ECHOE education for heritage outdoor education

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ECHOE education for heritage outdoor education"

Transcriptie

1

2

3 ECHOE education for heritage outdoor education

4

5 ECHOE education for heritage outdoor education Projectcoördinator: Center of Professional Training in Culture, Roemenië Partners: Centro Universitario Europeo per I Beni Culturali, Italië Dkommer interkulturelle personalentwicklung, Oostenrijk Menderes Town National Education Directorate, Turkije Landcommanderij Alden Biesen, België Fjellugla Kompetanse, Noorwegen Moderno SA, Roemenië The Ministry of Culture, Roemenië Projectwebsite: Editors: Giulia Urso, Fabio Police, Centro Universitario Europeo per I Beni Culturali Auteurs: Angelica Iacob, Adina Dragu, Pîrvu Ionică, Center of Professional Training in Culture Giulia Urso, Fabio Police, Centro Universitario Europeo per I Beni Culturali Dagmar Kommer, Dkommer interkulturelle personalentwicklung Dr. M. Emin Bakay, Bahittin DEMİR, Güldan KALEM Menderes Town National Education Directorate Guy Tilkin, Michèle Paulus, Landcommanderij Alden Biesen Florentina Anghel, Moderno SA Foto s (Roemenië): Camelia Popescu, Ştefan Socaciu, Alina Bondrea Dit project werd gefinancierd met de steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft enkel de visie van de auteur weer, de Commissie kan niet verantwoordelijk gesteld worden voor mogelijk gebruik van de informatie die het handboek bevat. Projectnummer: LLP RO-GRUNDTVIG-GMP Grant Agreement no / MCPN 2012 Deze publicatie is eigendom van het consortium gevormd door de ECHOE projectpartners. De inhoud kan, geheel of gedeeltelijk, vrij worden gebruikt voor educatieve doeleinden op uitdrukkelijke voorwaarde dat de bronnen en de auteurs worden vermeld. Het gebruik voor andere doeleinden gebeurt in samenspraak met de auteurs. De auteurs zijn als enigen verantwoordelijk voor de inhoud van deze publicatie. 5

6

7 Inhoud 1. Overzicht Erfgoed en Humane ontwikkeling Volwassenenonderwijs voor Erfgoed ECHOE, Education for Cultural Heritage, Outdoor Education: een innoverend project Presentatie van de hoofddoelstellingen en de inhoud van het project Competentiegerichte aanpak van erfgoed en outdoor educatie ECHOE resultaten Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak De sleutelrol van trainers uit het volwassenenonderwijs in de ECHOE aanpak Inleiding Waarom outdoor educatie en waarom erfgoed? sleutelvragen/thema s voor reflectie Een competentiegerichte aanpak van erfgoed en outdoor educatie Inleiding Waarom zijn competenties belangrijk? Non-formeel/informeel leren Competentiegerichte aanpak De ECHOE-aanpak in het hoger onderwijs en de beroepsopleiding Inleiding Casestudie/goede praktijken ECHOE-gericht erfgoedonderwijs in het hoger onderwijs Een nodenanalyse van de doelgroepen Inleiding, schaal en methoden Kennis van de doelgroep over erfgoed- en outdoor educatie Het openstaan voor en interesse in erfgoed- en outdoor educatie De noden van de begunstigden Het profiel van de begunstigden Observaties Slotconclusies en opmerkingen De ECHOE-bijdrage tot competentieontwikkeling Inleiding De ECHOE-bijdrage tot sociale integratie en communicatie van cursisten uit het volwassenenonderwijs Definitie Relevantie Uitdagingen Casestudie: het Labyrint theater Methodologische begeleiding Praktijkvoorbeelden van hoe je cursisten uit het volwassenenonderwijs kan aantrekken en outdoor activiteiten kan ontwikkelen De ECHOE-benadering van conservatie van natuurlijk en cultureel erfgoed Problemen en uitdagingen op het vlak van conservatie van natuurlijk en cultureel erfgoed Casestudie: het C.L.A.P. project aan de Amalfikust Methodologische begeleiding: de leerresultaten van erfgoed en outdoor educatie voor conservering De bijdrage van ECHOE aan het leren over duurzame ontwikkeling

8 Inhoud Inleiding Duurzame ontwikkeling op het vlak van ECHOE Waarom is duurzame ontwikkeling relevant voor het volwassenenonderwijs Uitdagingen Casestudie: Carnuntum Methodologische begeleiding De bijdrage van ECHOE aan de promotie van gezonde levensstijlen Inleiding Hoe beïnvloeden outdoor activiteiten en erfgoededucatie een gezond leven bij volwassenen? Casestudie Kennis van een natuurlijke en bebouwde omgeving Definitie en relevantie Uitdagingen Casestudie Methodologische begeleiding, elementen van educatieve programma s Volwassenenonderwijs: plannen en organiseren van ECHOE-activiteiten Inleiding: planningscyclus van ECHOE-activiteiten leerdoelstellingen in het ECHOE-programma Leerdoelstellingen van non-formele en informele leeromgevingen Leerresultaten voor erfgoedonderwijs in outdoor leeromgevingen Competenties Cursisten dichter bij erfgoed- en outdoor educatie brengen Profiel van cursisten en hun interesse in erfgoed en outdoor Het aantrekken van cursisten Conserveringsmaatregelen op het gebied van erfgoed tijdens de ECHOE-programma s Het doel van conservering in het plannen van ECHOE-activiteiten Conservering in de planningscyclus voor ECHOE-programma s Duurzame ontwikkeling een integraal onderdeel van erfgoed- en outdoor educatie Organisatie en bronnen voor ECHOE-programma s Factoren die de leerresultaten en de perceptie van cursisten beïnvloeden Risico-assessment en veiligheidsmaatregelen tijdens ECHOE-programma s Hoe trainingsprogramma s ontwikkelen? Workshopresultaten Pilootmaterialen en lokale workshops Creatieve sporen van nationale ervaringen Leerdoelstellingen van casestudies ontwikkeld tijdens de ECHOE-workshops Cases van partnerlanden van het ECHOE-programma Activiteiten voorgesteld door de Belgische deelnemers ECHOE Hunedoara Summer School Slotopmerkingen en conclusies Enkele strategieën voor het implementeren van erfgoed- en outdoor educatieprogramma s ECHOE iedereen welkom

9

10

11 I Overzicht 1.1 Erfgoed en humane ontwikkeling Artikel 1 van de Raad van Europa s Framework Conventie over de Waarde van Cultureel Erfgoed voor de Gemeenschap (CETS Nr. 199, 2005), ook bekend als de Faroconventie, stelt dat het conserveren van cultureel erfgoed en het duurzame gebruik ervan de humane ontwikkeling en de kwaliteit van het leven tot doel heeft en dat het de taak is van alle landen die getekend hebben om de strategische rol van het cultureel erfgoed te benadrukken. Het conserveren en het gebruik van cultureel erfgoed, in zijn verschillende vormen, moet samengaan met het volbrengen van dit doel en het is juist door educatie zoals de Conventie zelf onderstreept dat dit doel te bereiken is. De relatie tussen erfgoed en menselijke ontwikkeling is zeer complex, uitgaande van de wederzijdse link die hen bindt. Het niveau van de ontwikkeling van de menselijke groepen kan men aflezen van het erfgoed dat zij doorheen de tijd hebben opgestapeld. Op zijn beurt kan menselijke ontwikkeling niet louter geïnterpreteerd worden als het resultaat van een evolutionair proces dat steeds teruggrijpt naar het verleden, in de tastbare en niet-tastbare cultuur van de verschillende volkeren van de wereld. 11

12 Overzicht Het is op deze relatie dat de mensheid haar ontwikkeling steeds heeft gebaseerd en toekomstige evoluties kunnen slechts afhangen van hoe nieuwe generaties hun verleden op kritische wijze herinterpreteren. De kennis en het bewustzijn van zijn eigen verleden, als een individueel en collectief erfgoed, zijn dus voorwaarden die ervoor zorgen dat de mensheid zich verder kan ontwikkelen en door te leren uit het verleden die distorsies kan vermijden die de ontwikkeling tot hiertoe hebben gekenmerkt. Wat belangrijk is voor elk individu alsook voor om het even welke gemeenschap is niet enkel de kennis van zijn eigen verleden, maar ook de kennis van het verleden van andere individuen en gemeenschappen. In feite, als het waar is dat groei het resultaat is van een heuristiek proces, de verbetering in de vooruitzichten van de ontwikkeling van het individu alsook in die van de gemeenschap kan enkel teren op de ervaringen van derden waarbij het positieve wordt nagestreefd en het negatieve wordt vermeden. Hieruit vloeit voort dat humane ontwikkeling, anders dan een tijdelijke dialectiek tussen verleden, heden en toekomst, afhankelijk is van de ruimtelijke dialectiek tussen verschillende gemeenschappen en culturen. Het is een dialectiek die, met het oog op zijn volledige potentieel te kunnen uitdrukken, moet gebaseerd worden op het wederzijdse respect en de gelijkwaardigheid van alle culturen. De diversiteit van de mensheid is dus een goed dat moet behouden blijven daar de menselijke ontwikkeling er steeds naar teruggrijpt. Zoals verwoord in Artikel 3 1 (culturele diversiteit als een factor voor ontwikkeling) van de UNESCO s Universele Verklaring over Culturele Diversiteit, Culturele diversiteit verruimt de opties voor iedereen; het is een van de wortels van de ontwikkeling, niet enkel te verstaan in termen van economische groei, maar ook als middel om een meer bevredigend intellectueel, emotioneel, moreel en spiritueel bestaan te bereiken. De relatie tussen erfgoed en menselijke ontwikkeling wordt weerspiegeld op individueel als op gemeenschapsniveau. De kennis van het materiële en immateriële erfgoed en de ervaringskennis door gebruik ervan, dragen bij tot de culturele ontwikkeling van het individu, het stimuleren van zijn creativiteit, het verrijken van zijn culturele achtergrond en zijn esthetische en menselijke gevoeligheid. Bovendien, als het onderwerp van kennis/gebruik het culturele erfgoed is van iemands eigen territorium, neigt het gevoel van ergens toe te behoren te worden versterkt, wat een fundamenteel sociaal bindmiddel is en een pijler van territoriale identiteit en, op basis hiervan, van de processen van lokale ontwikkeling. Wanneer, nochtans, het onderwerp van kennis/gebruik het erfgoed is van andere plaatsen en culturen, hangt de individuele verrijking af van het vermogen om de waarden die deze culturen meedragen te begrijpen en zich eigen te maken en daarbij het natuurlijke wantrouwen van mensen tegenover andere culturen te overwinnen. Het is juist op het collectieve niveau dat de deugdzame interactie tussen erfgoed en menselijke ontwikkeling zelfs nog meer significant en doordringend wordt. 1 Unaniem aangenomen in Parijs op de 31ste zitting van de Algemene Vergadering van UNESCO, Parijs, 2 november

13 I Een symbolisch voorbeeld van deze interactie is de versterking van het culturele erfgoed. Enerzijds tracht men het te interpreteren als een strategie om de toeristische aantrekkingskracht van een gebied te vergroten (externe marketing) door haar economische impact en bezettingsgraad te exploiteren. Anderzijds tracht men een strategie te vertegenwoordigen voor het versterken van collectieve identiteiten (territoriaal, regionaal, nationaal) voor het activeren van endogeen potentieel en voor culturele promotie door de deugdzame voordelen die dit met zich meebrengt, o.a. in termen van creativiteit, die nu officieel erkend wordt als een strategische drijfveer voor ontwikkeling 2 (interne marketing). In de kenniseconomie, speelt cultuur een centrale rol, niet alleen als een economische sector maar ook voor haar intrinsieke vermogen om economische en sociale verbondenheid te promoten en zo bij te dragen tot de opstapeling van sociaal kapitaal, zoals de studies aantonen over de wisselwerking tussen het educatieve en culturele niveau en de kwaliteit van sociaal kapitaal. Blijkt dat in landen met gevorderde economieën de relatie tussen erfgoed en menselijke ontwikkeling nog fascinerender wordt en het beleid dat gericht is op het versterken van cultureel erfgoed een cruciale rol speelt in ontwikkelingsstrategieën, zowel op nationale als op lokale schaal. Het moet nochtans benadrukt worden dat in gevorderde economieën het belang van erfgoed toeneemt, mede door een toenemende vraag naar ervaring van cultureel erfgoed, die te wijten is aan de verbeteringen op het vlak van levensstandaard en educatie. 2 Over de relatie tussen creativiteit en ontwikkeling, bekijk de theorieën van Richard Florida, in het bijzonder: FLORIDA, R., (2002), The rise of the creative class: and how it s transforming work, leisure, community and everyday life, New York, Perseus Books Group. Culturele interactie draagt ook bij tot de ontwikkeling van de creativiteit, zoals gesteld in Artikel 2 van de bovenvermelde UNESCO s Universele Verklaring van Culturele Diversiteit: ( ) cultureel pluralisme geeft een beleidsuitdrukking aan de realiteit van culturele diversiteit. Onafscheidelijk van een democratisch kader, cultureel pluralisme is bevorderlijk voor culturele uitwisseling en voor het voeden van creatieve capaciteiten die het openbare leven ondersteunen. 13

14 Overzicht Opdat erfgoed zijn positieve effecten volledig kan laten gelden op de menselijke ontwikkeling, is het noodzakelijk op twee vlakken te werken: het aanmoedigen en oriënteren van de eis voor erfgoed ook via strategieën die focussen op bewustzijnsverhoging, informatie en training - en, tegelijkertijd, het aanpassen van het aanbod zodat het gebruik van tastbaar en niet-tastbaar erfgoed kan worden omgezet in een concrete opportuniteit voor de mens. Om de analyse van de relatie tussen erfgoed en menselijke ontwikkeling af te ronden, verwijzen we ook naar een ander aspect van de menselijke ontwikkeling dat voordeel zou kunnen halen uit erfgoed of meer bepaald uit de combinatie van cultureel erfgoed met outdoor activiteiten. Om de aard van deze verbinding te begrijpen, verwijzen we naar het concept van menselijke ontwikkeling voorgesteld door UNDP 3 (het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties). Volgens dit concept, hangt menselijke ontwikkeling in feite niet alleen af van economische en culturele factoren - zoals gemeten op basis van het inkomen per hoofd en van onderwijsniveaus -, maar ook van de volksgezondheid. Wanneer men deze interpretatie van menselijke ontwikkeling onderschrijft, zijn alle initiatieven die het gebruik van cultureel erfgoed en outdoor activiteiten combineren perfect compatibel met het doel om het niveau van menselijke ontwikkeling te verbeteren en met het beleid dat zich dit tot doel stelt. Men gaat hier vooral uit van een volwassen publiek dat veelal gekenmerkt wordt door hogere niveaus van fysieke nesteling. Dimensies van menselijke ontwikkeling ECHOE Belangrijkste resultaten Kennis De culturele groei van de gebruiker Fatsoenlijke levensstandaard Het creëren van economische opportuniteiten en werkgelegenheid Lang en gezond leven Het verbeteren van de psychische-fysische condities van de gebruiker Deze gecombineerde aanpak van outdoor & erfgoededucatie zou dus een belangrijke strategie voor menselijke ontwikkeling kunnen vertegenwoordigen; een unieke gelegenheid om cultureel erfgoed niet alleen als opportuniteit voor economische en sociale ontwikkeling te beschouwen, maar ook als sleutelmiddel met een centrale rol in de promotie van levenskwaliteit, met een positieve impact op de menselijke groei van het individu en van de gemeenschap als geheel. 3 UNDP definieert menselijke ontwikkeling als volgt: Menselijke ontwikkeling is een proces van het verruimen van menselijke keuzes. De meest kritische zullen een lang en gezond leven leiden, onderwezen worden en een fatsoenlijke levensstandaard genieten. (UNDP, 1990), Human Development Report 1990, p media/hdr_1990_en_chap1.pdf). 14

15 I 1.2 Volwassenenonderwijs voor erfgoed Wat is het doel van erfgoededucatie? Is erfgoed zinvol voor volwasseneneducatie? Zijn cursisten uit het volwassenenonderwijs zinvolle stakeholders op de agenda van erfgoedinstellingen uit Europa? We nodigen je uit om hierover na te denken en over de complexe en soms moeilijke relaties die individuen en gemeenschappen hebben met hun eigen cultureel en natuurlijk erfgoed. Door het ECHOE project, dat op de volgende pagina s wordt voorgesteld, stellen wij ons tot doel het bewustzijn te verhogen over de impact die erfgoededucatie zou kunnen hebben op zowel individuen als gemeenschappen en steunen wij opportuniteiten voor volwassenen om zich als lerenden toe te leggen op erfgoed. Het verbinden van volwasseneneducatie met erfgoed is een proces met wederzijdse voordelen voor beide velden, dat een positieve impact heeft op diverse niveaus. Terwijl het leren over erfgoed op de agenda staat van vele culturele en educatieve instellingen, moet leren voor erfgoed en door erfgoed nog steeds opgenomen worden in de educatieve beleidsplannen van culturele operatoren en andere erfgoed stakeholders. Het leren over erfgoed doelt op de noodzakelijke dimensie van kennis-bouwen, maar leren voor erfgoed is meer gericht op een gedragsdoelstelling, met als doel burgerlijke betrokkenheid te ontwikkelen in het behoud en de valorisatie van cultureel en natuurlijk erfgoed. Leren door erfgoed gaat een stap verder en vergroot de betekenis van erfgoed voor de gemeenschap door gebruik te maken van diverse leeropportuniteiten die erfgoed kan creëren 15

16 Overzicht in verschillende domeinen, over een veelheid van onderwerpen. Het omarmen van deze perspectieven is een weg om afstand te doen van het gestandaardiseerde en passieve gebruik van erfgoed dat te vaak aan volwassenen wordt aangeboden als de belangrijkste culturele dienstverlening van een erfgoedorganisatie en bij te dragen tot de ontwikkeling van individuen en gemeenschappen met bewuste en verantwoordelijke relaties met hun eigen erfgoed. Traditioneel perspectief Innovatief perspectief Onderwijs over erfgoed Volwasseneneducatie voor erfgoed Onderwijs voor erfgoed Onderwijs door erfgoed Voor erfgoedprofessionals en trainers mag dit een stap te ver lijken, het afwijken van de kernopdracht van een erfgoedinstelling. Maar vele erfgoedinstellingen ontwerpen hun educatieve beleid en plannen als complementair aan formele educatie waarbij kinderen tot hun belangrijkste doelgroep behoren voor hun educatieve programma s. Tegelijkertijd wordt volwassenenonderwijs beschouwd als een informeel, ongewild proces dat plaatsvindt op individueel niveau, bijna exclusief door de betrokkenheid van de volwassenen die een erfgoedplek bezoeken. Het ontwerpen en leiden van gestructureerde programma s voor cursisten uit het volwassenenonderwijs wordt nog steeds gezien als iets voor de welgestelde en opgeleide mens, die het zich kunnen permitteren om van erfgoed te genieten, en minder als een instrument voor individuele en gemeenschapsontwikkeling en voor het bouwen van gezonde relaties met zijn of haar eigen erfgoed en dat van anderen. Leermogelijkheden voor volwassenen op erfgoedsites zijn onbeperkt als we kijken naar de culturele en natuurlijke rijkdom van de sites en naar de diversiteit van aanpakmogelijkheden die volwasseneneducatie aanbiedt. En het is de opdracht en de verantwoordelijkheid van erfgoedprofessionals, trainers uit het volwassenenonderwijs en alle andere stakeholders om de leerdimensie van archeologische opgravingen, of van bebouwde stedelijke en landelijke omgevingen of van cultuurhistorische gebouwen en nationale parken te gebruiken en te ontwikkelen in relatie tot hun volwassen publiek. Volwasseneneducatie voor erfgoed betekent het transformeren van bezoekers in cursisten en hen te bestempelen met proactieve attitudes tegenover erfgoedwaarden. 16

17 II ECHOE, Education for Cultural Heritage, Outdoor Education: een innoverend project 2.1 Presentatie van de hoofddoelstellingen en de inhoud van het project In ECHOE trachten de projectpartners erfgoededucatie en outdoor educatie te combineren tot een effectieve mengeling voor volwassenenvorming. Het project biedt materiaal en methoden om trainers uit het volwassenenonderwijs en gidsen te helpen om een bebouwde of natuurlijke omgeving te gebruiken als een niet-formele leercontext voor het ontwikkelen van een breed pallet aan competenties. Vaak worden erfgoedonderwijsprogramma s uitgevoerd in een toeristische context of in een klas door rechtstreekse kennisoverdracht vanwege de gids of the trainer. Deze educatieve activiteiten in klasverband over lokaal cultureel erfgoed concentreren zich meestal op de ontwikkeling van de kennis, begrip en/of vaardigheden verbonden aan cultuurspecifieke onderwerpen en wordt doorgaans beschouwd als een intellectuele activiteit. Outdoor educatieprogramma s bevatten anderzijds meer sportieve activiteiten, omgevingselementen en teambuilding en zij focussen op vaardigheden nodig in een natuurlijke omgeving. Door beide methodes te mixen, wil ECHOE verschillende open culturele omgevingen exploiteren om ze om te bouwen tot betere en gemakkelijkere onderwijs- en leermedia. De deelnemer is actief betrokken in het proces en leert over 17

18 ECHOE, Education for Cultural Heritage, Outdoor Education: een innoverend project het onderwerp door zijn/haar persoonlijke, sociale en culturele achtergrond en zijn/haar ervaringen en waardepatroon toe te voegen. Het mixen van beide domeinen bezit het potentieel om nieuwe innovatieve leerervaringen te creëren voor volwassenen en de categorieën van deelnemers te vergroten voor beide types van activiteiten. Het ECHOE project richt zich hoofdzakelijk tot cultuur- en erfgoedprofessionals, trainers en andere professionals die te maken hebben met volwassenen in een erfgoedcontext: groepen toeristen en individuen, families, leerkrachten met leerlingen, oudere burgers, teambuildingsgroepen (bedrijfspersoneel), volwassenen geïnteresseerd in architectuur en natuur, wandelaars/hikers, etc. 2.2 Competentiegerichte aanpak van erfgoed- en outdoor educatie Initiële formele vorming is niet langer toereikend voor iemand die werkt in deze snel veranderende samenleving en werkomgeving in het Europa van vandaag. Bijkomende vorming, navorming, volwasseneneducatie, non-formeel leren en informeel leren behoren allemaal tot het concept van Levenslang Leren. De verschuiving naar non-formeel en informeel leren biedt grote opportuniteiten voor erfgoedsites en een outdoor context om mee te stappen in het Levenslang Leren proces. Een competentiegerichte aanpak op het gebied van erfgoed en outdoor educatie heeft als belangrijkste voordeel dat mensen in een rijke omgeving en sociale context werken en persoonlijke en sociale competenties ontwikkelen die relevant zijn in andere situaties van het dagelijks leven. Dit is een goede basis voor Levenslang Leren. Het gebruik van erfgoed als middel om competenties te ontwikkelen voor Levenslang Leren is een voorbeeld van een multidisciplinaire, holistische aanpak van leren. Door ook de outdoor component op te nemen, benadrukt de ECHOE aanpak de integratie van inhoud die gegenereerd is door 18

19 II de betekenis van erfgoed, het proces van samen werken in een openluchtcontext en de interactieve valorisatie van de ervaring als middel voor leren. Algemeen kunnen we stellen dat de combinatie van erfgoed- en outdoor educatie bijdraagt tot de ontwikkeling van alle sleutelcompetenties. UE8 sleutelcompetenties ECHOE programmabijdragen Taalvaardigheden Kennis over wetenschap en technologie Digitale competenties Persoonlijke en sociale vaardigheden Ondernemerschap Leren door te doen Burgerzin en identiteit Taal als middel voor reflectie en communicatie over ons erfgoed Ons cultureel erfgoed bestaat ook uit de technologieën ontwikkeld door de mens Aangesproken tijdens onderzoeksen/of voorstellingsfase Interculturele, sociale, burgerlijke competenties hebben hun wortels in ons erfgoed Zij stimuleren culturele expressie, door creatieve kwaliteit toe te voegen aan het leren Zij bieden de ideale context aan voor zij die leren bij het creëren van hun eigen leerpaden Door mensen het culturele en historische verleden van hun land te laten ontdekken 2.3 ECHOE resultaten Het belangrijkste resultaat van het ECHOE-project is het Resourceboek dat achtergrondinformatie, voorbeelden en praktische stappen aanbiedt voor het ontwikkelen van geïntegreerde activiteiten voor het volwassenenonderwijs in een openlucht-erfgoedsetting. Na een inleiding over erfgoed en outdoor educatie geeft het resourceboek informatie over competenties en competentie-ontwikkeling. De ECHOE-aanpak wordt voorgesteld op verschillende vlakken en richt zich tot verschillende leerresultaten zoals sociale integratie & communicatie, natuurlijke en culturele erfgoedconservering, leren over duurzame ontwikkeling, gezonde levensstijlen, natuurlijke en bebouwde omgeving, etc. Steeds worden uitdagingen, casestudies en specifieke competenties voorgesteld. Het project identificeerde moeilijkheden die door de lokale stakeholders werden ervaren bij deze aanpak (in de vorm van een nodenanalyserapport) en ontwikkelde een serie methodologische papers die voorzien in begeleiding voor zowel trainers uit het volwassenenonderwijs als cultuuroperatoren bij het opzetten en organiseren van typische ECHOE leeractiviteiten: specifieke kennis en vaardigheden voor trainers met 19

20 ECHOE, Education for Cultural Heritage, Outdoor Education: een innoverend project als doel programma s te ontwikkelen en te leiden die erfgoed en outdoor educatie integreren. Deze papers hebben als doel de doelgroepen te informeren over mogelijke toepassingsgebieden van deze aanpak en de voordelen ervan inzake leerresultaten. Het boek besteedt ook aandacht aan mogelijkheden om deze activiteiten te integreren in programma s voor beroepsopleiding en/of hoger onderwijs. De aanpak en al de materialen werden ontwikkeld en getest in een serie van lokale workshops, georganiseerd door iedere partner in zijn/haar land en in een internationale Summer school in Roemenië, georganiseerd door het partnerschap. Zij voorzien in de noodzakelijke feedback om het materiaal te upgraden en updaten. ECHOE wordt voorgesteld en gepromoot via een website in alle talen van het partnerschap. 20

21 III Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak 3.1 De sleutelrol van trainers uit het volwassenenonderwijs in de ECHOE-aanpak Inleiding De voorbije jaren hebben de nationale regeringen alsook de Europese Commissie het belang van Levenslang Leren benadrukt. Zij zijn steeds meer bewust van het vitale belang van Levenslang Leren voor de competitiviteit binnen Europa en voor haar rol als kennismaatschappij. In september 2007 gaf de Europese commissie een document uit, genoemd: Actieplan voor de volwassenenvorming: het is altijd een goed moment om te leren. Het voornaamste doel van het Plan bestaat erin de ontwikkeling van het hoogst mogelijke niveau van kennis van de Europese volkeren te promoten via een brede toegankelijkheid tot onderwijs en door constante bijschaving. Een van de voornaamste boodschappen was dat de traditionele systemen moeten hervormd worden zodat ze flexibeler en toegankelijker worden, zodat zij die leren individuele leerpaden kunnen volgen, aangepast aan hun noden en interesses, en zo echt kunnen profiteren van de kansen in hun leven. In deze context speelt de trainer een sleutelrol in de ECHOE-aanpak, die een ander pad uitstippelt om onderwijs voor erfgoed (historische en archeologische sites) te verbinden met outdoor educatie (inclusief ecologie, erfgoedhandhaving, sport, vrijetijdsbesteding en openluchtactiviteiten). Het is een weg naar praktischer, minder theoretisch onderwijs. In de ECHOE-aanpak moet het profiel van de trainer uit verschillende rollen 21

22 Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak worden samengesteld en is zeer complex. De trainer moet over een goede kennis van cultuur en van het voorgestelde onderwerp beschikken. Maar wat belangrijker is, zij of hij moet ook de lerenden kunnen aantrekken en motiveren. Naast onderwerp-gerelateerde kennis, zou het onderwijspersoneel ook algemene didactische vaardigheden moeten bezitten. Enkele competenties die verbonden zijn met het beroep zijn: het vermogen om in groep te functioneren, bereidheid om innovaties te implementeren, creatieve en sociale competenties, voeling om te werken met volwassenen, ICT vaardigheden, extraverte persoonlijkheid en competenties om geschikte didactische methoden te ontwikkelen. Verdere gezochte vaardigheden zijn: accuraatheid, motivatie, betrokkenheid tot de organisatie en tot het voorgestelde educatieve programma en kritische houding. Het belangrijkste, naast technische didactische vaardigheden, zijn de sociale competenties in relatie tot werken met volwassenen, bijvoorbeeld enthousiasme en empathie (zoals interculturele kennis wanneer men met buitenlanders werkt, of sportieve vaardigheden voor openluchtactiviteiten). Een goede manier om cursisten te motiveren om deel te nemen aan het programma is hen goede praktijken te tonen. Soms ontdekken ze dat ze deelnemen aan een dergelijke soort activiteiten, maar hebben ze er geen idee van betrokken te zijn in een leerproces. Het idee van ECHOE - om verschillende open culturele omgevingen te combineren en te exploiteren om zo tot betere en makkelijkere onderwijs- en leermedia te komen moet worden omgezet van een theoretische aanpak in zeer concrete praktijken die kunnen worden gebruikt door om het even welke trainer die gemotiveerd is om zijn/haar aanpak te veranderen. De aanpak die ECHOE voorstaat, is een verschillende en alternatieve manier van lesgeven bestemd voor leerkrachten, trainers, mentors, bemiddelaars, animatoren en toeristische gidsen. Het heeft als doel mensen vreugde en enthousiasme voor het leren te laten (her)ontdekken, in nieuwe plaatsen en met verschillende types van cursisten, als echte deelnemers aan dit proces. 22

23 III Een dergelijke educatieve aanpak, afgestemd op de noden van de cursist en gericht op ervaring en sleutelcompetenties, is zeer gespecialiseerd en gebruikt significante hulpmiddelen. Zij maakt gebruik van goed opgeleide coördinatoren in specifieke domeinen en maakt het voor volwassenen mogelijk om sleutelcompetenties te ontwikkelen in een zeer dynamische omgeving als we denken aan componenten van erfgoed en openlucht. Bovendien, om succesvol te zijn, moet een organisatie die zo n educatieve activiteiten plant, rekening houden met de idee van samenwerkingsprojecten die partners uit verschillende domeinen betrekt Waarom outdoor educatie en waarom erfgoed? Veel studies en analyses zijn de voorbije 10 jaren uitgevoerd en de conclusie van verschillende groepsdiscussies, gehouden tijdens het project, benadrukken dat traditionele leeromgevingen niet beantwoorden aan de echte noden van alle cursisten. We hebben gezien dat de educatieve omgevingen niet altijd aantrekkelijk en motiverend zijn voor cursisten om te blijven leren tijdens hun leven. Vermits outdoor educatie geen traditionele manier van lesgeven is, stellen we enkele strategieën voor, dit zijn aanbevelingen en sleutelvragen die gemakkelijk kunnen worden uitgevoerd tijdens elke educatieve activiteit door elke trainer die gemotiveerd is om het klaslokaal om te ruilen voor een open ruimte. De confrontatie met verschillende culturele uitdagingen voegt waarde toe en verrijkt beide partijen van het leerproces terwijl de methoden en educatieve technieken en tools worden opgefrist Sleutelvragen/thema s voor reflectie Hoe kunnen we onze deelnemers of cursisten ervan overtuigen hun vroeger leergedrag te veranderen en zich open te stellen voor outdoor/ openluchtonderwijs? er zeker van te zijn dat deze ervaring een echt leerproces kan zijn en dat dit proces zelfs buiten voor een oud gebouw, of in een metrostation met een heel oude geschiedenis kan plaatsvinden? de culturele ruimte, een museum of monument als echt instrument te vertrouwen, wat een goed leerproces kan motiveren en omzetten in een levend proces? een discussie te starten met een religieus monument? Kunnen we de hete hangijzers op deze wereld of de dramatische gebeurtenissen die ontsproten zijn aan religieuze geschillen negeren? Zouden we de cursisten kunnen vragen naar hun culturele en religieuze achtergrond, of is dit een te persoonlijke vraag? hun eigen persoonlijke motivatie te ontdekken door het identificeren van hun eigen noden, of om ons te vertellen wat zij willen doen of weten? enkele leerstandaarden te volgen, zelfs in een zeer flexibele en oncontroleerbare ruimte? dat we een aantal standaardcompetenties combineren met culturele observatie voor zeer goede redenen? 3.2 Een competentiegerichte aanpak van erfgoed- en outdoor educatie Inleiding Waarom zijn competenties belangrijk? Aanvankelijk leverden scholen/leerkrachten input (kennis), die moest worden geabsorbeerd door de leerlingen. Het resultaat van dit onderwijs was het reproduceren van wat de leerkrachten onderwezen hebben. Er werd geen aandacht gegeven aan het leerproces en het enige resultaat was een gereproduceerd geheel aan kennis. Recent is deze situatie veranderd. De belangrijkste veranderingen in onze Westerse economieën vereisen nieuwe vaardigheden en expertise die mensen alleen kunnen verwerven door zich constant bij te scholen. Onderwijs zou zich niet enkel meer mogen richten op het aanleveren van kennis maar moet ook bijdragen aan de persoonlijke ontwikkeling en voldoening, alsook tot de volharding van het individu. Op deze manier kan onderwijs mensen in staat stellen om ondernemers te worden van hun eigen kapitaal en kennis, attitudes en vaardigheden te combineren m.a.w. competenties. 23

24 Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak Tijdens de Europese Raad van Ministers in Lissabon in 2000, besloot de Raad dat de EU de meest competitieve kenniseconomie in de wereld moest worden. Daar Europa niet begiftigd is met vele natuurlijke hulpbronnen, zou dit ambitieuze plan verankerd moeten worden in het rijke potentieel aan menselijke hulpmiddelen. Daarom onderschrijft het plan een substantiële investering in onderwijs en training. Nochtans heeft de Europese bevolking een ongelukkige demografische structuur: het is een oudere bevolking. Daarenboven zijn onderwijs en vorming een nationaal in plaats van een Europees gegeven (het principe van subsidiariteit). Het antwoord op het probleem is het concept van Levenslang Leren. Initiële opleiding zal niet langer volstaan in deze snel veranderende Europese samenleving. Volwassenenonderwijs, aanvullende opleiding, nascholing, non-formeel leren en informeel leren zijn allemaal elementen in deze Levenslang Leren-aanpak die een hulpmiddel kan zijn om de Europese bevolking te onderwijzen en op te leiden. Deze shift naar niet-formeel en informeel leren biedt goede mogelijkheden voor erfgoed en outdoor-contexten om mee te stappen in het proces van Levenslang Leren. Daar onderwijs en opleiding een nationaal gegeven is, kan Europa enkel werken via gemeenschappelijke doelen, richtlijnen, indicatoren, standaards en collegiale druk om lidstaten ertoe over te halen een gemeenschappelijk niveau (open coördinatiemethode) na te streven. Een van deze gemeenschappelijke standaarden zijn de Sleutelcompetenties voor Levenslang leren in het Europese Framework, waarover burgers moeten beschikken voor hun persoonlijke ontwikkeling, sociale inclusie, actief burgerschap en inzetbaarheid in onze kennismaatschappij Non-formeel/informeel leren Daar dit niet gebonden is aan scholen of onderwijsinstellingen (formeel onderwijs) vallen erfgoed en outdoor educatie in de categorie van nonformeel/ informeel leren. In haar Memorandum van Levenslang Leren (2000) geeft de Europese Commissie een definitie van deze categorieën: Non-formeel leren vindt plaats naast de voornaamste systemen van onderwijs en vorming en leidt niet noodzakelijk tot formele certificaten. Non-formeel leren kan gegeven worden op de werkvloer en via de activiteiten van burgerlijke maatschappelijke organisaties en groepen (zoals jeugdorganisaties, vakbonden en politieke partijen). Het kan ook aangeleverd worden door organisaties of diensten opgezet om formele systemen aan te vullen (zoals kunst, muziek en sportverenigingen, ). Informeel leren is de natuurlijke gezel in het dagelijks leven. Anders dan formeel en non-formeel leren, is informeel leren niet noodzakelijk intentioneel leren, en wordt dus soms door het individu zelf niet erkend als een bijdrage tot kennis en vaardigheden. 24

25 III De activiteiten inzake erfgoed en outdoor educatie behoren tot non-formeel leren. De deelnemers aan een geleide rondleiding met outdoor-activiteiten hebben nochtans niet noodzakelijk de bedoeling iets te leren, wat betekent dat het ook kan worden beschouwd als informeel leren Competentiegerichte aanpak De klassieke gids-aanpak op het gebied van erfgoed en rondleidingen is vaak een eenrichtingsverkeer van kennisoverdracht. De toeristische gids wil zijn kennis overbrengen op zijn publiek onder de beste omstandigheden zonder enige participatie of uitwisseling. Volwassenen die aan een erfgoedactiviteit deelnemen, zijn niet noodzakelijk gefocust op het verwerven van kennis. We kunnen zelfs stellen dat een kennisgerichte aanpak bepaalde volwassenen afschrikt, omwille van de vaak zo klassieke, te schoolse aanpak van erfgoedbegeleiding. Nochtans betekent dit niet dat deze volwassenen niet willen leren of dat ze er niet voor openstaan; zij zien kennisverwerving niet als een prioriteit als ze deelnemen aan dergelijke activiteiten die vaak bedoeld zijn als ontspanning/vrije tijd. Een competentiegerichte aanpak heeft als belangrijkste voordeel dat mensen werken bewust of niet in een minder schoolse en plezieriger wijze waarbij ze competenties ontwikkelen die ook relevant zijn in het dagelijkse leven. Verder bouwend op de bestaande kennis van volwassenen focust een competentiegerichte aanpak van erfgoed en outdoor educatie op de ontwikkeling van competenties die bijdragen tot de persoonlijke en sociale ontwikkeling van elke deelnemer en voorziet zo in een goede basis voor Levenslang Leren. Omwille van deze redenen is de ECHOE-aanpak gebaseerd op competentiegerichte erfgoed- en outdoor educatie. Concreet focust de ECHOEaanpak op de integratie van activiteiten gericht op de ontwikkeling van competenties in een openlucht erfgoed- en natuurlijke omgeving. 25

26 Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak a) Wat is een competentie? (handleiding Aqueduct ) Een competentie is de bekwaamheid om een combinatie van kennis, attitude en vaardigheden toe te passen in een bepaalde situatie volgens een bepaalde kwaliteit. Zo bestaan competenties uit 3 intern gerelateerde ingrediënten: 1) een kenniscomponent (het begripsonderdeel) 2) een gedragscomponent (het open gedragsrepertoire) 3) en een waarde-component (inclusief waarden, overtuigingen en houdingen). Zij worden gedefinieerd als een holistische synthese van deze componenten: KENNIS component GEDRAGS component WAARDE component Dit betekent dat wat ertoe doet niet enkel is wat we weten maar ook wat we in staat zijn te doen met deze kennis, en of we in staat zijn onze bekwaamheden te ontwikkelen of niet. b) Het Europese Referentiekader 8 sleutelcompetenties Het Europese Referentiekader 6 stelt dat : Een burger heeft nood aan een breed gamma aan sleutelcompetenties om zich flexibel aan te passen aan deze snel veranderende en onderling verbonden samenleving. Onderwijs in zijn dubbele rol, sociaal en economisch, speelt een sleutelrol in het verzekeren dat Europese burgers sleutelcompetenties ontwikkelen nodig voor persoonlijke ontwikkeling, actief burgerschap, sociale cohesie en inzetbaarheid in een kennismaatschappij. 5 Van Lakerveld, J., Gussen, I., e.a. AQUEDUCT: competentiegericht onderwijs in een erfgoedcontext, Alden Biesen, De Sleutelcompetenties voor Levenslang Leren Een Europees Framework is een bijlage van een Aanbeveling van het Europees Parlement en de Council op 18 december 2006 over sleutelcompetenties voor Levenslang Leren gepubliceerd in the Official Journal of the European Union van 30 december 2006/L394. (http://eur-lex.europa.eu/lexuriserv/site/en/oj/2006/l_394/l_ en pdf) 7 Info op 26

27 III Het Referentiekader geeft 8 sleutelcompetenties 7 : 1) communicatie in de moedertaal 2) communicatie in vreemde talen 3) mathematische competentie en basiscompetenties in wetenschap en technologie 4) digitale competentie 5) leren leren 6) sociale en burgerlijke competenties 7) zin voor initiatief en ondernemerschap 8) cultureel bewustzijn en expressie c) Erfgoed/outdoor- educatie en competenties Het gebruik van erfgoed als middel om sleutelcompetenties te ontwikkelen is een voorbeeld van een multidisciplinaire, holistische aanpak van lesgeven. Door de outdoor-component op te nemen, benadrukt ECHOE de integratie van inhoud die gegenereerd wordt door de betekenis van erfgoed, het proces van samenwerken in een openluchtcontext en het valoriseren van ervaring als een drager van leren in het volwassenenonderwijs. Dit wordt als gepast beschouwd voor de gecombineerde elementen erfgoed en openlucht. Algemeen draagt ook de combinatie van erfgoed en outdoor educatie bij tot het verwerven van bijna alle sleutelcompetenties zoals hierboven vermeld: Erfgoededucatie promoot taalverwerving: je moedertaal en vreemde talen zijn elementen van ons cultureel erfgoed en ook het middel om te reflecteren en communiceren over erfgoed. Het promoot vaardigheden en kennis over wetenschap en technologie: ons cultureel erfgoed weerspiegelt de technologieën zoals ze ontwikkeld zijn door de mens doorheen zijn bestaan. Afhankelijk van de doelgroep kan het ook digitale competenties stimuleren: door te werken met volwassenen uit het volwassenenonderwijs kunnen digitale competenties aangesproken worden tijdens de onderzoeks- en/of presentatiefase. Het draagt bij tot de ontwikkeling van persoonlijke en sociale vaardigheden: interpersoonlijke, interculturele, sociale en burgerlijke competenties hebben hun wortels in ons erfgoed. Religie, traditie en de primaire levensbehoeftes hebben steeds onze zienswijzen en gewoontes 27

28 Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak gevormd. Deze onderzoeken/analyses over de grenzen van Europa heen kunnen bijdragen tot wederzijds begrip en tot de ontwikkeling van nieuwe gewoontes, tradities en waarden. Het roept ook op tot ondernemerschap: erfgoededucatie kan misschien goede voorbeelden uit het verleden aantonen. Tezelfdertijd wordt ondernemerschap ook gepromoot door actief leren, impliciet verbonden met erfgoedonderwijs en met competentieleren. Leren wordt een reis van initiatief, van ontdekking en van omgaan met dingen en mensen. Cultureel bewustzijn: ons erfgoed ontdekken maakt ons bewust van onze culturele waarden, overtuigingen en percepties (waarom doen we dingen zoals we ze doen? Hoe zien we de wereld? Waarom reageren we zoals we reageren?). Het stimuleert culturele expressie, die op haar beurt creatieve en imaginaire kwaliteiten toevoegt aan het leren. Erfgoededucatie verschaft voorbeelden van goede praktijken alsook technieken en de vereiste inspiratie. Het ondersteunt leercompetentie: erfgoededucatie biedt de ideale context voor cursisten om hun eigen leerpaden te ontwikkelen terwijl men erfgoed benadert vanuit een hoek naar keuze en met door hen gekozen middelen. Deze leerpaden doen een beroep op het vermogen van leren leren. Burgerschap en identiteit erfgoededucatie laat ons toe het culturele en historische verleden van onze natie te ontdekken en de zin om te behoren tot een groep of cultuur te versterken. Door outdoor-activiteiten toe te voegen aan erfgoededucatie ontwikkelen cursisten zelfs meer competenties vermits outdoor educatie bijdraagt tot de aanwerving van: teamwork competenties; ondernemerschap (initiatief nemen): kritisch denken, problemen aanpakken, het nemen van beslissingen, risk assessment en andere belangrijke thema s die aangesproken worden door de ECHOE-aanpak; bewustzijn rond duurzaamheid: in ECHOE, wordt duurzame ontwikkeling beschouwd als een drie-dimensioneel concept dat de componenten van ecologische, economische en sociaal duurzame ontwikkeling van culturele en natuurlijke hulpbronnen integreert. Deze driedimensionale aanpak van duurzame ontwikkeling wordt vooral weerspiegeld in de sociale- en burgerlijke competenties. milieubewustheid sociale competenties (inclusief constructief management van emoties) De ECHOE-aanpak in het hoger onderwijs en de beroepsopleiding Inleiding Met betrekking tot erfgoed- en outdoor educatie zouden we niet mogen denken aan een enkele onderwijssector of een bepaald type instelling. Theoretisch gesproken (hoger of beroeps) zou elke onderwijsinstelling non-formele educatieve programma s moeten aanbieden, inclusief erfgoed en outdoor educatie. Nochtans geldt dit niet in alle nationale onderwijssystemen. Er schijnt een zichtbare inertie te zijn vanuit de instellingen met formeel onderwijs omdat zij een traditie hebben van validering van vaardigheden, of een geaccrediteerd curriculum, en een traditie om te behouden en te ontwikkelen van wat al bestaat. Verschillende types van volwassenenonderwijs worden al beschouwd als een goede manier om adolescenten of volwassenen op te leiden, maar worden nog steeds gecatalogeerd als vrijetijdsbesteding. In Noorwegen en andere Scandinavische landen gelden de woorden van Grundtvig - een echte onderwijshervormer, vandaag als in 1844: een geschikte opleiding zou de aspiraties van het individu op een zinvol en succesvol leven moeten aanwakkeren, door het cultiveren van een spirituele betrokkenheid doorheen de studie. Bijvoorbeeld, het liberale onderwijs dat wordt gepromoot door volkshogescholen helpt jongvolwassenen (van welke sociale en economische situatie dan ook) Levenslang Leren, persoonlijke groei en zin voor culturele identiteit eigen te maken. Volkshogescholen in Noorwegen bieden een unieke vergelijkende casestudie van de invloed van onderwijs voor iedereen. Zij werden in het leven geroepen om de doorstroming te vergemakkelijken van studenten uit het verplicht middelbaar onderwijs, dat niet geconcipieerd is als voorbereiding op het hoger onderwijs of op betaalde arbeid. Zij worden beschouwd als scholen voor het leven, die elke persoon tot een verantwoordelijke volwassene helpt te worden. Nochtans lijken 28

29 III volkshogescholen vaardigheden en kwaliteiten te benadrukken en te cultiveren. Zo staat kwaliteit centraal in deze instelling, ontworpen als open voor iedereen. Europese casestudies over strategieën voor het volwassenenonderwijs zijn op zichzelf exemplarische benaderingen/casestudies voor de universele toegang tot onderwijs. Elk van deze is zeer representatief binnen zijn historische en sociale context: de Britse publieke hogescholen en de Open Universiteit in het VK; de Zweedse studiecirkels met een vrije toegang voor elke cursist die interesse heeft om zijn/haar ervaring te delen en te leren van andere mensen; de avondvolkshogeschool in Duitsland; het socio-culturele animatieconcept in Frankrijk; lokale educatieve netwerken in Nederland, enzoverder. Gemengde onderwijsbenaderingen zijn vandaag de dag onderwerp van verscheidene discussies: waarvoor staat de term gemengd, en wat kan er gemengd worden? wat zijn de doelstellingen van een mengvorm van leren? welke waarde en pedagogische verrijking kan gemengd leren toevoegen aan het leerproces? hoe kan het de toegang tot kennis en sociale interactie versterken? wat is rendabiliteit? Veel studies rapporteren het belang en de voordelen van het plaatsen van cursisten in een reële leeromgeving met toegang tot digitale middelen. Tegelijkertijd hebben onderzoekers de nood aangetoond leerbegeleidingsmechanismen of tools te ontwikkelen voor het assisteren van cursisten bij het leren in zulk een complexe leeromgeving. 29

30 Volwassenenonderwijs: Bewustzijnsversterking en kennisvorming binnen de ECHOE-aanpak Zelfs de nationale richtlijnen voor het curriculum in Noorwegen vereisen een residentiële outdoor-ervaring tussen graad 1 en 9, wat aantoont dat het beleid echt geïnteresseerd in dit soort onderwijs. Programma s bieden activiteiten aan die de competentie om iemands veiligheid en welgevoelen buitenshuis vergroten, sociale en persoonlijke vaardigheden versterken en cursisten blootstellen aan het nationaal cultureel erfgoed en de geschiedenis Casestudie/Goede praktijken Rune Krumsvik verstrekt enkele zeer goede voorbeelden van het gebruik van mengvormen van leren 8. Het onderwerp van de cursus was leren over het recycleren van hulpbronnen en het classificeren ervan m.b.v. een instructiewebsite die gebaseerd is op de onderwijstool van WebQuest; het leerproces werd buiten georganiseerd (daarbij gebruikmakend van een gemengde leerstrategie). Tijdens de evaluatiefase van de cursus besliste de leerkracht dat: - de studenten in outdoor situaties zeer positief waren over het participeren in een leeractiviteit; - zijn konden een leerinhoud afwegen door de reële context te observeren en dan begonnen zij de hulpbronnen te classificeren/ categoriseren; - de resultaten waren beter dan in het begin, toen traditionele tools werden gebruikt. Volgens de auteur dragen deze bevindingen bij tot de ontwikkeling van onderwijs-en leerprocessen. Bijvoorbeeld, leerkrachten ageren als assistenten of als studiebegeleiders en verschaffen andere publieke netwerkresources aan hun studenten - inclusief PDA s, smart phones, tablet pc s of het internet om hun leren in outdoor-leeromgevingen te verbeteren, zoals campussen, museums of andere omgevingen. Dezelfde studies tonen aan dat de cursussen die door de volwassenen het meest gewaardeerd worden in gemengde leeromgevingen deze zijn die persoonlijk contact combineren met internet-gebaseerd leren. De resultaten van de studie ondersteunen de principes van het volwassenenonderwijs en tonen daarbij aan dat volwassenen cursussen waarderen die keuzes, verpersoonlijking, zelfsturing, variatie en een leergemeenschap bevatten Uitdagingen voor een ECHOE-gericht erfgoedonderwijs in het hoger onderwijs De twee voornaamste uitdagingen zijn: dat slechts weinig universiteiten het principe van ontwikkeling toepassen niet alleen voor individuen, maar ook voor de contexten waarin ze zich bevinden. Dit is een normaal principe voor om het even welke associatie of NGO: organisatieontwikkeling, gemeenschapsontwikkeling, nationale ontwikkeling en natievorming, en maatschappelijke en globale ontwikkeling; dat hoger-onderwijsinstellingen met een liberaal toegangsbeleid gekenmerkt door externe graduatieprogramma s en niet-traditionele afleveringssystemen (liberaal onderwijs) schaars zijn. De Open Universiteit in het Verenigd Koninkrijk is een voorbeeld en een goede praktijk, zoals iedere andere universiteit die externe graduaatprogramma s toepast. ECHOE wil dit soort initiatieven stimuleren en uitbreiden naar het hoger onderwijs in het algemeen. De Universiteit van Noorwegen is ook een zeer goed voorbeeld. Het biedt een uitgebreide reeks cursussen aan op de campus. Afstandsonderwijsprogramma s van over de hele wereld bieden studenten academische studies aan, die hen in staat stellen om hun eigen individuele doelen te stellen. 8 Krumsvik, R. The Digital Challenges of School and Teacher Education in Norway: Some Urgent Questions and the Search for Answers, Education and Information Technologies, , 2006,

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

http://keyconet.eun.org

http://keyconet.eun.org Europees Beleidsnetwerk met betrekking tot Sleutelcompetenties in het onderwijs http://keyconet.eun.org it her Health & Consumers Santé & Consommateurs Over het KeyCoNet project KeyCoNet (2012-14) is een

Nadere informatie

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR Eenheid 0: Inleiding Leermodule ontwikkeld in het kader van het project KEYROMA: Ontwikkelen van sleutelcompetenties en sociale vaardigheden

Nadere informatie

THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT

THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT GESPONSORD EN ERKEND DOOR DE EUROPESE COMMISSIE IN HET KADER VAN SOCRATES PROGRAMMA S MENSEN MET EEN HANDICAP DOOR FYSIEKE ACTIVITEIT INTEGREREN IN

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Internationaal handvest voor Cultuurtoerisme Management van het toerisme op plaatsen van cultuurhistorische betekenis

Internationaal handvest voor Cultuurtoerisme Management van het toerisme op plaatsen van cultuurhistorische betekenis Internationaal handvest voor Cultuurtoerisme Management van het toerisme op plaatsen van cultuurhistorische betekenis Aangenomen op de Algemene Vergadering van ICOMOS, Mexico 23 oktober 1999 Concept 23

Nadere informatie

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Aan de leden van de Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 9 april 2015, Amsterdam Geachte leden van de Vaste commissie voor

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013. Bevindingen in een notendop

De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013. Bevindingen in een notendop De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013 Bevindingen in een notendop Traject in 4 fasen FASE 1 VERKENNEN Literatuurstudie Analyse diepteinterviews

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Pedagogisch Project van het Stedelijk Onderwijs

Pedagogisch Project van het Stedelijk Onderwijs Pedagogisch Project van het Stedelijk Onderwijs (1) Het Stedelijk Onderwijs is de dynamische ontmoetingsplaats van alle leernetwerken ingericht door de Stad Antwerpen. (2) Het Stedelijk Onderwijs voldoet

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête:

Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Q1 In welke hoedanigheid neemt u deel aan deze enquête: Answered: 280 Skipped: 0 Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoor... Leerkracht Schoolhoofd Leerling Ouder Vertegenwoordiger van een andere

Nadere informatie

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid Workshop HR-scan Naar een duurzaam HRM beleid Inhoud Voorstelling Wat is Human Resources? Overzicht bestaande tools Waarom de HRM Cockpit? Doel van de HRM Cockpit Opbouw van het model De HRM Cockpit Aan

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Europese. samenwerking. in de lerarenopleiding

Europese. samenwerking. in de lerarenopleiding Europese samenwerking in de lerarenopleiding Het Europese Een Leven Lang Leren -programma (LLP) geeft studenten, docenten en organisaties die een lerarenopleiding aanbieden de kans om hun horizon te verruimen.

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Onderzoek/ontwikkeling gesteund met de PWO-middelen van de Arteveldehogeschool

Onderzoek/ontwikkeling gesteund met de PWO-middelen van de Arteveldehogeschool Omgevingsonderwijs en erfgoededucatie startdag cultuureducatie ENCE co7 Sven De Maertelaere Lector Wereldoriëntatie Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs Onderzoek/ontwikkeling gesteund met de PWO-middelen

Nadere informatie

Natural Europe - Natuurlijk Europa

Natural Europe - Natuurlijk Europa Natural Europe - Natuurlijk Europa General Information Summary Natuurlijk Europa zet een aantal softwaretools in die het mogelijk maken voor leerkrachten om innovatieve online trajecten te ontwerpen via

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

betreffende onderwijs in ontwikkelingssamenwerking

betreffende onderwijs in ontwikkelingssamenwerking ingediend op 439 (2014-2015) Nr. 1 16 juli 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Ingeborg De Meulemeester, Sabine de Bethune, Herman De Croo, Tine Soens en Wouter Vanbesien betreffende onderwijs

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een I II III Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een schoolbeleid I. Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Positief omgaan met meertaligheid in het basisonderwijs en in de buitenschoolse opvang

Positief omgaan met meertaligheid in het basisonderwijs en in de buitenschoolse opvang Ronde 4 Ayse Isçi Onderwijscentrum, Gent Contact: ayse.isci@gent.be Positief omgaan met meertaligheid in het basisonderwijs en in de buitenschoolse opvang Meertaligheid in het onderwijs en in de opvang

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30-

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Inleiding: De opleiding in en intergenerationele samenwerking is bedoeld voor

Nadere informatie

Mobiliteit. Onderwijs Normen

Mobiliteit. Onderwijs Normen Kwaliteit Erkenning Mobiliteit Onderwijs Normen Werkgelegenheid Kwalificaties en opleidingsprogramma s gericht op de arbeidsmarkt ontwikkelen Het VSPORT + Project Het VSPORT + Project heeft als hoofddoel

Nadere informatie

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen.

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen. Pedagogisch project 1. situering onderwijsinstelling 2. levensbeschouwelijke uitgangspunten 3. visie op ontwikkeling en opvoeding 4. het schoolconcept 1. Situering onderwijsinstelling 1.1 Een gemeenteschool:

Nadere informatie

14 februari 2012. Algemene vorming in een toekomstig so. Een visie op algemene vorming. Preambule. Kenmerken van het maatschappelijk discours

14 februari 2012. Algemene vorming in een toekomstig so. Een visie op algemene vorming. Preambule. Kenmerken van het maatschappelijk discours VVKSO CODIS/DOC/12/09 2012-02-14 14 februari 2012 Algemene vorming in een toekomstig so Preambule Kenmerken van het maatschappelijk discours Vermaatschappelijking van de school Functionalistische kijk

Nadere informatie

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2 2 1.1. WAAROM DIT HANDBOEK? Internationale mobiliteit wordt steeds meer een absolute noodzaak op een arbeidsmarkt waar een sterke vraag heerst naar meer flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Een van de

Nadere informatie

Naam en Voornaam: Organisatie: Werkadres: Email: Telefoonnummer:

Naam en Voornaam: Organisatie: Werkadres: Email: Telefoonnummer: Naam en Voornaam: Organisatie: Werkadres: Email: Telefoonnummer: Houden wij u op de hoogte van de conclusies van het KPT-project? Ja Neen 1. Bent u werknemer bij een instelling voor voortgezet of hoger

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Elementen van een pedagogisch project 1 GEGEVENS M.B.T. DE SITUERING VAN

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

ACTIES. OndernemingScan. Een objectieve kijk. voor groei. vanuit de Ervaringsgerichte Groei Methode. de methode om toegevoegde waarde te genereren

ACTIES. OndernemingScan. Een objectieve kijk. voor groei. vanuit de Ervaringsgerichte Groei Methode. de methode om toegevoegde waarde te genereren OndernemingScan Een objectieve kijk vanuit de Ervaringsgerichte Groei Methode de methode om toegevoegde waarde te genereren ACTIES voor groei 1 De OndernemingScan, onderdeel van de Ervaringsgerichte Groei

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen.

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen. Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-fiche opleidingsonderdeel: COMMUNICATIEVAARDIGHEID Code: 10368 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 3 Studietijd: 75 à 90 uur Deliberatie: mogelijk

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Logo organisatie. EFQM Excellence. Organisatie naam

Logo organisatie. EFQM Excellence. Organisatie naam Logo organisatie EFQM Excellence Recognised for Excellence Organisatie naam Verantwoordelijke (België) 2004 EFQM Het is de bedoeling van EFQM om het algemene gebruik van dit materiaal binnen bedrijven

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

STUDIEGEBIED Handelswetenschappen en bedrijfskunde

STUDIEGEBIED Handelswetenschappen en bedrijfskunde STUDIEGEBIED Handelswetenschappen en bedrijfskunde Hoger Beroepsonderwijs Modulaire opleiding Gids BO HB 003 Versie 1.0 BVR Pagina 1 van 17 Inhoud 1 Opleiding... 3 1.1 Relatie opleiding referentiekader...

Nadere informatie

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau 2011 2014 Projectnummer 517575-LLP-1-2011-1-CH- ERASMUS-EMCR OVEREENKOMST NR. 2011-3648 / 001-001 Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") SAMENWERKING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) SAMENWERKING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") SAMENWERKING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Mission: Creating Responsible Business in society Vision: Sustainability Coach Values: Responsibility & Respect Ons Engagement geïntegreerd

Nadere informatie

Het ICOMOS Charter voor de Interpretatie en Presentatie van Culturele Erfgoedsites

Het ICOMOS Charter voor de Interpretatie en Presentatie van Culturele Erfgoedsites Het ICOMOS Charter voor de Interpretatie en Presentatie van Culturele Erfgoedsites Voorstel tot finale ontwerp (verlopige Nederlandse vertaling) Herzien onder Auspiciën van het ICOMOS Internationaal Wetenschappelijk

Nadere informatie

GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT

GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT GELIJKE ONDERWIJSKANSEN. OMGAAN MET DIVERSITEIT Wat is diversiteit? Diversiteit betekent verscheidenheid. Mensen kunnen op heel veel vlakken van elkaar verschillen. Het is die veelheid die we in het begrip

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life is een uniek instrument dat medewerkers in de zakelijke markt helpt om duurzaam gezond en vitaal te kunnen blijven

Nadere informatie

Wat is N.L.P.? NLP (Neuro-Linguistic-Programming)

Wat is N.L.P.?  NLP (Neuro-Linguistic-Programming) Wat is N.L.P.? NLP (Neuro-Linguistic-Programming) is de studie van de structuur der menselijke ervaring en meer specifiek daarin de communicatie. Ontstaan uit nauwkeurige observaties en diepgaande interviews

Nadere informatie

1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke

1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke Commentaar bij 1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke 2. Onderwijs wordt internationaler De dertien doelstellingen van het doelstellingenrapport zijn

Nadere informatie

BASECAMPvzw 2011. De missie van Basecamp vzw

BASECAMPvzw 2011. De missie van Basecamp vzw BASECAMPvzw 2011 De missie van Basecamp vzw 1 Doel Basecamp vzw groeide vanuit een kerngroep van begeleiders met elk een eigen theoretische, technische en sociale achtergrond. Omwille van deze achtergronden

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Proefschrift Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Aanleiding en probleemstelling Zelfsturende teams

Nadere informatie

KBC GROEP GROEPSWIJD WERKNEMERS-STAKEHOLDERSBELEID

KBC GROEP GROEPSWIJD WERKNEMERS-STAKEHOLDERSBELEID KBC GROEP GROEPSWIJD WERKNEMERS-STAKEHOLDERSBELEID Inleiding De KBC-groep wil een onafhankelijke bank-verzekeraar zijn voor particulieren en kleine en middelgrote ondernemingen in geselecteerde Europese

Nadere informatie

Ronde van Vlaanderen 2008. Omgaan met Diversiteit

Ronde van Vlaanderen 2008. Omgaan met Diversiteit Ronde van Vlaanderen 2008 Omgaan met Diversiteit Omgaan met diversiteit Diversiteitstest Referentiekader: omgaan met diversiteit Screeningsinstrument Doe de diversiteitstest! Vul de test individueel in.

Nadere informatie

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding

1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding 1. Mobiliteitscoach, van idee tot project: Inleiding De afsluitende bijeenkomst van het Leonardo-project Key to Mobility vond plaats in september 2011. Het resultaat van het project was een trainingscursus

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING P5, 30 januari 2014 TU DELFT - BK - RE&H/UAD Wilson Wong INHOUD - Onderwerp en context - Onderzoeksopzet - Theoretisch

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School

De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School Brede School Te downloaden op www.vlaanderen.be/bredeschool Doel BS Brede ontwikkeling van kinderen en jongeren Doel BS Brede ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP

INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Dit pamflet weerspiegelt slechts de mening van de

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Door PLATON Inleiding De afgelopen jaren neemt de belangstelling rondom het concept van verhalen vertellen voortdurend toe. Het verhaal als kunst en techniek en als

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

Klik om de stijl te bewerken. Op zoek naar het meest fantastische leren voor iedereen, altijd en overal. De rol van volwassenenonderwijs

Klik om de stijl te bewerken. Op zoek naar het meest fantastische leren voor iedereen, altijd en overal. De rol van volwassenenonderwijs Klik Klik om om de de stijl stijl te te bewerken bewerken Klik om de stijl te bewerken Op zoek naar het meest fantastische leren voor iedereen, altijd en overal De rol van volwassenenonderwijs Research

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa

Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Verbeteren van de slechte schoolresultaten voor wiskunde en wetenschap blijft uitdaging voor Europa Brussel, 16 november 2011 Beleidsmakers moeten scholen beter ondersteunen

Nadere informatie

Voorbeelden compententieprofiel mentor

Voorbeelden compententieprofiel mentor BIJLAGE 1 Voorbeelden compententieprofiel mentor Voorbeeld 1 Meetindicator voor competenties en gedragingen van een mentor, opgesteld door Ryhove, beschutte werkplaats in Gent (PH= persoon met een handicap)

Nadere informatie