Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid"

Transcriptie

1 Meestal doen we, wat we meestal doen Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Jaco Berveling Nina Schaap Martje Storm Juni 2014

2 Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) maakt analyses van mobiliteit die doorwerken in het beleid. Als zelfstandig instituut binnen het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) maakt het KiM strategische verkenningen en beleidsanalyses. De inhoud van de publicaties van het KiM behoeft niet het standpunt van de minister en/of de staatssecretaris van IenM weer te geven.

3 Inhoud Samenvatting 4 1 Inleiding 5 2 Gewoontegedrag 7 3 Drie bronnen van discontinuïteiten 8 4 Levensgebeurtenissen en beleid 9 5 Conclusie en resterende vragen 11 Literatuur 12 Bijlage A Levensgebeurtenissen met gevolgen voor mobiliteit 15 Colofon 16 Pagina 3 van 16

4 Samenvatting Mensen zijn gewoontedieren. Ze reizen bijvoorbeeld iedere dag op een vast tijdstip met hetzelfde vervoermiddel. Soms wordt zo'n ingesleten patroon doorbroken door een levensgebeurtenis. Mensen gaan studeren, veranderen van baan, gaan trouwen of krijgen een kind. Dat zijn momenten waarop het oude vertrouwde gedrag opnieuw tegen het licht wordt gehouden. Vooral mensen in de leeftijd van 20 tot en met 40 jaar krijgen met dergelijke levensgebeurtenissen te maken. Mensen staan op zo'n moment eerder open voor informatie, bijvoorbeeld over andere vormen van vervoer. Zo kunnen nieuwe gewoonten ontstaan. Mensen reizen voortaan wellicht buiten de spits of kiezen voor het openbaar vervoer in plaats van de auto. Recent wetenschappelijk onderzoek laat zien dat het 'meeliften' met levensgebeurtenissen mogelijkheden biedt voor beleid. Er moeten in de Nederlandse context echter nog wel enkele vragen worden beantwoord. Met name het Mobiliteitspanel Nederland (MPN), waarvan de eerste resultaten in de loop van 2014 beschikbaar komen, biedt vermoedelijk nieuwe aanknopingspunten. Pagina 4 van 16

5 1 Inleiding Hoeveel Nederlanders hebben het avondeten nog altijd het liefst klokslag zes uur op tafel? Hoeveel bewaren de radiobode (opengeslagen op de juiste dag) nooit anders dan bovenop de televisie? En hoeveel maken tegen half elf aanstalten om naar bed te gaan omdat het morgen weer vroeg dag is? Ik wacht al jaren op een naar geslacht, haarkleur, leeftijd, inkomen en opleiding degelijk uitgesplitst antwoord van het Sociaal en Cultureel Planbureau, maar zolang ze het nog niet hebben uitgezocht houd ik het voorlopig op miljoenen. Veel miljoenen. (Jan Blokker, 1 oktober 2005, Volkskrant) Columnist Jan Blokker had het een aantal jaar geleden al goed gezien: veel van ons gedrag is gewoontegedrag. Het is gedrag dat vaak, automatisch en in een stabiele context wordt vertoond. Dat geldt niet alleen voor eten op een vast tijdstip, maar ook voor mobiliteit. We nemen dagelijks dezelfde route naar het werk en kiezen automatisch het vertrouwde vervoermiddel. Gewoontegedrag veranderen we niet zo snel. Vooral niet omdat we er niet meer echt bewust bij nadenken. Tót we daartoe worden gedwongen. Wanneer onze werkgever naar een andere lokatie verhuist is het ingesleten patroon ineens niet meer de beste keuze. Zo n discontinuïteit zorgt ervoor dat we opnieuw over onze routines moeten nadenken. Ook in verkeer en vervoer kan dit een grote rol spelen. Een paar voorbeelden uit binnen- en buitenland: Schonere vervoermiddelen: van auto naar fiets Door levensgebeurtenissen, zoals een verhuizing, de geboorte van een kind of kinderen die voor het eerst naar school gaan, kunnen mensen hun vervoerwijze heroverwegen. Dit kan tot andere keuzen leiden. In Engeland is bijvoorbeeld gekeken naar het effect van life events op het gebruik van de fiets. In Engelse steden die hadden geïnvesteerd in het promoten van de fiets, werden over een langere periode levensgebeurtenissen in kaart gebracht en nagegaan of die iets voor het gebruik van de fiets betekenden (Chatterjee et al., 2012). Er bleek inderdaad een verband te bestaan. Een verandering van baan kan mensen, door de kleinere reisafstand, de fiets doen pakken. Mensen waarvan de kinderen het huis uit zijn, zijn minder aan huis gebonden en gebruiken eerder de fiets. Mensen die, gezien hun leeftijd, geconfronteerd worden met gezondheidsklachten besluiten om meer te gaan fietsen en zo hun gezondheid te verbeteren. Bezit vervoermiddelen: wegdoen (extra) auto In Nederland, Frankrijk, Duitsland en Japan is nagegaan wat levensgebeurtenissen voor de aanschaf of juist het weg doen van een (extra) auto betekenen (Oakil et al., 2011; Prillwitz et al., 2006; Yamamoto, 2008). Uit de Duitse studie blijkt dat vier sleutelmomenten een grote impact hebben: verandering van het aantal volwassenen Pagina 5 van 16

6 binnen het huishouden, de geboorte van een eerste kind, veranderingen in inkomen en een verhuizing (Prillwitz et al., 2006). Ook in Nederland is het verband tussen levensgebeurtenissen en autobezit onderzocht. Er werd naar verschillende levensgebeurtenissen gekeken, zoals trouwen en scheiden, verhuizen en met pensioen gaan. Er werden verschillende verbanden gevonden. Bij mensen die met pensioen gaan, vermindert bijvoorbeeld het autobezit. Ze hebben meer vrijheid en zitten, als het woon-werkverkeer met de auto werd gedaan, minder aan de auto vastgebakken. Ook kan het lagere inkomen na de pensionering een rol spelen (Oakil et al., 2011). Meer ov-gebruik De Duitse sociaal-psycholoog Bamberg deed met enkele collega s onderzoek naar de mogelijkheden van gedragsverandering na een verhuizing (Bamberg et al., 2003). De deelnemers bestonden uit mensen die naar Stuttgart waren verhuisd. Zij kregen een informatiepakket toegestuurd met kaart, routes, haltes, informatie over kosten en een ov-kaart waarmee een hele dag gratis in Stuttgart kon worden gereisd. Zo kort na de verhuizing bleek men voor deze informatie open te staan en werd het openbaar vervoer meer dan voorheen gebruikt. In de oorspronkelijke woonplaats werd 13% van alle reizen met het openbaar vervoer gemaakt, in Stuttgart nam dit percentage toe tot 30%. Ook onderzoek onder werknemers van een universiteit laat zien dat verhuizen een belangrijke contextuele verandering is die ervoor zorgt dat reisgewoonten worden heroverwogen (Verplanken et al., 2008). Dichter bij huis, minder kilometers Bepaalde levensgebeurtenissen, zoals het krijgen van een kind, zorgen voor meer binding aan huis. Zowel vaders als moeders gaan na de geboorte van het kind minder uit (denk aan sociale activiteiten, zoals cafébezoek en film, toneel en concerten). Ze brengen meer tijd door in huis en de directe leefomgeving. Er worden minder en kortere reizen gemaakt (Thompson en al., 2011). De bevindingen in het buitenland zijn wellicht niet een op een naar de Nederlandse situatie te vertalen, maar de voorbeelden laten wel goed zien dat levensgebeurtenissen gewoonten kunnen doorbreken en dat dit kan leiden tot andere keuzen (zoals een keuze voor schonere vervoermiddelen, minder auto's, meer ov-gebruik en kortere reizen). Deze notitie zet eerst uiteen wat gewoontegedrag is en wanneer iets een discontinuïteit kan worden genoemd. Daarna worden de kansen en resterende vragen besproken. Pagina 6 van 16

7 2 Gewoontegedrag Gewoontegedrag is gedrag dat routinematig, zonder bewust na te denken, wordt vertoond. Het kan gaan om automatisch uitgevoerde handelingen en om keuzes die ingesleten zijn en waar na verloop van tijd niet meer over nagedacht wordt. Deze notitie richt zich op de laatste categorie. Binnen verkeer en vervoer gaat het vaak om keuzes voor regelmatig terugkerende verplaatsingen, zoals de vervoerswijze, de route of de aanvangstijd van de reis. De aandacht voor gewoontegedrag is niet nieuw, maar het staat de laatste jaren wel weer volop in de wetenschappelijke belangstelling (zie bijvoorbeeld: Jaeger-Erben, 2010; Darnton, et al., 2011; Thompson, et al. 2011; Schwanen et al., 2012; Schäfer et al., 2012; Duhigg, 2012). Ook specifiek op het terrein van verkeer en vervoer, met name op het gebied van travel habit en travel mode choice (Aarts et al., 1994; Verplanken et al., 1997; Aarts, Dijksterhuis, 2000; Verplanken et al., 2008). Het doorbreken van gewoontes is een uitdaging. Wanneer mensen vanuit ingesleten gewoontes handelen staan ze bijvoorbeeld veel minder open voor informatie (Aarts et al., 1994; Verplanken et al., 1997; Jager, 2003). Dat is ook logisch: een gewoonte is er nu juist op gericht om cognitieve (over)belasting te reduceren of te voorkomen. Je kunt iemand die iedere dag met de auto naar zijn werk gaat dus wel informatie geven over het openbaar vervoer (trajecten, tijden en kosten) of zelfs een gratis probeerkaartje, maar het is zéér de vraag of deze informatie er toe leidt dat het gedrag wordt heroverwogen. De automobilist heeft zijn keuze immers al lang geleden gemaakt en betrekt deze informatie niet op zichzelf. Waarom zou hij zich in het openbaar vervoer verdiepen? Zelfs als de reiziger zelf wil veranderen, betekent dit nog niet dat de ingesleten gewoontes gemakkelijk worden aangepast. Hoe sterker de gewoonte, hoe geringer de rol van intenties of houding. Bewuste afwegingen spelen slechts een beperkte rol in gewoontegedrag. Toch wordt gewoontegedrag zo nu en dan doorbroken. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer de context zodanig verandert dat de gewoonte duidelijk niet meer goed werkt. Schäfer (2012) spreekt in zo n geval van een discontinuïteit, een gebeurtenis die de context zodanig verandert dat vaste patronen of routines worden doorbroken. Op zo n moment komt informatie wel bewust binnen en is het zinvol om informatie te verstrekken of er op een andere manier voor te zorgen dat de ingesleten keuze weer eens tegen het licht wordt gehouden. Pagina 7 van 16

8 3 Drie bronnen van discontinuïteiten Er zijn drie manieren waarop de context kan veranderen. In de eerste plaats door beleidsmaatregelen van de overheid. De regels, voorzieningen, mogelijkheden en beperkingen die de overheid stelt en biedt zijn sterk bepalend voor de keuzes die groepen mensen maken. Een tweede bron van verandering zijn onvoorziene, onvoorspelbare en ongewilde gebeurtenissen. Denk bijvoorbeeld aan de vulkaanuitbarsting in IJsland in 2010 die het luchtverkeer ontregelde. In de derde plaats vinden er gebeurtenissen plaats in het leven van mensen, ook wel life events (levensgebeurtenissen) genoemd, waardoor ze hun standaardkeuzes gaan heroverwegen. In deze notitie beperken we ons tot het meest onderbelichte (en wellicht onderbenutte) bron van discontinuïteiten: de levensgebeurtenissen. In de jaren 1970 zijn mogelijke levensgebeurtenissen op een rij gezet (Sarason et al., 1978). Dit leverde een overzicht op met maar liefst 57 life events. Uit deze 57 levensgebeurtenissen is een selectie gemaakt, aangezien lang niet al die gebeurtenissen iets betekenen voor mobiliteit. Er zijn in ieder geval 15 gebeurtenissen die direct of indirect gevolgen hebben voor iemands reispatroon (zie bijlage 1). Ze zijn te scharen onder de noemer relaties (samenwonen, scheiden), scholing (kinderen bereiken schoolgaande leeftijd, afstuderen), werk (nieuwe baan, ontslag) en overig (ernstige ziekte, verhuizen). Pagina 8 van 16

9 4 Levensgebeurtenissen en beleid De overheid kan op de spontane levensgebeurtenissen inspelen. Door op slimme momenten contact te zoeken kan gewoontegedrag met goede informatie en andere beleidsimpulsen in de gewenste richting worden gestuurd. Daarbij is de leeftijdsgroep jaar in principe het meest interessant, is kennis nodig over het moment waarop de levensgebeurtenissen plaatsvinden en zal het moment van beïnvloeding nauwkeurig moeten worden gekozen. Levensgebeurtenissen en leeftijd Op basis van gegevens van het CBS (Statline) is het mogelijk om een relatie te leggen tussen een aantal levensgebeurtenissen en het moment waarop ze in iemands leven plaatsvinden. Jongeren (12 tot en met 19 jaar) worden geconfronteerd met veranderingen in school en opleiding. Jongvolwassenen (20 tot en met 24 jaar) gaan uit huis (verhuizen) en vinden een eerste baan. Deze jongvolwassenen veranderen ook regelmatig van werk, in ieder geval beduidend meer dan andere leeftijdsgroepen. Het leven van 25 tot en met 35-jarigen staat ook in het teken van verhuizen, maar vooral ook in het teken van gezinsuitbreiding. Ook de 40 tot en met 55-jarigen worden geconfronteerd met levensgebeurtenissen. Voor een deel van deze groep betekent het dat zij in een scheiding verwikkeld raken. De groep van 60 tot en met 70 jaar krijgt te maken met pensionering. En de groep van 70 jaar en ouder wordt geconfronteerd met het overlijden van een partner en het verslechteren van de gezondheid. Zicht op levensgebeurtenissen Een aantal levensgebeurtenissen is bij de overheid in beeld. Verhuizen of het nemen van een andere baan, gaan vaak gepaard met administratieve wijzigingen waar de overheid op de een of andere manier bij betrokken is. Denk bijvoorbeeld aan de registraties in de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA). Dit biedt aangrijpingspunten voor beleid. De overheid heeft echter geen zicht op alle life events. Andere partijen, zoals consultatiebureaus, crèches, scholen, werkgevers en woningbouwverenigingen, hebben dat vaak wel. Die kunnen soms rechtstreeks en soms via gemeenten worden ingeschakeld. Eenvoudig is dat niet, maar recente onderzoeksresultaten laten zien dat er met wat creativiteit mogelijkheden zijn (Ampt et al., 2006). Tijdig inspelen op levensgebeurtenissen Er moet tijdig op levensgebeurtenissen worden ingespeeld. Onderzoek laat zien dat nieuwe routines, bijvoorbeeld na een verhuizing, weer snel worden opgebouwd en wanneer er eenmaal nieuwe gewoonten zijn ontstaan leggen mensen aangeboden informatie weer naast zich neer (Schäfer et al., 2012). Toepassingen in de praktijk De mogelijkheden die een sterk veranderde context biedt worden her en der al benut. Nieuwe stadsbewoners staan bijvoorbeeld open voor een gratis buskaart (Verplanken, Wood, 2006). Zo geeft de gemeente Rotterdam nieuwe inwoners een welcome box, een doos met kortingskaartjes voor het openbaar vervoer en musea. Pagina 9 van 16

10 Ook het bedrijfsleven werkt met dergelijke cadeaus (zie de casus De blije doos). Casus De blije doos De overheid kan, als het gaat om het creëren van nieuw gewoontegedrag, nog wat van het bedrijfsleven leren. Een prachtige casus is de zogenaamde Blije doos. Iedereen die zwanger is kan zo'n doos aanvragen. De doos zit vol met artikelen die tijdens de zwangerschap en na de bevalling nuttig kunnen zijn. Waarom is dit een slim en succesvol initiatief? De geboorte van een kind verandert de context van een gezin. Bestaande gewoontes worden doorbroken. Wie vroeger niet naar babyspullen omkeek (waarom zou je ook?) is er nu hevig in geïnteresseerd. De behoefte aan informatie is groot, dus kan een tijdschrift over het ouderschap op belangstelling rekenen, evenals allerlei babyproducten. Daarnaast biedt het moment waarop de doos arriveert ruimte voor het vormen van nieuwe gewoontes. De doos wordt vóór de bevalling bezorgd en niet erna. De producten die worden aangeboden kunnen dus direct worden gebruikt en in nieuw gewoontegedrag worden opgenomen. Voortaan grijpen de jonge ouders in de supermarkt automatisch naar merk X. Dat zijn ze immers al gewend te gebruiken. Pagina 10 van 16

11 5 Conclusie en resterende vragen Levensgebeurtenissen zijn in principe een belangrijk aangrijpingspunt voor beleid. Een belangrijk voordeel is dat de overheid niet ingrijpt in het leven van mensen, maar aansluit bij gebeurtenissen die spontaan in de privésfeer ontstaan. Buitenlandse onderzoekers beschouwen de levensgebeurtenissen dan ook als een window of opportunity (Schäfer et al., 2011). Er zijn eerste ervaringen opgedaan met natuurlijke discontinuïteiten, zoals mensen die (op het punt staan om te) verhuizen. Er zijn echter nog 13 andere levensgebeurtenissen (zoals gaan samenwonen, de geboorte van een kind, et cetera; zie bijlage 1) die ook aangrijpingspunten bieden. Dan moeten er wel eerst enkele vragen worden beantwoord: Welke levensgebeurtenissen zijn het meest geschikt om op het gebied van verkeer en vervoer te benutten? Hoe vaak komen de verschillende levensgebeurtenissen voor en waar zit dus de meeste potentie? Zijn de doelgroepen duidelijk in kaart te brengen? Is het voor de overheid mogelijk tijdig (denk aan de De blije doos ) op de levensgebeurtenissen in te spelen? Timing is immers alles. De overheid zal lang niet altijd zicht hebben op de aanstaande levensgebeurtenissen. Andere partijen hebben dat wel, denk bijvoorbeeld aan consultatiebureaus, crèches, scholen, werkgevers, woningbouwverenigingen en beheerders van discussieplatforms op internet. Zou het mogelijk (en wenselijk) zijn daar informatie in te winnen? Welke overheid moet met welke discontinuïteiten aan de slag? Aanvullend onderzoek De bovenstaande vragen zijn alleen met nader onderzoek te beantwoorden. Het MobiliteitsPanel Nederland (MPN), dat de dynamiek in het verplaatsingsgedrag van personen en huishoudens in kaart brengt, biedt mogelijkheden. In het MPN, dat loopt van 2013 tot 2016, worden circa 2000 huishoudens ondervraagd. Er wordt daarbij zowel aandacht besteed aan life-events als de invloed daarvan op mobiliteitsgedrag. Het onderzoek kan onder andere duidelijk maken of bepaalde groepen onder invloed van levensgebeurtenissen op andere tijden, met een ander vervoermiddel of meer of minder is gaan reizen. Zo kan er duidelijker zicht ontstaan op de doelgroepen die in het kader van discontinuïteiten relevant zijn. Pagina 11 van 16

12 Literatuur Aarts, H., Dijksterhuis, A., (2000). The automatic activation of goal-directed behaviour: The case of travel habit. Journal of Environmental Psychology 20, Ampt, E. S., Wundke, J., Stopher, P. R. (2006). Households on the Move: Experiences of a New Approach to Voluntary Travel Behaviour Change. Sydney: Institute of Transport and Logistics Studies. Bamberg, S. (1996). Habitualisierte Pkw-Nutzung: Integration des Konstrukts «Habit» in die Theorie des geplanten Verhaltens. Zeitschrift für Sozialpsychologie, 27(4), Bamberg, S. (2006). Is a Residential Relocation a Good Opportunity to Change People s Travel Behavior? Results from a Theory-Driven Intervention Study. Environment & Behavior, 38, Bamberg, S. (2007). Is a Stage Model a Useful Approach to Explain Car Drivers' Willingness to Use Public Transportation? Journal of Applied Social Psychology, 37, Bamberg, S., Wie funktioniert Verhaltungsveranderung? Das Selbstregulationsmodell, in: ILS Dortmund (Hrsg.). Bamberg, S., Rölle, D., & Weber, C. (2003). Does habitual car use not lead to more resistance to change of travel mode? Transportation, 30, Bandura, A. (1982). The psychology of chance encounters and life paths. American Psychologist, 37, Chatterjee, K., Sherwin, H., Jain, J., Christensen, J., Marsh, S. (2012) Conceptual Model to Explain Turning Points in Travel Behavior: Application to Bicycle Use, Transportation Research Record, 2322, 1, Darnton, A., Verplanken, B., White, P. & Whitmarsh, L. (2011). Habits, Routines and Sustainable Lifestyles: A summary report to the Department for Environment, Food and Rural Affairs. London: AD Research & Analysis for Defra. Duhigg, C. (2012), The Power of Habit: Why We Do What We Do and How to Change It, Random House. Exel, J. van (2011), Behavioural Economic Perspectives on Inertia in Travel Decision Making, Amsterdam: Vrije Universiteit. Holland, R. W., Aarts, H., & Langendam, D. (2006). On the power of implementation intentions: breaking and creating habits on the working floor. Journal of Experimental Social Psychology, 42, Pagina 12 van 16

13 Jager, W. (2003) Breaking bad habits : a dynamical perspective on habit formation and change. in: L. Hendrickx, W. Jager, L. Steg, (Eds.) Human Decision Making and Environmental Perception. Understanding and Assisting Human Decision Making in Real-life Settings. Liber Amicorum for Charles Vlek. Groningen: University of Groningen. Jaeger-Erben, M. (2010), Zwischen Routine, Reflektion und Transformation die eränderung von alltäglichem Konsum durch Lebensereignisse und die Rolle von Nachhaltigkeit eine empirische Untersuchung unter Berücksichtigung praxistheoretischer Konzepte, Fakultät VI Planen Bauen Umwelt. Maréchal, K. (2009), An Evolutionary Perspective on the Economics of Energy Consumption: The Crucial Role of Habits, Journal of Economic Issues, XLIII(1), DOI /JEI Neal, D.T., Wood, W., Quinn, J.M. (2006), Habits A repeat performance. Current Directions in Psychological Science, 15(2), Oakil, A.T. et al., (2011) Dynamics in Car Ownership and Life-Cycle Events: A Longitudinal Analysis, TRB 2011 Annual Meeting. Prillwitz, J., Harms, S., Lanzendorf, M. (2006) Impact of Life-course events on Car ownership, Journal Transportation Research Record, 1985, Sarason, I. G., Johnson, J. H., & Siegel, J. M. (1978). Assessing the impact of life changes: development of the Life Experiences Survey. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 46(5), Schäfer, M., Jaeger-Erben, M. & Bamberg, S., (2012), Life Events as Windows of Opportunity for Changing Towards Sustainable Consumption Patterns? Results from an Intervention Study. Journal of Consumer Policy, 35(1), Schwanen, T., Banister, D., Anable, J. (2012) Rethinking habits and their role in behaviour change: the case of low carbon mobility. Journal of Transport Geography, 24, (special issue on Theoretical Perspectives on Climate Change Mitigation in Transport). Thompson, S., Michaelson, J., Abdallah, S., Johnson, V., Morris, D., Riley, K., & Simms, A. (2011). Moments of change as opportunities for influencing behaviour: A report to the Department for Environment, Food and Rural Affairs. nef (the new economics foundation). Defra, London. Verplanken, B., Aarts, H. & van Knippenberg, A. (1997). Habit, information acquisition, and the process of making travel mode choices. European Journal of Social Psychology, 27, Verplanken, B. et al (1998). Habit versus planne kreeg d behavior: A field experiment, British Journal of Social Psychology, 37(1), Verplanken, B., Wood, W., (2006). Interventions to break and create consumer habits. Journal of Public Policy and Marketing: Special Issue: Helping consumers Pagina 13 van 16

14 help themselves: Improving the quality of judgments and choices, 25(1), Verplanken, B., Walker, I., Davis, A., Jurasek, M. (2008), Context change and travel mode choice: Combining the habit discontinuity and self-activation hypotheses. Journal of Environmental Psychology, 28(2), Wood, W., Neal, D.T., (2007), A New Look at Habits and the Habit Goal Interface. Psychological Review, 114(4), Wood, W., Tam, L., Witt, M. G., (2005), Changing Circumstances, Disrupting Habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), Yamamoto, T. (2008) The impact of life-course events on vehicle ownership dynamics the cases of France and Japan, IATSS Research, 32, 2, Pagina 14 van 16

15 Bijlage A Levensgebeurtenissen met gevolgen voor mobiliteit Er zijn 15 gebeurtenissen geselecteerd die direct of indirect gevolgen kunnen hebben voor iemands reispatroon. Hierbij geldt dat het kan leiden tot: meer of minder mobiliteit andere mobiliteit, keuze voor andere modaliteiten, route, reisgenoten of reistijd Relaties 1. Samenwonen, bijvoorbeeld na huwelijk 2. Scheiden / verbreken relatie 3. Overlijden van de partner of ander lid huishouden. 4. Zwangerschap / geboorte / adoptie (eerste) kind. 5. Kinderen gaan uit huis, op zichzelf wonen Scholing 6. Kinderen bereiken schoolgaande leeftijd, middelbare school, universiteit 7. Afstuderen Werk 8. Nieuwe of eerste baan 9. Ontslag (vrijwillig/onvrijwillig) 10. Met pensioen 11. Verhuizen werkgever Overig 12. Ernstige ziekte, verwonding (geheel of gedeeltelijk arbeidsongeschikt) 13. Grote verandering in de financiële situatie (failliet gaan, loterij winnen) 14. Verandering van woonplaats (verhuizen) 15. (Langdurige) detentie Pagina 15 van 16

16 Colofon Dit is een uitgave van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu juni 2014 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) Auteur: Jaco Berveling Nina Schaap Martje Storm Vormgeving en opmaak: Huisstijl MinIenM Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) Postbus EX Den Haag Telefoon : Fax : Website : Publicaties van het KiM zijn aan te vragen bij het KiM (via of als PDF te downloaden van onze website U kunt natuurlijk ook altijd contact opnemen met één van onze medewerkers. Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen onder vermelding van het KiM als bron. Pagina 16 van 16

De auto is van ons allemaal

De auto is van ons allemaal De auto is van ons allemaal Over de afstemming van autogebruik binnen huishoudens MPN Symposium 15 September 2015 Marie-José Olde Kalter 2 Groei autogebruik in Nederland 3 Ontwikkeling mobiliteit 1985-2012,

Nadere informatie

Trendprognose wegverkeer 2015-2020 voor RWS. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Jan Francke en Hans Wüst

Trendprognose wegverkeer 2015-2020 voor RWS. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Jan Francke en Hans Wüst Trendprognose wegverkeer 2015-2020 voor RWS Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Jan Francke en Hans Wüst Mei 2015 Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) maakt analyses van mobiliteit die doorwerken

Nadere informatie

Welke mogelijkheden biedt het Mobiliteitspanel Nederland voor verbetering van ons modelleninstrumentarium

Welke mogelijkheden biedt het Mobiliteitspanel Nederland voor verbetering van ons modelleninstrumentarium Welke mogelijkheden biedt het Mobiliteitspanel Nederland voor verbetering van ons modelleninstrumentarium Sascha Hoogendoorn-Lanser Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid 6 maart 2014 Foto: Marcel Hoogeveen

Nadere informatie

Trendprognose wegverkeer voor RWS. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Jan Francke en Hans Wüst

Trendprognose wegverkeer voor RWS. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Jan Francke en Hans Wüst Trendprognose wegverkeer 2016-2021 voor RWS Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Jan Francke en Hans Wüst Juni 2016 Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) maakt analyses van mobiliteit die

Nadere informatie

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19 Bruto nationaal geluk: een proef op de som Crétien van Campen De laatste jaren hebben verscheidene auteurs gepleit voor geluk als een nieuw richtsnoer voor beleid (Kahneman 1999, Veenhoven 2002, Layard

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat... minder auto?

Je bent jong en je wilt wat... minder auto? - Je bent jong en je wilt wat... minder auto? Kim Ruijs Significance ruijs@significance.nl Marco Kouwenhoven Significance kouwenhoven@significance.nl Eric Kroes Significance kroes@significance.nl Bijdrage

Nadere informatie

Mobiliteitspanel Nederland

Mobiliteitspanel Nederland Mobiliteitspanel Nederland Verhuizen, van baan veranderen, kinderen krijgen, ouder worden, al deze veranderingen in een mensenleven hebben invloed op de manier waarop mensen zich verplaatsen. Maar wat

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Keep moving: internationale vergelijking van het mobiliteitsgedrag van ouderen

Keep moving: internationale vergelijking van het mobiliteitsgedrag van ouderen Keep moving: internationale vergelijking van het mobiliteitsgedrag van ouderen Internationale vergelijking tussen Zweden, Oostenrijk en Nederland Matthijs Dicke en Paul van Beek, Goudappel Coffeng Peter

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Professor Jos van Ommeren, Vrije Universiteit Amsterdam, Februari 2013 Mobiliteitsmanagement gaat over de relatie tussen werkgever en werknemer met betrekking tot mobiliteit.

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Leidt webwinkelen tot meer mobiliteit? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Leidt webwinkelen tot meer mobiliteit? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Quickscan naar de betekenis van internetwinkelen voor de mobiliteit Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Johan Visser Jan Francke Juni 2013 Analyses van mobiliteit en mobiliteitsbeleid dat is waar het

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

koppel geboorte Familie bemiddeling huwelijk uit elkaar gaan scheiding wettelijk samenwonen opvang voor kinderen zwangerschap

koppel geboorte Familie bemiddeling huwelijk uit elkaar gaan scheiding wettelijk samenwonen opvang voor kinderen zwangerschap uit elkaar gaan huwelijk geboorte wettelijk samenwonen bemiddeling opvang voor kinderen koppel zwangerschap scheiding Familie We wonen samen maar willen niet trouwen. Kan dat? Ja. In België leven vele

Nadere informatie

Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij

Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij. Dit kan leiden tot vervelende gezondheidsklachten, waar vaak weinig aandacht aan besteed wordt. Zo blijkt uit een onderzoek van

Nadere informatie

HOE SLIM REIS JIJ? EEN KWANTITATIEF ONDERZOEK NAAR HET NIEUWE WERKEN EN MOBILITEIT IN OPDRACHT VAN DE ANWB

HOE SLIM REIS JIJ? EEN KWANTITATIEF ONDERZOEK NAAR HET NIEUWE WERKEN EN MOBILITEIT IN OPDRACHT VAN DE ANWB HOE SLIM REIS JIJ? EEN KWANTITATIEF ONDERZOEK NAAR HET NIEUWE WERKEN EN MOBILITEIT IN OPDRACHT VAN DE ANWB CONCEPT HANS ONKENHOUT AMSTERDAM, OKTOBER 2011 HOE SLIM REIS JIJ? Een kwantitatief onderzoek naar

Nadere informatie

Marketing Strategy. Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar?

Marketing Strategy. Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar? Marketing Strategy Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar? Wie is Alex Klein? drs. S.A. (Alex) Klein MBA ass. Professor of Marketing Nyenrode Business Universiteit (e-mail: a.klein@nyenrode.nl) Onderzoek:

Nadere informatie

(Auto)mobiliteit in Nederland onder de loep

(Auto)mobiliteit in Nederland onder de loep (Auto)mobiliteit in Nederland onder de loep Jan van der Waard Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Zelfstandig onderzoeksinstituut binnen het ministerie van

Nadere informatie

Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen

Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen Pagina 1 / 14 Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen Kinderen uit intacte gezinnen hebben vaker een positieve houden ten opzicht van het huwelijk en hogere verwachtingen van hun

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's GRAVENHAGE

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

Slim reizen in het buitenland: is het gras bij de buren groener?

Slim reizen in het buitenland: is het gras bij de buren groener? Slim reizen in het buitenland: is het gras bij de buren groener? Friso Metz KpVV Ook in het buitenland is mobiliteitsmanagement in opkomst. Wij kunnen veel leren van de landen om ons heen. Het KpVV heeft

Nadere informatie

Vervoer in het dagelijks leven

Vervoer in het dagelijks leven Vervoer in het dagelijks leven Doordat de afstanden tot voorzieningen vandaag de dag steeds groter worden neemt het belang van vervoer in het dagelijks leven toe. In april 2014 zijn de leden van het Groninger

Nadere informatie

Keuze vakken P&T Living

Keuze vakken P&T Living Keuze vakken P&T Living Antal Haans (A.Haans@tue.nl) Coach Technische Vakken P&T-LIVING 31 Maart 2015 1 P&T Major Binnen de TU/e bachelor school Keuze ruimte 60 ECTS 90 ECTS - Psychologie & methoden -

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Waarom jongeren de auto minder gebruiken. Een analyse van de veranderde (auto)mobiliteit van Nederlandse jongvolwassenen van 18-30 jaar

Waarom jongeren de auto minder gebruiken. Een analyse van de veranderde (auto)mobiliteit van Nederlandse jongvolwassenen van 18-30 jaar TVW Tijdschrift Vervoerswetenschap Jaargang 50, nummer 3 September 2014 pp. 118-137 ISSN: 1571-9227 www.vervoerswetenschap.nl Waarom jongeren de auto minder gebruiken. Een analyse van de veranderde (auto)mobiliteit

Nadere informatie

2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit

2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit 2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit Er zijn minstens vijf verklaringen voor de grote verschillen die er tussen de stedelijke gebieden bestaan in het gebruik van de auto, het openbaar vervoer

Nadere informatie

De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen

De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen De laatste decennia is het autogebruik sterk toegenomen. Het toenemende gebruik van de wagen brengt echter negatieve gevolgen

Nadere informatie

ThomaLife. Financieel inzicht, bepaal uw eigen koers! uw schakel naar zekerheid!

ThomaLife. Financieel inzicht, bepaal uw eigen koers! uw schakel naar zekerheid! ThomaLife Financieel inzicht, bepaal uw eigen koers! uw schakel naar zekerheid! ThomaLife Al onze cliënten hebben financiële doelstellingen voor nu en voor later. U bent er misschien niet iedere dag mee

Nadere informatie

Title Tussen academische en dagelijkse ta Nederlands en het Fries in Japan do Author(s) SHIMIZU, Makoto Citation 北 海 道 大 学 文 学 研 究 科 紀 要 = The Annual Report on Cultural Science, 123: 55( 左 )-72( 左 ) Issue

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Thema WATER. Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems

Thema WATER. Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems Thema WATER Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems Harte, Physics Today, 2002 Conflict or opportunity? Argument Synthesis is needed for BIG issues in earth system science: 1. How will climate

Nadere informatie

Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent?

Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent? Onderwijs en opleiding Bedrijfsscholing: scholen voor de concurrent? Wolff, Ch. J. de, R. Luijkx en M.J.M. Kerkhofs (2002), Bedrijfsscholing en arbeidsmobiliteit, OSA A-186, Tilburg. Scholing van werknemers

Nadere informatie

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733 voorspellingen Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl 31620106733 TNO Smart Mobility Mobilist aan roer van eigen mobiliteit! verleiden waar mogelijk Slim Meten Slimme Diensten Slim regelen Overlap tussen

Nadere informatie

Navigatiesystemen: wie, wanneer en waarom?

Navigatiesystemen: wie, wanneer en waarom? Navigatiesystemen: wie, wanneer en waarom? Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Over navigatiesystemen Bezit van verschillende typen navigatieondersteuning Gebruik van navigatiesystemen Oordeel over

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Indicatie van het potentieel van Mobility Mixx wanneer toegepast op het gehele Nederlandse bedrijfsleven Notitie Delft, november 2010 Opgesteld door: A.

Nadere informatie

Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen

Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen is een driejarige bachelor opleiding waarbij het spanningsveld tussen

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

BOM Biezenmortel, 27 september 2014

BOM Biezenmortel, 27 september 2014 Lobbyende studenten? BOM Biezenmortel, 27 september 2014 Studeren kost drie pakjes sigaretten per maand? workshop KIJK UIT: LOBBYENDE STUDENTEN! Welkom bij de BOM workshop Public affairs in de praktijk

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

OV-knooppunt met P+R bij De Punt. Analyse van nut en noodzaak

OV-knooppunt met P+R bij De Punt. Analyse van nut en noodzaak OV-knooppunt met P+R bij De Punt Analyse van nut en noodzaak Inhoud Aanleiding & doel van het onderzoek Probleemanalyse Oplossingsrichtingen Advies Aanleiding & doel van dit onderzoek Omgevingsvisie Drenthe:

Nadere informatie

Extending traditional views on volunteers psychological contracts: Novel conceptual and methodological approaches in non-profit studies

Extending traditional views on volunteers psychological contracts: Novel conceptual and methodological approaches in non-profit studies Extending traditional views on volunteers psychological contracts: Novel conceptual and methodological approaches in non-profit studies Dr. Tim Vantilborgh Het psychologisch contract van vrijwilligers

Nadere informatie

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Notitie in opdracht van het RIVM Kees Vringer. Vakgroep Natuurwetenschappen en Samenleving (NW&S). Universiteit Utrecht. Utrecht, Mei 1998. Nummer:

Nadere informatie

De opleider als rolmodel

De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel De opleider als rolmodel programma 14.00 welkom 14.15 voorstelronde/verwachtingen 14.35 excellent teacher en excellent rolemodel 14.55 groepswerk 15.10 plenaire rapportage 15.35

Nadere informatie

Senior Cosmopoliet of Modern Traditioneel: Keep moving Het mobiliteitsgedrag van toekomstige ouderen in drie scenario s

Senior Cosmopoliet of Modern Traditioneel: Keep moving Het mobiliteitsgedrag van toekomstige ouderen in drie scenario s Senior Cosmopoliet of Modern Traditioneel: Keep moving Het mobiliteitsgedrag van toekomstige ouderen in drie scenario s Paul van Beek Goudappel Coffeng pvbeek@goudappel.nl Peter Jorritsma Kennisinstituut

Nadere informatie

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Powered by Over Your Own Impact Your Own Impact is een gratis evenement over duurzaamheid. Het thema van het evenement is 'duurzaamheid in verbinding met

Nadere informatie

Vervoersplanologisch. Colloquium. Speurwerk 1992. n CK n INNOVATIE IN VERKEER EN VERVOER. Deel 3. bijdragen van het colloquium.

Vervoersplanologisch. Colloquium. Speurwerk 1992. n CK n INNOVATIE IN VERKEER EN VERVOER. Deel 3. bijdragen van het colloquium. n CK n Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 1992 Bundeling van bijdragen van het colloquium gehouden te Rotterdam op 26 en 27 november 1992 Redactie P.M. Blok INNOVATIE IN VERKEER EN VERVOER Deel

Nadere informatie

VERGRIJZING, verplaatsingsgedrag en mobiliteit

VERGRIJZING, verplaatsingsgedrag en mobiliteit PBL-notitie VERGRIJZING, verplaatsingsgedrag en mobiliteit Frank van Dam en Hans Hilbers PBL-publicatienummer: 1122 Juni 2013 Pagina 1 van 12 Vergrijzing, verplaatsingsgedrag en mobiliteit Tot aan het

Nadere informatie

Op weg naar duurzame bereikbaarheid; Een methode toegepast bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Enide A.I. Bogers

Op weg naar duurzame bereikbaarheid; Een methode toegepast bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Enide A.I. Bogers TVW Tijdschrift Vervoerswetenschap Jaargang 50, nummer 2 Mei 2014 pp. 52-70 ISSN: 1571-9227 www.vervoerswetenschap.nl Op weg naar duurzame bereikbaarheid; Een methode toegepast bij de Hogeschool van Arnhem

Nadere informatie

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015

Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Hoe staan werkzame 50-plussers tegenover pensioen? oktober 2015 Inhoudsopgave Management Summary Pagina 3 Onderzoeksresultaten Pagina 7 Onderzoeksverantwoording Pagina 40 oktober 2015 2 Management Summary

Nadere informatie

Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee!

Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee! Megatrucks op de Antwerpse Ring? Geen goed idee! De trucks die momenteel over onze snelwegen denderen zijn maximaal 18,25 meter lang en kunnen tot 40 ton vervoeren. De megatrucks die minister Crevits op

Nadere informatie

Goed verzekeren is een uitdagende onderneming

Goed verzekeren is een uitdagende onderneming Goed verzekeren is een uitdagende onderneming Verzekeren vraagt om kennis van zaken. In elke denkbare betekenis van het woord. Om verstand van verzekeren, maar eerst en vooral om kennis van u. Daarom willen

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie

Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie Maatschappelijk perspectief op Pensioen Communicatie Naar een totaalaanpak; denkmodel ter bespreking in de discussiegroep Pensioen Communicatie van de KPS Hoevelaken, 12 februari 2008 Deelnemers gaan in

Nadere informatie

Evaluatie gratis openbaar vervoer 65+-ers Rotterdam

Evaluatie gratis openbaar vervoer 65+-ers Rotterdam Evaluatie gratis openbaar vervoer 65+-ers Rotterdam J. Snippe F. Schaap M. Boendermaker B. Bieleman COLOFON St. INTRAVAL Postadres Postbus 1781 9701 BT Groningen E-mail info@intraval.nl www.intraval.nl

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen.

Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen. Thuis in Taal Professionalisering van leraren ter ondersteuning van laaggeletterde ouders bij de taalontwikkeling van jonge kinderen. Martine van der Pluijm Hogeschool Rotterdam Kenniscentrum Talentontwikkeling/

Nadere informatie

Nederland. Het mobiliteitsgedrag van Nederlanders in kaart met het TNS NIPO Mobiliteitspanel onderweg

Nederland. Het mobiliteitsgedrag van Nederlanders in kaart met het TNS NIPO Mobiliteitspanel onderweg Nederland Het mobiliteitsgedrag van Nederlanders in kaart met het TNS NIPO Mobiliteitspanel onderweg TNSNipoNederlandOnderwegDEF.indd1 1 02-10-2009 10:34:14 02 TNSNipoNederlandOnderwegDEF.indd2 2 02-10-2009

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

De Digitale Generatie onderweg. Een verkennend onderzoek naar de invloed van reisinformatie op het reisgedrag van young professionals

De Digitale Generatie onderweg. Een verkennend onderzoek naar de invloed van reisinformatie op het reisgedrag van young professionals De Digitale Generatie onderweg Een verkennend onderzoek naar de invloed van reisinformatie op het reisgedrag van young professionals Masterthesis Universiteit Utrecht Faculteit Geowetenschappen Urban Geography

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Flexibus

Nationale DenkTank 2014 Flexibus Flexibus Achtergrond en uitwerking Aanbod en vraag van het openbaar vervoer sluiten niet optimaal op elkaar aan, zowel in de stad als in de regio In drukke steden zijn er veel opstoppingen door verkeersdrukte

Nadere informatie

Arbeidsparticipatie van vrouwen rond de echtscheiding

Arbeidsparticipatie van vrouwen rond de echtscheiding Anne Marthe Bouman Ooit gescheiden moeders werken even vaak als gehuwd gebleven moeders, ongeacht of ze na de geboorte van hun jongste kind werkten of niet. De cijfers laten zien dat gescheiden moeders

Nadere informatie

Evaluatieprogramma de Deelauto in Nederland

Evaluatieprogramma de Deelauto in Nederland Evaluatieprogramma de Deelauto in Nederland Samenvatting onderzoeksresultaten Juni 1997 Evaluatieprogramma de Deelauto in Nederland Samenvatting onderzoeksresultaten Juni 1997 Colofon Uitgave: Ministerie

Nadere informatie

Sociale Marketing. Marketing van gedrag & infectieziekten. De Overdracht & Hygiëne Bilthoven 17 mei 2013

Sociale Marketing. Marketing van gedrag & infectieziekten. De Overdracht & Hygiëne Bilthoven 17 mei 2013 Sociale Marketing Marketing van gedrag & infectieziekten De Overdracht & Hygiëne Bilthoven 17 mei 2013 HUIBREGTSEN TRAINING & ADVIES SOCIALE MARKETING Waarde van Sociale Marketing; Julie Huibregtsen 2

Nadere informatie

Workshop Aan de slag met een persoonlijk ontwikkeldoel door het brein te prikkelen. Simone Schenk www.simoneschenk.nl

Workshop Aan de slag met een persoonlijk ontwikkeldoel door het brein te prikkelen. Simone Schenk www.simoneschenk.nl Workshop Aan de slag met een persoonlijk ontwikkeldoel door het brein te prikkelen Simone Schenk www.simoneschenk.nl 2 Denk na over een onderwerp Jullie gaan een gesprek voeren Onderwerp eigen gedrag Samenwerken

Nadere informatie

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu Presentatie Marjolijn Blokzijl OVERZICHT PRESENTATIE Situatieschets Demografische veranderingen Noodzakelijke strategieën Arbeidsparticipatie oudere werknemers

Nadere informatie

Hoe ruimtelijke planning fietsen HOD maakt

Hoe ruimtelijke planning fietsen HOD maakt Hoe ruimtelijke planning fietsen HOD maakt Inzichten vanuit de RO ploeg van de Tour de Force Groningen, 2 juni 2016 Lucas Harms Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Ministerie van IenM Onderzoeker Urban

Nadere informatie

Ouderen op de arbeidsmarkt: 60+ ers en 40+ ers

Ouderen op de arbeidsmarkt: 60+ ers en 40+ ers Ouderen op de arbeidsmarkt: 60+ ers en 40+ ers Rapport van ILC Zorg voor later, Stichting Loonwijzer/WageIndicator, en Universiteit van Amsterdam/Amsterdams Instituut voor Arbeids Studies (AIAS) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v.

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v. Zero-e b.v. Ariane 20-2 3824 MB Amersfoort Rabobank IBAN NL96 RABO 011 338 4149 BIC RABONL2U K.v.K. 273 417 94 BTW NL 820 680 102 B01 Elske van de Fliert vandefliert@zero-e.nl http://www.zero-e.nl http://nl.linkedin.com/in/elskevandefliertzeroe

Nadere informatie

Marketing voor duurzame mobiliteit

Marketing voor duurzame mobiliteit Marketing voor duurzame mobiliteit Presentatie cluster innovatief collectief personenvervoer Transumo 17-8-2009 OC, juli 2008 1 Achtergrond Benutten kans verhuismoment erkend issue Erkend maar niet bemind/

Nadere informatie

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Nuffic Neso Mexico Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Bienvenidos a Nuffic Neso México! Wie, wat, waar, wanneer Nuffic Neso Mexico 2011 Activiteiten Plannen Marktonderzoek Hoger onderwijs in Mexico

Nadere informatie

Rotterdam Rijnmond. Zorg voor jongeren en hun gezin. Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor jongeren BEGELEID WONEN INDIVIDUELE BEGELEIDING

Rotterdam Rijnmond. Zorg voor jongeren en hun gezin. Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor jongeren BEGELEID WONEN INDIVIDUELE BEGELEIDING BEGELEID WONEN INDIVIDUELE BEGELEIDING GEZINS- BEGELEIDING DAGBESTEDING Rotterdam Rijnmond Zorg voor jongeren en hun gezin Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor jongeren Wie zijn wij? Stichting Prokino

Nadere informatie

Verkeer in de Slimme Stad

Verkeer in de Slimme Stad Verkeer in de Slimme Stad Perceptie Beslisproces Keuze Aanleiding Verkeersmanagement Mobiliteitsmanagement De reiziger/verkeersdeelnemer centraal Gedragsbeïnvloeding Bijvoorbeeld: hoe en wanneer reageren

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Voor u zijn wij er wel degelijk

Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Voor u zijn wij er wel degelijk Allianz Nederland Levensverzekering N.V. Voor u zijn wij er wel degelijk Dit zijn wij U kent het Allianz Pensioen. Een pensioen dat staat voor betaalbaarheid, gemak en deskundigheid. Een pensioen van een

Nadere informatie

Energie Business Case

Energie Business Case Energie Business Case Intro Customer Insights Basis voor klantgericht ondernemen Klant is ook info-kundig (transparant vergelijken) 1. Achtergrond info energiemarkt 2. Winnend Business Model 3. Klantselectie

Nadere informatie

Managers zijn de meest tevreden werknemers

Managers zijn de meest tevreden werknemers Sociaaleconomische trends 2014 Managers zijn de meest tevreden werknemers Linda Moonen februari 2014, 02 CBS Sociaaleconomische trends, februari 2014, 02 1 Werknemers zijn over het algemeen tevreden met

Nadere informatie

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Pro Dual Improving through Benchmarking Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Partners Germany: Stadt München/City of Munich Education Department - Vocational Schools and Further Education Industrie-

Nadere informatie

Leren van de buren. Symposium Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid: Verslag van het symposium Engeland - Nederland 1-0? 22 januari 2008.

Leren van de buren. Symposium Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid: Verslag van het symposium Engeland - Nederland 1-0? 22 januari 2008. Symposium Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid: Leren van de buren.......................................................................................... Verslag van het symposium Engeland - Nederland

Nadere informatie

BIKENOMICS. Fietsstad congres 2016 Workshop Bikenomics Kees van Ommeren & Siebe Visser. Decisio

BIKENOMICS. Fietsstad congres 2016 Workshop Bikenomics Kees van Ommeren & Siebe Visser. Decisio BIKENOMICS Fietsstad congres 2016 Workshop Bikenomics Kees van Ommeren & Siebe Visser Decisio VAN MKBA FIETS TOT BIKENOMICS 2012 0,6 0,5 0,4 Verkeersveiligheid 0,3 0,2 0,41 0,51 Geluid Emissies3schadelijke3stoffen

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Introductie: trends in fietsgebruik nader verkend. Dr. M. te Brömmelstroet University of Amsterdam, AISSR 1

Introductie: trends in fietsgebruik nader verkend. Dr. M. te Brömmelstroet University of Amsterdam, AISSR 1 TVW Tijdschrift Vervoerswetenschap Jaargang 48, nummer 4 december 2012 Pagina 1-6 ISSN: 1571-9227 www.vervoerswetenschap.nl Dr. M. te Brömmelstroet University of Amsterdam, AISSR 1 Steeds vaker wordt geroepen

Nadere informatie