Een teken van kracht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een teken van kracht"

Transcriptie

1

2 Dr Ruud F. Smit Een teken van kracht Eerste druk Digitale editie 2013 Uitgegeven door RuudSmitBooks Copyright 2013 Dr. Ruud F. Smit Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende.

3 Inhoudsopgave Inleiding De missie van dit boek...6 Deel 1 VISIE...11 Hoofdstuk 1 DE KRACHT VAN VISIE Het rendement van visie De essentie van visie Het effect van visie Misverstanden...16 Ter afronding...18 Hoofdstuk 2 DE INHOUD VAN VISIE...20 Inleiding Mensen in de visie Inhoud in de visie Middelen in de visie...25 Hoofdstuk 3 VISIE CREËER JE SAMEN...26 Inleiding Verantwoordelijkheid Het Creatief Team Het Creatief Team en de overige schoolmedewerkers...30 Ter afronding: terug naar het begin...31 Hoofdstuk 4 VISIE IN SAMENHANG...31 Inleiding Visie en missie Visie en HRM-beleid Visie en strategisch beleid...37 Ter afronding...38 Hoofdstuk 5 HET KAN WARM ZIJN TUSSEN TWEE VUREN...38 Inleiding Het model 8baan De betekenis van de 8baan Het speelveld van de leidinggevende Competenties tussen twee vuren...45 Ter afronding...47 Deel 2 VISIE CREËREN ALS HORIZON...47 Hoofdstuk 6 HERKENNEN VAN VRAAGSTUKKEN...48 Inleiding Welke vraagstukken? Het effect van herkennen van vraagstukken Het resultaat...52 Ter afronding...53 Hoofdstuk 7 ONDER OGEN ZIEN VAN VRAAGSTUKKEN...53 Inleiding Wat houdt Onder ogen zien van vraagstukken in? Het effect van Onder ogen zien van vraagstukken Het resultaat van Onder ogen zien...58 Ter afronding: op adem komen...59 Hoofdstuk 8 RESULTATEN BENOEMEN...59 Inleiding Creatie van visie het werk van de scheppend kunstenaar Wat is Resultaten benoemen?...61

4 3. Het effect op het proces Het resultaat van Resultaten benoemen...63 Ter afronding...64 Hoofdstuk 9 IN GANG ZETTEN VAN VERANDERINGEN...64 Inleiding Wat is In gang zetten van veranderingen? Het effect op het HORIZON proces Het resultaat van In gang zetten van veranderingen...70 Hoofdstuk 10 ZEKEREN VAN DE RESULTATEN...71 Inleiding Wat is het effect van zekeren op het HORIZON proces? Het resultaat...76 Ter afronding...77 Hoofdstuk 11 OOGSTEN VAN SUCCESSEN...78 Inleiding Wat is Oogsten van resultaten in het HORIZON proces? Het effect van Oogsten op het HORIZON proces Het resultaat van Oogsten...80 Ter afronding...82 Hoofdstuk 12 NAKIJKEN EN VOORUITZIEN...82 Inleiding Wat is Nakijken en Vooruitzien? Wat is het effect op het proces? Wat is het resultaat van Nakijken en Vooruitzien?...86 Ter afronding...87 Deel 3 HORIZON IN UITVOERING...88 Hoofdstuk 13 DE START VAN HET PROCES Hoe zet je het HORIZON proces in gang? Het Creatief Team Werken met het Creatief Team...94 Ter afronding: de gezamenlijke start...97 Hoofdstuk 14 WERKEN MET DILEMMA S Wat is een dilemma? Is er een uitweg? Ter afronding: het effect van werken met dilemma s Hoofdstuk 15 DE UITVOERING STAP VOOR STAP Inleiding Herkennen van vraagstukken doe je zo: Onder ogen zien van vraagstukken doe je zo: Werken met dilemma s doe je zo: Resultaten benoemen doe je zo: In gang zetten van veranderingen doe je zo: Zekeren van de resultaten doe je zo: Oogsten van resultaten doe je zo: Ter afronding: Nakijken en vooruitzien Hoofdstuk 16 PAS OP JE TELLEN! Inleiding Mindset onder druk Time management...121

5 3. Beperkingen in het team Betrokkenheid van je teamleden Ter afronding Hoofdstuk 17 HORIZON EEN VISIE VOOR JE EIGEN LEVEN De aanleiding Inhoud en samenhang Urgentie en zelfgenoegzaamheid Zekeren en Oogsten Ter afronding Inspiratiebronnen:...134

6 Inleiding De missie van dit boek De actualiteit Wat moet je doen om je schoolplannen uitgevoerd te krijgen? Wat motiveert docenten om in hun dagelijkse werk in de klas de schooldoelen te realiseren? Hoe krijg je het voor elkaar dat medewerkers in de school zich inzetten voor een gezamenlijk geformuleerd ideaal? Als dit uw vragen zijn, dan bent u vrijwel zeker teamleider of directeur in een schoolorganisatie. Mogelijk bent u bestuurder van een grote scholengroep. Dit boek is voor u en voor uw collega s. U vindt in dit boek de antwoorden op deze en andere vragen. Waarom dit boek? Ik heb dit boek geschreven vanuit de overtuiging dat visionair onderwijs de beste bijdrage is die het onderwijs kan bieden aan de toekomst van kinderen en jongeren. En daarmee aan de toekomst van Nederland en van Europa met het oog op een betere wereld. Als u dit ideaal voor het onderwijs met mij deelt, dan is dit een boek voor u. Als u zo n ideaal ooit wel had, maar het is om welke reden dan ook op de achtergrond geraakt, dan kan dit boek u helpen het weer te omarmen. Als u zonder idealen in het onderwijs werkt en u vindt dat dit ook zo moet blijven, dan is dit boek niks voor u. Het onderwijs trouwens ook niet. De praktijk is voor mij een goede leerschool geweest In de bijna twintig jaar dat ik advieswerk doe in het onderwijs komen deze vragen steeds weer terug. Maar ik ken ze uit eigen ervaring al veel langer, namelijk uit de tijd dat ik zelf docent was in het VO. Ook toen ik directeur was in het MBO kwamen ze weer terug. Ik herinner me nog goed hoe lastig ik het als docent vond om in een vaksectie samen te moeten werken met een collega, die andere en betere ideeën over onderwijs en didactiek had dan ik. Samenwerken betekent dat je kwetsbaar wordt voor het oordeel van anderen. Dat geldt des te meer als je jezelf met moeite staande weet te houden in de klas met leerlingen. Het helpt als je werkt met een vaste lesmethode. Die methode is gegeven, dus gesprek over wat je met je werk wilt bereiken en welke idealen je nastreeft is niet nodig. Je hoeft alleen maar te plannen hoever je op een bepaald tijdstip zult zijn. De antwoorden op vragen over het waarom en waartoe zitten verstopt in die lesmethode. Maar als het aankomt op de bespreking van resultaten van leerlingen komen die vragen ineens in alle hevigheid terug. Dat gebeurde ook toen ik als mentor de zorg had over het welzijn van een groep leerlingen. Ineens merkte ik dat collega s van andere vakgebieden soms vanuit andere uitgangspunten en met verschillende doelen werkten dan ik. Ik miste de gedeelde visie op ons werk. Dat maakte de discussie over resultaten van leerlingen soms onnodig moeilijk, met alle nadelige gevolgen voor leerlingen van dien. Lesmethode Wij beschikten in de vaksectie destijds niet over een goede lesmethode voor ons vakgebied: levensbeschouwelijke vorming. Dat gegeven heeft ons geweldig geholpen. Ik heb om die reden wel eens gedacht dat docenten beter af zouden zijn zonder lesmethode. Wij hebben een compleet curriculum ontworpen voor een 2-uurs vak. Daarbij waren vragen met betrekking tot onze visie: ons

7 onderwijsideaal en onze opvatting over lesgeven onvermijdelijk. Ik ben ervan overtuigd dat die indringende gesprekken de basis zijn geweest voor het uiteindelijke succes dat we hadden. Dat succes bleek uit twee dingen. De discussie over het vak Godsdienst in de school verstomde. Maar belangrijker dan dit: een groot deel van onze leerlingen was blij met wat ze in onze lessen te doen kregen. Mijn ervaring van toen is de basis voor dit boek Door samen een curriculum te bouwen hebben mijn collega en ik elkaar steeds beter leren kennen en begrijpen, ook al bleven we verschil van inzicht houden. Door intensief te spreken over de doelstellingen van je vak, je eigen idee daarover en over de invalshoek die je vanuit je opleiding hebt meegekregen ben je in staat verschillen uit te buiten en toch tot een gezamenlijk resultaat te komen. Ik ben er nog steeds van overtuigd dat daarin de kracht ligt van de ontwikkeling van visie. We hebben geleerd wat het betekent respectvol met elkaar om te gaan zonder duidelijkheid in te leveren. Ik heb geleerd dat de praktijk van het onderwijs met sprongen vooruitgaat als je met elkaar bespreekt wat je beweegt en welk doel je voor ogen hebt. En ik heb ervaren hoe belangrijk het is om dat gesprek in je eigen vaksectie te voeren, om van daaruit het gesprek in de school aan te gaan. Een hecht team is een voorwaarde voor de ontwikkeling van een krachtige visie, terwijl de kracht van het team toeneemt door samen aan een visie te werken dat is één van de uitgangspunten van dit boek. Later als directeur in het MBO kwam ik hetzelfde fenomeen tegen, maar nu vanuit een ander perspectief. Ik zag docenten in hetzelfde vakgebied naast elkaar en langs elkaar heen werken. Over het lesprogramma waren ze het meestal wel eens, maar bij de beoordeling van leerlingen ging het regelmatig mis omdat ze als collega s geen visie deelden op het onderwijs. Het gemis aan visie leverde ook discussies op over didactiek. Ik ben toen begonnen met teams in te richten en binnen die teams het gesprek over visie op onderwijs en leren op gang te krijgen. Ik moest wel: er was immers een opdracht om het onderwijs om te vormen naar competentiegericht leren. Ook toen heb ik ervaren wat het betekent als je een hecht team mist. Ook toen heb ik gezien dat werken aan visie een verbindend effect heeft. Teams als stimulans voor visiecreatie Ongeveer vanaf de jaren 90 kwam in het onderwijs de organisatie in teams in zwang: zelfsturend, of resultaatverantwoordelijk, of hoe het maar ging heten. In het MBO werd deze beweging versterkt door de ontwikkeling van het competentiegericht opleiden. Ook in het VO kwam teamvorming op gang, bijvoorbeeld met als motief de afdelingen vmbo, havo en vwo ten opzichte van elkaar te profileren, of met het oog op de stroomlijning van doorlopende leerlijnen. Deze ontwikkelingen hingen ook samen met de schaalvergroting. In het HBO was het niet anders. In het Primair Onderwijs bestond de indeling in onder-, midden- en bovenbouwteams al wat langer. Teams betekenen in de uitdijende schaalvergroting de menselijke maat. Teams zijn de kleine schaal in de grote kolos. Teams hebben grote voordelen: een vaste groep medewerkers met een overzichtelijke groep leerlingen biedt kansen voor rust en regelmaat. Het idee biedt ook kansen voor ruimte. Ruimte om elkaar te leren kennen, ruimte om samen op te trekken, ruimte om fouten te maken en te

8 herstellen en ruimte om elkaar te stimuleren en te steunen. Binnen teams kan je ook het gesprek voeren over de visie die je hebt. Welke kant willen we op? Wat zijn de gedeelde idealen? De teamleider is de spil De rol van teamleider wordt daarom steeds belangrijker. De teamleider is de aangewezen vrouw of man om het gesprek over het hoe en waarom van het onderwijs aan de gang te houden, samen met het gesprek over het wat. Het is mijn overtuiging dat je dit gesprek moet voeren in de kleinste organisatieeenheid die je hebt. Daar ligt de kern van het denken over onderwijs. Daarnaast voer je dit gesprek op schoolniveau tussen teamleiders en directeur. Op deze manier kom je tegemoet aan de verzuchting van nogal wat leerkrachten of docenten: mogen we alstublieft zelf nadenken en zelf beslissen over het waarom, wat en hoe van ons werk? Ja, dat mag. Sterker nog: het is hoogstnoodzakelijk. Dit is een ander uitgangspunt van dit boek. Identiteit van het deel en identiteit van het van het geheel: een spanningsveld? Er is in de afgelopen jaren bij docenten frustratie en stress ontstaan door opgelegde visie van buitenaf of van bovenaf. Het gevoel kon ontstaan dat anderen, die ver weg staan van de dagelijkse onderwijspraktijk bepaalden wat ik als docent in de klas moet doen en hoe ik dat moet doen. Zonder dat gevraagd werd naar de opvatting van degenen die de lessen verzorgden. Ik ga niet in op de vraag of dat gevoel terecht is. Ik neem in schoolorganisaties waar dat dit gevoel bestaat en ik lees erover in media en op discussiefora. Ik weet dat dit gevoel verlammend werkt op de kwaliteit van het dagelijkse onderwijs. Professionals in het onderwijs voelen zich miskend en tekort gedaan en dat kan niet zo blijven. Het gaat hier om een spanningsveld dat in allerlei samenhangen opduikt en waartegen groeiend verzet ontstaat: de als opgelegd ervaren identiteit van het grote geheel tegen de miskende identiteit van de kleine eenheid. Internationaal zie je het in de spanning Europese identiteit Nederlandse identiteit. Europa lijkt een niet te beïnvloeden beslisser te worden over ons goeie Nederlandse geld en je ziet dat dit gegeven een voedingsbodem wordt voor nationalistische gevoelens. Mensen voelen onmacht tegenover Europa en komen van de weeromstuit op voor Nederlandse waarden, de Nederlandse gulden, de veiligheid van de overzichtelijke en vertrouwde eenheid. Nationaal hoor je dezelfde discussies bij bijvoorbeeld gemeentelijke herindelingen. Doesburg bij Bronckhorst? Alsof wij in Doesburg niet totaal anders zijn dan zij in Bronkchorst! Het zijn sentimenten waar locale en nationale politici handig op inspelen, vanuit welk belang dan ook. Nederland uit Europa, Basken voor onafhankelijkheid, Schotten ook, wie weet straks de Friezen en op school: sinds we gefuseerd zijn tot Onderwijsgroep XYZ kunnen we hier op onze school niet meer het onderwijs verzorgen dat in deze regio thuishoort. Waarom helpt dit boek u verder? De kunst is nu om de vraag naar kleine identiteit serieus te nemen en uit te buiten voor de creatie van visie zonder te vervallen in de terug-naar-vroeger sentimenten. In dit boek presenteer ik een manier van werken die helpt om tot zo n glasheldere visie te komen. Die manier van werken heet HORIZON. Je kunt hem toepassen op teamniveau, op schoolniveau of op het niveau van een scholengroep of scholengemeenschap. HORIZON beschrijft de weg naar zo n visie

9 in zeven stappen. Elke stap op zich is eenvoudig. De stappen hebben een logische volgorde. HORIZON is cyclisch opgebouwd: de zevende stap brengt je vanzelf weer bij de eerste, waarna je de visie in zeven stappen kunt verdiepen. HORIZON neemt het spanningsveld tussen kleine en grote identiteit als uitgangspunt. Ik heb HORIZON langzamerhand ontworpen in de bijna twintig jaar onderwijsadvies die ik achter de rug heb, gevoed door mijn ervaring als docent in het VO en als directeur in het MBO. Ik heb de verschillende onderdelen in de praktijk getoetst en verbeterd tot wat ze nu zijn. Waarom is HORIZON nieuw? Er is veel geschreven over visie en over visieontwikkeling. Nieuw is het uitgangspunt dat de spanning tussen kleine en grote identiteit de uitgekiende motor is die het gesprek over wie we zijn en wat we willen op gang kan houden. Het gesprek van ons onderwijsteam met de scholengemeenschap. Het gesprek van de inwoners van het dorp met Nederland. Van Nederland met Europa. Respecteer en onderhoud de kleine identiteit en laat haar bijdragen aan de grote identiteit, zo ingewikkeld is het niet. Ik denk intuïtief bewijzen heb ik niet dat je in een schoolorganisatie verder komt als je inzet op beide fronten: op de identiteit van de delen en op die van het geheel. Ik denk dat het werkt omdat je daarmee recht doet aan de individualiteit en aan de gezamenlijkheid. Ik denk dat ook omdat het op microniveau mijn ervaring was toen mijn collega en ik werkten aan de opbouw van het schoolvak waar we van hielden. Ik denk het omdat ik dagelijks in de praktijk zie dat pas wanneer een onderwijsprofessional zich gezien en gewaardeerd weet diezelfde professional wil samenwerken met anderen. Nieuw is ook de brede opvatting over visie die ik presenteer. Visie is in dit boek niet alleen een beeld van de toekomst, visie is ook de weg naar die toekomst toe. Ik help met dit boek iedereen verder die uit ervaring weet dat de invoering van een idee een taaier proces is dan het krijgen van een idee. Waarom is visie belangrijk? Het gesprek over de doelen van je werk in het onderwijs is harder nodig dan ooit. De hele wereld om je heen: de politiek, belangenorganisaties, ouders, vakbonden, kenniscentra en lobbygroepen staan in de rij om het onderwijs te vertellen wat er anders en beter moet. Elke stille tocht is aanleiding voor een nieuw aandachtsgebied in de school. De media houden de mythe dat het slecht gaat in het Nederlandse onderwijs graag in stand. De negatieve beeldvorming maakt het onderwijs bij voorbaat kansloos in de discussies. Recente bestuurlijke uitwassen maken het er niet beter op. In dat krachtenveld heeft de school eigenlijk maar één antwoord. Dat antwoord is: zo goed mogelijk je werk doen. En dat lukt volgens mij alleen als je glashelder weet vanuit welke overtuiging je dat werk doet. Ik doel niet op geloofsovertuiging, maar op onderwijskundige, pedagogische, didactische en misschien ook filosofische overtuiging. Zo goed mogelijk je werk doen betekent verder: vanuit die overtuiging toewerken naar een helder doel. Of, aansluitend bij de begrippen die Mathieu Weggeman daarvoor geijkt heeft: je kunt je werk alleen maar uitmuntend doen als je glashelder weet wat je missie is (de overtuiging van waaruit) en als je glashelder weet wat je visie is (het doel dat je wilt bereiken).

10 Iedereen die met HORIZON aan het werk gaat zal haar of zijn eigen manier vinden om een visie te creëren en daarmee verder schrijven aan dit boek. Opbouw van het boek Dit boek bestaat uit drie delen. Deel 1 beschrijft wat een visie is en wat het effect van een krachtige visie is. Ik ga in op de vraag wie voor de creatie van visie verantwoordelijk is en ik beschrijf wat de samenhang is tussen de visie en andere beleidsdocumenten. Deel 2 is in zijn geheel gewijd aan de uitleg van HORIZON als proces van visiecreatie. Ik leg de zeven stappen uit, ik laat zien wat je met elke stap bereikt en wat de onderlinge samenhang is tussen de zeven stappen. Deel 3 is een praktisch deel. Bij elk van de zeven stappen geef ik aan hoe die in zijn werk gaat. Ik geef tips voor de uitvoering van het proces. Deze praktische zaken heb ik gedestilleerd uit talloze varianten die ik in de loop der jaren heb uitgeprobeerd. Ze geven een beeld van hoe het kan, niet van hoe het moet. Ik hoop met dit deel de creativiteit van de lezer uit te dagen om die werkwijze te vinden die het best past bij het eigen team en bij de eigen school. Deel drie sluit af met een overzicht van mijn inspiratiebronnen. In dit boek resoneert jarenlang studiewerk mee. Ik kan niet achterhalen wat ik precies van welke auteur heb geleerd. Ik citeer bijna nergens letterlijk. Dank aan velen Ik heb talloze gesprekken gevoerd met onderwijsbestuurders, met docenten, conciërges, directeuren en met teamleiders. Ik heb in de vele projecten die ik in de afgelopen 20 jaar als adviseur en als schoolleider heb mogen doen de ervaring opgebouwd die ik uiteindelijk in dit boek heb neergelegd. Ik ben al die mensen die mij hun zorgen en hun plezier hebben toevertrouwd heel veel dank verschuldigd. Velen van hen staan me nog altijd helder voor de geest. Ik kan ze hier niet allemaal noemen het risico iemand te vergeten is te groot. Tegen hen allen kan ik maar één ding zeggen: jullie hebben me gebracht waar ik nu ben en ik ben jullie daar ongelooflijk dankbaar voor. Doesburg, maart 2013, Ruud Smit

11 Deel 1 VISIE Wat is visie en hoe ziet het speelveld van visie eruit? In deel 1 beschrijf ik wat een visie is en wat het effect van een krachtige visie is (hoofdstuk 1). In hoofdstuk 2 ga ik dieper in op de mogelijke inhoud van een visie. In hoofdstuk 3 besteed ik aandacht aan de vraag wie voor de creatie van visie verantwoordelijk is en in hoofdstuk 4 beschrijf ik de samenhang tussen de visie en andere beleidsdocumenten. Het deel besluit met hoofdstuk 5 over verantwoordelijkheid, invloed en besluitvormingsprocessen. Perspectief van waaruit ik dit boek heb geschreven Het perspectief van het boek is dat van een schooldirecteur of directeur van een schoolvestiging die bestuurlijk hoort tot een grotere onderwijsorganisatie met verschillende vestigingen, verspreid over een regio. Dit ene perspectief van waaruit ik schrijf waarborgt de eenheid van het boek. Voor teamleiders Voor teamleiders betekent dit dat sommige kwesties onnodig complex zijn. Dit geldt met name voor de stukken die gaan over het Creatief Team. Als je team niet groter is dan 15, hooguit 20 teamleden, dan kan je de klus in principe met zijn allen klaren en heb je geen Creatief Team nodig. De activiteiten die je moet uitvoeren blijven overigens dezelfde. Voor bestuurders Voor bestuurders betekent het perspectief van dit boek dat het op een aantal plaatsen misschien te dicht bij de dagelijkse onderwijspraktijk staat en iets verder weg van strategische kwesties. Ook voor bestuurders geldt dat het werk dat je moet verzetten er niet anders van wordt. De inhoud van de visie zal zich meer op strategisch niveau bevinden. De vraag hoe je je doelen realiseert klinkt voor bestuurders anders: hoe krijg ik het strategisch beleid ingevoerd? Ook voor de beantwoording van die vraag is HORIZON het uitgelezen instrument. Hoofdstuk 1 DE KRACHT VAN VISIE Wat levert visie mij als schooldirecteur of als teamleider op? Wat is de essentie van visie? Wat is de bijdrage van visie aan het profiel van mijn school? Is praten over visie geen vaag geneuzel? Is de visie niet het volgende document dat zonder effect in de bureaula verdwijnt? Hoofdstuk 1 gaat op deze vragen in. Het eerste deel van dit hoofdstuk gaat over het rendement van visie. Wat kan visie opleveren en waarom kan je in de school niet zonder visie? Dat komt hier op neer: met visie houd je stand tegen de waan van de dag en tegen de politieke willekeur. Met visie bouw je consequent aan de verbetering van de kwaliteit van je school. Zonder visie lukt dat niet.

12 In het tweede deel van dit hoofdstuk zoom ik dieper in op de essentie van visie. Waarom noem ik visie een creatie, en waarom is maken van visie een creatief proces? Ik laat zien dat de creatie van visie onlosmakelijk samenhangt met het zoeken van ieder mens naar zingeving. In het kader van dit boek betekent dat: zingeving via je werk in school. Creëren van visie is niet een platte plannenmakerij (Zoiets als: Je moet kansen creëren in het voetbal) maar een activiteit die ervoor zorgt dat medewerkers zichzelf kunnen zijn in een school. Het derde deel laat zien wat het effect is van visie in de schoolorganisatie. Het zal blijken dat de belangrijkste effecten te maken hebben met de schoolcultuur. In het vierde deel van dit hoofdstuk haal ik een aantal misverstanden over visie onderuit. Misverstanden die vooral te maken hebben met slechte ervaringen, maar die niets zeggen over de waarde van visiecreatie. 1. Het rendement van visie Wat levert een visie je op? Over het rendement van visie kan ik kort zijn. Een visie die je creëert via het HORIZON proces levert je een aantal dingen op. Ik noem de belangrijkste. 1. Je bouwt consequent aan de school die je als ideaal voor ogen hebt. Dat ideaal komt steeds een stap dichterbij. 2. Je ruimt de belemmerende factoren in de school op die dat ideaal blokkeren. 3. Je werkt voortdurend aan de cultuur in de school, omdat het HORIZON proces je helpt je idealen te vertalen naar concreet gedrag. 4. Je werkt aan een belangrijke cultuurverandering: problemen in de school zijn niet meer de vraagstukken van een individu, maar van het hele schoolteam. 5. Je zorgt ervoor dat alle stappen die je zet een borging krijgen. 6. Je werkt permanent aan de ontwikkeling van samenhang en spirit in je teams. 7. Je zorgt ervoor dat je medewerkers zich kunnen motiveren voor een gezamenlijk doel. Dat is nogal wat. In het kort komt het eigenlijk hier op neer: het droombeeld dat je koestert over hoe mooi goed onderwijs zou kunnen zijn hoeft geen droom te blijven. Je kunt hem realiseren in je eigen school. De school bestaat met maar één doel: het best denkbare onderwijs verzorgen. Ik ben ervan overtuigd dat je school beter af is als je daarover een visie hebt. Een visie over het onderwijs dat je verzorgt, over de mensen die er werken en een visie over de inzet van de beschikbare middelen. Het voorlopig bewijs dat werken met HORIZON tot bovengenoemde resultaten leidt lever ik met de beschrijving van het geheim van het proces. Daarna laat ik aan de hand van de belangrijkste kenmerken van visie zien dat de resultaten binnen handbereik liggen. Maar eerst is er de onvermijdelijke vraag naar garantie. Garandeert werken met HORIZON dat je je doelen echt realiseert? Dat hangt van een paar dingen af. Het hangt af van de vraag hoeveel werk je bereid bent te verzetten. Het hangt ook af van de concreetheid van je visie. Hoe concreter, des te meer kans op resultaat je hebt. Maar het hangt vooral af van de inzet en de houding van waaruit je begint.

13 HORIZON is een eenvoudig, compleet en overzichtelijk systeem. Dat gegeven op zich garandeert nog geen resultaat. Visie creëren is gewoon hard werken en dat moet je willen. De visie die tot stand komt via HORIZON draagt veel kans van welslagen in zich. Je hoeft alleen maar de zeven stappen te volgen. Doe je dat met inzet en overtuiging, dan bereik je het resultaat dat je voor ogen had. Dat heeft alles te maken met de doelgerichtheid die in HORIZON zit ingebouwd. Elke stap die je zet is erop gericht dat je tot resultaat komt. Het geheim van de Smit Het geheim zit in het simpele uitgangspunt. HORIZON start bij deze vraag: Wat belemmert je in je eigen school het meest om ooit je idealen over goed onderwijs in je school te bereiken? Als je het antwoord op die vraag hebt weet je welke koe je bij de horens moet pakken. HORIZON begint met in kaart te brengen welke vraagstukken in de school de vooruitgang, de vernieuwing en de verbetering in de weg staan. Als je die kwesties aanpakt ben je dichterbij de verbetering van je onderwijs en je schoolorganisatie. HORIZON beschrijft in zeven stappen hoe je dat doet. Eenvoudig, zonder abstracties, met het oog op concreet resultaat. Als je navraag doet bij collega s over hun ervaringen met de ontwikkeling van een visie, dan hoor je in de meeste gevallen dat ze begonnen zijn met te bedenken hoe het ideaalbeeld eruit ziet. Vaak hoor je de metafoor de stip aan de horizon. Die moet je weten, dan weet je vervolgens wat je moet doen om daar te komen. Ik draai het om. Als je weet wat je belemmert, dan weet je welke weg je op moet. Je komt dan uiteindelijk bij de stip aan de horizon. Niet vanzelf je moet er hard voor werken, maar je komt er wel. Mijn vooronderstelling is dat er een missie ligt van de scholengroep, waarin het idee over het te bereiken onderwijsideaal in staat. Als je directeur bent van een zelfstandige school dan ga ik ervan uit dat je een al dan niet vaag, al dan niet compleet idee over ideaal onderwijs hebt. Al is het maar je oorspronkelijke motivatie om in het onderwijs te gaan werken. Met dat beeld in het achterhoofd weet je wat er in de school niet goed gaat. Of je had zo n missie zelf al geformuleerd. In dit stadium van het proces adviseer ik om hier niet al te veel tijd aan te besteden. 2. De essentie van visie De visie die je via HORIZON creëert combineert twee belangrijke dingen. Als eerste zijn dat de dromen en idealen die je koestert voor het onderwijs en voor je school of team. Dat zijn mooie beelden, die ver weg liggen, in de toekomst. Dat is belangrijk: zonder droom over hoe mooi het zou kunnen zijn ga je niet op weg. Het tweede is dat je via het HORIZON proces stap voor stap dichter bij de realisering van je idealen kom, totdat je het resultaat hebt bereikt. Ook dat is belangrijk: het gaat niet alleen over dromen, maar ook over doen. Dat is het kenmerkende en unieke van het concept van dit boek. Je kunt zo groot als je maar wilt dromen over de toekomst van je school. En als je dat ideale beeld hebt vastgelegd gaat HORIZON met je op pad om dat doel te bereiken. Het geheim zit in het opruimen van belemmeringen in de school: in het primaire proces, in de organisatie, de cultuur of wat dan ook. Maar dat is niet alles. Minstens zo belangrijk is dat de creatie van visie je helpt om de belemmeringen in de vorm van eigen overtuigingen te benoemen en weg te werken. Het proces

14 dat ik in dit boek beschrijf voorziet daarin. Daarmee is de essentie van visie niet alleen de toekomstdroom over de school en de weg naar de realisering van die droom, maar visie is ook visie op jezelf in de context van die school. HORIZON is eenvoudig, maar je moet er wel voor willen werken. Het meeste werk zit in het feit dat HORIZON je vraagt uit je comfortabele omgeving te stappen en onder ogen te zien dat er iets moet gebeuren in de school en dat er maar één is die dat moet doen: jij, samen met de medewerkers. Dat klinkt als vanzelfsprekend. Uit ervaring weet ik dat dit de grootste opgave is. Ik weet ook dat je hem niet moet overslaan. Doe je dat wel, dan mislukt de creatie van de visie. Ik kom daar in deel 2 op terug. Ik heb inmiddels drie onderwerpen genoemd die de essentie van visie uitmaken: visie is toekomstdroom, visie is de weg om die droom te realiseren en ze is de visie op wie ik ben en wie mijn medewerkers zouden moeten zijn in dat geheel. Op dat laatste zoom ik nog iets verder in. Visie beschrijft zo veel als maar mogelijk is gedrag. Gedrag Visie beschrijft niet zo maar gedrag, maar het gedrag dat de idealen die je wilt bereiken realiseert. Denken in termen van gedrag helpt je de visie zo concreet mogelijk te houden. Je moet alles doen om te voorkomen dat je visie vaag, wollig of abstract wordt. Een visie schrijven die voor elke school past is niet zo moeilijk. Een visie creëren die past op mijn school, deze specifieke school is ook niet zo moeilijk, als je maar schrijft over gedrag van iedereen in de school. Het resultaat is een wereld van verschil. In lijn met wat ik schreef over de essentie van visie gaat het bij gedrag over drie dingen. Allereerst gaat het om het ideale gedrag van iedereen dat past bij het ideaalbeeld van de school. Dus: ik droom ervan dat iedereen zich zus of zo gedraagt. Met een voorbeeld: ik droom ervan dat iedereen voortaan altijd zijn of haar verantwoordelijkheid neemt. Door zo te werken zorg je er vanzelf voor dat je visie concreet blijft. Je beschrijft wat iedereen doet in de toekomstige school van je dromen. In de visie staat: zo willen we ons werk en onze schoolmaatschappij voortaan hebben, dit zijn onze manieren. Dat is één. Twee is dat je in de visie beschrijft met welk gedrag je dat ideaalbeeld zult bereiken. Visie is immers het toekomstbeeld en de weg naar die toekomst toe. En drie is dat je je realiseert wat dit gedrag van jou vraagt, als directeur of als teamleider. Ook dat gedrag benoem je in de visie. Een visie die je zo formuleert is specifiek voor jouw school, omdat hij specifiek ingaat op de vraagstukken die op jouw school om een oplossing vragen. Die visie houdt rekening met de specifieke context van de school en met de competenties van jou en je medewerkers. Visie en identiteit Over één essentieel kenmerk van visie heb ik nog niet gesproken. Dat is de bijdrage die visie levert aan de identiteit van de school, of die nu algemeen levensbeschouwelijk van aard is of confessioneel.

15 Al sinds mensenheugenis draait het in de filosofische en religieuze mensbeschouwing om drie vragen: Wie ben ik? Waar kom ik vandaan? Waar ga ik naar toe? Het gaat om de zin van mijn bestaan, de betekenis van mijn geschiedenis en mijn uiteindelijke bestemming. In dit boek breng ik deze drie vragen in verband met de schoolorganisatie ook daar gaat het om de vraag naar identiteit, de betekenis van de geschiedenis en de uiteindelijke bestemming van de school. Ik plaats deze kwesties in het kader van visie. Creëren van visie is een essentieel vraagstuk van mens-zijn. Creëren van visie is een essentieel vraagstuk van school-zijn. De kracht van een goede visie is dat je gezamenlijk actuele vraagstukken tot een oplossing brengt, met het oog op een gedroomde toekomst. Dit thema vind je terug in oeroude geschiedenissen in filosofische en religieuze literatuur. Bijvoorbeeld: je gaat op weg uit de slavernij, je belandt in de woestijn en daar moet je doorheen, maar uiteindelijk kom je in het beloofde land. Het schema van deze oeroude wijsheid zit verpakt in HORIZON. Hoe ziet de slavernij eruit? Ik vertaal dat in de vraag: welke vraagstukken in je school knellen zo hard dat ze uiteindelijke verbetering van de kwaliteit van je school en dus je toekomst in de weg staan? En wat betekent hier de woestijn? De woestijn is bijvoorbeeld onder ogen zien dat je zelf iets moet ondernemen om verder te komen. Je moet zelf op weg gaan, niemand anders doet het voor je. Of de woestijn is dat je zult moeten dealen met verzet tegen je leiderschap en met de wens in je team terug te keren naar vroeger. Het beloofde land is de metafoor voor de resultaten die je uiteindelijk bereikt. Ik heb daar een opsomming van gemaakt aan het begin van dit hoofdstuk. Je kunt het op zijn Cruyffiaans samenvatten:... je kan alleen ergens naartoe als je ergens vanaf wil Creatie van visie is antwoord geven op de vraag: wie willen we als school zijn? Wat leren we van onze geschiedenis en wat is onze bestemming? Deze vragen krijgen alleen een antwoord dat standhoudt als tegelijkertijd elke medewerker in de school of in je team zich deze vragen stelt over zichzelf en zijn werk. Als ik in staat ben iets te zeggen over de zingeving die ik zie in mijn werk, dan kan ik vervolgens iets zeggen over de zin die de school heeft voor leerlingen. Zonder ons, de medewerkers, of zonder mij als leidinggevende krijgt die school immers geen zin. En als ik via mijn werk bezig kan zijn met zingeving, dan kan ik in mijn werk mijzelf zijn. De meest fundamentele essentie van visie is: zingeving. Dat staat op de achtergrond als ik bereiken van visie een proces van creatie noem. We geven met de visie betekenis aan de school, voor onze leerlingen, met het oog op een betere toekomst van de wereld. Het gaat niet alleen maar om plannenmakerij, het gaat om plannen met een diepere betekenis. Daar zou de politiek, en dus de inspectie, de school eens op moeten controleren! 3. Het effect van visie

16 Als je tot een visie komt met de kenmerken die ik nu heb beschreven, dan heeft dat een aantal effecten. Ik beschrijf eerst wat het effect is van visie als zingeving. Als medewerkers in de school samen met mij als directeur in staat zijn in de visie te benoemen wat hen en mij fundamenteel beweegt, dan is de basis gelegd voor een sterk draagvlak voor de uitvoering van het toekomstgerichte werk. De visie is niet opgelegd van boven (vanuit de organisatie) of van buiten (politiek, belangengroepen), maar door ons zelf gecreëerd. Je kunt in je werk gewoon jezelf zijn. Het effect is: Visie motiveert medewerkers en zorgt voor draagvlak. Omdat je tijdens het proces van visiecreatie steeds zoveel mogelijk formuleert in termen van gedrag blijft de visie concreet. Ook al gaat ze uiteindelijk over zoiets abstracts als zingeving, door die naar gedrag te vertalen wordt de visie niet zweverig. Het effect is: Visie beïnvloedt gedrag en bouwt daarmee aan de schoolcultuur. Omdat het proces begint bij belemmerende vraagstukken in onze school wordt de uiteindelijke visie niet een algemeen ding dat ook op allerlei andere scholen zou kunnen gelden. De visie gaat over mijn school. Het effect is: Visie helpt de focus te houden op onze school. Problemen in de school zijn in de beleving van de schoolmedewerkers doorgaans specifiek van de directie of van het managementteam, van een docent, of van een conciërge. Bijvoorbeeld: moet er bezuinigd worden? Dat lost de directie op, die zijn daar voor. Ik als docent heb daar geen boodschap aan. Effect van dit gegeven is dat makkelijk de houding ontstaat: dat is het probleem van een ander, niet van mij. Dat werkt verlammend. Het creëren van een visie volgens HORIZON zorgt ervoor dat vraagstukken wegraken uit de individualiteit. Door een visie te creëren maak je vraagstukken gemeenschappelijk. De doelen die je in de visie opneemt worden daardoor gemeenschappelijke doelen. Vervolgens maak je afspraken over wie voor wat verantwoordelijk is in de uitvoering. Maar de realisering van de visie blijft ons gezamenlijke verantwoordelijkheid. Het effect is: Visie bouwt aan gezamenlijke verantwoordelijkheid. En tenslotte: visie zoals ik die in dit boek bedoel is droom over de toekomst en werken naar die toekomst. Droom en daad. Het effect is: Visie is gericht op resultaat en is planmatig. 4. Misverstanden Tijdens de workshops en seminars die ik de afgelopen jaren over visie heb gehouden hoor ik steevast dezelfde bedenkingen of aarzelingen. Waarom zou je eraan beginnen, visie is toch: vaag een kostbaar proces op de hei

17 zinloos want het resultaat verdwijnt in de bureaula waarom zou je hem zelf maken, je schrijft er toch gewoon een over? tijdrovend moeilijk het komt er allemaal maar bij enzovoorts, met name de argumenten die u zelf hebt. Waar rook is, daar is vuur: deze bezwaren tegen visie en visieontwikkeling zijn er helaas niet voor niets. Deze bezwaren kunnen makkelijk een reden worden om er maar niet aan te beginnen en daarmee een belemmerende overtuiging worden. Over overtuigingen en hoe we daarmee moeten omgaan in het proces van visiecreatie kom ik later te spreken. Nu wil ik kijken naar de waarde van de bezwaren en wil ik laten zien dat het HORIZON proces deze bezwaren wegneemt. Is een HORIZON visie vaag? Nee. De visie zoals ik die voor ogen heb in dit boek gaat over het ideaalbeeld van de school dat je projecteert in de toekomst. Kenmerkend voor die visie is dat hij koerst op een concreet doel aan de hand van geplande acties. Juist die combinatie van droom en daad maakt de kracht uit van het HORIZON concept. Je begint met dromen en je vervolgt met daden. Samen zit dat in één proces van creatie van visie. Alleen de idealen opschrijven is half werk, alleen de acties uitlijnen ook. Is een HORIZON visie product van een kostbaar proces op de hei? Dat hoeft niet. In deel 2 van dit boek beschrijf ik het HORIZON proces uitvoerig, in deel 3 beschrijf ik de belangrijkste do s en dont s als het op uitvoering aankomt. Met dit boek in de hand kunt u het proces zelf uitvoeren. De kosten zitten in de benodigde tijd en in wat randvoorwaarden als lokaliteit en eventueel catering. Is het zinloos en verdwijnt het resultaat toch in de bureaula? Misschien dat hangt van u af. Het resultaat is dermate concreet, planmatig en uitvoerbaar en het heeft zo n sterk draagvlak dat het wordt uitgevoerd. Ook al ligt het in de bureaula. Kan je hem niet beter overschrijven van een collega? Daar zit helaas een kern van waarheid in, een rondje internet langs websites van schoolorganisaties bevestigt het beeld van de onderling inwisselbare visies. En dat is jammer. Ik vind dat je de visie zelf moet creëren, omdat 1. U kampt misschien met dezelfde vraagstukken als veel collega s, maar u stelt wel uw eigen prioriteiten. 2. U pakt de vraagstukken aan op de manier die bij uw eigen school of team past. Een ander zal het anders doen.

18 3. Door een visie over te nemen ontneemt u zichzelf en uw medewerkers de kans een prachtig proces van zingeving te doorlopen. Zelfs al zou het resultaat identiek zijn als het resultaat dat een collega bereikte, u hebt het meest fundamentele gemist: de zingeving. Is het tijdrovend? Het kost tijd, dat zal ik niet ontkennen. Afhankelijk van de omvang en de looptijd van de visie die u kiest en eventueel het aantal medewerkers dat in de projectgroep zit kost het ongeveer tussen de 5 en15 hele werkdagen. Is dat veel voor wat u ermee bereikt? Ik denk het niet. Is het moeilijk? Nee. Niet in de zin van diepgravend en abstract denkwerk. Het moeilijkste is accepteren dat er dingen niet goed gaan in de school en dat u daar zelf mede oorzaak van bent. Is kritische zelfreflectie moeilijk? zo moeilijk is de creatie van visie. Is volhouden moeilijk? dito. Het proces in zeven stappen neemt u aan de hand. Als stap 1 en 2 achter de rug zijn gaat de rest bijna vanzelf. Is het allemaal extra werk? Nee. Het is voor het merendeel werk dat u toch al wilde doen, omdat u onacceptabele situaties in de school aanpakt. Via HORIZON doet u dat gestructureerd, met draagvlak, uitvoerbaarheid en concreetheid als resultaat. Al het extra werk dat u had aan onuitvoerbare plannen kan nu achterwege blijven. Ter afronding Ik heb in dit hoofdstuk laten zien wat het rendement is van een visie die gecreëerd wordt via het HORIZON proces. Daarna heb ik beschreven wat de essentie van visie volgens mij is. Vervolgens heb ik de effecten van visie laten zien en ik heb een aantal misverstanden rondom visie de nek omgedraaid. Daarmee ben ik bijna aan het eind van de beschrijving van wat visie is. Er zijn nog een paar praktische zaken over. Bijvoorbeeld de vraag wanneer je aan de creatie van visie begint. En de vraag hoe een visie er fysiek uit kan zien. Wanneer start je met creatie van visie? De creatie van een visie kan in principe op elk moment beginnen. Het mooist is als je een natuurlijk moment in het schoolleven kunt vinden. Dat kan bijvoorbeeld het moment zijn dat je een nieuw strategisch beleidsplan moet schrijven. Misschien concludeer je dat het strategisch beleidsplan en je visie hetzelfde document zijn. Het is ook mogelijk dat er een grote urgentie is om dwars door alle planningen heen nu te starten met de creatie van de visie. Ik was ooit betrokken bij de creatie van een visie op een school die in zwaar weer verkeerde. Snelle directeurswisselingen, waaronder twee interim-directeuren in korte tijd, demotivatie in het overigens competente team van medewerkers,

19 teruglopende leerlingaantallen en een slecht imago. En daarbij een negatieve beeldvorming in de scholengroep waartoe de school behoorde. Het was genoeg. Het managementteam besefte dat een goede en praktische visie de start moest zijn om de boel uit het slop te halen. Op zo n moment speelt urgentie een grote rol. En dat is prima: een gedeeld gevoel van urgentie is een belangrijk motief om te verbeteren. In zijn prachtige boek Leiderschap bij verandering vestigt John Kotter (Harvard Business School) de aandacht op de cruciale rol van urgentiebesef bij veranderingen. Zonder dat gevoel van urgentie is een veranderingsoperatie gedoemd te mislukken, aldus Kotter. Hij legt uit dat de kans van slagen afhangt van de balans tussen gevoel van urgentie en gevoel van zelfgenoegzaamheid binnen de organisatie. De zelfgenoegzaamheid is groot als de meeste mensen in de organisatie vinden dat de huidige stand van zaken prima is. Het gevoel van urgentie om te veranderen zal dan klein zijn. Door de urgentie voor een verandering te vergroten, bijvoorbeeld door te wijzen op teruglopende aantallen leerlingen en een slecht inspectierapport zal de zelfgenoegzaamheid langzaam afnemen. Langzaam: mensen laten zich slecht overtuigen van naderend onheil. (John P. Kotter, Leiderschap bij verandering, Schoonhoven 2002, 7e druk). Het creatieproces duurde op de school die ik net noemde wat korter dan gebruikelijk. In die situatie was dat goed. Er was geen tijd meer om te wachten met verbeteringen. Nadat de eerste drie stappen van het HORIZON proces achter de rug waren heeft de schoolleiding direct twee grote projecten in gang gezet die de kwaliteit van de school ingrijpend zullen veranderen. Als dat achter de rug is kijkt de leiding samen met de medewerkers verder wat er dan moet gebeuren. Urgentie of malaise is een prima aanleiding om een visie te creëren. Als er geen sprake is van urgentie, dan is mijn advies om het proces te starten bijvoorbeeld rondom begrotingstijd of op het moment dat een nieuw vestigingsjaarplan aan de orde is. Visie als fysiek product Visie ontstaat door gesprekken te voeren, te studeren, te dromen, te analyseren en opnieuw gesprekken te voeren. Uiteindelijk zul je iets in handen willen kunnen houden waarvan je zegt: kijk, dit is onze visie. Dat zal in elk geval tekst zijn, misschien ook illustraties. De visie krijgt in die vorm een plaats op de website van de school. Maar je wilt de visie ook kunnen uitdelen. Aan medewerkers, maar ook aan ouders en anderen die bij de school betrokken zijn. Ik vind het belangrijk om vanaf het begin van het creatieproces van de schoolvisie ook te werken aan een idee hoe die visie er uiteindelijk fysiek en / of digitaal uit komt te zien. De publieke versie van de visie heeft wat mij betreft deze opbouw: Wat is onze ambitie? Welk vraagstuk lossen we daarmee op? Welke resultaten willen we boeken? Hoe zorgen we ervoor dat die resultaten geborgd blijven?

20 Deze opbouw houd je aan bij elk thema dat in de visie voorkomt, zoals bijvoorbeeld Veiligheid of Didactische diversiteit. Je kunt er een boekje van maken, een kalenderachtig iets, je kunt een tafelzetter bedenken of een muismat. Zodra die visie er is zou ik niet schromen ervoor te zorgen dat hij ook buiten de school komt te liggen. Ik vind het getuigen van kracht als je publiekelijk aangeeft: over deze dingen in de school zijn we niet tevreden en daarom ondernemen we deze acties. Op die datum is de klus geklaard met dit als resultaat. Misschien roept het commotie op in je team. Maar als het commitment met de visie deugt, dan geldt de vraag: waar zijn we bang voor? HORIZON is een samenhangende aanpak van de belangrijke vraagstukken van je school met het oog op de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs. Dat geldt voor de inhoud van het onderwijs, voor de manier waarop de docenten het onderwijs verzorgen, de manier waarop OP ers dat ondersteunen en de manier waarop je je beschikbare middelen inzet. Met aan de horizon een ideaal dat je samen deelt en waar je samen naar toe wilt. Je hoeft geen visionair te zijn om dat te kunnen. Je moet de wil hebben om op deze manier aan de identiteit en de kwaliteit van je school te werken. Daarmee is genoeg gezegd over visie en over de kracht die visie kan hebben. Het is tijd om te kijken waar de visie over gaat. Dat doe ik in het volgende hoofdstuk. Hoofdstuk 2 DE INHOUD VAN VISIE Inleiding In hoofdstuk 1 heb ik beschreven wat een visie is en waarom visie belangrijk is. Hoofdstuk 2 gaat over de vraag wat je in een visie vastlegt. Een visie beschrijft de doelen die je met de school wilt bereiken, doelen voor kortere of langere termijn. Over welke onderwerpen gaan die doelen? De kern van dit hoofdstuk zit in de drie onderwerpen van leiderschap. Deze drie vormen wat mij betreft het ordeningsprincipe of de indeling van onderwerpen in de visie. Daarmee zeg ik niet dat ze alle drie in de visie moeten voorkomen. Elke school is anders, elke school wil zijn eigen specifieke vraagstukken oplossen. Maar hoe dan ook, die vraagstukken hebben altijd te maken met: mensen, inhoud of middelen, al dan niet in combinatie. Bij elk van deze drie geef ik een aantal voorbeelden van onderwerpen of thema s die in de visie kunnen voorkomen. Als voorbeelden, niet als voorschrift. Het gaat erom dat zo duidelijk mogelijk wordt waarover een visie kan gaan. MIM Waarom is werken met de indeling Mensen, Inhoud en Middelen (MIM) slim om te doen? MIM is een ordeningsprincipe dat je op verschillende terreinen kunt toepassen. Niet alleen in je visie, maar ook in je strategisch beleidsplan, in de interne leiderschapsacademie of in de ordening van je dagelijkse werk als teamleider of directeur.

21 MIM helpt te focussen op de dagelijkse veelheid van activiteiten. MIM helpt ook om te volgen waar je dagelijks de meeste tijd in steekt en waar mogelijk je blinde vlekken zitten. De eerste paragraaf gaat over Mensen in de visie. Ik vraag aandacht voor gedrag van medewerkers en leerlingen. Maar dat niet alleen: van groot belang is ook het voorbeeldgedrag van u als leider. De tweede paragraaf heet Inhoud in de visie. Daar gaat het om het doel van het onderwijs. Onder de titel Middelen in de visie ga ik in de derde paragraaf in op het risico van beperkingen in de visie door de beperkte middelen die je ter beschikking hebt. Realiseren van je visie vraagt niet altijd primair om geld! Ik geef wat voorbeelden over kwesties rondom Mensen, Inhoud en Middelen die ik in de praktijk ben tegengekomen en waarvan ik denk dat het aandachtspunten zijn voor veel scholen. Het zijn voorbeelden. Meer niet - iedereen bepaalt zelf de visie die past bij de eigen school. Dat is de kern van HORIZON. 1. Mensen in de visie Mensen maken de school. Gedrag van mensen geeft sfeer en kleur aan de school. Mensen en hun gedrag bepalen de kwaliteit van alles wat in de school gebeurt. De mensen zijn de maat van alle dingen in de school. De capaciteiten van mensen bepalen wat er goed gaat en waar de knelpunten zitten. De medewerkers bepalen door wie ze zijn en door wat ze kunnen het al dan niet slagen van het werk in de klas. Daarom is een visie op mensen en hun gedrag één van de hoofdthema s van een visie. In hoofdstuk 1 heb ik laten zien wat de meest fundamentele betekenis van visie is: de creatie van visie is zingeving. In de visie zeg je wie je als schoolmedewerkers wilt zijn, hoe je identiteit als leider is en hoe je de leerlingen ziet. Dat zijn niet alleen maar abstracte mensbeelden. Het gaat niet alleen over de vraag waartoe mensen op aarde zijn. In de school lopen geen abstracte mensen. Er lopen mensen van vlees en bloed. Mensen met elk hun eigen karakter en elk hun eigen temperament. Met hun belangen, dromen en teleurstellingen. Over die mensen gaat je visie, en wel: over hoe ze zich gedragen in de ideale school van de toekomst. Leerlingen en medewerkers, volwassenen en kinderen. Een aantal vraagstukken in de school gaat specifiek over medewerkers en leerlingen, en hoe die met elkaar omgaan. Het is belangrijk om die vraagstukken zoveel mogelijk met elkaar in verband te brengen en te houden, omdat dit een lijn geeft in je visie. Het helpt structuur aan te brengen en het helpt om inhoudelijke samenhang in je visie te realiseren. Leerlingen Leerlingen vormen nog altijd de grootste groep van de schoolbevolking en dat zal naar alle waarschijnlijkheid nog een tijdlang zo blijven. Als de visie gaat over mensen in de school, dan ligt het voor de hand dat leerlingen in die visie aandacht krijgen. De school is uitgevonden met het oog op de leerlingen en hun ontplooiing.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

28 Hoofdstuk 1. Time management. 29 1) Wat is time management? 30 2) Waarom heb je tijd tekort? 34 3) Het nut van time management

28 Hoofdstuk 1. Time management. 29 1) Wat is time management? 30 2) Waarom heb je tijd tekort? 34 3) Het nut van time management Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 4. Grenzen bewaken 28 Hoofdstuk 1. Time management 4 1) Het belang van grenzen bewaken 29 1) Wat is time management? 5 2) Bekende valkuilen 30 2) Waarom heb je tijd

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Organiseren. werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye

Organiseren. werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye Organiseren werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye Inhoud 1. Organiseren is keuzes maken 6. Planning en digitaal organiseren 7. E-mail organiseren Pagina

Nadere informatie

Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad

Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad De Gouden tips serie is in 2014-2016 verschenen op www.schateiland.com, op OR TV (Youtube) en in OR Rendement. Walter Landwier Help,

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Effectief investeren in management

Effectief investeren in management Effectief investeren in management Veel organisaties zijn in verandering. Dat vraagt veel van de leidinggevenden/managers. Zij moeten hun medewerkers in beweging krijgen om mee te veranderen. En dat gaat

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

De POSITIEVE organisatie

De POSITIEVE organisatie De POSITIEVE organisatie Uitwerking van de workshops: Hoe krijg je meer energie in je team? Onze omgeving verandert steeds sneller en ingrijpender. Positieve organisaties spelen hier beter op in en creëren

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Profielschets directeur

Profielschets directeur Profielschets directeur Gevraagd wordt een directeur die: richting kan geven aan het onderwijsproces van De Trieme, gebaseerd op kernwaarden, missie en onderwijskundige visie; een eigen doorleefde onderwijsvisie

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Vaardigheden: Reflecteren op persoon, proces en product Eigen portfolio beheren Kennis: Reflectie Zelfsturing CAO-VO-2011-2012: Scholingsrecht PO (H9) Scholingsrecht

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

7Omgaan met faalangst

7Omgaan met faalangst DC 7Omgaan met faalangst 1 Inleiding Faalangst kan jouw leerprestaties behoorlijk in de weg staan. In dit thema lees je iets over de oorzaken van faalangst en geven we je tips om ermee om te gaan. De inhoud

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Transformatie leer je niet in een cursus

Transformatie leer je niet in een cursus NIEUW VAKMANSCHAP Transformatie leer je niet in een cursus Door: Rieke Veurink Fotografie: Kees Winkelman Aansluiten bij de vraag uit de samenleving, regie voeren, werken in steeds veranderende omstandigheden:

Nadere informatie

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met:

Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: Executive MBA Service management Onderwijs Deze geaccrediteerde master ontwikkelt en ondersteunt de professionalisering van onderwijskundige leiders in het vo en mbo. In samenwerking met: De wereld waarin

Nadere informatie

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN E-BLOG ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN In carriere Zo worden vergaderingen interessant voor je. 4 simpele tactieken De vergadering is bij uitstek een plaats waar je kunt

Nadere informatie

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid SWOT Werkblad 1 Sterke punten Sterke punten 1.Omgevingsgericht heid 2. Vermogen tot groei en vernieuwing Voorbeelden Ik ben echt iemand die midden in de maatschappij staat. Ik heb veel interesses binnen

Nadere informatie

Inhoud. 10 aanraders. Meer weten? 94 Reeds verschenen 95

Inhoud. 10 aanraders. Meer weten? 94 Reeds verschenen 95 Inhoud 10 aanraders 1. Visie voor beweging 04 2. De vertellende IB er 12 3. De afstemming 22 4. Het succes voorop 30 5. Charisma dat aanzet 40 6. Crea-inspiratie 48 7. De witte zwerm 58 8. Spreukcontact

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Zakenwijzer Het is tijd voor nieuw en ander leiderschap en management We kunnen ons niet meer verloven te blijven doen wat we deden. Als alles verandert,

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

Een goed leven voor.

Een goed leven voor. Een goed leven voor. Juultje Holla - Perspectief - maart 2013 Als onderdeel van het ZonMW project Zeggenschap en Inclusie Met dank aan Rob, die mij hierbij enorm geholpen heeft. Een goed leven voor. Een

Nadere informatie

EEN OPEN DAG BEZOEKEN

EEN OPEN DAG BEZOEKEN Activiteit voor in de les: EEN BEZOEKEN Middels dit document wil De Haagse Hogeschool de aankomende studenten tools geven om zich goed voor te bereiden op hun studiekeuze via het bezoeken van een Open

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten FiT Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten Vergroot je circle of influence Niemand kan de financiële gevolgen van strategische beslissingen beter inzichtelijk maken

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

De cliëntenvertrouwenspersoon is er voor alle cliënten van Dichterbij, hun ouders en verwanten.

De cliëntenvertrouwenspersoon is er voor alle cliënten van Dichterbij, hun ouders en verwanten. De is er voor alle cliënten van Dichterbij, hun ouders en verwanten. Wat is er aan de hand? Je hebt een vraag, een probleem of een klacht. Het kan gaan over lastige situaties met je medebewoners of met

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

MODULE #7 CORE PURPOSE

MODULE #7 CORE PURPOSE MODULE #7 CORE PURPOSE Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je de

Nadere informatie

LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK!

LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK! LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK! In dit E-book leer je hoe je door het inzetten van je eigen netwerk je bedrijf kan laten groeien. WAAROM DIT E-BOOK? Veel ondernemers beginnen

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag Bijlage 1. Opening door Gelbrich Feenstra. Zij werkt als onderwijsadviseur bij APS in Utrecht en sinds ruim een jaar is zij projectleider Engels bij het VLC. Wat was de aanleiding voor deze conferentie?

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Profielschets directeur De Tarissing

Profielschets directeur De Tarissing Gevraagd wordt een directeur die: richting kan geven aan het onderwijsproces van de gehele school, gebaseerd op kernwaarden, missie en onderwijskundige visie; een duidelijke visie op onderwijs heeft, die

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Deze test is ontwikkeld om op eenvoudige wijze je eigen teamrol te bepalen. Het jarenlange onderzoek naar teamrollen binnen managementteams is gedaan

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld wat zien wij? De ontwikkelingen in de zorg gaan razend snel. De complexiteit

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

Veel begeleiders, managers en adviseurs zijn sterk gericht op problemen en defecten.

Veel begeleiders, managers en adviseurs zijn sterk gericht op problemen en defecten. Pagina 1 Oplossingsgericht werken De kern van oplossingsgericht werken (OW) is dat de focus ligt op de gewenste situatie (in plaats van het probleem), op reeds bereikte successen (en niet op missers en

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Sta zonder twijfels en vragen, vol overtuiging en vreugde, in jouw authentieke kracht! Dit zegt een enthousiast gebruiker van deze planner:

Sta zonder twijfels en vragen, vol overtuiging en vreugde, in jouw authentieke kracht! Dit zegt een enthousiast gebruiker van deze planner: Boetseweg 47 7895 AV Roswinkel telefoon: 0591 785 780 www.jolandalinders.com e-mail: info@jolandalinders.com IBAN: NL32 KNAB 0729 6439 99 BIC: KNABNL2H KvK nummer: 59561742 BTW nummer: NL155366701B02 Alsjeblieft!

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Het 5V- proces van Appreciative Inquiry is een uitstekend instrument voor het houden van een waarderend gesprek of interview. Je kunt de stappen in het

Nadere informatie

Dit ebook heb ik geschreven op 28/10/2013 van 8:26 uur tot 9.58 uur

Dit ebook heb ik geschreven op 28/10/2013 van 8:26 uur tot 9.58 uur Dit ebook heb ik geschreven op 28/10/2013 van 8:26 uur tot 9.58 uur Inhoud Ik heb geen tijd om een ebook te schrijven!... 3 Waarom heb ik het recht om je dit te vertellen?... 4 Template voor schrijven

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn.

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn. Werkstukwijzer Deze werkstukwijzer helpt je om een werkstuk in elkaar te zetten. Je vult eerst een formulier in. Op dit formulier komt te staan waar je werkstuk over gaat en hoe je het aanpakt. Met behulp

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede School- en functieprofiel Bonhoeffer College Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO Bruggertstraat Enschede Enschede, Februari 2015 Bonhoeffer College, locatie Bruggertstraat Organisatie Het Bonhoeffer College

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Hand out Ontwikkelgesprekken voeren

Hand out Ontwikkelgesprekken voeren Hand out Ontwikkelgesprekken voeren Wil je als leidinggevende vanuit een waarderend perspectief ontwikkelgesprekken voeren met medewerkers? Dan is deze hand out zeer behulpzaam. De waarderende benadering

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP)

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Hoofdstuk 18 Extra informatie Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Het Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) is bedoeld om een medewerker persoonlijk in de gelegenheid te stellen in eigen woorden te vertellen

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt Positionering De Klankhof en t Kofschip, Etten-Leur Kernwoorden: Je mag er zijn Vertrouwen Positief kijken naar jezelf en anderen Meervoudige intelligentie Samen de merkbelofte van De Klankhof t Kofschip:

Nadere informatie

- Opening - Motivatie - Jezelf verkopen - Afsluiting. In de volgende pagina s vind je hier meer over. Hoe schrijf je een goede sollicitatiebrief?

- Opening - Motivatie - Jezelf verkopen - Afsluiting. In de volgende pagina s vind je hier meer over. Hoe schrijf je een goede sollicitatiebrief? Een goede sollicitatie gaat altijd uit van een CV én sollicitatiebrief. Het een kan niet zonder het ander en juist als beide documenten goed op elkaar afgestemd zijn, maak je de meeste kans om uitgenodigd

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden Projectmatig werken Inleiding...2 Het maken van projecthandleidingen...3 Format Projecthandleiding...4 Procesverslag...5 Problemen bij samenwerking...7 Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden 1 Inleiding In deze

Nadere informatie

Dit wordt jouw jaar!

Dit wordt jouw jaar! WERKBOEK Dit wordt jouw jaar! 12 krachtige lessen in persoonlijke groei dr. Ben Tiggelaar DIT WORDT JOUW JAAR! WERKBOEK BEN TIGGELAAR 1 OVER GELUK EN SUCCES HOOFDSTUK 1-2 "Geluk is niet het doel, maar

Nadere informatie

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs 1 Naar Levenverrijkend Onderwijs INLEIDING Ik wil je een visie op de toekomst van het onderwijs aanreiken. In dit boek beschrijf ik een onderwijsproces dat geen bepaalde orde of autoriteit dient, maar

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen.

Ontdekken hoe je je tijd goed kunt beheren, bestaat voor. Jezelf voorbereiden op succes. Hoofdstuk 1. Leer jezelf kennen. Hoofdstuk 1 Jezelf voorbereiden op succes In dit hoofdstuk: Een solide timemanagementsysteem opbouwen De grootste uitdagingen van timemanagement het hoofd bieden Het verband zien tussen doelen stellen

Nadere informatie

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten

AVONTURENKAART. Reflectieopdrachten AVONTURENKAART Reflectieopdrachten Je hebt aangegeven dat je het niet weet; je hangt niet erg aan je huidige baan maar hebt ook niet de ambitie om naar een andere baan op zoek te gaan. Geef hieronder kort

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie