Aandacht voor wat u gelooft Onlangs bent u opgenomen in het Havenziekenhuis. Opname in een ziekenhuis kan vragen en emoties oproepen. Het kan prettig zijn om

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Ouderenzorg in 2025?

Ouderenzorg in 2025? Ouderenzorg in 2025? https://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=vo9 wlawhe3e Niemand gaat actief de gang naar het verpleeghuis, je wordt opgenomen, ik had geen inspraak 1 IDENTITEIT: wie

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker UMC St Radboud Mindfulness voor vrouwen met borstkanker Patiënteninformatie De diagnose borstkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op, niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten.

Nadere informatie

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Omgaan met (on)macht in de acute intensieve zorg Leren van ervaringen Donderdag 14 oktober 2010 te Nijmegen Inleiding Iedere hulpverlener ervaart

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Producten COiL. Het COiL biedt momenteel de volgende producten aan:

Producten COiL. Het COiL biedt momenteel de volgende producten aan: Producten COiL Het COiL biedt momenteel de volgende producten aan: Voor zorgprofessionals en vrijwilligers 1. Trainingen Omgaan met levensvragen 2. Begeleide intervisie, moreel beraad 3. Train- de- trainers

Nadere informatie

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel?

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel? De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Brugge, 13 oktober 2009 Dr Carlo Leget, UHD Zorgethiek Universiteit van Tilburg www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER

PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER PSYCHOSOCIALE ZORG VOOR PATIËNTEN MET KANKER 536 Inleiding Als u van uw behandelend specialist te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties te verwerken. Door

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Geestelijke verzorging &

Geestelijke verzorging & Geestelijke verzorging & Ethiek Geestelijke verzorging & Ethiek www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl GVE003 / Geestelijke verzorging & Ethiek

Nadere informatie

TEGEN DE DRAAD IN. Ontwikkelingen op het gebied van verloskundige zorg op maat. 24e Nijmeegse nascholingsdag voor verloskundigen en huisartsen

TEGEN DE DRAAD IN. Ontwikkelingen op het gebied van verloskundige zorg op maat. 24e Nijmeegse nascholingsdag voor verloskundigen en huisartsen TEGEN DE DRAAD IN Ontwikkelingen op het gebied van verloskundige zorg op maat 24e Nijmeegse nascholingsdag voor verloskundigen en huisartsen Donderdag 8 oktober 2015 Toelichting PAO Heyendael organiseert,

Nadere informatie

Verpleegafdeling Hematologie

Verpleegafdeling Hematologie Verpleegafdeling Hematologie Inhoud Verschillende disciplines 5 Verpleegkundigen 5 Artsen 5 Psychosociale en levensbeschouwelijke zorg 6 Geestelijk verzorger 6 Maatschappelijk werk 6 Psycholoog 6 Psychiater

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere

PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere Het Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (ucsia) heeft de eer u uit te nodigen op een ontmoeting met Donal

Nadere informatie

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER De PThU kent twee competentieprofielen, die voor de gemeentepredikant en die voor de geestelijk verzorger. Ze verschillen in onderdelen, maar

Nadere informatie

Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek?

Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek? Wanneer geestelijke zorg aanbieden in kliniek en polikliniek? Wanneer geestelijke zorg aanbieden in de kliniek en de polikliniek? Bij opname in de kliniek In het anamnesegesprek aan de hand van de vragen

Nadere informatie

Aandacht voor zingeving bij leven, ziekte en gezondheid

Aandacht voor zingeving bij leven, ziekte en gezondheid Aandacht voor zingeving bij leven, ziekte en gezondheid Dienst Geestelijke Verzorging Ik vind het best, ik vind het best, als je niet komt maar smst, of als je op het internet, een leuk gesprekje met mij

Nadere informatie

Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak

Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak Tamara Blokland 0778265 Inhoudsopgave Inleiding 3 Analyse 4 Conclusie 8 Noten 9 Literatuur 10 Bijlage 1 11 Bijlage 2 12 2 Inleiding Tijdens mijn werk

Nadere informatie

Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen.

Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen. Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen. Beste pastor, Mijn naam is Davine Debouvere en ik ben een student aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Workshop Bespreekbaar maken van het levenseinde Cilia Linssen/Catalijn Willemsen. Een model voor het bespreekbaar maken van moreel gevoelige keuzes

Workshop Bespreekbaar maken van het levenseinde Cilia Linssen/Catalijn Willemsen. Een model voor het bespreekbaar maken van moreel gevoelige keuzes Workshop Bespreekbaar maken van het levenseinde Cilia Linssen/Catalijn Willemsen Een model voor het bespreekbaar maken van moreel gevoelige keuzes Programma Moreel gevoelige keuzes maken in de palliatieve

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Maatschappelijke betekenis van PZ: de kunst van het verbinden. Dr. Marc Desmet Eenheid en Supportteam PZ Jessa Ziekenhuis Hasselt België

Maatschappelijke betekenis van PZ: de kunst van het verbinden. Dr. Marc Desmet Eenheid en Supportteam PZ Jessa Ziekenhuis Hasselt België Maatschappelijke betekenis van PZ: de kunst van het verbinden Dr. Marc Desmet Eenheid en Supportteam PZ Jessa Ziekenhuis Hasselt België Wij staan voor iets Zelfreflectie, teruggeven aan onszelf 10 betekenissen,

Nadere informatie

Ondersteunende zorg bij kanker

Ondersteunende zorg bij kanker Informatie (inloop)spreekuren Ondersteunende zorg bij kanker Kanker is een ziekte met ingrijpende gevolgen. Patiënten kunnen in het verloop van hun behandeling, maar ook daarna op verschillende terreinen

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor

Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor ksgv-studiebijeenkomst Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor zingeving en spiritualiteit Antwerpen-Wilrijk, donderdag 13 juni 2013, 9.00 13.00 uur Theologisch en Pastoraal Centrum (tpc), Groenenborgerlaan

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

Lut Rubbens. Het leven. en hoe wij er afscheid van nemen. 03 afscheid nemen.indd 3 17/03/14 10:26

Lut Rubbens. Het leven. en hoe wij er afscheid van nemen. 03 afscheid nemen.indd 3 17/03/14 10:26 Lut Rubbens Het leven en hoe wij er afscheid van nemen 03 afscheid nemen.indd 3 17/03/14 10:26 I inhoud Voorwoord (prof. dr. Carlo Leget) 00 1 I Inleiding 00 De keuze voor palliatieve zorg 00 De palliatieve

Nadere informatie

Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw

Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw Bij- en nascholingen Palliatieve zorg voor verpleegkundigen Tineke Aantjes Senior opleider/ adviseur Opleidingscentrum UMC Utrecht Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw BijBij-en

Nadere informatie

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. maart 0 bij Raffy te Breda Aantal aanwezige personen: 8 personen Aantal ingevulde formulieren: 7 (3 verpleegkundigen; 3 huisartsen; ergotherapeut/therapeut;

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ De praktijk van palliatieve zorg huisartspraktijk Mw van Z,

Nadere informatie

Activiteitenplan 2012

Activiteitenplan 2012 Activiteitenplan 2012 Inleiding De netwerken palliatieve zorg maken, samen met stichting Agora, IKNL en kenniscentra palliatieve zorg, onderdeel uit van de ondersteuningsstructuur. Ten aanzien van de taken

Nadere informatie

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs?

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Frans Grosfeld, psycholoog cursusleider Afdeling Klinisch Vaardigheidsonderwijs, UMC Utrecht Frans Grosfeld trainingsacteur Henriette

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART. hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan

RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART. hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan Uitgave ten dienste van de Gereformeerde Kerk te Ermelo/ gemeente van de Protestantse

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven Marie-José Gijsberts, Specialist Ouderengeneeskunde Consulent Palliatief Team Midden Nederland Promovenda VUmc: spirituele Levenseindezorg

Nadere informatie

Polikliniek Keel- Neus- en Oorheelkunde

Polikliniek Keel- Neus- en Oorheelkunde Polikliniek Keel- Neus- en Oorheelkunde In overleg met uw behandelend arts heeft u een afspraak gemaakt op de polikliniek Keel- Neus- Oorheelkunde (KNO) van het Radboudumc. In deze folder informeren wij

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving. 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care

Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving. 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving Dinsdag 8 oktober 2013 Auditorium Vrije Universiteit Amsterdam Palliative

Nadere informatie

Wachten en waken in het ziekenhuis

Wachten en waken in het ziekenhuis U bent in het gekomen uit ernstige zorg voor iemand uit uw familie- of vriendenkring. Het kan zijn, dat dit een plotselinge confrontatie is met de kwetsbaarheid van het menselijke bestaan. Het kan zijn,

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed U bent betrokken bij een naaste die binnenkort zal gaan overlijden. De stervensfase is begonnen. Misschien gaat u nu steeds bij uw naaste blijven,

Nadere informatie

Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU

Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU Frans Grosfeld, psycholoog cursusleider Afdeling Klinisch Vaardigheidsonderwijs, UMC Utrecht Frans Grosfeld trainingsacteur

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Activiteitenprogramma Netwerk Palliatieve Zorg 2009

Activiteitenprogramma Netwerk Palliatieve Zorg 2009 Activiteiten Netwerk Palliatieve Zorg 2009 ASPECT DOEL ACTIVITEIT WIE WANNEER STATUS FINANCIERING 1. Gezamenlijke verbetercultuur Samenwerking opnieuw vastleggen 2. Nieuw convenant opstellen door partijen

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Eerste week vd advent

Eerste week vd advent Advent vieren en beleven derde graad Eerste week vd advent De adventskrans staat centraal. Er speelt zachte muziek. De kinderen nemen bij het binnenkomen een sparrentakje uit de mand en leggen dit rond

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

"Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets "meer" Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling

Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets meer Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling 1 "Bidden, meditatie en mindfulness: over vorm, inhoud en iets "meer" Introductie: - aanleidingen en achtergronden - vraagstelling 2 Aanleidingen en achtergronden 1 Aanleidingen en achtergronden 2 Aanleidingen

Nadere informatie

Oefeningen voor inkeer en verstilling

Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling In de christelijke traditie zijn veel voorbeelden te vinden van oefeningen die een hulp kunnen zijn voor het gebedsleven. Hieronder

Nadere informatie

Spreekuur medisch psycholoog Dermatologie

Spreekuur medisch psycholoog Dermatologie Spreekuur medisch psycholoog Dermatologie In overleg met uw behandelend arts bent u doorverwezen naar de medisch psycholoog op de polikliniek Dermatologie. In deze folder leest u over de manier van werken

Nadere informatie

Niets vragen, niets weigeren

Niets vragen, niets weigeren Franciscus van Sales (1567-1622) leefde in het Franse stadje Annecy, in een tijd van politieke verwarring en godsdienstoorlogen. Hij is bekend als schrijver van twee belangrijke en invloedrijke handleidingen

Nadere informatie

Ethiek, Zorg en Leven

Ethiek, Zorg en Leven Ethiek, Zorg en Leven Inspiratie en Verdieping voor Geestelijk Verzorgers 4-daagse studie-retraite Dominicanenklooster Huissen 28-31 oktober (MW1203) 2012 Zondag 15:00 uur Woensdag 15:00 uur Graag nodigen

Nadere informatie

HOOFDSTUK I: DEFINITIES INLEIDING

HOOFDSTUK I: DEFINITIES INLEIDING HOOFDSTUK I: DEFINITIES INLEIDING In het eerste hoofdstuk willen we een aantal definities en termen verklaren omdat we van mening zijn dat deze verduidelijking de basis vormt van de verdere literatuurstudie

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

is er voor u! plannen voor 2015 1

is er voor u! plannen voor 2015 1 is er voor u! plannen voor 2015 1 Welkom bij de Eik! In 2014 was het alweer 10 jaar geleden dat de Eik haar deuren opende. In de prachtige omgeving van landgoed Eikenburg met een prettige, warm aandoende

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen mensenkennis Ik heb ruime ervaring, maar door deze opleiding heb ik me gerealiseerd dat de zorg voor de patiënt beter kan. Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen Psychosociale

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Informatie voor verwijzers F0483-0899 mei 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Een behouden thuiskomst voor mantelzorgers

Een behouden thuiskomst voor mantelzorgers judith prins en wim dekkers Een behouden thuiskomst voor mantelzorgers palliatieve zorg en mantelzorg Een ongeneeslijk zieke patiënt in de laatste levensfase heeft doorgaans veel zorg en ondersteuning

Nadere informatie

ZinCafé BRENTANO S. Een heel seizoen vol boeiende lezingen. Ter inspiratie (en met een lekker drankje).

ZinCafé BRENTANO S. Een heel seizoen vol boeiende lezingen. Ter inspiratie (en met een lekker drankje). BRENTANO S Programma 2015 Een heel seizoen vol boeiende lezingen. Ter inspiratie (en met een lekker drankje). Anders luisteren naar De Matthäus Passion 24 maart Wat gebeurt er als hersenen ouder worden

Nadere informatie

Zorgen over leven met CF. Inge Heeres en Annelies Kok Verpleegkundig consulenten CF Erasmusmc-Sophia

Zorgen over leven met CF. Inge Heeres en Annelies Kok Verpleegkundig consulenten CF Erasmusmc-Sophia Zorgen over leven met CF Inge Heeres en Annelies Kok Verpleegkundig consulenten CF Erasmusmc-Sophia CFQ wat is dat? Kwaliteit van leven score lijst voor mensen met CF Vertaling van de Franse versie Voor

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Hoofdstuk 3 Effecten van spiritualiteit 97 Inleiding 97 Langere levensduur 97 Kwaliteit van leven 102

Inhoud. Voorwoord 7. Hoofdstuk 3 Effecten van spiritualiteit 97 Inleiding 97 Langere levensduur 97 Kwaliteit van leven 102 Inhoud Voorwoord 7 Hoofdstuk 1 Spiritualiteit en hersenwerking 11 Inleiding 11 Spiritualiteit, een zaak van de hersenen? 11 De kracht van het positief denken 21 Genezen begint in de geest 23 Hoofdstuk

Nadere informatie

Uw naaste op de polikliniek of dagcentrum Informatie voor mantelzorgers

Uw naaste op de polikliniek of dagcentrum Informatie voor mantelzorgers Uw naaste op de polikliniek of dagcentrum Informatie voor mantelzorgers Zorgt u voor uw zoon of dochter? Is uw partner langdurig ziek? Is uw vader of moeder (ineens) hulpbehoevend? Dat heeft ook voor

Nadere informatie

Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Lectoraat Acute Intensieve Zorg Dr. Lilian Vloet (projectleider) Marijke Noome MSc (onderzoeker en verpleegkundige) Drs. Boukje Dijkstra (onderzoeker en IC-verpleegkundige) Lectoraat Acute Intensieve Zorg Inhoud Aanleiding project End-of-life

Nadere informatie

Interculturele communicatie

Interculturele communicatie Interculturele communicatie 11 november 2014 Andre van Houwelingen, Klinisch psycholoog, psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden 1 Programma Inleiding en kennismaking Wat is cultuur Wat is communicatie

Nadere informatie

Palliatieve thuiszorg 21/01, 11 en 25/02,03 en 26/03 en 01/05/2010 Diversiteit in de palliatieve thuiszorg 23/02/2010

Palliatieve thuiszorg 21/01, 11 en 25/02,03 en 26/03 en 01/05/2010 Diversiteit in de palliatieve thuiszorg 23/02/2010 Vormingskrantje December 2009 Nieuwe Informatie Vorming georganiseerd door Zorg Saam Complementaire zorg Aromatherapie in de palliatieve zorg 7 en 14/12/09 Rouw De betekenis van levensverhalen in de zorg

Nadere informatie

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Uitnodiging Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Aan de slag! Kwaliteitsinstrumenten in de Palliatieve Zorg Platform Palliatieve zorg provincie

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het OLVG

Palliatieve zorg in het OLVG Palliatieve zorg in het OLVG Introductie van het palliatief team 23 mei 2013 Huisartsenavond OLVG Een palliatief team waarom? Draagt bij aan een hogere kwaliteit van leven en minder psychische en lichamelijke

Nadere informatie

E-HEALTH EN DE OUDERENZORG

E-HEALTH EN DE OUDERENZORG E-HEALTH EN DE OUDERENZORG Donderdag 6 februari 2014 Toelichting PAO Heyendael organiseert, samen met de doelgroepcommissie Ouderengeneeskunde op donderdag 6 februari 2014 de cursus: E-HEALTH EN DE OUDERENZORG

Nadere informatie

Opleidingsspecifiek deel MA Religie en theologie. toelatingseisen opleiding

Opleidingsspecifiek deel MA Religie en theologie. toelatingseisen opleiding Opleidingsspecifiek deel Art.2.1 toelatingseisen opleiding 1. Toelaatbaar tot de opleiding is de bezitter van een Nederlands of een buitenlands diploma van hoger onderwijs, die aantoont te beschikken over

Nadere informatie

Transmuraal Incident Melden (= T.I.M.) Miriam Eliel Coördinator transmurale zorg Westfriesgasthuis m.r.eliel@westfriesgasthuis.nl

Transmuraal Incident Melden (= T.I.M.) Miriam Eliel Coördinator transmurale zorg Westfriesgasthuis m.r.eliel@westfriesgasthuis.nl Transmuraal Incident Melden (= T.I.M.) Miriam Eliel Coördinator transmurale zorg Westfriesgasthuis m.r.eliel@westfriesgasthuis.nl Symposium Patiëntveiligheid maart 2014 1 Vragen Waarom naar deze workshop?

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding bij vruchtbaarheidsproblemen

Psychosociale begeleiding bij vruchtbaarheidsproblemen Psychosociale begeleiding bij vruchtbaarheidsproblemen U en uw partner zijn verwezen naar de afdeling Voortplantingsgeneeskunde. Vruchtbaarheidsproblemen kunnen emotioneel veel van u vragen. Het psychosociaal

Nadere informatie

Thema s en onderwerpen

Thema s en onderwerpen Thema s en onderwerpen aandacht 54, 65 aanspreken 24, 37, 43, 45 activiteiten 32 afspraken 92, 97 agressie, geweld en boosheid 73 bespreken 100 bijscholing 18 boos op familie 73, 75 complimenten 24, 62,

Nadere informatie

Waken bij patiënt. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! In deze folder vindt u informatie over het waken bij uw naaste.

Waken bij patiënt. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! In deze folder vindt u informatie over het waken bij uw naaste. Waken bij patiënt In deze folder vindt u informatie over het waken bij uw naaste. Begeleiding en ondersteuning voor de patiënt, familie en naasten. De tijd die u samen met uw dierbare door kunt brengen

Nadere informatie