Organisatieverandering en organisatieritmiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Organisatieverandering en organisatieritmiek"

Transcriptie

1 Truus Poels HANDBOEK Organisatieverandering en organisatieritmiek THEORIE EN PRAKTIJK VAN RITMIEK VAN ORGANISATIEVERANDERING

2 Handboek organisatieverandering en organisatieritmiek Theorie en praktijk van ritmiek van organisatieverandering Truus Poels

3 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus EA Den Haag tel.: (070) Poels, G.E.M., 2011 (www.organisatieritmiek.nl; Deze uitgave kwam mede tot stand met ondersteuning van Ordina (www.ordina.nl) Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Redactie en zetwerk: LINE UP boek en media bv, Groningen Omslagontwerp: MMX, Bergambacht Illustraties p. 11 en p. 23: Janine Delauw ISBN: NUR: 801, 807 Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

4 1 Inhoud 1 Voorwoord 7 1 Inleiding Aanleiding en doel van dit boek Leeswijzer 15 deel i ontwerp model ritmiek van organisatieverandering 17 2 Wat is ritmiek van organisatieverandering? Periodisering Timemanagement Life cycles Hartritme, sportritme en muziekritme Beschrijvingen van ritmiek 53 3 Diagnose van ritmiek Ritmiekthema s Ritmische beweging (ritme) Elementen van tijd en duur (frequentie) Ritmiek en betekenis 71 deel ii praktijkvoorbeelden 75 4 Praktijkvoorbeeld transitie tuchtcolleges Diagnose van een transitie Impressies Activiteiten en processen Grafische weergave van ritmiek en betrokkenheid Dominante ritmiekthema s Betekenis van ritmiek van organisatieverandering Praktijkvoorbeelden uit negen organisaties Onderzoeksmethode Ritmiek in de praktijk Conclusies en aanbevelingen 130

5 6 Continue monitoring van organisatieritmiek Eerste ervaringen met continue monitoring Tweede meting in de monitoring Conclusies 149 d e e l iii de ritmefactor De ritmefactor Een goed veranderritme voor de organisatie Analyse van onderliggende mechanismen Ritmiekinterventies Literatuur Over de auteur Register Overzicht figuren 187

6 1 Voorwoord Iedereen begrijpt dat als je iemand midden in de nacht wakker maakt en vraagt om een ingewikkelde taak uit te voeren, het resultaat niet geweldig zal zijn. Iedereen begrijpt ook, dat als je aankondigt dat iemand volgende week een halve marathon moet lopen en deze persoon niet heeft getraind, dat evenmin tot een geweldig resultaat zal leiden. Zeker niet als je hem of haar een dag tevoren vertelt dat het een hele marathon is geworden. En toch is dit wat er vaak gebeurt bij organisatieveranderingen, waarbij in hoog tempo de ene organisatieverandering over de andere heen rolt, onverwacht verandertrajecten worden gestart, veranderd of zelfs gestopt. Soms geven medewerkers en managers aan dat zij betrokken zijn bij minimaal drie tot vier veranderingen tegelijkertijd. In een aantal gevallen blijkt het zelfs om zeven of meer veranderingen te gaan die gelijktijdig plaatsvinden. Technologische ontwikkelingen leiden voortdurend tot veranderingen in werkinhoud en werkprocessen. Er is geen gelegenheid voor medewerkers en managers om op adem te komen, de motivatie voor veranderingen te peilen en in stand te houden. In het dagelijkse functioneren van mensen speelt bioritme een grote rol en bij sportactiviteiten is trainingsritme essentieel. Dit riep bij mij de vraag op of ritme bij organisatieveranderingen ook een belangrijke rol speelt. Kan er in beweging van organisatieveranderingen een soort van hartslag of bioritme gevonden worden? En als dat zo is, kan deze dan worden gebruikt om de organisatieverandering succesvoller te maken? In 2000 deed de kans zich voor om een promotieonderzoek te doen naar organisatieritme. Dit onderzoek vond plaats in zes organisaties 1. De kern van dat onderzoek concentreerde zich op het in beeld brengen van het ritme van de organisatieverandering zelf en de belangrijkste kenmerken daarvan. Het onderzoek richtte zich op de onderliggende mechanismen van ritmiek van organisatieverandering. 1 Vijf Regionale Medische Tuchtcolleges en een Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg. 7

7 Met dit onderzoek is een model ontwikkeld om ritmiek van organisatieverandering in beeld te brengen door beschrijvingen in thema s en subthema s van ritmiek van organisatieverandering te geven. Bovendien bleek uit het onderzoek dat de ritmiekfactor een belangrijke rol speelt in organisatieveranderingen. In 2010 en 2011 heeft er een vervolgonderzoek plaatsgevonden, waarbij vanuit het theoretische model concrete aandachtspunten van organisatieritmiek ofwel ritmiekinterventies zijn ontwikkeld, die een bijdrage geven aan succesvol veranderen. Daarbij wordt met name betrokkenheid bij het veranderproces door medewerkers en managers vergroot door aan te sluiten bij het eigen ritme van de organisatie. Bovendien is daarna een systeem van continue monitoring ontwikkeld en in de praktijk getoetst. Hierdoor is het mogelijk om gedurende het plaatsvinden van veranderingen te meten hoe het met het organisatieritme gaat en welke verbeteringen hierbij gewenst of noodzakelijk zijn. Dit avontuur om innovatie in veranderingen in organisaties te realiseren om tot succesvol veranderen te komen wordt gesteund door het Innovatieplatform Ritmiek van Organisatieverandering, waarin deelnemende managers uit veertien organisaties, een Adviesraad en een Klankbordgroep kritisch en enthousiast, creatief en inspirerend inzichten delen over organisatieverandering en organisatieritmiek. In dit boek worden het theoretische model en de praktische invulling van organisatieritme nader toegelicht. Dit boek is bestemd voor managers, projectleiders en alle andere betrokkenen bij verandertrajecten in organisaties die op zoek zijn naar vernieuwende inzichten om veranderprocessen beter te begrijpen en te begeleiden. Het is een boek over organisatieverandering, waarin het model en de praktijk van ritmiek van organisatieverandering centraal staat. Veel dank aan de leden van de Klankbordgroep van het Innovatieplatform Ritmiek van Organisatieverandering, de kern van het platform, Jolien van Dam Msc., drs. Ed Jansen ra mcm, dr. Joop Kielema, Marie-Claire Spencer-van Ansem en Jord van Oosterwijk voor alle enthousiasme en energie voor alle activiteiten voor het innoveren van organisatieverandering door organisatieritme. Ook veel dank aan Harry van der Horst voor de kritische review die hij als tekstschrijver heeft ingebracht. Zijn ervaringen in de muziek en de krijgskunsten (met name Aikido) kwamen goed van pas om snel in de materie ingeburgerd te raken. Ook veel dank aan Maryse Meinen, communicatieadviseur en inspire- 8 6 voorwoord

8 rend reviewer. Dr. John Klein Hesselink ben ik zeer erkentelijk voor alle support aan het succesvol maken van organisatieritmiek in organisaties. Onmisbaar en onvervangbaar was de voortdurende belangstelling en steun van mijn gezin, Clive, Janine en Pascal. Dank aan mijn ouders omdat ze er zijn en dank aan mijn familie en vrienden voor hun vriendschap. Dr. mr. Truus Poels Leidschendam, november

9 1 Inleiding Organisaties zoeken naar meer succes in hun veranderingen door voor wijzen van aanpak te kiezen die variëren van grootschalige veranderoperaties tot incrementeel, stapsgewijs veranderen. De snelheid waarmee veranderingen moeten worden gestart en doorgevoerd neemt nog steeds toe. Ook de complexiteit van veranderingen neemt toe, bijvoorbeeld meerdere gelijktijdig lopende veranderingen die niet op elkaar zijn afgestemd. Succesvolle organisatieveranderingen zijn afhankelijk van veel factoren. Over het algemeen is er aandacht voor onderwerpen zoals het omgaan met weerstand, opstellen en uitvoeren van veranderprocedures en besluitvorming. Een factor waarmee echter nog weinig rekening wordt gehouden is de ritmiek van organisatieverandering, ook wel organisatieritmiek genoemd. Deze ritmiekfactor kan een positieve bijdrage leveren aan een goed resultaat van organisatieverandering. Organisatieritmiek maakt inzichtelijk hoe medewerkers en managers de beweging van de organisatie ervaren en welke de mogelijkheden zijn om het spanningsveld te verkleinen tussen hetgeen een organisatie ambieert en wat voor de medewerkers en managers haalbaar is. 1.1 Aanleiding en doel van dit boek In een promotieonderzoek in aan de Universiteit van Utrecht is het model van organisatieritmiek ontwikkeld. In een zogeheten etnografisch exploratief (verkennend) handelingsonderzoek 3 zijn in zes organisaties ritmiek van organisatieverandering en de betekenis hiervan voor de mensen die een verandering doormaken in beeld gebracht. Dit onderzoek werd uitgevoerd gedurende veertien maanden bij de transitie tuchtcolleges. Doel van deze transitie was om de tuchtcolleges beheersmatig over te dragen van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport naar het ministerie van Justitie. 2 Poels, T., 2006, Ritmiek van organisatieverandering, Eburon. 3 Bij een etnografisch exploratief handelingsonderzoek wordt door observatie, dialoog en door het ingrijpen in een bestaande situatie gezocht naar levensvatbaarheid van oplossingen. 13

10 De vraag naar organisatieritmiek was in de literatuur nog maar weinig aan de orde geweest. Daarom werd in het promotieonderzoek gekozen voor een exploratief onderzoek, waarbij eveneens is gekeken naar andere disciplines dan de organisatie- en veranderkunde, zoals biologie, sport en muziek. Het onderzoek heeft beschrijvingen opgeleverd van veranderingen waardoor een aantal thema s van ritmiek konden worden geïdentificeerd. Het betreft klemtoon, intonatie, tempo, periode en herhaling. Deze thema s vloeien voort uit de betekenis die medewerkers en managers hieraan geven. Uit het promotieonderzoek bleek dat medewerkers en managers in hun ervaringen met organisatieverandering sterk geraakt worden door deze aspecten van ritmiek van organisatieverandering. In 2008 is het Innovatieplatform Ritmiek van Organisatieverandering (I-ro) opgericht. Doel van dit platform is om vanuit het theoretische model praktische en bruikbare ritmiekinstrumenten te ontwikkelen, om hiermee organisatieveranderingen succesvoller te laten verlopen. In dit platform participeren hr-, ict- en algemeen directeuren van veertien organisaties. Het platform wordt bijgestaan door een raad van advies bestaande uit een aantal hoogleraren van de Universiteit Utrecht, de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit en de Radboud Universiteit Nijmegen en een senior onderzoeker van tno, alsmede door een klankbordgroep met adviseurs annex onderzoekers. Vanuit dit platform is in 2010 en 2011 een onderzoek naar Organisatieverandering en organisatieritmiek 45 uitgevoerd bij negen organisaties uit het bedrijfsleven, de overheid en de non-profitsector. Voor het onderzoek is een vragenlijst ontwikkeld op basis van het model van organisatieritmiek waarmee een nulmeting werd gedaan. Op basis hiervan zijn ritmiekinterventies ontwikkeld en aan de desbetreffende organisaties doorgegeven. En ten slotte is op basis van dezelfde vragenlijst een eindmeting gedaan. Het onderzoek toonde aan dat de betrokkenheid van medewerkers en managers bij veranderingen in hun organisatie positief beïnvloed wordt door aandacht voor organisatieritmiek. Dit onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat organisaties organisatieritmiek als een belangrijke succesfactor voor verandering kunnen inzetten. Organisaties beschikken met het model van organisatieritmiek 4 Poels, T., J. Klein Hesselink & J. Kielema, 2011, Praktijkboek Organisatieverandering en organisatieritmiek, sdu. 5 Poels, T., J. Klein Hesselink & J. Kielema, 2011, Case Book Rhythmics of Organizational Change, sdu. 14 hoofdstuk 1 inleiding

11 (plus de vragenlijst en ritmiekinterventies) over een nieuw instrument om een nog niet eerder geïdentificeerd kenmerk van organisatieveranderingen in kaart te brengen en te verbeteren. In dit boek worden zowel de methode van ritmiek van organisatieverandering als de praktische toepasbaarheid nader toegelicht. 1.2 Leeswijzer Het boek bestaat uit drie delen. Deel 1: Ontwerp model Ritmiek van organisatieverandering In het eerste deel (hoofdstukken 2 en 3) wordt beschreven welke onderwerpen een rol hebben gespeeld in het ontwerp van het model Ritmiek van organisatieverandering. Hierbij worden vervolgens enkele onderwerpen uit de organisatiekunde en veranderkunde besproken: periodisering, timemanagement en life cycles. Vervolgens worden enkele onderwerpen uit gebieden besproken waarbij ritme een centraal vraagstuk is: ritme van het hart, ritme in de sport en ritme in de muziek. Uit al deze beschrijvingen zijn thema s gevonden voor het model Ritmiek van organisatieverandering. De ritmiekthema s van het model worden vervolgens toegelicht. Deel 2: Praktijkvoorbeelden In het tweede deel van het boek wordt ingegaan op een aantal praktijkvoorbeelden. Hoofdstuk 4 gaat in op de onderzoekspraktijk van de transitie medische tuchtcolleges en beschrijvingen van de ritmiekthema s in deze organisatieverandering. Deze uitkomsten zijn omgezet in een grafische weergave. Vervolgens wordt ingegaan op dominante ritmiekthema s, een vloeiend ritme van veranderen en op de betekenis van ritmiek van organisatieverandering. Gebruikmakend van het model van organisatieritmiek gaat het in hoofdstuk 5 over het onderzoek naar organisatieritmiek uitgevoerd bij negen organisaties uit het bedrijfsleven, de overheid en de non-profitsector. In dit onderzoek is met het model van organisatieritmiek (door een vragenlijst en ritmiekinterventies) de betrokkenheid van medewerkers en managers bij veranderingen in hun organisatie positief beïnvloed. 15

12 In hoofdstuk 5 worden de methode van het onderzoek, ritmiek in de praktijk en conclusies en aanbevelingen van het onderzoek besproken. In hoofdstuk 6 wordt eveneens ingegaan op de praktijk van organisatieritmiek. Na het onderzoek bij de negen organisaties bleek er behoefte te bestaan om op een meer frequente wijze door continue monitoring de ritmiek van organisatieverandering te beoordelen. Deze wijze van onderzoek is gestart medio 2011 en hiervan worden de eerste ervaringen beschreven. Deel 3: De ritmefactor In het derde deel van dit boek wordt (in hoofdstuk 7) de toepassing van het model in de praktijk, zoals deze in de vorige hoofdstukken is beschreven, nader beschouwd. Ook wordt ingegaan op het belang van het model Ritmiek van organisatieverandering voor de praktijk van organisatieveranderingen. 16 hoofdstuk 1 inleiding

13 deel i ontwerp model ritmiek van organisatieverandering 17

14 2 Wat is ritmiek van organisatieverandering? Dit hoofdstuk beschrijft wat onder ritmiek van organisatieverandering wordt verstaan. Er wordt aangegeven welke onderwerpen bij het ontwerpen van het model Ritmiek van organisatieverandering een rol hebben gespeeld. Een aantal theorieën uit de organisatiekunde en de veranderkunde zoals periodisering, timemanagement, life cycles en uit andere gebieden als de biologie (hartritme), de sport en de muziek heeft informatie geleverd bij de ontwikkeling van het model van organisatieritmiek. Vooral uit de laatstgenoemde drie gebieden is informatie gehaald. Het op deze manier tot stand gebrachte theoretisch kader voor het model Ritmiek van organisatieverandering ziet er schematisch uit als in figuur 1. Organisatie extern Organisatie intern Organisatiekunde Periodisering Time management Life cycles Hartritme Sportritme Veranderkunde Muziekritme Organisatiestructuur Ritmiek van organisatieverandering Organisatiecultuur Figuur 1 Theoretisch kader voor het model Ritmiek van organisatieverandering 19

15 Bij organisatieverandering is zowel organisatiekunde als veranderkunde aan de orde. De organisatiekunde geeft het meest geschikte (organisatie-) ontwerp en de veranderkunde geeft aan hoe de invoering van dit ontwerp effectief kan gebeuren. Grenzen tussen organisatiekunde en veranderkunde bestaan echter niet meer als het gaat om complexe veranderingen in organisaties. Een belangrijk onderdeel van veranderkunde betreft de verandercapaciteit. Dit zijn de eigenschappen van een organisatie waardoor veranderactiviteiten worden afgeremd, gefaciliteerd of versneld. Te denken valt aan eigenschappen als slagvaardigheid, markt- en klantgerichtheid en innovatievermogen van organisaties. Ritmiek van organisatieverandering heeft vanuit deze benadering van organisatiekunde en veranderkunde vooral te maken met veranderkunde. Het gaat dan om de vraag hoe een verandering effectief geïmplementeerd kan worden. Ook is ritmiek aan de orde als het gaat om het formuleren van het (organisatie-) ontwerp zelf, waarbij ritmiek van invloed is op de ontwerpcomponenten zoals cultuur, structuur, technologie en interpersoonlijke relaties. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan frequentie van communicatie en omvang van afdelingen. De (externe) omgeving van de organisatie is vaak bepalend voor de mate waarin organisaties veranderen. Naar gelang zich meer veranderingen voordoen zoals groei van het aantal concurrenten, afname van het marktaandeel, terugloop van de producten-/dienstenvraag, enzovoort, is het noodzakelijker voor de organisatie om zich aan te passen aan de nieuwe omstandigheden. De dynamiek van de omgeving van de organisatie wordt gezien als van groot belang voor de complexiteit en de frequentie van organisatieveranderingen. De ritmiek van organisatieverandering, zoals in het model Ritmiek van organisatieverandering opgenomen, richt zich echter op de (interne) organisatie zelf. Hierna worden verschillende onderwerpen en theorieën over periodisering, timemanagement, life cycles, hartritme, sportritme en muziekritme beschreven. Aan het einde van dit hoofdstuk wordt aangegeven welke onderdelen daarvan zijn gebruikt in het model Ritmiek van organisatieverandering. 20 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

16 2.1 Periodisering Periodisering algemeen Bij periodisering gaat het om het indelen van tijd in een chronologische opeenvolging van perioden, met een dominante cultuur en/of structuur, die het handelen in een dergelijke periode in belangrijke mate bepalen. Soms ligt aan een dergelijke periodisering wetgeving ten grondslag, soms worden de tijdfasen gezien als onderdeel van een steeds doorgaande cyclus en soms is de periodisering slechts een heuristisch hulpmiddel, zonder dat de onderliggende krachten worden vastgelegd. Bekende periodiseringen zijn die van de dag en nacht, de seizoenen en de levensloop (geboorte, groei, verouderen en sterven). Ook worden langere perioden voor indelingen gebruikt. Zo worden bijvoorbeeld de stenen, bronzen en ijzeren tijdperken onderscheiden. Toch is niet iedereen even gelukkig met termen als periodisering, tijdgeest, historische cycli, omdat een adequate theorie ontbreekt die als verklaring kan dienen. Er is vaak geprobeerd naar een fundamentele kracht te verwijzen, zoals de kosmos, een goddelijk plan, biologische, sociale of economische ontwikkelingen. Informatie, gebeurtenissen, verschijnselen indelen in perioden, in cycli, in fasen geeft een bepaalde clustering van deze informatie, gebeurtenissen en verschijnselen. De clustering kan een basis zijn voor (meer) herkenbaarheid van de informatie, gebeurtenissen, verschijnselen, maar kan ook een grondslag zijn voor verdere ontwikkeling van de beschrijvingen. Een meer beheersmatige zienswijze wordt genoemd door De Geus (1997) bij de beantwoording van zijn vraag waarom zo veel organisatieveranderingen voortijdig sterven. Er is een steeds groter bewijs dat: Companies die because their managers focus on the economic activity of producing goods and services, and they forget that their organizations true nature is that of a community of humans. The legal establishment, business educators, and the financial community all join them in this mistake. Er is een immens grote afstand ontstaan tussen het werken rekening houdend met de seizoenen van het jaar en het werken waarbij het accent ligt op een beheersmatige benadering van werken (gericht op kloktijd en gericht op de economische activiteiten van de productie van goederen en diensten). 21

17 Deze afstand tussen werken en rekening houden met natuurlijke ritmes vindt zijn oorsprong in de industriële revolutie. Deze heeft veel veranderd in onze manier van werken. Met de komst van de stoommachine is arbeid (en daarmee ook arbeidstijd) namelijk anders ingedeeld. Voordien was de inhoud van de arbeid seizoensbepaald en was de inzet van mensen voornamelijk afhankelijk van de taak en de tijd van de dag. Zaaien, verbouwen en oogsten, opstaan, eten en slapen waren de dingen die bepaalden wat de intensiteit van het werk moest zijn. Sinds de stoommachine moest ineens de menselijke arbeid daarop worden afgestemd. Het werk werd voor het eerst opgedeeld in arbeidseenheden per tijdseenheid. Een bepaald aantal kilo s per minuut moest worden aangevoerd aan de machine en een bepaald aantal stuks van het vervaardigde product moest worden afgevoerd. Dat vroeg ineens om een volledig andere, veel meer beheersmatige benadering van arbeid. Machines moesten op een bepaalde tijd worden aangezet en binnen een bepaalde tijd worden gerepareerd. De tijd werd niet langer bepaald door zonsopgang en zonsondergang, maar de klok werd steeds belangrijker. Uiteindelijk zijn we hier inmiddels behoorlijk aan gewend en hebben we ons deze manier van denken eigen gemaakt. Technologie heeft zowel de inhoud van ons werk als de snelheid van veranderen ingrijpend gewijzigd. Ook nu de inhoud van ons werk vaak volledig anders is geworden blijven we werktijd vaak op een beheersmatige manier benaderen. Zelfs nu het er in dit informatietijdperk veel meer om gaat dat we met onze creativiteit verschillende vormen van informatie met elkaar combineren, zinnig verbinden en/of communiceren, toch houden we nog maar weinig rekening met onze natuurlijke ritmes. Dit is jammer omdat we productiever en succesvoller zouden kunnen zijn, als we meer rekening zouden houden met ons natuurlijk ritme. Hetzelfde speelt een rol bij ritmiek van organisatieverandering. Het is mogelijk dat een organisatieverandering succesvoller kan zijn wanneer er met het ritme van de verandering rekening wordt gehouden. 22 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

18 Figuur 2 Charlie Chaplin in Modern Times, een film die start met het beeld van een klok die de tijd aangeeft. Naarmate de tijd verstrijkt nemen de technologische uitvindingen toe. De film laat zien hoe groot de machine is en hoe afhankelijk mensen zijn van technologie in plaats van dat zij de technologie beheersen Door Rechtschaffen (1996) is aangegeven dat alles zijn ritme heeft. Atoomdeeltjes, elektronengolven, moleculen in hout en rotsgesteenten, grassprieten en bomen, zoogdieren en vogels, vissen en reptielen, de aarde, de maan, de zon en de sterren en wij. Alles en iedereen wordt beheerst door ritmes. Bij mensen is het hart het meest ritmische orgaan. Maar uiteraard ook het bloed in onze bloedbaan, onze organen, spieren en zenuwen die door ons bloed worden gevoed, hebben hun ritme, of we ons daarvan bewust zijn of niet. Onze ademhaling, de duidelijkste graadmeter van onze innerlijke conditie, versnelt of vertraagt naar gelang onze gemoeds- of lichamelijke toestand. De wereld is dus vergeven van ritmes. Rechtschaffen (1996) beschrijft het fenomeen ritme in de samenleving en de risico s en mogelijkheden daarbij. Hij stelt dat als je voortdurend ritmebewust 23

19 bent, van zowel je eigen ritme als dat van degenen om je heen, je in staat zult zijn om van het ene op het andere ritme over te stappen, en dus te timeshiften. Maar om te kunnen luisteren, te kunnen voelen, moet je eerst je eigen ritme kunnen vertragen. Begrijpen is onmogelijk zonder innerlijke rust en innerlijke rust bestaat slechts als de tijd langzaam voorbij kruipt. Het indelen van ontwikkelingen in termen van perioden is een oud gebruik. Deze indeling is nog steeds gangbaar bij economen, historici en sociologen. Periodisering in de economie In de economische literatuur (Van Duijn, 1979) worden veelal vier conjunctuurgolven onderscheiden. Onder conjunctuur kan worden verstaan het samenstel van bewegingen die samen het economisch leven bepalen. Conjunctuur wordt dikwijls gesteld tegenover structuur. Met structuur worden dan de duurzame kenmerken van een economie aangeduid, zoals de productiestructuur en de arbeidsmarktstructuur. Een veelgebruikte indeling bij de conjunctuurfasen waarin de bedrijvigheid in tijd wordt onderscheiden is: depressie; herstel; expansie; crisis; recessie. Maar ook de conjunctuurgolven zelf kunnen worden onderscheiden in soorten cycli. Deze cycli zijn genoemd naar de ontdekkers ervan. De conjunctuurgolven kunnen variërende lengten hebben, maar als over de conjunctuurgolf wordt gesproken, wordt meestal de kortste van de vier cycli bedoeld. Een gebruikelijke indeling van de conjunctuurgolven, gebaseerd op de duur van de cyclus, is: 1. Kitchin- of voorraadinvesteringscyclus, met een lengte van 4 tot 5 jaar; 2. Juglar- of investeringscyclus, met een lengte van 7 tot 11 jaar; 3. Kuznets-cyclus of bouwcyclus, met een lengte van 15 tot 25 jaar; 4. Kondratieff-cyclus of lange golf, met een lengte van 45 tot 60 jaar. De Kondratieff long wave cycle (K-wave) werd oorspronkelijk gebruikt om de zogenaamde langegolfbeweging in het economisch leven te verklaren. Zijn 24 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

20 schepper Nickolai Kondratieff was een Russische econoom ( ) en zijn studie concentreerde zich op prijzen en rentekoersen. Met vier onderscheiden fasen in de K-wave werden deze vergeleken met seizoenen. Lente (inflatie, groei, expansie), zomer (stagflatie, recessie), herfst (deflatie, groei, plateau) en winter (depressie). Kondratieff bouwde voort op de ideeën van Leon Trotski, die het niet was ontgaan dat zich van 1850 tot 1873 een versnelling in de economische ontwikkeling had voorgedaan, die gevolgd werd door een langdurige stagnatieperiode, waarna van 1896 tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog weer sprake was van expansie. Historische periodisering Hoewel Kondratieff de eerste internationaal bekend geworden econoom was die deze langetermijngolven beschreef, wijzen sommigen erop dat zowel de Mayacultuur als ook de Israëlieten uit de oudheid reeds het bestaan van golven van circa 50 jaar in opkomst en ondergang erkenden. Tijd is voor de Maya s cyclisch van aard, elke cyclus is een rondgang en de herhaling vindt plaats op een hoger niveau, dus het idee van een spiraal. Na de middeleeuwen werd de geschiedenis ingedeeld in de oudheid, de middeleeuwen en de moderne tijd, hoewel men het niet eens kon worden over de exacte tijdstippen die bij elk van de perioden horen. Later onderscheidde de socioloog Comte de tijd in een theologische, metafysische en wetenschappelijke periode. In de filosofie onderscheidde Hegel de Oriëntaalse, Griekse, Romeinse en Duitse tijd (Rechtschaffen, 1996). Periodisering in de sociale wetenschappen Een meer bijzondere vorm van periodisering is die in cyclische perioden zoals Namenwirth (1973 en 1987) in zijn onderzoek naar classificaties in American presidential campaigns heeft gedaan. Hij stelt dat cultuur niet zozeer wordt ontworpen door een ontwerper, maar voortkomt uit en interacteert met de samenleving. Cultuur is, evenals de slinger van de pendulum, constant in beweging. Namenwirth noemt dit dynamiek van cultuur. Dominante beelden en waarden veranderen en tijdens de periode dat zij dominant zijn wordt het beleid onder meer daardoor bepaald. Namenwirth doet uitspraken over de overheid en haar beleid, en probeert dit te funderen in een toetsbare theorie en komt 25

21 hiermee op basis van empirisch onderzoek tot opvallende veronderstellingen. Zijn theorie staat bekend als die van de relatieve aandachtstheorie. In zijn onderzoek komt ritmiek naar voren in de vorm van thematic cycles in een analyse van de party platforms in American presidential campaigns from 1844 to Hij maakt onderscheid in long en short thematic cycles die worden weergegeven als rand van een wiel met daarin aangegeven verschillende inhoudelijke categorieën. Namenwirth leidt veranderthema s of prioriteiten af uit veranderingen in de thematische inhoud. Hij was van mening dat de aandacht geschonken aan speciale thema s of beslissingen een cyclische vorm ontstaat en verdwijnt in. Namenwirth stelt dat de beschikbare middelen schaars zijn. Daarom moet de overheid haar aandacht beperken tot een deel van de problemen. Dit doet zij volgens Namenwirth gefaseerd. In de ene periode richt zij haar aandacht op een bepaald aspect en verwaarloost zij andere aspecten, waarna in de daarop volgende periode juist veel aandacht wordt geschonken aan het aspect dat in de voorafgaande periode het meest is verwaarloosd. De langetermijncyclus betreft een periode van 72 tot 152 jaren en de kortetermijncyclus betreft een periode van 48 tot 52 jaren. Dit wordt weergegeven door twee wielen die beide soorten cycli laten zien. De langetermijncyclus geeft perioden van vier fundamentele functionele maatschappelijke problemen. Het oplossen van een probleem heeft altijd effect op de oplossing van het volgende probleem, tot alle vier de problemen adaptief, instrumenteel, integratie en expressief, volledig zijn uitgewerkt en deze ontwikkeling weer opnieuw start. De ontwikkelingen in het korte tijdwiel betreffen de inhoud Parochial, Progressive, Cosmopolitan en Conservative en zijn vermoedelijk gemaakt door een dynamiek die verschilt van de functionele langetermijncyclus. De kortetermijncyclus, ofwel K-cycle (niet te verwarren met de lange K-wave van Kondratieff ), is te verklaren door kortdurende periodieke krimp en groei van de nationale en internationale economie. De langetermijncyclus en de kortetermijncyclus hebben geen gelijk belang in de ontwikkeling van cultuurverandering. Gemiddeld beschrijven langetermijncycli drie keer zo veel variaties in deze veranderingen dan de kortetermijncycli. Het onderzoek van Namenwirth heeft een macrosociologisch karakter, maar raakt de ritmiek van organisatieverandering door tijd te differentiëren naar participatie van medewerkers en managers en het benoemen van diverse classificaties, zoals activiteiten. Elementen in het onderzoek van Namenwirth als cyclical, discontinuous dynamics of social and cultural systems en innerlij- 26 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

22 ke logica of eigen agenda van een organisatieverandering van Noss, hebben bijgedragen aan het invullen van de thema s en subthema s van ritmiek van organisatieverandering (klemtoon, intonatie, tempo, periode en herhaling). Uit het voorgaande wordt duidelijk dat ritmiek en periodisering in tal van vakgebieden is onderkend als belangrijk element. In organisatieveranderingen was hiervan echter nog geen sprake. Het model Ritmiek van organisatieverandering baseert zich voor een deel op deze theorieën. 2.2 Timemanagement Een betere benutting van tijd is de basis voor timemanagement. Timemanagement bestaat uit een aantal technieken die proberen de spanning tussen de wenselijke tijdsbesteding en de realisatie ervan draaglijk te maken. Traditioneel timemanagement gaat uit van het netjes opdelen van de tijd in taken waarover men tijd en aandacht wil verdelen. Dat veronderstelt onder meer dat het enigszins voorspelbaar is hoe lang iets gaat duren. Eens in de zoveel tijd worden de taken die in een bepaalde tijd verdeeld moeten worden vastgesteld. Modernere inzichten in timemanagement, zoals onder meer verwoord in Covey s First things first! (Senge e.a., 2000), zoeken het antwoord hierop in principes. Covey vindt dat er externe, fysieke principes zijn over hoe de wereld in elkaar zit, en daar moet je niet tegen proberen te vechten. Hij schaart deze principes een beetje onder de natuurwetten. Het zijn wetten waarvan je zelf, dan wel de maatschappij de waarheid onweerlegbaar aanneemt. Een principe is bijvoorbeeld dat er een maximumsnelheid is waarmee iets kan gebeuren. Als je in de planning daarmee geen rekening houdt, zul je die niet kunnen halen. Covey heeft het daarbij onder meer over de law of the farm. Als je in het najaar wilt oogsten, moet je in het voorjaar zaaien en tussentijds regelmatig wieden en water geven. Tussen zaaien en oogsten zit essentiële en niet samendrukbare tijd. Timemanagement staat ook in de belangstelling in discussies over hoge werkdruk, de 24-uurseconomie en problemen van burn-out en ziekteverzuim (Sabelis, 2003). Een toegenomen werkdruk betreft zowel het werken in een hoog tempo als het werken met strakke deadlines. Bij arbeidstijdmanagement is de circadiane ritmiek van belang. Mensen zijn in het ene gedeelte van het etmaal (de dag) veel actiever dan in het andere gedeelte (de nacht). Deze schommeling komt tot uiting in tal van lichamelijke 27

23 functies, zoals lichaamstemperatuur, spijsvertering, bloeddruk en concentratie van adrenaline in het bloed. Het feit dat de activiteiten overdag het meest intens zijn (zodat de mens in staat wordt gesteld inspanning te verrichten) en s nachts het laagst (om optimaal te slapen), wijst erop dat de mens een dagdier is. Steeds wisselt een periode van activiteit zich af met een periode van inactiviteit. Deze afwisseling wordt ook wel de circadiane ritmiek genoemd (= ongeveer 24-uursritmiek). De circadiane ritmiek wordt mede in stand gehouden door prikkels uit de buitenwereld. Het gaat dan om prikkels die iets zeggen over het tijdstip van de dag, zoals het licht of donker worden, slaan van de torenklok, het achtuurjournaal, maar ook het contact van mensen onderling. Al deze zaken zorgen ervoor dat men zich steeds bewust blijft waar men zich bevindt in de 24-uurscyclus. Het lichaam past zich naar vermogen hierbij aan. Begin jaren zestig van de vorige eeuw werden experimenten gestart om te onderzoeken hoe het met mensen ging die in de ruimte waren. De ruimtevaart fascineerde zowel de wetenschap als de politiek, en veel middelen waren beschikbaar om biomedische onderzoeken uit te voeren. Een belangrijke vraag was of de astronauten zich aan de omgeving zo ver van de aarde zouden kunnen aanpassen. De interesse van ruimtevaartautoriteiten voor dergelijke problemen gaf ook het ritmeonderzoek een impuls. Michel Siffre (1998), een bezielde jonge Franse grotonderzoeker, verlegde in die jaren steeds meer zijn hoofdinteresse van geologie naar de biologie. Hij zelf, maar ook zijn medewerkers, brachten weken en maanden door in volledige afzondering om de invloed van langdurige isolatie op het menselijke organisme te onderzoeken. De proefpersonen brachten hun tijd gewoonlijk door met lezen, schrijven en muziek luisteren, of als het studenten waren met ongestoorde examenvoorbereidingen. Steeds weer kwam het voor dat aan het einde van de proefperiode de proefpersonen verrast waren dat de tijd alweer voorbij was. Vergelijkbare resultaten kwamen naar voren bij een grotexperiment dat vijf maanden geduurd had, waarbij Siffre en zijn medewerkers er van overtuigd waren dat ze pas drie maanden in afzondering doorgebracht hadden. De verandering van het slaapwaakritme is een mogelijke oorzaak voor deze verkeerde beoordeling. De innerlijke biologische klok stuurt het slaap-waakritme. In het schema slaapwaakritme van een proefpersoon is een isolatie-experiment in een bunker weergegeven. Gedurende de eerste drie dagen (met kennis van de tijd) slaapt de proefpersoon van uur tot 7.00 uur. Gedurende de volgende twaalf dagen 28 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

24 (zonder kennis van de tijd) verschuift de tijd van het naar bed gaan iedere dag met een uur. De innerlijke klok van de mens loopt met een periode van ongeveer 25 uur. Dag Met 1 kennis 2 van tijd Zonder 7 kennis 8 van tijd Slaap Waak Tijd van de dag Figuur 3 Slaap-waakritme van een proefpersoon, die in de eerste drie dagen van het experiment nog over tijdsinformatie beschikt, en volgens gebruik tussen uur en 7.00 uur slaapt. Gedurende de volgende twaalf dagen zonder tijdsinformatie verschuift de slaaptijd iedere dag met een uur Vanaf de vierde dag ontbreekt elke aanwijzing naar de tijd van de dag. Op de eerste dag zonder tijd gaat de proefpersoon veertig minuten later dan gewoonlijk naar bed en staat s morgens pas om 8.00 uur op, zonder zich van de verandering in de slaaptijd bewust te zijn. Op alle volgende dagen is het slapen en het ontwaken telkens een uur later dan de dag ervoor. De subjectieve dag van de proefpersoon is niet zoals gewoonlijk 24 uur, maar 25 uur. Op de dertiende dag zonder tijdsinformatie (experimentdag 16) gaat de proefpersoon in plaats van om uur om uur s morgens naar bed en staat s avonds om uur op. De fasen van slaap-waakritme zijn dan precies met 12 uren verschoven. Als dit experiment vervolgd zou worden, dan moet na 25 dagen worden vastgesteld dat er pas 24 subjectieve dagen verstreken zijn. De proefpersoon die in de tijds- 29

25 vrije omgeving leeft, is naar eigen beleving 24 in plaats van 25 dagen ouder geworden, en heeft derhalve één dag gewonnen! Normaal gesproken komen de pieken en dalen van de circadiane ritmiek overeen met de pieken en dalen van het alledaagse leven. Mensen die in dagdienst werken staan s ochtends op nadat het licht geworden is, ontbijten, gaan bijvoorbeeld om uur in een druk verkeer naar hun werk, hebben om uur lunchpauze en gaan om uur naar huis, enzovoort. In situaties waarin men in ploegendienst of wisselende dienst werkt, is men genoodzaakt de gangbare momenten van pauzeren, slapen, wakker worden en dergelijke te verschuiven naar andere tijdstippen. Het gevolg is dat de biologische klok van slag raakt. Enerzijds ontvangt men signalen over de tijd in het normale maatschappelijke verkeer; anderzijds wordt de biologische klok beïnvloed door het verschoven slaap-waakritme. Dit heeft tot gevolg dat veel mensen die werkzaam zijn in onregelmatige dienst slaap- en vermoeidheidsproblemen hebben. Deze klachten zijn te vergelijken met die van een jetlag. Dit verschijnsel doet zich voor wanneer over tijdzones gevlogen wordt. In een dergelijke situatie ontstaat eveneens een desynchronisatie tussen de interne klok en de tijd van de omgeving. Het maakt overigens wel uit of men oostwaarts of westwaarts vliegt. Men heeft minder last van een jetlag indien men in westelijke richting vliegt, dus naar een latere tijdzone. Dit gegeven komt overeen met de vaststelling in het grotexperiment, dat de biologische klok de neiging heeft zich te vertragen. De geestelijke en fysieke alertheid stijgt normaal tijdens de ochtenduren en kent een inzinking in de vroege namiddag, om opnieuw te stijgen tussen uur en uur. Eén en ander heeft te maken met de afscheiding van bepaalde hormonen gedurende de dag. Er bestaan ook individuele verschillen in circadiane ritmiek. Het zogenoemde ochtendtype en avondtype is niet zomaar een verzinsel. Zo werd bijvoorbeeld vastgesteld dat ochtendtypes, hanen, ongeveer één uur vroeger hun hoogste lichaamstemperatuur bereiken dan uilen, of avondtypes. Hanen zijn ook vroeger alert dan uilen. Bovendien kan bij beide types een toename van de stress worden gemeten indien ze op het voor hen verkeerde tijdstip moeten presteren. Van bepaalde producten (zoals slaapmiddelen en koffie) is bekend dat ze het effect van die circadiane ritmiek kunnen verstoren. Bij arbeidstijdmanagement gaat het om het ontwikkelen van een beleid voor de afstemming van het arbeidspotentieel op het werkaanbod en om het op passende wijze uitvoering daaraan geven. De circadiane ritmiek speelt hierbij een 30 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

26 belangrijke rol. In navolging van arbeidstijdmanagement is er in het onderzoek ritmiek van organisatieverandering eveneens rekening mee gehouden dat de schommelingen in activiteiten en bewegingen binnen een organisatie op het ene moment groter zijn dan op het andere moment. In de (sub)thema s van ritmiek van organisatieverandering kunnen deze schommelingen zelfs gedifferentieerd worden naar schommelingen in tempo, intonatie, klemtoon en frequentie en duur. Bij het arbeidstijdmanagement ligt het accent op tempo (bijvoorbeeld hoe vaak mag een nachtdienst gedurende een bepaalde periode worden verricht) en op frequentie (aantal weekenden dat gewerkt mag worden in een bepaalde periode ) en duur (maximaal aantal te werken uren per dag of per periode). Persoonlijkheid Timemanagement Tijd Activiteiten Figuur 4 Elementen van timemanagement Drie elementen die een directe relatie met elkaar hebben, spelen een rol bij time management. Als een van de elementen verandert van inhoud of vorm, dan heeft dat ook gevolgen voor de andere elementen. De invulling van timemanagement is zeer persoonlijk en afhankelijk van de wijze waarop iemand omgaat met tijd. Onderzoek heeft uitgewezen dat een sterke nadruk op efficiëntie en effectiviteit een averechts effect heeft als mensen niet van hun eigen tempo en temperament kunnen uitgaan. Wanneer uitsluitend toekomstgerichtheid centraal staat, raken veel mensen gefrustreerd en teleurgesteld in hun eigen prestaties. Het gevoel net iets meer te moeten doen in minder tijd, het gevoel opgejaagd te worden, kan een omslag nodig maken om een eigen tempo te kiezen. Het antwoord op de vraag hoe je in je eigen tempo kunt komen en hoe je dat tempo bewust kunt vertragen is door Rechtschaffen (1996) als volgt geformuleerd. Wan- 31

27 neer men zich op gezette tijden uitsluitend op het hier en nu concentreert wordt de tijd van het hier en nu beleefd. Voor mensen is het van belang om synchronisatie te vinden in werkrelaties en sociale relaties. Ook is het van belang een goed evenwicht te vinden tussen inspanning en ontspanning. Bij het ritme van organisatieverandering wordt een beeld gegeven van de ritmiek van een organisatieverandering en de betekenis hiervan voor de mensen die dit veranderproces doormaken. In het onderzoek naar ritmiek van organisatieverandering stonden daarom de meningen van de betrokken functionarissen van de medische tuchtcolleges over het geïnformeerd worden in de verandering en het ervaren van interventies centraal. Voorafgaand aan het onderzoek werd geconstateerd dat er nog weinig onderzoek was gedaan en dat er weinig geschreven was over ritme van organisatieverandering. Met het promotieonderzoek werd beoogd om een bijdrage te leveren om meer aandacht te krijgen voor de ritmiekfactor bij organisatieveranderingen en een impuls te zijn voor verder onderzoek naar het ritme van een organisatieverandering. Vervolgonderzoek zou bijvoorbeeld de synchronisatie kunnen betreffen: het verklaren hoe het ene ritme samengaat met een ander ritme en hoe afzonderlijke entiteiten in een ritme raken of kunnen raken. Gelet op de toenemende mate van organisatieveranderingen en het effect hiervan op mensen die deze veranderingen ervaren is het van zeer groot belang dat bezien wordt in hoeverre er bij organisatieveranderingen sprake is van ritmiek en hoe deze organisatieritmiek positief beïnvloed kan worden. De reden hiervoor is dat ritme van organisatieverandering een bijdrage kan leveren aan het succes van een organisatieverandering door in het ritme van veranderen of in de beweging van veranderen optimaal rekening te houden met de betekenis van het ritme voor de medewerkers en managers die de desbetreffende verandersituatie meemaken. Eisenhard en Brown (1998) hebben naar ritme in organisaties gekeken, waarbij een regelmatige vernieuwing wordt ingevuld door een vast ritme voor innovatie te kiezen. Hierbij gaat het echter specifiek om oplossingen voor productont- 32 h o o f d s t u k 2 w a t i s r i t m i e k v a n o r g a n i s a t i e v e r a n d e r i n g?

28 wikkeling en het tijdig op de markt brengen van producten. Naar hun mening betekent regelmatige vernieuwing per definitie: regelmaat, ritme en initiatief. Aangegeven wordt dat het effect van veranderen in een eigen, bewust gekozen tempo bedrijven meer succes geeft in beweeglijke markten, onder zeer hevige concurrentie. De voorspelbare timing geeft mensen een gevoel van controle over chaotische markten. De samenhang met ritmiek van organisatieverandering en de betekenis van de ritmiek voor de mensen die dit veranderproces doormaken is te zien in de differentiatie die mogelijk is voor organisaties met betrekking tot het tempo van verandering (kan een snelle groei betreffen) en de klemtoon (met regelmaat vernieuwen en instellen op ritmes zoals seizoenswisselingen of uitgavenpatroon van de klant). Ook is deze samenhang te zien in de functie die ritmiek kan hebben, namelijk dat het de organisatie en de mensen die het veranderproces doormaken helpt om vooruit te denken en nieuwe activiteiten op elkaar af te stemmen en een optimale beleving bij de organisatieverandering te hebben. Bij het in beeld brengen van ritmiek van organisatieverandering gaat het om het vastleggen van de ritmiek van organisatieverandering en het nagaan van de betekenis van deze ritmiek voor de mensen die dit veranderproces doormaken. 2.3 Life cycles Er zijn verschillende theorieën die aangeven dat life-cyclemodellen een ontwikkeling en verandering van organisaties schilderen in sterke analogie aan de biologische processen van groei en volwassenheid, zoals beschreven door Van de Ven & Pool in Een belangrijk argument hierbij is dat de zichtbare verandering in een organisatie een innerlijke logica of eigen agenda heeft die het succes van gebeurtenissen en ontwikkelingsfasen reguleert. In deze lijn van denken vormen geboorte, groei, volwassenheid, krimp, dood of vernieuwing de basis voor een fase, waarbij iedere fase wordt gezien als een noodzakelijke voorloper voor een volgende fase. Tijdcycliciteit verklaart het verloop van de tijd als repeterende soortgelijke activiteiten, gebeurtenissen of trajecten. De oorsprong ervan ligt in het verleden en dient als basis voor huidige en toekomstige situaties. De tijd als cyclus is een grondslag voor de benadering van een sterke mate van exact evenwicht van Gersick en zoals de levenscyclus concepten van organisatieveranderingen van Quinn & Cameron. 33

29 HANDBOEK Organisatieverandering en organisatieritmiek THEORIE EN PRAKTIJK VAN RITMIEK VAN ORGANISATIEVERANDERING Het succes van organisatieverandering is gerelateerd aan organisatieritmiek. Het model van organisatieritmiek, zoals dat is ontwikkeld in het promotieonderzoek Ritmiek van organisatieverandering (Truus Poels, 2006, Eburon) typeert de ritmiek van organisatieverandering aan de hand van een aantal ritmiekkenmerken: klemtoon, intonatie, tempo, herhaling en frequentie. Hierbij komt een scala aan mechanismen aan de orde die steeds meer van belang blijken te zijn bij organisatieveranderingen. Organisatieritmiek kan een bijdrage leveren als een van de succesfactoren bij organisatieveranderingen door in het ritme rekening te houden met de betekenis die deze heeft voor de medewerkers en managers. De ritmische uitvoering van een organisatieverandering is in beeld te brengen door een analyse van de ritmiekkenmerken. Vanuit deze ritmiekdiagnose kunnen aandachtspunten (ritmiekinterventies) worden geformuleerd die de betrokkenheid van medewerkers en managers bij veranderingen positief beïnvloeden. Dit boek is bestemd voor managers, projectleiders en alle andere betrokkenen bij verandertrajecten in organisaties en die op zoek zijn naar vernieuwende inzichten en instrumenten om veranderprocessen beter te begrijpen en te begeleiden. Dr. mr. Truus Poels is partner en managementconsultant bij Ordina, oprichter van het Innovatieplatform Ritmiek van Organisatieverandering en gastdocent en -spreker voor diverse universiteiten en organisaties. Zij is voorzitter van de Stichting Innovatieplatform Ritmiek van Organisatieverandering en research fellow bij Prima Vera, Universiteit van Amsterdam (Faculteit Economie en Bedrijfskunde). De ritmiek van organisatieverandering betreft de beweging van organisatieveranderingen welke in 2006 onderwerp was van haar promotieonderzoek. Als manager heeft zij aan complexe en omvangrijke managementopdrachten gewerkt. Als deskundige partner/senior consultant heeft zij in een scala aan organisaties met succes verbeteren verandertrajecten begeleid. Als deskundige heeft zij bovendien in veel organisaties onderzoek en advisering naar werkbeleving en organisatiecultuur gedaan Ë xhstalcy582834z 801

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Wielrennen en wetenschap

Wielrennen en wetenschap 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 10:57 Pagina 3 Wielrennen en wetenschap dr. Tim Takken elsevier gezondheidszorg, maarssen 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 13:47 Pagina 4 Elsevier gezondheidszorg,

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum:

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum: Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1 Naam: Datum: Kies bij iedere vraag het antwoord dat het beste bij u past. Zet een cirkeltje om het antwoord dat het beste aangeeft hoe u

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching Cobi Brouwer Copyright: Uitgeverij boom/nelissen & Cobi Brouwer, 2011 Omslag: Marry van Baar Omslagfoto: Lex Olthof, Heeten

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Nooit meer burn-out!

Nooit meer burn-out! Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands Eerste druk, 2012 Tweede druk, 2013 Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

Ritmiek van organisatieverandering

Ritmiek van organisatieverandering Ritmiek van organisatieverandering ISBN10: 90 5972 146 2 ISBN13: 978 90 5972 146 3 Uitgeverij Eburon Postbus 2867 2601 CW Delft Tel.: 015 213 14 84 / Fax: 015 214 68 88 info@eburon.nl / www.eburon.nl Omslagontwerp:

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Musculoskeletale aandoeningen in de sport

Musculoskeletale aandoeningen in de sport Musculoskeletale aandoeningen in de sport 9357_Schouderaandoeningen.indd 1 06-10-2008 10:14:17 9357_Schouderaandoeningen.indd 2 06-10-2008 10:14:18 Musculoskeletale aandoeningen in de sport De schouder

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Het delict als maatstaf

Het delict als maatstaf Het delict als maatstaf Methodiek voor werken in gedwongen kader Anneke Menger Lous Krechtig Hoofdstuk 1 Wat is methodiek? Begeleidingscommissie: Mw. A. Andreas Beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

Ken- en stuurgetallen

Ken- en stuurgetallen Ken- en stuurgetallen personeelsmanagement subtitel staat hier etcetera benchmarkcijfers voor strategie en beleid editie 2011-2012 onder redactie van steven marshall en filip van den bergh in samenwerking

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Praktische toelichting op de UAV-GC 2005

Praktische toelichting op de UAV-GC 2005 Praktische toelichting op de UAV-GC 2005 prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis mr. A.Z.R. Koning Eerste druk s-gravenhage - 2015 Omslagfoto: De foto op het omslag is van het 3M gebouw gelegen aan de rechterzijde

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip + ONLINE CASE + ONLINE VRAGEN Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek Mariël Koopmans Marc Nieuwland Albert Trip Meer informatie

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie