MET een zekere regelmaat verschijnen er in het Rotterdams

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MET een zekere regelmaat verschijnen er in het Rotterdams"

Transcriptie

1 'LITTLE LONDON' ENGELSE KOOPLIEDEN TE ROTTERDAM IN DE ACHTTIENDE EN HET BEGIN VAN DE NEGENTIENDE EEUW DOOR M.R. DOORMONT EN R. VROOM* MET een zekere regelmaat verschijnen er in het Rotterdams Jaarboekje en elders publicaties over de wederwaardigheden van Engelsen (met name kooplieden), die zich in de loop van de zeventiende en achttiende eeuw in Rotterdam gevestigd hebben. De belangstelling voor dit fenomeen is tot nu toe echter wat eenzijdig geweest; zij richt zich doorgaans op individuele kooplieden, of op zich staande gebeurtenissen en op de 'Merchant Adventurers''). In dit artikel willen wij een globaler beeld geven van de hele groep Engelse kooplieden die in wisselende samenstelling, maar altijd in relatief aanzienlijke omvang Rotterdam de benaming 'Little London' heeft bezorgd. De basis voor ons onderzoek wordt voornamelijk gevormd door akten uit het Rotterdamse notarieel archief, aangevuld en gecontroleerd met gegevens uit het oud stadsarchief, doop-, trouw- en begraafboeken, poorter- en admissieboeken, paspoortenadministratie, archief van schepenen en van het College van de Weth en de topografisch-historische atlas. Onze interesse is in het bijzonder gericht op het economisch reilen en zeilen van de Engelse kooplieden in Rotterdam, met name op hun gedrag in crisissituaties, de sociale aspecten van hun verblijf (de motivatie om te komen en de omstandigheden waaronder men vertrekt) en tenslotte op de mentaal-culturele aspecten van het leven in Rotterdam zoals de aard van familierelaties, religieuze betrokkenheid, etc. Het eigenlijke bronnenonderzoek dekt slechts een beperkte periode: en ^). Informatie over de voorafgaande periode is in globale vorm beschikbaar, voldoende om ons een redelijk betrouwbaar beeld te geven, waarop we hebben voortgeborduurd. * De auteurs waren ten tijde van de samenstelling van dit artikel doctoraalstudenten maatschappijgeschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. 197

2 Het voordeel van deze werkwijze is, dat we de gekozen onderzoeksperiode diepgaand hebben kunnen bestuderen (in totaal zijn bijna 1400 akten doorgenomen). Interessant voor onze vraagstelling is verder dat in de periode de Vierde Engelse Oorlog valt, terwijl in de tweede periode de gevolgen van de Franse overheersing te constateren moeten zijn. De aanwezigheid van Engelse kooplieden in Rotterdam dateert al van het begin van de zeventiende eeuw. Het kan daarom geen kwaad in kort bestek een chronologisch overzicht te geven^). Aan het eind van de zestiende eeuw kan men met betrekking tot Rotterdam twee soorten Engelse kooplieden onderscheiden: de zogenaamde 'entrelopers', vrijbuitende kooplieden die buiten de gevestigde, door de Engelse kroon geprivilegieerde compagnieën om hun handel drijven en die compagnieën zelf, waarvan in deze tijd de 'Fellowship of Merchant Adventurers' de voornaamste is. Deze compagnie heeft al vanaf de vijftiende eeuw een zogenaamde 'Court' (algemene stapelplaats en daarom standplaats) op het Continent. Onder invloed van de politieke en economische omstandigheden wordt deze Court verschillende malen verplaatst. Zo is men aan het begin van de vijftiende eeuw in Brugge gevestigd. Met de achteruitgang van deze stad trekt men naar Middelburg om echter al gauw naar Antwerpen te verhuizen. Als de 'Spaanse Furie' deze stad ruïneert wijkt men uit naar Hamburg. Rotterdam toont dan al (ca. 1570) belangstelling om de Court binnen haar muren te krijgen, maar de Merchant Adventurers geven de voorkeur aan Middelburg. In 1597 wordt door Rotterdam een tweede aanbieding gedaan, maar ook deze levert niets op. In 1620 wordt die poging herhaald, dit keer met behulp van de Engelse gezant Carleton, maar ook hier gaan de Merchant Adventurers niet op in; zij vestigen zich te Delft"). Na langdurige onderhandelingen vestigt de Court zich in 1635 toch in Rotterdam, echter niet voordat aan een aantal voorwaarden voldaan is. Zo moet er bijvoorbeeld een wisselbank opgericht worden, terwijl de Vroedschap garant moet staan voor alle wissels door Engelsen getrokken*). Dit alles wordt voor lief genomen, omdat Rotterdam niet weinig profiteert van de aanwezigheid van de Court, die vooral een stapelplaats is van ongeverfd Engels laken. Voor de stad betekent dit een grote bedrijvigheid in verband met ververij en lakenhandel*). Ondanks de doorlopende conflicten tussen Court en Vroedschap over accijnzen, rechtspraak en wisselgaranties blijft wederzijds voordeel de overhand in de relaties houden. Dat wordt echter 198

3 anders tijdens de Eerste Engelse Oorlog ( ). Vooral na de dood van de in Rotterdam populaire Tromp (1653) komt het lagere volk tot 'dadelijkheden' tegen de Engelsen. De stadsoverheid treedt hiertegen streng op, omdat men de aanwezigheid van de Court ook na de oorlog wil behouden. Desondanks ziet de Vroedschap zich genoodzaakt de Engelsen vrijgeleides te verlenen en velen maken hiervan gebruik om naar Engeland terug te keren''). De Court zelf vertrekt in 1656 naar Dordrecht, maar nog tot 1664 worden door Rotterdam pogingen ondernomen om haar terug te halen. Aan het eind van de zeventiende eeuw probeert men de Schotse Court vanuit Veere naar Rotterdam te halen, doch ook dit lukt niet. Ondanks deze tegenslagen blijft er een actieve Engelse handel bestaan in en op Rotterdam, vooral in manufacturen, gedreven door de al genoemde entrelopers. Steeds meer van deze kooplieden vestigen zich voor langere tijd in Rotterdam, wat de stad in de achttiende eeuw de benaming 'Little London' oplevert ). Het aantal Engelsen dat zich in de achttiende eeuw in Rotterdam vestigt is te schatten aan de hand van de poorter- en admissieboeken. Van 1699 tot 1729 is het aantal poorterinschrijvingen van Engelsen bijzonder hoog. In totaal worden er 486 Engelsen ingeschreven. Vanaf 1729 loopt het aantal poorterinschrijvingen sterk terug. Tot 1799 worden er 415 Engelsen ingeschreven. De minder betrouwbare admissieboeken vertonen een iets afwijkend beeld: tot 1758 stijgt het aantal geadmitteerde Engelsen nog, sedert dat jaar neemt ook het aantal admissies af, eerst snel en later wat geleidelijker"). Waarschijnlijk is er na 1729 sprake van een zekere 'uitkristallisatie' binnen de Engelse kolonie: solide kooplieden vestigen zich met hun gezin permanent in Rotterdam, mislukte speculanten verdwijnen. Deze veronderstelling wordt enigszins ondergraven door het beschikbare cijfermateriaal voor kooplieden die in de periode in de stad actief zijn. Van de in totaal 57 onderzochte kooplieden is 53% in Groot-Brittannië of Ierland geboren, terwijl 35% van hen de zoon of kleinzoon van een Britse immigrant is. Van de nieuw aangekomenen beschikken we in op één na alle gevallen over een poorter- of admissie-inschrijving, zodat we kunnen vaststellen wanneer zij zich in Rotterdam gevestigd moeten hebben. Uit deze gegevens blijkt dat maar liefst 46% van alle Engelse kooplieden die zich in de periode in Rotterdam bevinden zich na 1750 hier gevestigd heeft (dit is 86% van de nieuw aangekomenen!). We moeten hierbij natuurlijk rekening houden met het 199

4 feit dat van degenen die zich vóór 1750 ter stede hebben gevestigd een groot aantal in 1781 een zodanige leeftijd heeft dat zij niet meer actief aan het economisch leven deelnemen en derhalve buiten de onderzoekspopulatie vallen. Toch blijft het opmerkelijk dat we nog in met een zo groot percentage nieuwe immigranten te maken hebben^). Een tweede nog niet afdoende verklaard verschijnsel is dat de periode een flinke stijging te zien geeft in zowel het aantal admissies als het aantal nieuwe poorters, juist op het hoogtepunt van de Franse overheersing. Uit het beschikbare cijfermateriaal is moeilijk af te leiden hoeveel Engelse kooplieden er zich in de achttiende eeuw in Rotterdam bevinden. Wel kunnen we op basis van de poorterboeken bij benadering vaststellen hoe groot de totale populatie Engelsen is die gedurende deze eeuw in Rotterdam verblijft. In totaal zijn in de periode personen als poorter geregistreerd, waarvan 943 Engelsen (6,3%). De registratie van poorters betreft steeds één persoon, onafhankelijk van huwelijkse staat of gezinsomvang. Aangenomen dat we te maken hebben met een normale demografische verdeling (proportie gehuwden, vrijgezellen en kindertal) onder de Engelsen, komen we voor de hele periode op een totaal van 2600 tot 2800 personen. Rekening houdend met factoren als gemiddelde levensduur, migratiesaldo en dergelijke schatten we dat er doorgaans zo'n 300 tot 400 Engelsen permanent in Rotterdam gevestigd zijn, een aantal dat vrij stabiel is, zij het dat het in de tweede helft van de achttiende eeuw door een teruglopende immigratie iets daalt**). Om een indruk te geven van de omvang van de economische relaties tussen Groot-Brittannië en Rotterdam volgt hier een samenvatting van ons cijfermateriaal. Voor wat betreft de periode hebben wij via het notarieel archief 268 individuele Engelse kooplieden en 151 firma's in zowel Rotterdam als Groot- Brittannië getraceerd. Opvallend hierbij is op het eerste gezicht de 'as' Rotterdam-Londen: 55% van de vestigingen vinden we in deze twee steden waarbij Londen enigszins de overhand heeft (ca. 30 tegen 25%). In totaal hebben we in Rotterdam te maken met 57 individueel opererende kooplieden en firma's. Opvallend is het grote aantal akten dat men laat opmaken ter regulering van economische aangelegenheden, in het bijzonder het aantal procuraties (ruim 48% van het totaal aantal akten). Stukken van persoonlijke aard vormen slechts 12% van het totaal (voornamelijk testamenten en boedelinventarissen). De periode

5 vertoont in grote lijnen hetzelfde beeld. Op een totaal van 271 kooplieden en firma's bevindt bijna 35% zich in Rotterdam terwijl 45% in Londen is gevestigd. Voor deze periode hebben we in Rotterdam absoluut gezien te maken met 32 firma's en 63 individuele kooplieden. Procuraties vormen nu slechts een krappe 30% van het totaal aantal akten; stukken van persoonlijke aard (naast testamenten en boedelinventarissen ook veel boedelscheidingen, executeurschappen, huwelijkstoestemmingen en -contracten, akten van remplacement etc.) vertegenwoordigen hier een veel groter aandeel (ruim 20%). Uit deze gegevens zijn al direct enkele interessante conclusies te trekken. Allereerst is er een duidelijke en aanzienlijke afname te zien in het totale aantal in economische activiteiten betrokken firma's en kooplieden (van 420 naar 271), terwijl de nadruk op het contact met Londen alleen maar is toegenomen. De Engelse vestiging in Rotterdam ondergaat echter nauwelijks verandering: 97 Engelse kooplieden en firma's in tegen 95 in Dit gegeven correleert bevredigend met onze schatting van het totaal aantal aanwezige Engelsen (dus inclusief gezin, personeel etc). We menen hieruit te mogen opmaken dat gangbare opvattingen betreffende de uittocht van Engelsen naar aanleiding van de Vierde Engelse Oorlog en de Bataafse en Franse Tijd aan herziening toe zijn. In dat verband is het echter opvallend dat de effecten van deze beide gebeurtenissen wel degelijk hun weerslag vinden in de bronnen. Het aandeel van akten met economische strekking zakt aanzienlijk, waarbij nog zij aangetekend dat in de tweede periode een veel groter deel van de (economische) akten betrekking heeft op transacties op persoonlijke titel (met name transport van onroerend goed, huizenbezit, obligaties en schuldbekentenissen). Om maar één illustratief geval uit vele te nemen: in de periode sluiten 13 Engelse bevrachters nog 390 charterpartijen af; in de periode vinden we niet meer dan 51 van deze contracten en voor de periode wordt geen enkele charterpartij gevonden. Nu is een charterpartij geen wettelijk verplicht contract en we mogen dan ook aannemen dat de Engelse kooplieden in Rotterdam in de periode meer schepen gehuurd hebben dan uit de bronnen blijkt. Het getal voor lijkt ons betrouwbaarder, aangezien men in oorlogstijd allerlei zaken veel nauwkeuriger wenst te regelen, om bijvoorbeeld kaping en inbeslagname van schepen en lading te voorkomen. De afwezigheid van charterpartijen voor moet, denken we, 201

6 vooral worden toegeschreven aan het Continentale Stelsel en de gevolgen van de oorlogshandelingen^). Als we ons vervolgens wat verder verdiepen in de verschillende aspecten van het bestaan en de activiteiten van de Engelse kooplieden in Rotterdam, dan is een interessante ingang zeker die waarin hun domicilie (zowel zakelijk als privé) centraal staat. Niet alleen zijn hieruit afleidingen te maken ten aanzien van hun economische situatie, maar tevens betreffende hun sociale positie en de veranderingen daarin, al dan niet in samenhang met hun economisch wedervaren. Als de 'English Court' zich in 1635 in Rotterdam vestigt krijgt zij het oostelijk deel van het hof Bulgerstein in gebruik, gelegen aan de Korte Hoogstraat tegenover de Waalse kerk. Deze kerk, in eigendom bij de stad, wordt nu de Engelse Court-kerk, de Waalse school gaat dienen als pakhuis en het huis van de Waalse schoolmeester wordt de conciërgerie van de Court. Daarnaast krijgt men vijf belendende woonhuizen ter beschikking^). Privé vestigen vele kooplieden zich aan de Nieuwe Haven en het Haringvliet en omgeving. In deze buurt worden enige tijd later ook de Engels-Presbyteriaanse en Episcopaalse kerken gebouwd. Ook na het vertrek van de Court blijven de opvolgers van de Merchant Adventurers en de entrelopers nog lange tijd hier wonen"*). Vanaf het begin van de achttiende eeuw verspreidt de Engelse kolonie zich vanaf haar eiland over de gehele waterstad (het stadsgedeelte begrensd door Leuvehaven, Steiger en Groenendaal). Een adressenoverzicht dat grofweg loopt van 1726 tot 1823, gebaseerd op adresvermeldingen in de begraafregisters, leert dat de meeste Engelse kooplieden dan nog steeds wonen aan Nieuwe Haven en Haringvliet, maar zich ook meer en meer aan Blaak, Leuvehaven, Wijnhaven, Scheepmakershaven en vooral aan de Boompjes vestigen. Dit zegt in zoverre iets over sociale status en integratie in de Rotterdamse gemeenschap dat in het genoemde stadsdeel ook de grote Rotterdamse kooplieden gevestigd zijn, alsmede diverse regenten. Met andere woorden, het betreft bij uitstek de 'betere' buurten waar Engelsen en Rotterdammers door elkaar wonen zonder dat er sprake is van 'ghettovorming' van Engelse zijde. De vestiging aan het water is overigens niet verwonderlijk, gezien het feit dat het hier kooplieden betreft, die uit praktische overwegingen wel aan een haven gevestigd moeten zijn. Wat verder opvalt is een voortdurende verplaatsing westwaarts. Voor de periode zijn veel exactere adressen bekend uit 202

7 notariële akten. Hieruit blijken voor het eerst ook verhuizingen binnen eenzelfde buurt of zelfs straat, die vrijwel uitsluitend op een positieverbetering van de betrokkenen wijzen. Steeds meer Engelsen vestigen zich in deze periode aan de Wijnhaven en Scheepmakershaven, maar het populairst is toch wel de Boompjes; in sommige huizenblokken vormen de Engelsen zelfs een meerderheid. Op basis van de verhuizingsbewegingen en de protocolnummers van de verponding (vermeld in de transportakten) zijn we tot een soort 'topografische stratificatie' gekomen die er in grote lijnen als volgt uitziet. Uitgangspunt is de situatie ten tijde van de volkstelling van 1811, die uitsluitsel geeft over de aard van de wijkindeling en de adressering^). Iedere wijk heeft een letter ter aanduiding, lopend van A tot en met X. Daarnaast is iedere wijk ingedeeld in een variërend aantal smaldelen (afhankelijk van de omvang van de wijk drie tot acht smaldelen). De straatnummering is per wijk geregeld en loopt van 1 tot, afhankelijk van de wijkomvang, 200, 300 of 450. Een willekeurige straat kan zo de nummers 60 tot 90 omvatten, zodat zonder aanvullende informatie niet bepaald kan worden in welke straat iemand woont, waar hij woont in een bepaalde straat en soms zelfs niet eens in welke wijk, noch welke straten een wijk precies omvat. Een uitzondering op het geschetste systeem vormen de zogenaamde buitenwijken. Deze benaming is een gevolg van het feit dat ze buiten de oude stadsdriehoek en stadsmuren liggen. Wijk M is de laatste stadswijk. De wijken N tot en met X vormen de buitenwijken^). Wijk N omvat nog twee smaldelen (het eerste en tweede), wijk O is in zijn geheel het derde smaldeel en de wijken P, Q en R vormen tezamen het vierde smaldeel. Deze afwijkende indeling is vermoedelijk het gevolg van een veel lagere bevolkingsdichtheid buiten de stad. Op basis van de genoemde gegevens zien we nu dat de meeste Engelse kooplieden en firma's gevestigd zijn in wijk A (de Boompjes en een deel van de Wijn- en Scheepmakershaven met zijstraten). Daarna volgen in aanzien wijk B (de rest van de Wijnhaven tot aan de Blaak) en de wijken C (Leuvehaven en omgeving) en M (Nieuwe Haven en Haringvliet). De overgrote meerderheid van de Engelse kooplieden woont dus in een van de betere buurten. Interessanter dan dit voor de hand liggende en reeds eerder geconstateerde gegeven is echter de mobiliteit die, zeker voor een korte periode van tien jaar ( ), aanzienlijk is. De meeste bewegingen zien we wederom tussen de wijken A, B, C en M. Opwaartse mobiliteit 203

8 uitgedrukt in domicilie volgt in grote lijnen het volgende patroon: Bij neerwaartse mobiliteit zien we een tot het uiterste vasthouden aan een zekere standing, ook als het economisch slechter gaat. In dit geval volgt men een meer stapsgewijs patroon: i Pas vanuit de wijken M en C zien we de mensen uitwaaieren over de gehele stad. Uit de wijken A en B valt ook een trek naar de buitenwijken waar te nemen, die in deze een wat aparte en onduidelijke status bezitten. Degenen die naar de mindere wijken verhuizen zijn zelden gevestigde kooplieden. Veeleer betreft het jongere zonen die voor zichzelf elders een bescheiden zaakje beginnen (bijvoorbeeld in Duits kinderspeelgoed aan de Hoogstraat, wijk K)'^). Degenen die de dure wijken verlaten om zich in de buitenwijken te vestigen of de stad helemaal te verlaten zijn over het algemeen oudere kooplieden die zich uit hun zaak hebben teruggetrokken en de laatste dagen van hun leven wensen te slijten in een schonere, minder drukke omgeving. In de periode zijn door ons achttien verhuizingen waargenomen, waarvan er zes een duidelijke stijging en acht een duidelijke daling in status betekenen. Daarnaast is er een viertal gevallen van vertrek uit de stad. De gevestigde, wat oudere kooplieden blijken betrekkelijk honkvast; het zijn de jongeren, aan het begin van hun carrière, die het meest verhuizen. Opvallend is, dat zij die verhuizen in de periode dit vaak meer dan eens doen, de helft zelfs drie of vier keer'*). Een laatste indicatie voor het welstandsniveau van de Engelse kooplieden vormt hun huispersoneel. Vier huishoudens in wijk A beschikken in totaal over tien personeelsleden, twee huishoudens in wijk C hebben er samen drie en twee huishoudens in wijk M samen zeven"). Tenslotte 204

9 hebben we in wijk D en H nog een huishouden gevonden met ieder een 'meid' ). Basis van welvaren en welstand van de Engelse kooplieden is vanzelfsprekend hun economische activiteit: de handel. De aard van de bronnen maakt het helaas onmogelijk om een kwantitatief overzicht te geven van het totaal der activiteiten, hoogte van het inkomen etc, noch om een vergelijking te trekken tussen Engelse en autochtone kooplieden. Over wat er niet in een notariële akte terecht is gekomen weten we vanzelfsprekend niets. Wat we wel weten is doorgaans naar aanleiding van een vervelende gebeurtenis vastgelegd, zoals een schipbreuk of kaping. Daarnaast geven charterpartijen en in een enkel geval procuraties informatie over aard en omvang van de handel. Over het algemeen bestaat echter de indruk, dat een aanzienlijk deel van de zakelijke transacties ondershands heeft plaatsgevonden. In de periode is de invloed van de Vierde Engelse Oorlog ( ) overheersend, hoewel gezegd moet worden dat op het eerste gezicht niets blijkt van een structurele wijziging in de aard van de handel. Het volume van de traceerbare handel blijft vrij constant, evenals de samenstelling van het verhandelde goederenpakket. Onder de kooplieden is sprake van een hoge mate van specialisatie. Deze richt zich in het bijzonder op de handel in raapzaad, vlees, boter, reuzel, talk en veren uit Ierland op Rotterdam (Thomas Littledale & Co., James Freeman) en op jenever en brandewijn uit Rotterdam op diverse havens binnen en buiten Europa (Jasper Atkinson, James Cantley, Thomas Lihou, Alexander Livingstone, James & James Ie Marchant & Co., William Murdoh, Peter Roche, Roche & Lihou)"). De belangrijkste exportmarkt voor sterke drank is Guernsey, een vrijhaven die in de achttiende eeuw door wijnhandelaren uit heel Europa als accijnsvrij depot gebruikt wordt. Het zijn vooral de kooplieden die oorspronkelijk van dit eiland komen, die de jeneverhandel vanuit Rotterdam op Guernsey in handen hebben"). Daarnaast neemt een aantal kooplieden deel aan de directe handel op West-Indië en Noord-Amerika, waar men Iers vlees importeert en tabak, koffie en suiker exporteert"). Hoewel niet bijzonder goed gedocumenteerd blijkt een aantal kooplieden een aandeel te hebben in de handel op Afrika (direct of indirect). Zeker geldt dit voor Jasper Atkinson, die in 1786 drie scheepsladingen uit Rotterdam naar Le Havre verstuurt met 205

10 goederen die typisch voor de Afrikaanse markt bestemd zijn (jenever, staven ijzer, spiegeltjes, belletjes, papier en prenten)*"). Atkinson fungeert in dit geval dus als toeleverancier. Anders is dit in , wanneer hij met een partner deelneemt aan de zogenaamde driehoekshandel, waarbij goederen naar Afrika, slaven van Afrika naar West-Indië en suiker en tabak van de West naar Europa verscheept worden^). Een laatste specialisatie is de handel in kousen en manufacturen, voornamelijk gedreven door de broers James en Alexander Martin, ieder onder eigen naam. Van James weten we, dat hij voor zijn vestiging aan de Maas kousenfabrikant te Aberdeen is geweest**). Zij importeren textiel uit Groot-Brittannië (Aberdeen, Stockton) in Rotterdam en verkopen het van hieruit in kleinere hoeveelheden door naar het achterland. Verder worden nog talloze andere goederen geïmporteerd; 'luxe'-consumptiegoederen als drop en sucade uit Italië, maar ook dagelijkse produkten als zalm uit Schotland, gerst, rogge, mout, lood, menie, vitrioololie en thee. Aan de exportzijde zijn vlas naar Groot-Brittannië, bier en wijn naar Italië, dakpannen, tegels, duigen en hoepen (als ballast) en meekrap het vermelden waard"). Ondanks het feit dat de handel ook tijdens de Vierde Engelse Oorlog lijkt te bloeien, moeten de kooplieden toch een aantal maatregelen nemen om hun activiteiten ongehinderd doorgang te laten vinden. Ten eerste legt men zich toe op verkapte smokkel. Men chartert neutrale schepen, met aan de schipper de opdracht via een neutrale haven (Oostende, Emden) naar de bestemming te varen. In de neutrale haven moeten dan de in- c.q. uitklaringspapieren zodanig gewijzigd worden, dat de lading ook een neutrale status krijgt en zonder problemen in Engeland of de Republiek kan worden ingevoerd* ). Blijkbaar laten de autoriteiten in beide landen een en ander oogluikend toe, gezien de wel zeer openlijke handelwijze van de kooplieden. Ten tweede zorgen de Engelsen in Rotterdam ervoor dat hun relaties met de vijanden van Engeland ongeschonden intact blijven, door waar nodig te verklaren dat men absoluut geen onderdaan van de Engelse koning is. Formeel is dit natuurlijk tenminste gedeeltelijk juist, want als poorter van de stad Rotterdam is men tevens een volwaardig burger van de Republiek. Dat de bedoelde verklaringen echter geenszins uitingen van patriotisme ten aanzien van diezelfde Republiek zijn, maar veeleer een pragmatische grond hebben, blijkt als dezelfde personen na afloop van de oorlog verklaren wel 'British subjects' te zijn"). 206

11 Niet alle kooplieden komen de oorlog en de jaren erna zonder kleerscheuren door. De firma de Wed. A. Hamilton & Meijners moet al in 1782 uitstel van betaling aanvragen, met als gevolg een drastische afslanking van het bedrijft). Nog in 1790 verklaart de nieuwe eigenaar, Gerrit Cornelis Meijners, dat deze ernstige problemen het gevolg geweest zijn van '... een zamenloop van veelen facheusen evenementen en calumniteiten gedurende de trouble... tussen deze Republicq en Engeland..."). Het bedrijfis in 1790 nog steeds niet uit de schulden. Ook kleinere kooplieden kampen met problemen. James Freeman, actief in de handel op Ierland en pas sinds 1778 in Rotterdam, is in 1787 verdwenen, met achterlating van een insolvente boedel"). De bedrijfsvoering is onder de Engelsen bijna onveranderlijk in handen van een man. Slechts in een enkel geval is er sprake van een vrouw die de touwtjes in handen heeft; Elizabeth Hamilton leidt tussen 1772 en 1790 geheel zelfstandig het familiebedrijf. Wel wordt regelmatig de tijdelijke bedrijfsvoering toevertrouwd aan de echtgenote, hoewel men vaker nog een andere Engelse koopman of de boekhouder van het bedrijf inschakelt"). Voor het doen van zaken in het buitenland houdt men correspondenten ter plaatse aan, veelal bekende kooplieden, soms bankiers. Bij problemen met debiteuren en dergelijke stelt men door middel van een procuratie vaak een ad hoc vertegenwoordiger aan, doorgaans een plaatselijke koopman**). De aankoop en exploitatie van schepen is een van de weinige ondernemingen waarin de Engelse kooplieden samenwerken met Nederlandse collega's. Dit om het risico van de exploitatie te spreiden, een gebruik dat teruggaat op het laat-middeleeuwse systeem van de 'commenda'. Opvallend is hier wel, dat het aantal Nederlandse kooplieden waarmee men samenwerkt beperkt blijft, met als belangrijkste partners Pieter van Swijndregt & Zn., F. & A. Dubbeldemuts & Co. en Christiaan JongeneeP). Als tijdens de Vierde Engelse Oorlog het varen met eigen schepen te gevaarlijk wordt en men overstapt op huurschepen, gaan de Engelsen over tot een ware uitverkoop van schepen: achttien scheepsverkopen in de periode tegen drie in de rest van het decennium**). Van een gering aantal Engelsen kan een aantal activiteiten van financiële aard getraceerd worden, voornamelijk in het buitenland. Een aantal van hen heeft een vaak aanzienlijk aandelenpakket in bezit, bestaande uit Engelse staatsobligaties, aandelen Bank of England, East India Company, South Sea Company etc."). Het is 207

12 bekend dat men ook op de Nederlandse beurs actief is, maar hierover is veel minder bekend. Slechts uit boedelinventarissen wordt sporadisch wat informatie verkregen. Als voorbeeld moge hier George Craufurd dienen, die bij zijn dood in 1819 nominaal meer dan f ,- aan aandelen Verenigde Oostindische Compagnie nalaat**). Dit soort gegevens zegt natuurlijk tevens iets over de welstand van onze Engelsen. Hierover is in het voorgaande al iets gezegd, onder andere in verband met hun woonplaats, maar op basis van een andere ingang, met name de begraafregisters en testamenten, kan bij benadering een uitspraak gedaan worden over het vermogen van de Engelse kooplieden. Eén van de belastingen in de achttiende eeuw is de impost, geheven bij huwelijk en begraven. De hoogte is afhankelijk van de hoogte van het inkomen of vermogen en van de betrekking van de aangeslagene^). Aangezien koopman als zodanig geen betrekking is die invloed heeft op de aanslag en de door ons onderzochte kooplieden ook geen nevenfuncties vervullen die daarop wel van invloed zijn, kan men een direct verband vermoeden tussen de aanslag en het vermogen* ). Bij alle door ons geregistreerde begraafinschrijvingen van zowel volwassenen als kinderen wordt ofwel vijftien ofwel dertig gulden aan impost betaald. Deze bedragen corresponderen met een vermogen van meer dan zes-, respectievelijk twaalfduizend gulden. Voor een beperkt aantal personen leveren testamenten meer gegevens over hun vermogen. In de aanhef van een testament wordt vaak het geschatte maximumvermogen aangegeven van de testateur, dit in verband met de heffing van successierechten. Twee testateurs geven hier een vermogen op van tussen de vijftig- en honderdduizend gulden (Thomas Browne jr., David Gray), zes van tussen de twintig- en vijftigduizend gulden (Catharina Browne, echtgenote van John Arnall, William Manson, James Ie Marchant jr., Alexander Martin, William Cooch Pillans en William Tasker) en vijf van tussen de acht- en twintigduizend gulden (Basil Anthony Keck, Thomas Lihou, James Martin, James Smith jr. en Alexander Strachlany"). Men mag ons inziens dan ook de conclusie trekken, dat de Engelse kooplieden in Rotterdam aan het eind van de achttiende eeuw in goede tot zeer goede doen verkeren. Zo gering als de invloed van de Vierde Engelse Oorlog is geweest op de feitelijke handelsactiviteiten van de Engelsen, zo drastisch en dramatisch is het effect van de Franse Tijd en alles wat daarmee 208

13 samenhangt. Vooral de invoering van het Continentale Stelsel in 1806 heeft hier grote problemen veroorzaakt. De periode levert dan ook een weinig florissant beeld op. De jaren 1811 en 1812 zijn zeer slechte jaren, waarin slechts sporadisch een schip de Rotterdamse haven binnenloopt. We zien dat men in de handel zoveel mogelijk teert op oude voorraden. Er zijn ook aanwijzingen dat men met voorraden als onderpand leningen afsluit om zijn geluk in een andere branche te beproeven. Mogelijk ook moet men deze leningen meer zien als 'consumptief krediet'. In ieder geval is het duidelijk dat men op veel meer manieren dan voorheen in zijn levensonderhoud tracht te voorzien. Een opmerkelijk onderscheid valt ook hier weer te maken tussen oudere, gerenommeerde kooplieden en de jongere generatie, kleinere kooplieden en zij die zich meer recentelijk in de stad gevestigd hebben. Enkele voorbeelden hiervan zijn het zich begeven in de detailhandel (bijvoorbeeld turf en oesters, waarvan de rekeningen slechts enkele tientallen guldens bedragen), het overnemen van een leerlooierij en het opzetten van een zaak in Duits kinderspeelgoed (reeds eerder genoemd)"*). In 1813 is Nederland weer direct bij de oorlog betrokken, wat zich weerspiegelt in een totale afwezigheid van enige handel van betekenis. Vanaf 1814 zien we dat de handel weer enigszins, zij het zeer aarzelend, aan begint te trekken. Opvallend is dat de voorheen grootste firma's hierbij het voortouw nemen. Deze hebben de crisis ogenschijnlijk het best doorstaan. De omvang van de handel is echter nog zeer bescheiden. In 1816 gaat het al wat beter, maar in 1817 en 1818 is er allesbehalve een opgaande lijn te bespeuren, wat nog geaccentueerd wordt door het feit dat voor 1818 geen enkele handelsactiviteit in de bronnen gevonden wordt en voor 1820 slechts één. Alhoewel dit beeld tot stand is gekomen met zeer gebrekkige gegevens, kunnen we ons niet aan de indruk onttrekken dat we hier te maken hebben met een economische recessie als nasleep van de voorafgaande periode van oorlog en bezetting. Door de jaren heen in het oog springend is echter dat het goederenassortiment (het weinige dat dan toch nog binnenkomt) van zeer beperkte aard is. Men schijnt zich te concentreren op katoen, tabak, suiker en rijst. Andere goederen als hout, walvisprodukten, huiden, wijn, vruchten en manufacturen komen slechts sporadisch voor en dan nog in zeer kleine hoeveelheden^). Afgaande op de door de Engelse kooplieden in deze periode verhandelde produkten krijgen we de indruk 209

14 dat zij zich niet of nauwelijks bezighouden met handel in bulkgoederen voor massaconsumptie (zoals graan). Hoewel zij zich hier in de periode nog wel op toeleggen is het wellicht mogelijk dat deze branche in de tussenliggende tijd te stevig in handen van Hollandse kooplieden is gekomen. De buitenlandse kooplieden hebben zich dan noodzakelijkerwijs toegelegd op de handel in supplementaire, voornamelijk luxegoederen. Eén uitzondering hierop is het vermelden waard. In 1814 laat de firma Curtis & Co. een bescheiden hoeveelheid tarwe uit Middelburg aanvoeren; wellicht een poging om in dit soort handel voet aan de grond te krijgen. Het is echter typerend dat deze partij wordt geweigerd wegens te slechte kwaliteit - een aanwijzing voor de onervarenheid in die branche?**) De aangevoerde hoeveelheden tabak, katoen, koffie en suiker wijzen erop dat de Engelsen nog steeds typische groothandelaren zijn. Het is jammer dat er niets bekend is over hetgeen er na import in Rotterdam met deze goederen gebeurt. Er is geen enkele aanwijzing over veiling of doorverkoop, contracten voor levering aan winkels ontbreken geheel en ook uit bijvoorbeeld inventarissen blijkt niets over de uiteindelijke bestemming van diverse produkten. Dit geldt overigens eveneens voor de periode De enige bekende koopmansinventaris levert slechts gegevens over textiel, textiele produkten en lingerie, uiteenlopend van rollen Manchester, bombazijn en callicoe tot voiles, halsdoeken, kousen en slaapmutsen met een totale waarde van ruim f 7600,-**). Alles wijst erop dat deze voorraad voor de detailhandel bestemd is, maar juist in dit geval ontbreekt de informatie over hoe de goederen verkregen zijn. De grote hoeveelheid Manchester kan echter wijzen op import uit Engeland. Van de overzeese handel weten we alleen dat de import van grondstoffen en andere onbewerkte produkten rechtstreeks verloopt, van de plaatsen waar tabak, katoen en suiker verbouwd wordt (West-Indië, Verenigde Staten) direct naar Rotterdam. Er vindt betrekkelijk weinig transitohandel over Engeland plaats. Waarschijnlijk is de oorlog debet aan deze ontwikkeling, aangezien men in de periode Engeland nog wel als overslagplaats voor Westindische produkten gebruikt**). Het aanbrengen van een scheiding tussen typische handelstransacties, waarbij goederen zijn betrokken enerzijds en meer financieel getinte transacties anderzijds lijkt kunstmatig. Natuurlijk zijn economische en financiële activiteiten in de persoon van een 210

15 koopman altijd verweven. Om praktische redenen brengen we deze scheiding hier net als voor de periode toch aan. Zo blijkt namelijk duidelijk dat de verhouding tussen deze twee sferen van activiteit in onze onderzoeksperiode nogal verschilt. In de laatste periode nemen de financiële transacties een relatief groter aandeel in de activiteiten in dan voorheen. We hebben hier tentatief een onderverdeling gemaakt in drie categorieën: transacties in onroerend goed, transacties met betrekking tot schepen en transacties in aandelen en obligaties alsmede hypothecaire leningen. Wat betreft onroerend goed is het interessant te weten of er in de periode kantoren, pakhuizen en dergelijke afgestoten zijn, wellicht aangekocht of dat er helemaal niets van betekenis is gebeurd. Het blijkt dat de ons bekende firma's alles behalve actief zijn geweest op deze markt. Welgeteld één firma heeft een huis en pakhuis aangekocht"). Hieruit menen we te moeten afleiden dat speculatie niet tot de firma-activiteiten behoort. Bij de individuele kooplieden ligt dit anders. Hier komen we diverse gevallen tegen van handel in huizen, hoewel dit incidenten zijn. Over het algemeen verkopen de Engelsen meer dan ze kopen. Een voorbeeld van ware uitverkoop is de koopman Patrick Young* ). Opvallend is tenslotte dat er enkele malen sprake is van de aankoop van een tuin met toebehoren even buiten de stad**). Het gaat blijkbaar toch nog niet zo slecht dat men zich een dergelijke luxe kan permitteren. Wat men in ieder geval wel kan verwachten is een grote uitverkoop van schepen, net als tijdens de Vierde Engelse Oorlog. In slechte tijden zonder vracht leveren schepen slechts verlies op en van de opbrengst uit de verkoop ervan kan men weer andere activiteiten ontplooien. Het blijkt echter dat in circa 65% van deze transacties een Engelse koopman of firma als koper optreedt. Op twee gevallen na vallen al deze transacties vóór 1816, in een periode dat het dus echt slecht gaat- ). Deze negatieve correlatie tussen economische recessie en oorlogstoestand enerzijds en het afstoten van schepen anderzijds laat wederom geen ondubbelzinnige conclusie toe. Van een uitgesproken handel in aandelen en obligaties is wat betreft onze Engelsen nauwelijks sprake. Het merendeel van de in deze categorie ondergebrachte transacties betreft schuldbekentenissen, meestal in de vorm van een lening onder hypothecair verband. Degenen die de schuldbekentenissen afgeven zijn slechts in minderheid Engelse kooplieden^). Waarschijnlijk hebben zij in deze moeilijke periode toch nauwelijks gebrek aan liquide middelen, 211

16 wat overigens reeds gebleken is uit hun 'kooplust'. Rest ons nog een korte beschouwing over het privé- en kerkelijk leven van de Engelse kooplieden te Rotterdam. Hierboven is reeds opgemerkt dat de Engelsen zakelijk gezien een vrij coherente groep vormen, die weinig contacten heeft met Nederlandse collega's. Dit gaat ook op voor de privé-sfeer. Op een bestand van 57 kooplieden uit de periode zijn 12 onderlinge huwelijken traceerbaar, terwijl in het merendeel van de huwelijken beide partijen van Engelse afkomst zijn. Slechts een beperkt aantal personen trouwt in de Nederlandse koopliedengemeenschap in"). Ook voor de periode hebben we de indruk dat de meeste Engelse kooplieden in Rotterdam trouwen of al getrouwd zijn met een Engelse vrouw. Er zijn zelfs voorbeelden van reeds in Rotterdam gevestigde kooplieden, die speciaal naar Engeland gaan om daar met een Engelse te trouwen en vervolgens met hun gade naar Rotterdam terug te keren"). Engelsen die een Nederlandse vrouw trouwen zijn vaker tweede of derde generatie Rotterdammers. Op zich is dit natuurlijk niet zo vreemd, omdat men na verloop van tijd toch een zekere mate van integratie mag verwachten. In de geestelijke bijstand en verzorging hebben de Engelsen altijd zelf voorzien. Zo beschikt de Engelse Court in de zeventiende eeuw over een aalmoezenier. Na het vertrek van de Court stichten de achtergebleven Engelsen met subsidie van de Staten hun eigen (hervormde) kerken. Reeds sinds 1611 is in de stad het Genootschap van Congregationalisten of Independenten actief. Later komt hieruit de Engels-Presbyteriaanse kerk voort, die een kergebouw krijgt aan het Haringvliet. Nog in 1832 heeft deze gemeente ongeveer 200 leden. Daarnaast is er de Schotse kerk, die sinds 1647 kan beschikken over de voormalige St. Sebastiaanskapel, gevestigd in de Lombardstraat, op de hoek van de Meent. In 1697 verhuist deze kerk naar het Vasteland, waar pas in 1940 een abrupt einde aan het bestaan van het kerkgebouw gemaakt wordt. Verder is er nog de Engels-Episcopale St. Mary's Church, opgericht rond 1699**). Een interessante groep vormt het relatief grote aantal van Guernsey afkomstige kooplieden. Op het eerste gezicht zou men de indruk kunnen krijgen dat we hier te maken hebben met gevluchte Hugenoten of hun nakomelingen, vanwege hun Frans aandoende namen en hun voorkeur om notariële akten in het Frans op te laten stellen. Deze veronderstelling wordt nog versterkt door hun lid- 212

17

18 op G, va/ia

19 maatschap van de Waalse kerk. De bevinding dat de koopman Thomas Maingy stamt uit een zeer oude 'Guernseyaanse' familie ontkracht de hypothese echter enigszins"). Een opvallend verschijnsel is ook dat deze mensen vroeger of later allemaal opgaan in de Engelse kerken. Hiervoor hebben we niet direct een verklaring, maar mogelijk levert nader onderzoek iets op. Proberen we tenslotte tot een conclusie te komen. Het meest uitgesproken kunnen we zijn over de aanwezigheid, sterker nog, de aanhoudende aanwezigheid van Engelse kooplieden in Rotterdam gedurende de achttiende eeuw en zelfs tot diep in de negentiende eeuw. Hoewel er na de Vierde Engelse Oorlog sprake is van een kleine stroom van vertrekkende Engelsen, heeft de groep nooit als geheel Rotterdam de rug toegekeerd. Hun aantal wordt doorlopend aangevuld, zo niet via immigratie, dan toch wel met de tastbare resultaten van een vruchtbaar huwelijksleven. Conclusies op fïnancieel-economisch terrein zijn moeilijk te trekken. Van de Merchant Adventurers verwacht de overheid in de zeventiende eeuw een positieve invloed op de stedelijke economie en na hun vestiging worden er in Rotterdam ook klaarblijkelijk goede zaken gedaan. Dit mede gezien de vasthoudendheid waarmee men probeert de Court binnen de stad te houden. In hoeverre de stad als economische eenheid heeft geprofiteerd van de aanwezigheid van een relatief grote groep Engelsen aan het eind van de achttiende eeuw is nauwelijks met zekerheid vast te stellen. Dit mag uit het bovenstaande duidelijk zijn geworden. Afgaande echter op de grote hoeveelheden door hen uitgevoerde jenever moet tenminste een sector van bedrijvigheid hier goede zaken gedaan hebben. Rotterdam, september NOTEN 1) Vergelijk bijvoorbeeld H.C.H. Moquette, 'Tromp's populariteit te Rotterdam', in: itotfm/ams /aarz)oe/ye (hierna afgekort als /?/./.) 1922, blz ; H.C. Hazewinkel, 'John Goddard, Engels koopman te Rotterdam, ', in: /?/./. 1948, blz ; Th.J. Poelstra, 'Jasper Atkinson, koopman en reder te Rotterdam, ca ', in: /?/./&. 1968, blz ; J.A. van Reijn,'Benjamin Furly, ', in /?/..ƒ&. 1985, blz en diverse van de hieronder genoemde artikelen in i?/./z>., alsmede C. Te Lintum,' Z)e Merc/iatt/"/^^^^^.? m de Afea'er/ana'en: een foydrage to/ deg^scn/eö'en/s' van a*en iin^e/scnen nanaw Afofer/ana" ('s-gravenhage 1905). 215

20 2) Hierbij verwijzen wij naar ons doctoraalwerkstuk voor het vak geschiedenis van agrarisch-verstedelijkte samenlevingen, 'Engelse kooplieden gevestigd te Rotterdam in de achttiende eeuw' (Rotterdam 1982) (niet gepubliceerd), waarop dit artikel gebaseerd is. Het werkstuk is in typoscript aanwezig in de bibliotheek van de Gemeentelijke Archiefdienst te Rotterdam. 3) Zie ook de hiervoor onder noot 1 aangehaalde literatuur. 4) C. Te Lintum, 'De textielindustrie in oud-rotterdam', in: ifa/&. 1900, blz en Te Lintum, 'Z)e Mm*/za«/-v4tf've«tarer,s'', passim. 5) Z.W. Sneller, 'Het gebouw van de Rotterdamsche wisselbank', in: ifr./z). 1933, blz. 133 en Te Lintum, 'De textielindustrie', blz ) Te Lintum, 'De textielindustrie', blz ) Moquette, op. cit, blz ) Te Lintum, 'De textielindustrie', blz en RH. Krans, 'Het bedrijf van de Rotterdamse kassiers en makelaars Chabot, ', in: OnüfeATze/TzeHfife GtescA/eöfeww ('s-gravenhage 1977), blz Zie ook H.C. Hazewinkel, 'Z>e?c/ue<fe/!/ van /totfm/am' (Rotterdam ^), deel 2. 9) P.W. Klein,' "Little London". British Merchants in Rotterdam during the 17th and 18th Centuries'. Dit artikel is begin 1984 verschenen in een bundel ter ere van het afscheid van Charles Wilson, professor of Modern History te Cambridge (Engeland) en verbonden aan het Europees Universitair Instituut te Florence (Italië). De heer Klein, hoogleraar economische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit en onze begeleider bij het onderzoek voor het bovengenoemde werkstuk, is zo vriendelijk geweest ons het typoscript van zijn werk ter inzage te geven, zodat wij voor het schrijven van dit artikel van zijn gegevens gebruik hebben kunnen maken. Wij zijn hem hiervoor zeer erkentelijk. Onze conclusies komen echter niet noodzakelijkerwijs overeen met de zijne. 10) Zie voor uitgebreider cijfermateriaal Doortmont en Vroom, op. cit., blz en ) Klein, op. cit. 12) Ibidem; Poelstra, op. cit., blz. 128; Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Te Lintum, 'De textielindustrie', blz ) 'Nieuwehaven nr. 154', in: ifr.,/ , blz ) Oud Archief van de stad Rotterdam, inv. nrs : 'Wijkregisters met opgave van de volledige bevolking, met haar burgerlijke stand en religieuze gezindheid, 1811'. 16) De volkstellingsregisters bevatten slechts gegevens tot en met wijk R. 17) Notariële archieven Rotterdam, (hierna aangehaald als NNA), inv. nr. 340 blz. 581 e.v. 18) Vergelijk verder Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Hiervan zijn er vijf in dienst van Robert Twiss, een gerenommeerd koopman, die een zeer groot huis aan de Nieuwe Haven bewoont. Zie Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Van de mensen die in wijk B wonen zijn ons geen gegevens bekend over huispersoneel, aangezien deze wijk in de volkstelling van 1811 ontbreekt. 21) Notariële archieven Rotterdam, (hierna aangehaald als 216

21 ONA),inv.nr biz. 839,989, 1054, 1184, 1383, 1553,1596,1718; inv. nr blz. 561; inv. nr blz. 461; inv. nr blz. 617; inv. nr blz. 892,900,1262; inv. nr blz. 333; inv. nr blz. 866; inv. nr blz. 309; inv. nr blz. 448, 653; inv. nr blz ) Thomas Lihou, James Ie Marchant sr. en jr., Thomas Priaulx en Peter Roche. Vergelijk verder de in noot 21 genoemde bronnen. 23) Vergelijk voor de handel op West-Indië ONA, inv. nr blz. 449; inv. nr blz. 681; inv. nr blz. 824; inv. nr blz. 408, 443; inv. nr blz. 152 en voor de handel op Noord-Amerika ONA, inv. nr blz. 423 en inv. nr blz ) ONA, inv. nr blz ) ONA, inv. nr blz Zie voor een gedetailleerde studie over Jasper Atkinson: Poelstra, op. cit. 26) ONA, inv. nr blz ) Van al deze produkten één plaats: drop: ONA, inv. nr blz. 281; sucade: ONA, inv. nr blz. 38; zalm: ONA, inv. nr blz. 29: gerst en mout: ONA, inv. nr blz. 345; rogge: ONA, inv. nr blz. 327; lood en menie: ONA, inv. nr blz. 322; vitrioololie: ONA, inv. nr blz. 660; thee: ONA 3015 blz. 38; vlas: ONA, inv. nr blz. 425; bierenwijn: ONA, 3331 blz. 324; dakpannen en tegels: ONA, inv. nr blz. 685; duigen en hoepen: ONA, inv. nr blz. 722; meekrap: ONA, inv. nr blz ) Vergelijk hiervoor bijvoorbeeld ONA, inv. nr blz. 561; inv. nr. 333 blz. 385, 589: inv. nr blz. 695; inv. nr blz. 769; inv. nr blz. 818, 918, ) ONA, inv. nr blz. 173; inv. nr blz ) ONA, inv. nr blz ) ONA, inv. nr blz ) ONA, inv. nr blz. 15, 1003; inv. nr blz ) In vierendertig gevallen dragen Engelse kooplieden in de periode de bedrijfsvoering tijdelijk op aan een ander: zes maal (17,6%) aan de echtgenote, zes maal (17,6%) aan hun boekhouder en zeven maal (20,6%) aan een bevriend Engels koopman. Slechts in één geval wordt een Nederlandse koopman ingeschakeld. Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Ibidem, blz ) ONA,inv.nr. 3332blz.60;inv.nr. 3462blz. 1240,1278,1373;inv. nr blz. 174, 428; inv. nr blz ) Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Ibidem, blz ) NNA, inv. nr. 518 blz ) S. Hart, 'Een sociale structuur van de Amsterdamse bevolking in de 18e eeuw', in: Gesc/i/7# e«geta/ (Dordrecht 1976), blz ) Ibidem. 41) ONA,inv.nr.3010blz.260;inv.nr. 3014blz. 726;inv.nr. 3158blz. 421; inv. nr blz. 820; inv. nr blz. 82; inv. nr blz. 312; inv. nr blz. 1420; inv. nr blz. 911; inv. nr blz. 347; inv nr blz. 994; inv. nr blz. 525; inv. nr blz. 1031; inv. nr blz. 863; inv. nr blz ) NNA, inv. nr. 45 blz. 1285; inv. nr. 103 blz. 973, 975; inv. nr. 340 blz

22 43) Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) NNA, inv. nr. 63 blz ) NNA, inv. nr. 491 blz ) Doortmont en Vroom, op. cit, blz en ) NNA, inv. nr. 170 blz ) Doortmont en Vroom, op. cit., blz ) Ibidem. 50) Ibidem, blz ) Ibidem, blz ) Ibidem, blz ) Ibidem, blz en Vergelijk bijvoorbeeld Thomas Browne, gedoopt Rotterdam , koopman aldaar, overleden Norwich , zoon van Thomas Browne, koopman te Rotterdam, en Ann Elisabeth Edmonston, die trouwt te Bourne (Lincolnshire, Engeland) op met Mary Ives, geboren Bourne , overleden Rotterdam , dochter van Robert Ives en Ann Hallford. M?</é?r/a/Kf,s PornWööf 58 (1972), blz ) D. Wanjon, 'Geschiedenis der Schotsche, Engelsche en Duitsche kerken', in: /tottmfom m cfe«/oop fifer eewwew (Rotterdam 1907), 2e gedeelte, 6e stuk; H. den Hertog, //2ve«tam va«aef arc/j/e/va/ï cfeis/z^e/s'- iïpwco/wï/e Sr. Afary'-s erfc te /totfmfom (Rotterdam 1978), blz. 3-13; P.Th.J. Kuyer, /wvewfam va«/*er arc/ne/der Sc/iotec/ie &era: (Rotterdam 1943), blz ) 7Verfer/a/K/'j PafnWaaf 21 (1933/1934), blz

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

HUWELIJK MET INTERNATIONALE ASPECTEN HUWELIJK OVER DE GRENZEN

HUWELIJK MET INTERNATIONALE ASPECTEN HUWELIJK OVER DE GRENZEN HUWELIJK MET INTERNATIONALE ASPECTEN HUWELIJK OVER DE GRENZEN Dit gedeelte van de site gaat over het huwelijksvermogensrecht in internationaal verband. De belangrijkste regels van het hiermee samenhangende

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1974-1975 13 100 Rijksbegroting voor het dienstjaar 1975 Hoofdstuk IV Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken Nr. 14 Brief van de Minister voor

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 januari 2010

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 januari 2010 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 januari 2010 Gegevens onderneming : De besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid: Nieumeijer Kantoorsystemen B.V., statutair gevestigd te Didam (gemeente

Nadere informatie

Overwegende dat de inspecteur het verschuldigde griffierecht tijdig heeft

Overwegende dat de inspecteur het verschuldigde griffierecht tijdig heeft HET GERECHTSHOF TE AMSTERDAM Eerste Enkelvoudige Belastingkamer. Gezien het beroepschrift ingediend door Y te Z namens X te Z, ingekomen ter griffie op 29 april 1982 onder nummer 2344/82 en gericht tegen

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014 ONTWIKKELINGEN BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED - Dit document is een vertaling van: Population and population developments The Dutch Wadden Area - VERSIE 20150414

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

HOLLAND IMMO GROUP BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast

HOLLAND IMMO GROUP BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast HOLLAND IMMO GROUP BEHEER B.V. TE EINDHOVEN Halfjaarcijfers per 30 juni 2014 Balans per 30 juni 2014 Vóór resultaatbestemming ACTIVA 30 juni 2014 31 december 2013 Vlottende activa Handelsdebiteuren 1.624

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Een eigen. huis. www.lindenotarissen.nl

Een eigen. huis. www.lindenotarissen.nl Een eigen huis www.lindenotarissen.nl Inhoudsopgave Een eigen huis 3 Woonhuis, de akte van levering 4 De Hypotheek 5 Samenlevingscontract 7 Testament 8 Een eigen huis U leest dit boekje waarschijnlijk

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift bestudeert het gebruik van handelskrediet in de rijstmarkten van Tanzania. 18 We richten ons daarbij op drie aspecten. Ten eerste richten we ons op het

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

VRAGENLIJST n r II CONSULTATIES-CLAUSULES

VRAGENLIJST n r II CONSULTATIES-CLAUSULES 1 NEDERLANDSTALIGE BENOEMINGSCOMMISSIE VOOR HET NOTARIAAT Beenhouwersstraat, 67 B 1000 Brussel Tel. 02 506 46 44 Fax 02 506 46 49 info@bcn-not.be VERGELIJKEND EXAMEN 2006 SCHRIFTELIJK GEDEELTE Brussel,

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 23 december 2014

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 23 december 2014 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 23 december 2014 In dit verslag worden de werkzaamheden en de stand van de boedel beschreven over de afgelopen periode. De curator baseert zich op aangetroffen gegevens

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-i

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-i LET OP: Je kunt dit examen maken met de 51e druk of met de 52e druk van de atlas. Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de 51e of de 52e. Bij elke vraag is aangegeven welke

Nadere informatie

Inleiding: enkele cijfers

Inleiding: enkele cijfers François Tremosa Seminar internationaal 27 juni 2013, Rotterdam Inleiding: enkele cijfers 2 miljoen Fransen leven in het buitenland (waarvan 50 % met een dubbele nationaliteit) 3 miljoen buitenlanders

Nadere informatie

De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven

De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven Uitspraak De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven Zaaknummer: ****** Datum uitspraak: 7 augustus 2015 De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven

Nadere informatie

Voor zover de tekst in dit verslag afwijkt van hetgeen in het vorige verslag is gemeld, is die tekst vetgedrukt weergegeven.

Voor zover de tekst in dit verslag afwijkt van hetgeen in het vorige verslag is gemeld, is die tekst vetgedrukt weergegeven. VERSLAG 1 Datum: 7 juni 2013 Gegevens onderneming : Dinnissen-Botter VOF Faillissementsnummer : F.01/13/379 Datum uitspraak : 23 april 2013 Curator : mr. E.G.M. van Ewijk Rechter-commissaris : mr. L.G.J.M.

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG

FAILLISSEMENTSVERSLAG FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer : 1 Datum : 23 april 2013 Gegevens gefailleerde : de Vennootschap onder Firma De Nieuwe Moriaan, gevestigd te (2802 LG) Gouda aan de Jacob van Lennepkade 5 Faillissementsnummer

Nadere informatie

HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast

HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN. Halfjaarcijfers per 30 juni 2014. Geen accountantscontrole toegepast HOLLAND IMMO GROUP INSINGER DE BEAUFORT BEHEER B.V. TE EINDHOVEN Halfjaarcijfers per 30 juni 2014 Balans per 30 juni 2014 Vóór resultaatbestemming ACTIVA 30 juni 2014 31 december 2013 Vlottende activa

Nadere informatie

EERSTE OPENBARE VERSLAG EX ARTIKEL 73A FAILLISSEMENTSWET IN HET FAILLISSEMENT VAN WILLIAM VAN DROM B.V.

EERSTE OPENBARE VERSLAG EX ARTIKEL 73A FAILLISSEMENTSWET IN HET FAILLISSEMENT VAN WILLIAM VAN DROM B.V. Het papieren verslag is identiek aan het digitale verslag. EERSTE OPENBARE VERSLAG EX ARTIKEL 73A FAILLISSEMENTSWET IN HET FAILLISSEMENT VAN WILLIAM VAN DROM B.V. inzake : de besloten vennootschap met

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek

5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek 5. Verkrijgen en toekennen van de Belgische nationaliteit 1 5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek Sinds het ontstaan van het Koninkrijk stijgt het aantal vreemdelingen dat Belg wordt

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2012. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport - 4e kwartaal 212 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 18 aantal verkocht 16 14 12 1 8 6 4 2 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

STICHTING AKYAZILI NEDERLAND TE ROTTERDAM. Rapport inzake jaarstukken 2012

STICHTING AKYAZILI NEDERLAND TE ROTTERDAM. Rapport inzake jaarstukken 2012 STICHTING AKYAZILI NEDERLAND TE ROTTERDAM Rapport inzake jaarstukken 2012 INHOUDSOPGAVE Pagina ACCOUNTANTSVERSLAG 1 Algemeen 3 2 Samenstellingsverklaring 5 FINANCIEEL VERSLAG 1 Bestuursverslag over 2012

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG

FAILLISSEMENTSVERSLAG FAILLISSEMENTSVERSLAG Faillissementsverslag nummer 3 d.d. 14 januari 2014 Gegevens onderneming : Rolien Vastgoed B.V. Faillissementsnummer : 10/13/357 Datum uitspraak : 9 april 2013 Curator Rechter-commissaris

Nadere informatie

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Mr. P.H.A.M. Peters Hoff van Hollantlaan 5 Postbus 230 5240 AE Rosmalen Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Geachte heer Peters, Bij brief van 12 november

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2003.5489 (144.03) ingediend door: hierna te noemen 'klager, tegen: hierna te noemen de tussenpersoon. De Raad van Toezicht

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Plaatsen van vuilroosters, zandvang en aanpassing constructie op de onbevaarbare waterlopen van 2 de categorie in de Provincie Antwerpen

Plaatsen van vuilroosters, zandvang en aanpassing constructie op de onbevaarbare waterlopen van 2 de categorie in de Provincie Antwerpen PROVINCIE ANTWERPEN OFFERTEFORMULIER Plaatsen van vuilroosters, zandvang en aanpassing constructie op de onbevaarbare waterlopen van 2 de categorie in de Provincie Antwerpen Gebruikte eenheid in het inschrijvingsbiljet:

Nadere informatie

COMMISSIE LIDMAATSCHAPSZAKEN VAN DE NVM, gevestigd te Nieuwegein, klaagster,

COMMISSIE LIDMAATSCHAPSZAKEN VAN DE NVM, gevestigd te Nieuwegein, klaagster, 13-25 RAAD VAN TOEZICHT s GRAVENHAGE Handel (regel 6 Erecode). Aankoop door echtgenoot van makelaar, doorverkoop door de makelaar. De echtgenoot van een NVM-makelaar koopt op de veiling een woning voor

Nadere informatie

18 Statistische Jaarbrief 2015. van de Protestantse Kerk in Nederland

18 Statistische Jaarbrief 2015. van de Protestantse Kerk in Nederland 18 Statistische Jaarbrief 2015 van de Protestantse Kerk in Nederland Expertisecentrum Protestantse Kerk, 23 april 2015 Statistische Jaarbrief 2015 Protestantse Kerk in Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Gew. bij S.B. 1983 no. 104.

Gew. bij S.B. 1983 no. 104. WET van 24 november 1975, tot regeling van het Surinamerschap en het Ingezetenschap (S.B.1975 no.4), gelijk zij luidt na de daarin aangebrachte wijzigingen bij S.B. 1983 no. 104, S.B. 1984 no. 55, S.B.

Nadere informatie

Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten. Management samenvatting

Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten. Management samenvatting Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten Uwe Matzat/Chris Snijders Technische Universiteit Eindhoven Management samenvatting De grote meerderheid

Nadere informatie

RENOVATIE PLATTE DAKEN

RENOVATIE PLATTE DAKEN INSCHRIJVINGSFORMULIER aanbesteding 14/06/2011 BESTEK NUMMER: 260411 IN OPDRACHT VAN: GEBOUW / LIGGING: WERK: VRIJE BASISSCHOLEN DE WIJNGAARD VZW SINT ANNA 41 8500 KORTRIJK Tel 056 35 40 96 ST. VINCENTIUS

Nadere informatie

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT SAMENLEVINGSVORMEN SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT Algemeen De gevolgen van het huwelijk en het geregistreerd partnerschap worden in de wet uitgebreid geregeld. Andere samenwonenden worden door

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 66 d.d. 29 maart 2011 (mr. H.J. Schepen, voorzitter, mw. mr. E.M. Dil-Stork en mr. J.W.H. Offerhaus) Samenvatting Op basis van de feitelijke

Nadere informatie

De Rosmolen te Kampen

De Rosmolen te Kampen De Rosmolen te Kampen De geschiedenis van de Rosmolen in het kort. De maalderij, hierna genoemd rosmolen, is erg oud. Uit een akte uit het jaar 1699 blijkt, dat Jan Geertsen Storm en zijn vrouw Elisabeth

Nadere informatie

Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen

Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen Migratiestromen en inkomensontwikkelingen in de provincie Groningen Mensen verhuizen om allerlei redenen. Om samen te wonen, voor werk of studie of vanwege de woning zelf. Deze verhuizingen spelen een

Nadere informatie

OFFERTEFORMULIER. Leveren en plaatse afstandsbewaking op technische infrastructuur waterlopen 2 de categorie

OFFERTEFORMULIER. Leveren en plaatse afstandsbewaking op technische infrastructuur waterlopen 2 de categorie PROVINCIE ANTWERPEN OFFERTEFORMULIER Leveren en plaatse afstandsbewaking op technische infrastructuur waterlopen 2 de categorie Gebruikte eenheid in het inschrijvingsbiljet: EURO De ondergetekende : (Naam

Nadere informatie

Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838

Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838 Nummer archiefinventaris: 1.05.11.16 Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838 Digitaal Duplicaat van

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

houdende invoering van een aankoop- en hypotheekpremie ter vervanging van het abattement en het bij-abattement

houdende invoering van een aankoop- en hypotheekpremie ter vervanging van het abattement en het bij-abattement stuk ingediend op 718 (2010-2011) Nr. 1 20 oktober 2010 (2010-2011) Voorstel van decreet van de heren Felix Strackx, Erik Tack en Christian Verougstraete houdende invoering van een aankoop- en hypotheekpremie

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren

Woningmarktrapport - 1e kwartaal 2012. Gemeente Wijdemeren Woningmarktrapport - 1e kwartaal 212 Gemeente Wijdemeren Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 25 aantal verkocht 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 2e kwartaal

Nadere informatie

EERSTE GEÏNTEGREERDE FAILLISSEMENTSVERSLAG BETREFFENDE DE HEER L.S.M. WAAMELINK H.O.D.N. MAKON MAGAZIJNINRICHTINGEN

EERSTE GEÏNTEGREERDE FAILLISSEMENTSVERSLAG BETREFFENDE DE HEER L.S.M. WAAMELINK H.O.D.N. MAKON MAGAZIJNINRICHTINGEN EERSTE GEÏNTEGREERDE FAILLISSEMENTSVERSLAG BETREFFENDE DE HEER L.S.M. WAAMELINK H.O.D.N. MAKON MAGAZIJNINRICHTINGEN Gegevens onderneming : de heer Leonardus Stephan Maria WAAMELINK, geboren op 22 maart

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

UITSPRAAK GESCHILLENBESLECHTER Lululemon Athletica Canada, Inc. v. A. Bronkhorst Zaaknr. DNL2012-0073

UITSPRAAK GESCHILLENBESLECHTER Lululemon Athletica Canada, Inc. v. A. Bronkhorst Zaaknr. DNL2012-0073 ARBITRATION AND MEDIATION CENTER UITSPRAAK GESCHILLENBESLECHTER Lululemon Athletica Canada, Inc. v. A. Bronkhorst Zaaknr. DNL2012-0073 1. Partijen Eiser is Lululemon Athletica Canada, Inc. uit Vancouver,

Nadere informatie

Beleidsregel Krediethypotheek en pandovereenkomst 2014

Beleidsregel Krediethypotheek en pandovereenkomst 2014 Beleidsregel Krediethypotheek en pandovereenkomst 2014 De wettelijke grondslag van de beleidsregel Gelet op artikel 34 en artikel 50 van de Wet werk en bijstand is het verstrekken van een krediethypotheek

Nadere informatie

Verhuizingen en residentiële segregatie in Amsterdam 1890-1940. Henk Laloli Amsterdam

Verhuizingen en residentiële segregatie in Amsterdam 1890-1940. Henk Laloli Amsterdam Verhuizingen en residentiële segregatie in Amsterdam 1890-1940 Henk Laloli Amsterdam Thema s Patronen van stedelijke ontwikkeling Mechanismen van residentiële segregatie Oorzaken Patronen Onderzoek in

Nadere informatie

1. Inventarisatie 1.1 Gefailleerde en organisatie : Op 5 april 2005 dienden ir. Gerrit van der Heiden en IMMS Consultancy BV bij de Rechtbank

1. Inventarisatie 1.1 Gefailleerde en organisatie : Op 5 april 2005 dienden ir. Gerrit van der Heiden en IMMS Consultancy BV bij de Rechtbank FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 6-7-2005 Gegevens gefailleerde : René Johannes van den Berg, geboren 11 juni 1957, wonende te (1213 EM) Hilversum aan de Frans van Mierislaan 18 Faillissementsnummer

Nadere informatie

Openbaar faillissementsverslag rechtspersoon (ex art. 73A Fw.)

Openbaar faillissementsverslag rechtspersoon (ex art. 73A Fw.) Faillissementsnummer: Datum uitspraak: Curator: R-C: NL:TZ:0000000074:F001 03-02-2015 Mr. Ineke Grijpma mr. Jakob Smit 1. Algemeen 1.1 Gegevens onderneming De besloten vennootschap D.A. Wesseloo Beheer

Nadere informatie

Geboortejaar werkzame predikanten Gereformeerde gemeenten

Geboortejaar werkzame predikanten Gereformeerde gemeenten Het predikantenkorps in Nederland vergrijst snel. Twee van de drie voorgangers bereiken uiterlijk in 22 de 6-jarige leeftijd. Het is een probleem dat zich zo n beetje in alle kerken voor doet. Opmerkelijk

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Zesde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van de besloten vennootschap ROOS BOUW & VASTGOED B.V.

Zesde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van de besloten vennootschap ROOS BOUW & VASTGOED B.V. Het papieren verslag is identiek aan het digitale verslag. Zesde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van de besloten vennootschap ROOS BOUW & VASTGOED B.V. inzake : de

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel III

Zeeuwse Verhuisatlas deel III Zeeuwse Verhuisatlas deel III Verhuizen meer mensen naar de stad of naar het platteland? Zeeuws-Vlaanderen Middelburg, augustus 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon SCOOP 2012 Samenstelling Ankie Smit

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 december 2013

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 december 2013 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 27 december 2013 In dit verslag worden de werkzaamheden en de stand van de boedel beschreven over de afgelopen periode. De curator baseert zich op aangetroffen gegevens

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5 Gegevens onderneming : De besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid In-Creation B.V., statutair gevestigd te Almere, bezoekadres Olmenlaan 34 te (1404 DG) te

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG ex artikel 73a Fw verslagnummer 3

FAILLISSEMENTSVERSLAG ex artikel 73a Fw verslagnummer 3 FAILLISSEMENTSVERSLAG ex artikel 73a Fw verslagnummer 3 De inhoud van de aan de rechtbank toegezonden papieren versie van dit verslag is identiek aan de digitale versie van het verslag. Indien dit verslag

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 3 Datum: 19 juli 2010

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 3 Datum: 19 juli 2010 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 3 Datum: 19 juli 2010 Gegevens onderneming : J.A.M. Kin h.o.d.n. firma Kin-Roksnoer Faillissementsnummer : 09/803 F Datum uitspraak : 22 december 2009 Curator : Mr. A.J. van

Nadere informatie

Echtscheidingsproblematiek. Optreden als makelaar op grond van rechterlijk vonnis. Contact met advocaten van partijen.

Echtscheidingsproblematiek. Optreden als makelaar op grond van rechterlijk vonnis. Contact met advocaten van partijen. Echtscheidingsproblematiek. Optreden als makelaar op grond van rechterlijk vonnis. Contact met advocaten van partijen. Een makelaar is door de rechtbank als deskundige benoemd om te komen tot de verkoop

Nadere informatie

JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart )

JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart ) JPF 2013/149 Rechtbank 's-gravenhage 23 oktober 2012, 422965/FA RK 12-5121; ECLI:NL:RBSGR:2012:BY2371. ( mr. Bellaart ) [De vrouw] te [woonplaats vrouw], hierna: de vrouw, advocaat: mr. L.J. Zietsman te

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

: De naamloze vennootschap United Green N.V., gevestigd en kantoorhoudende te (7101 BN) Winterswijk aan het Beatrixpark

: De naamloze vennootschap United Green N.V., gevestigd en kantoorhoudende te (7101 BN) Winterswijk aan het Beatrixpark Openbaar verslag ex artikel 73a Faillissementswet Faillissement : De naamloze vennootschap United Green N.V., gevestigd en kantoorhoudende te (7101 BN) Winterswijk aan het Beatrixpark 6a Faillissementsnummer

Nadere informatie

Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo

Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo Sectie economie 2012-2013 1 Verdieping Management en Organisatie (M&O) 3havo/vwo In de bovenbouw kunnen jullie in de vrije ruimte het vak M&O opnemen. Het is daarom handig om dit jaar al een aantal lessen

Nadere informatie

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Verantwoordelijke uitgever: Erik Van Tricht, Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat, Bergstraat, 30-34 - 1000 Brussel Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen VASTGOEDACTIVITEIT

Nadere informatie

Informatie 17 december 2015

Informatie 17 december 2015 Informatie 17 december 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS Ondanks het aflopen van de economische recessie, is de armoede in Nederland het afgelopen jaar verder gestegen. Vooral het aantal huishoudens dat

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG NR. 1 EX. ART. 73a Fw, tevens boedelbeschrijving d.d. 8 april 2014

FAILLISSEMENTSVERSLAG NR. 1 EX. ART. 73a Fw, tevens boedelbeschrijving d.d. 8 april 2014 FAILLISSEMENTSVERSLAG NR. 1 EX. ART. 73a Fw, tevens boedelbeschrijving d.d. 8 april 2014 Gegevens onderneming Insolventienummers Datum uitspraak Curator Rechter-commissaris : ACQUI RECRUITMENT B.V., statutair

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5 Datum: 13 december 2013

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5 Datum: 13 december 2013 Aan de Rechtbank Den Haag Sector civiel, team insolventies T.a.v. de Edelachtbare heer mr. G.H.M. Smelt Postbus 20302 2500 EH DEN HAAG FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 5 Datum: 13 december 2013 Gegevens onderneming

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG IS IDENTIEK AAN HET AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN VERSLAG

HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG IS IDENTIEK AAN HET AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN VERSLAG FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 10 oktober 2012 HET DIGITAAL GEDEPONEERDE VERSLAG IS IDENTIEK AAN HET AAN DE RECHTER-COMMISSARIS VERZONDEN VERSLAG Gegevens onderneming : De besloten vennootschap

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Nu premies AOV zijn afgetrokken vormen uitkeringen belastbare periodieke uitkeringen uit inkomensvoorziening (art. 3.100, lid 1, ond.

Nu premies AOV zijn afgetrokken vormen uitkeringen belastbare periodieke uitkeringen uit inkomensvoorziening (art. 3.100, lid 1, ond. Nu premies AOV zijn afgetrokken vormen uitkeringen belastbare periodieke uitkeringen uit inkomensvoorziening (art. 3.100, lid 1, ond. b) LJN: BX8102, Gerechtshof 's-gravenhage, BK-10/00754 en 10/00233

Nadere informatie

Beleidsregel krediethypotheek en pandrecht 2015

Beleidsregel krediethypotheek en pandrecht 2015 Beleidsregel krediethypotheek en pandrecht 2015 Artikel 1 Begripsomschrijving 1. In deze beleidsregel wordt verstaan onder: a. (Krediet)hypotheek: een te vestigen recht ter meerdere zekerheid op registergoeden;

Nadere informatie

INSTITUUT HET CENTRUM DEN HAAG - LEIDEN TE 'S-GRAVENHAGE. Rapport inzake jaarstukken 2013/2014

INSTITUUT HET CENTRUM DEN HAAG - LEIDEN TE 'S-GRAVENHAGE. Rapport inzake jaarstukken 2013/2014 INSTITUUT HET CENTRUM DEN HAAG - LEIDEN TE 'S-GRAVENHAGE Rapport inzake jaarstukken 2013/2014 INHOUDSOPGAVE Pagina ACCOUNTANTSVERSLAG 1 Algemeen 3 FINANCIEEL VERSLAG 1 Bestuursverslag over 2013/2014 5

Nadere informatie

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers)

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij de Voorwaarts) (Oud Wijnkopers) G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers) Gerrit Oud, zoon van tabaksfabrikant Pieter Oud, plaatste in de Purmerender courant van zondag 6 mei 1877 een advertentie. De naam Oud

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I Migratie en mobiliteit Opgave 4 Binnenlandse migratie Bestudeer bron 1 die bij deze opgave hoort. Uit de bron valt een verschil op te maken tussen de noord- en de zuidvleugel van de Randstad wat betreft

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 23 april 2013

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 23 april 2013 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 1 Datum: 23 april 2013 In dit verslag worden de werkzaamheden en de stand van de boedel beschreven over de afgelopen periode. De curator baseert zich op aangetroffen gegevens

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 28 augustus 2015

FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 28 augustus 2015 FAILLISSEMENTSVERSLAG Nummer: 4 Datum: 28 augustus 2015 Gegevens onderneming: De besloten vennootschap All-in Badkamers B.V., gevestigd te (7418 CJ) Deventer aan de Staverenstraat 11. Faillissementsnummer

Nadere informatie

De tweetrapsmaking in het nieuws!

De tweetrapsmaking in het nieuws! notaris mr. W.J. Boelens Oude Delft 62 2611 CD Delft Postbus 2882 2601 CW Delft tel. 015-213 70 50 fax 015-213 70 55 notaris@boelens.net www.boelens.net De tweetrapsmaking in het nieuws! Extra nieuwsbrief

Nadere informatie

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015 Migratie en pendel Twente Special bij de Twente Index 2015 Inhoudsopgave Theorieën over wonen, verhuizen 3 Kenmerken Twente: Urbanisatiegraad en aantal inwoners 4 Bevolkingsgroei grensregio s, een vergelijking

Nadere informatie