Sappi Maastricht B.V. Nederland MILIEUJAARVERSLAG 2004

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sappi Maastricht B.V. Nederland MILIEUJAARVERSLAG 2004"

Transcriptie

1 Sappi Maastricht B.V. Nederland MILIEUJAARVERSLAG 2004

2

3 Sappi Maastricht B.V. De lucht blijft blauw

4 2 De lucht blijft blauw Dit milieujaarverslag van Sappi Maastricht B.V. draagt als thema de lucht blijft blauw. Dat onderwerp is uiterst actueel. In februari 2005 is immers het Verdrag van Kyoto officieel in werking getreden, zodat een groot aantal landen nu de plicht heeft om de uitstoot van schadelijke broeikasgassen aan banden te leggen. Ook Nederland zal ervoor moeten zorgen dat de uitstoot van CO 2 en NO x substantieel lager wordt. Die verplichting is niet alleen een zaak van de nationale regering, maar ook van elke burger en elk bedrijf.

5 3 De papierindustrie geeft daarbij een uitstekend voorbeeld, zegt mevrouw Karien van Gennip in het welkomstwoord van dit milieujaarverslag. De staatssecretaris weet waarover ze praat, want haar ministerie (van Economische Zaken) werkt nauw samen met de Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrikanten in een ambitieus project om het energieverbruik, en daarmee de uitstoot van broeikasgassen, substantieel terug te dringen. Meer daarover, en over de rol die Sappi Maastricht B.V. daarbij speelt, leest u verderop in dit document. Daarnaast worden ook andere projecten belicht in dit jaarverslag. Zoals de samenwerking tussen Sappi, NUTS en de gemeente Maastricht bij de tot-standkoming van een uniek stadsverwarmingsproject. En het verleggen van de aanvoerroute van calciumcarbonaat van de weg naar het water. Milieuwinst: tien tot vijftien vrachtwagens per dag. Al die projecten zijn natuurlijk niet pas in februari in gang gezet. Sappi Maastricht B.V. maakt deel uit van Sappi Limited, wereldmarktleider op het gebied van gecoat papier. Dat concern heeft zich al lang geleden gecommitteerd aan zogenaamd maatschappelijk verantwoord ondernemen, onder meer door voortdurend te streven naar betere prestaties op het gebied van milieu. In haar uitingen in relatie met het milieu toont Sappi dan ook wel de vlinder. Vlinders zijn niet alleen fragiel, maar ook erg afhankelijk van hun natuurlijke omgeving. Daardoor vormen ze een goede graadmeter voor de toestand van het milieu. Dat is de reden dat u in dit milieujaarverslag ook de dierentuin van Emmen zult aantreffen, of meer in het bijzonder: de vlinders uit de dierentuin. Kortom, van staatssecretaris tot stadsverwarming en van VNP tot vlinder: we hopen dat u dit jaarverslag weer met interesse zult lezen, zodat u daarna helemaal bijgepraat' bent over alle aspecten van het milieubeleid van Sappi Maastricht B.V.

6 4

7 5 Voorwoord Voor u ligt het milieujaarverslag van Sappi Maastricht B.V. Het is het derde verslag na de implementatie van het milieubeheersysteem EMAS. Wat is EMAS precies? Het Eco Management en Audit Schema (EMAS) is een zogenaamd communautair milieubeheer- en auditsysteem. Het systeem schept de voorwaarden om voortdurend verbeteringen te kunnen doorvoeren op het gebied van milieu. Organisaties kunnen eraan deelnemen op basis van vrijwilligheid, door zich bereid te verklaren om hun prestaties op milieugebied te verbeteren. Daarbij gaat EMAS in een aantal opzichten veel verder dan de officiële milieunorm ISO/EN ISO Het EMAS stelt de deelnemers voor drie belangrijke taken: - een milieuanalyse doorvoeren, - werknemers actief betrekken bij de uitvoering van het milieubeheer en milieu audit systeem, - het publiek en andere partijen op de juiste manier informeren. Het systeem is in 1995 opgezet door de EU. Het staat open voor alle lidstaten en voor de leden van de Europese Economische Ruimte (Noorwegen, IJsland en Liechtenstein). Elk bedrijf en elke overheidsdienst die ernaar streeft om zijn prestatie op milieugebied te verbeteren kan zich bij het EMAS aansluiten. Voor Sappi Maastricht B.V. is EMAS een middel om haar ambities op milieugebied vorm te geven op een wijze die herkenbaar en controleerbaar is. Het stelt ons bovendien voor de uitdaging om de lat nog hoger te leggen. Hoe deze ambities in harde cijfers en statistieken worden uitgedrukt leest u in dit milieujaarverslag 2004.

8 6 Inhoud Inleiding Dit milieujaarverslag van Sappi Maastricht draagt als thema de lucht blijft blauw. Dat onderwerp is uiterst actueel. In februari 2005 is immers het Verdrag van Kyoto officieel in werking getreden, zodat een groot aantal landen nu de plicht heeft om de uitstoot van schadelijke broeikasgassen aan banden te leggen. Sappi Maastricht werkt daar al jaren aan. De onderneming maakt deel uit van Sappi Limited, wereldmarktleider op het gebied van coated fine paper. Dat concern heeft zich al lang geleden gecommitteerd aan zogenaamd maatschappelijk verantwoord ondernemen, onder meer door voortdurend te streven naar betere prestaties op het gebied van milieu. Dit milieujaarverslag gaat over de resultaten die Sappi Maastricht het afgelopen jaar heeft geboekt op dit terrein. pagina 2-3 Maakindustrie verdient meer waardering Blauwe lucht, het thema van dit jaarverslag, staat niet alleen voor een schoon milieu maar ook voor een onbezorgde toekomst, zonder donkere wolken. Dat zegt Edward de Vries, algemeen directeur van Sappi Maastricht. Vanuit die visie koppelt hij milieumaatregelen waar dat mogelijk is aan de bedrijfseconomische voordelen die ermee te behalen zijn. De Vries wijst erop dat de maakindustrie de afgelopen decennia een relatief schone high tech sector is geworden. Daarom vindt hij het jammer om te merken dat bedrijven als Sappi Maastricht voor de lokale overheden nauwelijks mee lijken te tellen. Kennelijk zijn we niet sexy, zoals bijvoorbeeld de life sciences en biotechnologie dat wel zijn. pagina 8-11 Kyoto is pas het begin De inwerkingtreding van het Kyoto-protocol in februari dwingt Europa om de uitstoot van CO 2 terug te dringen. Overheid en bedrijfsleven moeten daarbij als partners samenwerken, vindt staatssecretaris Van Gennip van Economische Zaken. Want Nederland heeft het bedrijfsleven nodig, maar bedrijven moeten zich ook bewust zijn van hun verantwoordelijkheden. Het Nederlandse bedrijfsleven hoeft van haar geen eenzame kopgroep te vormen in Europa, maar één stap vooruitlopen op de muziek: dat mag wel. De Nederlandse papierindustrie geeft daarbij volgens haar een uitstekend voorbeeld. pagina Industriële restwarmte voor huishoudelijk gebruik Dat bedrijven hun restwarmte benutten voor andere doeleinden is niet nieuw. Wel nieuw is dat de restwarmte van industriële processen buiten de onderneming wordt gebruikt voor het verwarmen van huizen en kantoren. Dat laatste is het doel van het stadsverwarmingsproject dat na jaren voorbereiding nu concrete vormen aanneemt. Met de restwarmte van Sappi zullen straks 1500 woningen in de nieuwe wijk Belvèrde worden verwarmd. Daarnaast wordt er warmte geleverd aan het nieuwe stadskantoor Mosaforum en een gasexpansie-installatie. Een uniek project, vertelt Pascal Voncken van energieleverancier NUTS, dat alleen mogelijk was omdat Sappi zo dicht tegen de stad aan ligt. pagina Kyoto niet te realiseren zonder warmte-kracht Sappi Maastricht levert een belangrijke bijdrage aan het milieu met de warmte-krachtcentrale (WKC), die wordt geëxploiteerd in een joint venture met energieleverancier Essent. Dankzij deze, en andere WKC s zal Nederland beter kunnen voldoen aan de strenge milieunormen die we hebben afgesproken in het verdrag van Kyoto. Dat zegt Karel de Blok, directeur bij Essent. Daarom is het volgens hem noodzakelijk dat het ministerie van Economische Zaken snel een lange-termijnvisie formuleert met betrekking tot de steun die het wil verlenen aan deze energievorm. Dan kan Essent ook in een geliberaliseerde energiemarkt verdergaan met het investeren in nieuwe WKC s. pagina 18-21

9 7 Vijftig procent minder energie in vijftien jaar Een halvering van het energiegebruik in de productieketen voor papier. Dat is de ambitieuze doelstelling van het project Energietransitie Papierketen. Dit project is opgezet door de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken (VNP) in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken. Volgens VNPsecretaris Marco Mensink is het project bedoeld om de papiersector in Nederland innovatiever te maken, door de partijen samen na te laten denken over nieuwe concepten. Dat is niet alleen belangrijk voor het milieu maar ook voor de concurrentiekracht van onze papierindustrie. pagina Maatwerkschip van Omya vervangt vrachtwagens Sappi Maastricht verwerkt jaarlijks ongeveer ton calciumcarbonaat in haar papier. Tot voor kort leverden tien à vijftien vrachtwagens per dag het materiaal af bij de fabriek in Maastricht. Sinds maart gebeurt dit echter met behulp van een schip dat speciaal voor dit doel werd gebouwd door leverancier Omya. Volgens Daniel Reuss, marketing manager bij Omya, illustreert het project de gedeelde milieuvisie van Omya en Sappi Maastricht. Reuss: Hoewel het betrekkelijk lang zal duren voordat Sappi en wij de kosten zullen hebben terugverdiend, heeft het nut van dit bootproject eigenlijk geen moment ter discussie gestaan. pagina Dierenpark Emmen Ook Dierenpark Emmen zet zich in voor een duurzame ontwikkeling van het milieu. Dit is onder meer zichtbaar in de vlindertuin van het dierenpark. De duizenden vlinders, die hier leven, zijn niet alleen fragiel maar ook erg afhankelijk van hun natuurlijke omgeving. Dit maakt vlinders tot goede graadmeters voor het milieu. In de vlindertuin van Emmen wordt biologisch verantwoord een juiste leefomgeving gecreëerd. Dat is nodig ook, want de vlinderstand in Nederland is de afgelopen decennia sterk achteruit gegaan. pagina English summary pagina 34 Milieubeleid Sappi pagina 36 Milieudoelstellingen, taakstellingen en prestaties Sappi pagina 42 Verklaring milieuverificateur pagina 53 Organisatie, activiteitenoverzicht pagina 54 Begrippenlijst pagina 56

10 8 Maakindustrie verdient meer waardering Blauwe lucht staat niet alleen voor een schoon milieu maar ook voor een onbezorgde toekomst, zonder donkere wolken. Dat zegt Edward de Vries, algemeen directeur van Sappi Maastricht B.V. Vanuit die visie koppelt hij milieumaatregelen waar dat mogelijk is aan de bedrijfseconomische voordelen die ermee te behalen zijn.

11 9 Voor Sappi in het algemeen, en voor Sappi Maastricht B.V. in het bijzonder geldt dat succesvol ondernemen berust op de drie pijlers People, Planet en Prosperity. Alleen door naast een winstdoelstelling ook oog te hebben voor mensen en milieu kan de continuïteit van een industrie als de onze immers worden gegarandeerd. Edward de Vries Sappi Maastricht B.V. presenteert dit jaar opnieuw een uitgebreid milieujaarverslag, terwijl de wettelijke verplichting daarvoor niet meer bestaat. Waarom? Je maakt zo n jaarverslag niet omdat het moet, maar omdat je het wilt. Bij het concern Sappi bestaat een duidelijke visie op het onderwerp people, planet, prosperity. Een visie die inhoudt dat winst niet het enige oogmerk is, maar dat je ook oog hebt voor de sociale en de milieu-aspecten van je onderneming. Die centrale visie van het concern wordt hier bij Sappi Maastricht B.V. vertaald in hele concrete projecten met een meetbaar resultaat. Enerzijds zijn we daar als mens en als burger van Maastricht trots op, anderzijds hopen we ook dat een dergelijke strategie ons voordelen oplevert. Daar doe ik helemaal niet geheimzinnig over. Vandaar dat we alle reden hebben om door middel van dit jaarverslag te laten zien waar we hier mee bezig zijn. Het thema van dit jaarverslag is De lucht blijft blauw. Welke associaties roept dat bij u op? Het eerste waar je bij een papierfabriek dan aan denkt zijn de dikke witte rookwolken die uit de pijpen komen. De paradox is echter dat juist die zichtbare rook in feite volkomen onschuldige waterdamp is. Niet schadelijker dan een regenwolk of een mistbank. Waar je als papierfabriek echter niet omheen kunt, is je energieverbruik. De opwekking van energie heeft uitstoot van schadelijke broeikasgassen tot gevolg, gassen die de lucht op de lange termijn alleen maar blauwer maken, maar dan in negatieve zin. Op dat terrein ligt er voor ons wel een belangrijke taak, zeker in het licht van het Verdrag van Kyoto dat beoogt de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Die taak hebben we al jaren geleden serieus opgepakt en dat doen we nog steeds. Dit hele milieujaarverslag staat er in feite bol van, met artikelen over de

12 10 warmtekrachtkoppeling, het stadsverwarmingsproject en het plan van onze branchevereniging VNP om het energieverbruik op onze eindproducten in 15 jaar met 50 procent terug te brengen. Dat project wordt van harte gesteund door het ministerie van Economische Zaken, vandaar dat we blij zijn dat ook staatssecretaris mevrouw van Gennip bereid was om een bijdrage te leveren aan ons jaarverslag. En de goederenspoorlijn Maastricht-Lanaken? Daarmee gaat het erg goed. Het bestuurlijke proces en de financiering vorderen gestaag. Sappi Maastricht B.V. en Sappi Lanaken betalen elk 5,3 miljoen euro voor de aanleg van een laad- en losperron, terwijl verschillende Belgische en Nederlandse overheden bijna 20 miljoen euro op tafel leggen voor het herstel van de oude spoorlijn. Zowel Sappi Maastricht B.V. als Sappi Lanaken zullen hun gereed product dan niet meer met vrachtwagens, maar met de trein afvoeren naar de verschillende distributiecentra in Europa. Volgens de huidige plannen zullen de eerste treinen, of shuttles, begin 2007 gaan rijden. Dat is goed nieuws voor ons omdat we daardoor eindelijk de ruimte krijgen voor een betere logistieke inrichting van ons productieproces. Maar het is vooral ook goed nieuws voor de stad Maastricht. Bedenk wel dat er op dit moment zo n zeventig á tachtig vrachtwagens per dag nodig zijn om het geproduceerde papier af te voeren. Die belasten niet alleen het verkeersnetwerk rond Maastricht, maar ook hun uitstoot is veel hoger dan die van de trein. Volgens onze berekeningen levert dit kleine spoorlijntje het Europese continent daardoor jaarlijks een uitstootbesparing op van 16 ton koolmonoxide, ton kooldioxide, 8 ton vluchtige organische stof en 81 ton stikstofoxide. Dus als je over blauwe lucht praat dan gaat het hier om een substantiële verbetering.

13 11 Dat is niet alles wat uit Maastricht verdwijnt. Een paar grote industriële ondernemingen hebben onlangs hun sluiting aangekondigd. Wat is uw visie op de toekomst van de industrie in deze stad? Ik vind het jammer dat het oordeel over de maakindustrie in Maastricht nog altijd lijkt te zijn gebaseerd op de situatie van de jaren zestig en zeventig. Vervuiling was toen een probleem waar industriële bedrijven zonder meer debet aan waren. Maar er is ontzettend veel gebeurd sinds die tijd. Productieprocessen zijn gemechaniseerd, gerobotiseerd en mede daardoor veel schoner en veiliger geworden. Daarom vind ik het jammer om te merken dat de maakindustrie voor de lokale overheden nog altijd nauwelijks meetelt. Kennelijk zijn we niet sexy, zoals bijvoorbeeld de life sciences en biotechnologie dat wel zijn. Misschien realiseren mensen zich wel onvoldoende dat een bedrijf als het onze een grote researchafdeling heeft en dat hier cutting edge technologieën worden toegepast en zelfs ontwikkeld. Maar ook dat we opdrachtgever zijn voor een hele serie bedrijven op het gebied van computergestuurde technieken en andere, vaak hoogwaardige, vormen van dienstverlening. En ook economisch is onze rol in een middelgrote stad als Maastricht niet te verwaarlozen. Terugkomend op het thema: blauwe lucht betekent voor mij ook: een onbezorgde toekomst, zonder donkere wolken aan de hemel. Maar om zo n blauwe lucht voor een stad als Maastricht te kunnen blijven garanderen moet de schoorsteen wel blijven roken.

14 12 Kyoto is pas het begin Het Kyoto-protocol is in februari in werking getreden. De wereldwijde milieuafspraken die in dat verdrag zijn gemaakt, worden nu definitief van kracht, en ik denk dat we allemaal reden hebben om dat toe te juichen. Door mevrouw ir. C.E.G. van Gennip MBA staatssecretaris van Economische Zaken Dat betekent immers dat we nu kunnen beschikken over de instrumenten waarmee we kosteneffectief de klimaatproblemen kunnen aanpakken. De inwerkingtreding van het verdrag betekent echter niet dat onze problemen nu opgelost zijn. Het is slechts de eerste stap van een traject dat ons nog veel inspanning zal kosten. Dat begint met ervaring opdoen en hopelijk de coalitie uitbreiden, want nog altijd ontbreken een paar belangrijke handtekeningen onder het document. Eén van de meest ingrijpende onderdelen van het Kyoto-protocol gaat over de emissie van broeikasgassen. Zo zal de CO 2 -uitstoot met 6 procent omlaag moeten. Europa probeert daarin een voorbeeldrol op zich te nemen, door onverwijld maatregelen te nemen waarmee deze doelstellingen ook daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd. Deels doet het ministerie van Economische Zaken dat met projecten in het buitenland, waarmee we CO 2 -besparingen kunnen realiseren tegen lage kosten. Maar ook in Nederland zelf zullen we ervoor moeten zorgen dat de industrie de uitstoot van CO 2 verlaagt. Om dat te bereiken hebben we in nauwe samenwerking met de Nederlandse industrie een nationaal allocatieplan opgesteld, waarin de beperkte emissierechten verdeeld worden over de hele Nederlandse industrie.

15 13 De papierindustrie heeft een constructieve rol gespeeld in dat hele traject. Het is bekend dat binnen de papierindustrie, dus ook bij Sappi Maastricht B.V., de gevolgen van energieverbruik voor het klimaat een belangrijk aandachtspunt zijn. Dankzij vele innovaties heeft de sector een efficiencyverbetering van 23 procent gerealiseerd in de afgelopen tien jaar. Dat is geweldig voor het milieu maar ook geweldig voor de bedrijven zelf. Want de kracht van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) zit in de vele voordelen die het biedt. Zo levert een vermindering van het energieverbruik niet alleen winst op voor het milieu, maar ook een belangrijke kostenreductie voor de onderneming. Verder kan het bedrijf zich met MVO op een gunstige manier in de markt profileren en zorgt het voor gemotiveerde medewerkers. En tenslotte kan milieutechnologie ook zelf economische waarde krijgen, wanneer andere landen de hier ontwikkelde innovaties willen overnemen. Zoals China, dat op dit moment naarstig op zoek is naar middelen om zijn industrie een grote schoonmaak te geven. Bij onze missie om de CO 2 -uitstoot terug te dringen moeten de overheid en de industrie als partners samenwerken, om de eenvoudige reden dat we op elkaar zijn aangewezen. Nederland heeft industrie nodig. Zonder industrie verdienen we geen geld om verpleegsters, politieagenten en onderwijzers te betalen. Dat betekent dat je als overheid een goed ondernemersklimaat moet scheppen. Aan de andere kant heeft een bedrijf niet alleen rechten maar ook plichten en verantwoordelijkheden, en daarbij speelt de overheid een belangrijke rol. Een van die verantwoordelijkheden is nagaan wat de effecten van je onderneming zijn op je omgeving. En op welke manier je de negatieve effecten het beste kunt minimaliseren. Wat mag je daarbij vragen van het bedrijfsleven? Als staatssecretaris vind ik dat we in de wereld wel een beetje voor de muziek mogen uitlopen, maar niet tien stappen. Onredelijke milieueisen jagen het bedrijfsleven onvermijdelijk op zoek naar plaatsen waar ze nog wel in de maat kunnen lopen. Maar die ene stap, dat mag wel. Dat moet in bepaalde gevallen zelfs, omdat we het verplicht zijn aan onszelf, onze omgeving en aan toekomstige generaties. En de Nederlandse papierindustrie geeft ons daarbij een uitstekend voorbeeld.

16 14 Iedereen krijgt bij ons de ruimte Willy Simon Leon Zegwaard Wally Goessens Relatief kleine ingreep leidt tot grote besparing Leon Zegwaard werkt al bij Sappi sinds Momenteel is hij aan papiermachine 5 (PM5) in opleiding tot algemeen bedieningsman. Daarnaast is hij betrokken bij een zogenaamd Cost of Quality-project. Je kunt dat een beetje vergelijken met de ideeënbus van vroeger, zegt hij. Toen beschreef je een idee en moest vervolgens afwachten of er iets mee gebeurde. Nu worden er projectteams samengesteld van mensen op de werkvloer die samen bekijken waar verbeteringen in het productieproces mogelijk zijn. Vervolgens zijn wij zelf ook degenen die oplossingen aandragen en ze laten uitvoeren. Daarbij kan het gaan om kwaliteitsverbeteringen, kostenbesparingen, veiligheid en/of het milieu. Het project waar Zegwaard bij betrokken is, biedt zowel milieu- als kostenvoordelen. De casus is als volgt: het gebruikte water van de papiermachines wordt opgevangen in witwaterbakken. Van daaruit wordt het weer naar de pulpers gevoerd die de papiermachines voeden. Dat hergebruik levert een waardevolle besparing op. Alleen zat er een kink in de kabel, vertelt Zegwaard. De PM5 en de PM6 delen samen één witwaterbak. Maar ruim tien procent van de tijd worden op de PM5 zogenaamde nat- sterke papiersoorten gemaakt, die bijvoorbeeld gebruikt worden voor de etiketten op frisdrank- en bierflessen. Daarvoor zijn hulpstoffen nodig die absoluut niet in het systeem van de PM6 mogen komen. Het afvalwater (witwater) moest tijdens de productie van deze papiersoorten dan ook worden afgevoerd en in plaats daarvan werd de pulper aangevuld met vers water. Dat betekende vooral energieverlies: het nieuwe water met een gemiddelde temperatuur van 14 graden moest worden opgewarmd tot ongeveer 45 graden, terwijl het afgevoerde water wel de juiste temperatuur had. Door de situatie ter plekke goed te bestuderen en vervolgens een paar leidingen te verleggen, heeft het projectteam ervoor gezorgd dat de gezamenlijke pulper nu wordt gevoed door een andere witwaterbak. Het restwater van de PM5 kan daardoor gewoon worden hergebruikt. Een eenvoudig ingrijpen dat tot een relatief grote besparing leidt, aldus Zegwaard. Voor het milieu èn onze energierekening.

17 15 Kolengestookte centrale lijkt wel ander tijdperk Wally Goessens is werktuigkundige bij de warmte-krachtcentrale die in het gezamenlijke bezit is van Sappi en energieleverancier Essent. In deze aardgasgestookte centrale wordt warmte en energie opgewekt voor de papierfabricage. Daarnaast levert de centrale energie aan Essent. De combinatie van warmte en kracht zorgt ervoor dat het aardgas bijna tweemaal zoveel rendement oplevert dan in een gewone centrale. Als werktuigkundige zit Goessens achter de knoppen van de centrale regelkamer en zorgt ervoor dat alle processen zo optimaal mogelijk verlopen. Het is mijn taak, en die van mijn collega s, om de centrale zo rendabel mogelijk te laten draaien. Maar ik let er ook op wat de centrale allemaal uitstoot. Zo mag het koelwater niet boven een bepaalde temperatuur uitkomen. En ook kan ik de uitstoot van NO x beïnvloeden met de instellingen van de stoominjectie op de gasturbine. Goessens begon zijn loopbaan bij een kolengestookte elektriciteitscentrale. Daar ging het er eigenlijk alleen maar om zoveel mogelijk vermogen op te wekken. Met de restwarmte werd helemaal niets gedaan. Als je dat vergelijkt met de manier waarop we hier werken dan lijkt dat bijna een ander tijdperk. En misschien was het dat ook wel. In de warmte-krachtcentrale wordt voortdurend gekeken hoe het rendement van de centrale verder verhoogd kan worden. Op dat terrein zijn de laatste jaren vooral veel resultaten geboekt met automatisering, vertelt Goessens. Bij de handmatige bediening van de stoomturbine waren er in het verleden altijd momenten dat er teveel stoom werd geproduceerd. Nu de regeling is geautomatiseerd zie je dat de stroomproductie beter is afgestemd op de vraag vanuit de fabriek. Dat heeft volgens hem een behoorlijke besparing opgeleverd. Nadenken over dit soort oplossingen is volgens Goessens niet meer iets wat je erbij doet. Het behoort gewoon tot je werk. Het Verdrag van Kyoto is bekend op de werkvloer. Simon weet dat het bedoeld is om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Een goede zaak, vindt hij zelf. De opwarming van de aarde is iets wat we met z n allen moeten voorkomen. Maar tegelijkertijd heeft hij wel moeite met het feit dat sommige landen zich buiten het verdrag hebben geplaatst. Het mag eigenlijk niet zo zijn dat wij investeren in allerlei maatregelen om de uitstoot terug te dringen, terwijl landen in Oost-Europa, China en de Verenigde Staten lekker hun eigen gang gaan. Dat is toch een beetje dweilen met de kraan open. Hij hoopt echter dat ook deze landen op termijn hun verantwoordelijkheid nemen. Willy Simon beschouwt zichzelf als een natuurmens. De twaalf kilometer die zijn huis scheiden van zijn werk legt hij het liefst op de fiets af en hij wandelt dagelijks met de hond. Ik vind het heerlijk om onderweg te zijn in de natuur, en daarbij vogels en andere dieren tegen te komen. Je moet er niet aan denken dat dat op de een of andere manier verloren gaat. Het gaat tenslotte ook om de toekomst van de jeugd. Het gaat om de toekomst van de jeugd Als hoofdoperator van papiermachine 6 (PM6) heeft Willy Simon zo n zes à zeven mensen onder zich. Voor hem is het vanzelf-sprekend dat hij nieuwe medewerkers wijst op hun verantwoordelijkheid om zuinig om te gaan met zaken als energie en water. In dat opzicht is er behoorlijk wat veranderd sinds 1961, toen ik hier zelf begon als een jong menneke.

18 16 Pascal Voncken Industriële restwarmte voor huishoudelijk gebruik Dat bedrijven hun restwarmte benutten voor andere doeleinden is niet nieuw. Wel nieuw is dat de restwarmte van industriële processen buiten de onderneming wordt gebruikt voor het verwarmen van huizen en kantoren. Dat laatste is het doel van het stadsverwarmingsproject dat na jaren voorbereiding nu concrete vormen aanneemt. Projectleider Pascal Voncken vertelt over de samenwerking tussen Sappi, gemeente en Nuts. Een belangrijke manier om CO 2 te besparen is: de warmte voor het industriële proces efficiënter gebruiken. Sappi heeft dat bijvoorbeeld bereikt door een warmtekrachtcentrale in het productieproces te plaatsen, zodat het rendement van het aardgas al sterk wordt verhoogd. Maar nog altijd blijft er restwarmte over. Warmte die wordt afgestaan aan het Maaswater, waardoor de energie die moest worden gebruikt voor de opwekking ervan in feite verloren is gegaan. In de jaren negentig ontstonden er ambitieuze plannen om die restwarmte effectief te gebruiken voor doeleinden buiten het fabrieksterrein. Een nadeel van de Sappi-lokatie, de nabijheid van een bevolkingscentrum, werd nu ineens op Cruyffiaanse wijze omgebogen naar een voordeel: zou de restwarmte van Sappi niet kunnen worden gebruikt om de nieuw te bouwen wijk Belverdère te voorzien van een milieuvriendelijk stadsverwarmingssysteem?

19 17 De eerste plannen Projectleider Pascal Voncken van de Maastrichtse energieleverancier Nuts, is al vanaf het begin bij het project betrokken. Volgens hem werd het plan voor het eerst geopperd door de adviesbureau s, die in opdracht van de gemeente keken naar de mogelijkheid van milieuvriendelijk energiegebruik voor de wijk Belverdère. Dat was al in het begin van de jaren negentig, toen de eerste plannen voor de nieuwe wijk alleen nog in kladversie bestonden. Het idee was nieuw en prikkelend, aldus Voncken. Het gebruik van industriële restwarmte voor woningen was bij mijn weten nog niet eerder vertoond. Maar hier leek de mogelijkheid zich serieus aan te dienen. Nadat een vervolgstudie ook positief uitpakte, en Sappi had laten weten zijn restwarmte wel voor dit doel te willen aanwenden, werd in 1998 een projectgroep ingesteld met mensen van Nuts, Sappi en de gemeente Maastricht. Wat de leden van die projectgroep nog niet wisten, was hoe lang en moeilijk de weg zou zijn die ze nog af te leggen hadden. Gasexpansieproject Al snel kwam de projectgroep tot de conclusie dat het verwarmen van Belverdère niet voldoende zou zijn. Het project was namelijk alleen financierbaar met een bijdrage van het CO 2 -reductieplan, een subsidie van het ministerie van Economische Zaken. Maar om daarvoor in aanmerking te komen moest er meer energie worden bespaard dan in Belvedère mogelijk was. Dat leidde ertoe dat we verder gingen kijken waardoor de twee andere doelbestemmingen in zicht kwamen: het Mosaforum en het gasexpansieproject. Bij Mosaforum gaat het om het verwarmen (en s zomers koelen) van het nieuwe stadskantoor van de gemeente Maastricht. Het gasexpansieproject is van een heel andere kaliber, vertelt Voncken. Gasexpansie is nodig wanneer je aardgas van de hoofdleiding aftapt om het te distribueren voor huishoudelijk gebruik. Je moet daarbij een drukverschil van 40 bar naar 4 bar overbruggen. Daarbij zet het gas uit, vandaar het woord expansie. Bij dit proces komt volgens Voncken energie vrij die kan worden benut om elektriciteit op te wekken. Het nadeel is echter dat het gas dan te koud wordt om te gebruiken. Het opwarmen ervan zou zeker zoveel energie kosten als je hebt opgewekt. De Sappiwarmte biedt volgens hem echter uitkomst. Wanneer je die laagwaardige warmte gebruikt om het gas op te warmen kun je met de hoogwaardige energie van het expansieproces elektriciteit opwekken, aldus Voncken. Dat levert per saldo een reductie van de CO 2 -uitstoot op. Sappi is er klaar voor Maar dit was niet de enige uitdaging waarmee het projectteam te maken kreeg. Het project bleek bijvoorbeeld kostbaarder dan oorspronkelijk werd verondersteld, omdat er als backup een kleine centrale moest worden gebouwd. Verder bleek het aftappen van de restwarmte bij Sappi ervoor te zorgen dat de warmtekrachtcentrale minder vermogen produceerde. Daardoor zouden de kosten omhoog gaan en het CO 2 -rendement dalen. Maar ook dat probleem kon met een technisch ingrijpen worden opgelost. En dan was er natuurlijk nog het hele politieke, bestuurlijke en financiële traject. Vergunningen, grondaankopen, subsidieaanvragen noem maar op. Bij een baanbrekend project als dit, lijkt het alsof helemaal niets vanzelf gaat, aldus Voncken. Maar na alle obstakels is het project nu zover dat de vaart erin komt. Sappi is er al klaar voor. De rookgaswisselaar die nodig is om de warmte af te tappen is geplaatst en klaar om zijn werk te doen. De warmte van Sappi zal het eerst worden ingezet voor het gasexpansieproject, waarvoor de installatie nu in aanbouw is. Vervolgens zal het Mosaforum worden aangesloten en tenslotte zal ook tijdens de bouw van Belverdère de infrastructuur worden aangelegd die nodig is om de warmte van Sappi naar zeker 1500 woningen van de nieuwe wijk te brengen. Samenwerking succesfactor Ondanks de vele moeilijkheden kijkt Pascal Voncken positief terug op het project. Vooral de samenwerking tussen gemeente, Sappi en Nuts binnen het projectteam was volgens hem een belangrijke succesfactor. Er bestond een enorme vastberadenheid om dit project tot een goed einde te brengen. Die kwam voort uit het basisidee dat we met iets goeds bezig waren. Zonder die overtuiging zou ongetwijfeld meerdere malen de stekker eruit getrokken zijn. Maar gelukkig hebben we de rug recht gehouden. Inmiddels is er ook belangstelling getoond voor het project door een partij in Rotterdam. Maar volgens Voncken is het lastig om dit concept elders toe te passen. Je hebt een korte afstand nodig tussen de bron van de warmte en het doelgebied. En dat vind je niet overal. De omstandigheden hier waren uniek, en daar hebben we op een uiterst zinvolle manier gebruik van gemaakt.

20 18 Kyoto niet te realiseren zonder warmte-kracht Een belangrijke bijdrage aan het milieu levert Sappi Maastricht B.V. met de warmte-krachtcentrale (WKC), die wordt geëxploiteerd in een joint venture met energieleverancier Essent. De WKC levert warmte en elektriciteit waardoor aardgas met een 2x zo hoog rendement wordt benut. Dankzij deze, en andere WKC s zal Nederland beter kunnen voldoen aan de strenge milieunormen die we hebben afgesproken in het Verdrag van Kyoto. Dat zegt Karel de Blok, directeur bij Essent. Karel de Blok

21 19 Als gevolg van Kyoto is Nederland bezig om uiterlijk in 2012 de emissie van CO 2 met 40 miljoen ton te verminderen. Zonder de warmte-krachtcentrales van de Nederlandse industrie zou dat getal minstens een derde hoger zijn, aldus De Blok. Op het gebied van warmte-kracht is Essent volgens hem veruit de grootste speler op de Nederlandse markt en een van de grootste spelers in Europa. Van Nederlandse warmte-krachtcentrales die samen zo n 7000 à 8000 megawatt aan elektriciteit opwekken, heeft Essent over ongeveer een derde (mede)zeggenschap. Alleen, of, zoals in het geval van de WKC Maastricht, in een joint venture met een andere onderneming. Liberalisering Juist vanwege de enorme bijdrage van warmte-kracht aan de Kyoto-doelstellingen valt het volgens De Blok te betreuren dat deze vorm van schone energie het de laatste jaren zo moeilijk heeft. De oorzaak ligt in de liberalisering van de energiemarkt. Voorheen was er altijd een koppeling tussen de prijs van de grondstof, meestal aardgas, en de prijs van elektriciteit. Bij een bovengemiddeld rendement kon je als centrale zelfs rekenen op extra inkomsten wanneer de brandstofprijzen omhoog gingen. Tevens was de vaste vermogensvergoeding erg gunstig. Maar de liberalisering heeft aan die vastgelegde koppeling een eind gemaakt. Daarbij deed zich volgens De Blok het probleem voor dat de aardgasmarkt nièt liberaliseerde. In theorie wel, maar in de praktijk zit je vast aan één transporteur die in hoge mate de prijzen kan bepalen. Daardoor ontstond de situatie dat de prijzen voor elektriciteit daalden, terwijl de aardgasprijzen stegen. Het gevolg was dat het financiële rendement van warmte-kracht, dat tot die tijd altijd een economisch succes was geweest, plotseling sterk onder druk kwam te staan. Steun van het ministerie Voor de producenten van warmte-kracht, Essent voorop, was dat reden om in Den Haag aandacht te vragen voor hun probleem. Het zou immers van de gekke zijn wanneer dure

22 20 warmte-krachtcentrales de stekker eruit zouden moeten trekken, terwijl de regering op andere plaatsen handenvol geld uit zou moeten geven om de uitstoot van CO 2 te beperken. We noemen het een lobby, maar eigenlijk ging het om een bewustmakingsproces, aldus De Blok. Zo van kijk eens: Nederland wil schone energie, maar wij bieden dat al jaren. En dat dreigt nu juist te verdwijnen. Het ministerie van Economische Zaken erkende daarop al snel dat warmte-kracht onontbeerlijk is bij het behalen van de Kyoto-doelstellingen, de minister had bij zijn plannen zelfs gerekend op een groei van de capaciteit. Toen dat eenmaal duidelijk werd, is er in 2001 een beloning ingesteld voor elektriciteit afkomstig uit warmte-kracht. Te weinig zekerheid De steun van het ministerie was net voldoende om de WKC van Sappi Maastricht B.V. in bedrijf te houden, maar niet om de capaciteit landelijk te laten toenemen. Vele, vooral kleinere, WKC s moesten zelfs worden gesloten. De Blok: De minister had gekozen voor een ad hoc-regeling die jaarlijks opnieuw moest worden vastgesteld. Voor de bouw van nieuwe kapitaalintensieve centrales, waar afschrijvingsperiodes van tien, vijftien jaar mee gemoeid zijn, bood die regeling te weinig zekerheid. Pas nu lijkt het tij te keren. Recentelijk is er een methode ontwikkeld waarmee kan worden bepaald hoeveel CO 2 er precies wordt bespaard met de productie van warmte-kracht. Daarom kan nu eindelijk worden ingezet op een regeling voor de lange termijn. De Blok: Na enig recentelijk geharrewar over de hoogte van de bedragen heeft de Tweede Kamer dat nu ook nadrukkelijk als opdracht aan minister Brinkhorst meegegeven: ontwikkel nu eens die lange-termijnvisie op basis waarvan de warmtekrachtkoppeling eindelijk weer kan toenemen en daarmee een bijdrage kan leveren aan onze milieudoelstellingen. Best in class Voor Essent zou een dergelijke visie zeer welkom zijn, benadrukt De Blok. Wij hebben een aantal projecten noodgedwongen in de ijskast gezet omdat de investering in de huidige marktomstandigheden eenvoudigweg te risicovol is. Maar we zouden er graag weer mee aan de slag gaan. Zoals we nu ook al nieuwe WKC s bouwen in België, waar wel een overheidsgarantie voor tien jaar wordt afgegeven. Maar Essent kan dat niet alleen. We zullen toch industriële partners nodig hebben. Wat dat betreft mag Sappi Maastricht B.V. wel als een voorbeeld genoemd worden, aldus De Blok. Het bedrijf is wat mij betreft best in class wanneer het gaat om een efficiënt energiegebruik. De toepassing van warmte-krachtkoppeling vormt hiervoor de basis. Sappi Maastricht B.V. toont een grote toewijding aan de milieu-aspecten van deze energievorm. Dat is best bijzonder omdat het bedrijf als onderdeel van het Sappi-concern toch ook streng op haar kostenstructuur wordt afgerekend. In de warmte-krachtcentrale hebben Essent en Sappi Maastricht B.V. elkaar gevonden en zie ik ook geen enkele belemmering voor onze samenwerking in de toekomst.

23 21

24 22 Vijftig procent minder energie in vijftien jaar Over 15 jaar zullen een vel papier, een kartonnen doos en het papier van het jaarverslag dat voor u ligt de helft minder aan energie hebben gekost dan nu het geval is. Dat althans is de ambitieuze doelstelling van het project Energietransitie Papierketen, dat is opgezet door de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken (VNP) in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken. Volgens VNP-secretaris Marco Mensink is het project bedoeld om de papiersector in Nederland innovatiever te maken, door de partijen samen na te laten denken over nieuwe concepten. Dat is niet alleen belangrijk voor het milieu maar ook voor de concurrentiekracht van onze papierindustrie.

25 23 De economie globaliseert en de papierindustrie is daarop geen uitzondering. Meer dan tachtig procent van de Nederlandse papierproducenten is inmiddels in handen van Europese concerns. Dat geeft ze een sterke basis om te kunnen investeren en een sterke marktpositie te veroveren, maar het schept tegelijkertijd een bedreiging. Een concerndirectie kan immers besluiten om de productie naar een ander land te brengen omdat de kosten daar bijvoorbeeld lager zijn, of om andere redenen. Enkele jaren geleden gaf één van die beslissingen de VNP aanleiding om zich zorgen te maken, vertelt Marco Mensink. Het bleek namelijk dat er in het Belgische Langebrugge, net over de grens, een nieuwe fabriek gebouwd zou worden, die Nederlands oud papier als voornaamste grondstof zou gaan gebruiken. Waarom was er niet voor Nederland zelf gekozen? Die vraag was voor de VNP reden om een studie te maken van de vestigingsfactoren in ons land. Mensink: Wat bleek? Marco Mensink De Nederlandse papierindustrie is volgens de grote concerns flexibel, taalvaardig, bezig met de nieuwste ontwikkelingen, een voorloper op het gebied van energie en milieu, maar zal het op loonkosten niet winnen van de buitenlandse concurrentie. Wat wel openingen biedt is een ander belangrijk kostenonderdeel van papier: energie. De olieprijs, en daaraan gekoppeld de gasprijs, stijgt en daar heeft elke papierproducent in de wereld mee te maken. Dat geeft ons de mogelijkheid om, door gebruik te maken van onze innovatiekracht, een concurrentievoordeel te behalen. Die conclusie van de VNP viel samen met een campagne van het ministerie van Economische Zaken om te komen tot een duurzamere energiehuishouding. En zo werd het project Energietransitie Papierketen geboren. Minister Brinkhorst juryvoorzitter Het doel van het project is een halvering van het energieverbruik voor eindproducten in De toevoeging voor eindproducten betekent dat we voorbij de grens van onze eigen sector kijken, vertelt Mensink. Bedenk wel dat de Nederlandse papierindustrie tussen 1980 en 2000 zelf al een reductie van 50 procent op het energieverbruik voor de papierfabricage heeft weten te realiseren. Nog eens 50 procent eraf op eigen kracht is niet realistisch, daarom kijken we dit keer naar de hele keten van de papierfabricage: leveranciers van grondstoffen, logistieke dienstverleners, noem maar op. Het gaat dus niet alleen om technische innovatie, maar ook om de vraag: hoe kun je processen en logistieke verbindingen slimmer organiseren zodat je er minder energie voor nodig hebt? Om dat voor elkaar te krijgen is er meer nodig dan een brainstormsessie in een hutje op de hei, zo realiseerde de VNP zich terdege. Daarom hebben we ervoor gekozen om mensen van buiten naar de sector te laten kijken, wat hopelijk zal leiden tot nieuwe gezichtspunten en frisse ideeën, aldus Mensink. We hebben twee teams samengesteld: een team van wetenschappers,

26 24 onder leiding van prof.dr. Wijnen van de TU Delft. En een team van consultants, onder leiding van de Fin Petri Vasara, die principal is bij Jacko Pöyry Consulting, het meest bekende papierconsultancybureau ter wereld. De twee teams strijden tegen elkaar bij het ontwikkelen van innovatieve oplossingen die het doel van het project, halvering van het energieverbruik, het best ondersteunen. De voorstellen worden beoordeeld door een jury die bestaat uit drie CEO s van internationale papierconcerns, waaronder Wolfgang Pfarl van Sappi. Minister Brinkhorst van Economische Zaken zal de eindrapporten in ontvangst nemen. Sappi Maastricht B.V. voor 100 procent betrokken Sappi Maastricht B.V. is voor 100 procent bij het project betrokken, aldus Mensink. Niet alleen zit de CEO van Sappi in de jury, maar de directeur van Sappi Maastricht B.V., Edward de Vries, zit ook in de stuurgroep van het project. Dat past volledig in het plaatje van een bedrijf dat zich heel actief met deze thema s bezig houdt

27 25 en het ook heel goed doet. En laten we wel wezen: Sappi Maastricht B.V. moet het ook goed doen. Sappi Lanaken is immers heel dichtbij, zodat Sappi bij uitstek een fabriek is die het competitieve spel met de zusterbedrijven binnen hetzelfde concern goed moet kunnen spelen. De eerste presentaties van de twee projectteams volgen in het najaar. In december zal de jury dan de winnaar bekend maken. Maar de echte winnaar moet volgens Mensink de hele sector worden. Ik hoop dat er leuke projecten uitkomen en dat we erin slagen om voor de hele bedrijfskolom een nieuwe mindset te bewerkstellingen die ons in staat stelt om ons doel te bereiken. De kern van innovatie is immers niet de technologische oplossing, maar het innovatief leren denken, zodat het alle aspecten van je organisatie bepaalt.

28 26

29 27 Maatwerkschip van Omya vervangt vrachtwagens Krijt, of calciumcarbonaat is, na cellulose, de belangrijkste grondstof van het Sappi-papier. Tot voor kort reden er dagelijks tien tot vijftien vrachtwagens het Sappi-terrein op om de witte minerale stof af te leveren. Maar dat is verleden tijd. Sinds april pendelt er een speciaal geconstrueerde rivierboot tussen Moerdijk en Maastricht om de coating pigmenten aan de kade van Sappi af te leveren. De boot is een gezamenlijk initiatief van Sappi en Omya, het bedrijf dat het calciumcarbonaat levert. Omya is veruit de grootste leverancier van calciumcarbonaat ter wereld. Het bedrijf exploiteert mijnen over de hele wereld, heeft een groot aantal verwerkingsfabrieken, distributiecentra en een vloot van zee- en rivierschepen. Bij Omya werken ongeveer 5000 mensen in zo n honderd vestigingen verdeeld over vijftig verschillende landen. Sappi Maastricht B.V. verwerkt jaarlijks ongeveer ton calciumcarbonaat in haar papier. Tot voor kort leverden tien à vijftien vrachtwagens per dag het materiaal af bij de fabriek in Maastricht. Die voerden het calciumcarbonaat aan uit Lanaken, waar het met de boot werd aangevoerd en opgeslagen. Hoewel de wagens dus maar een relatief klein stuk hoefden af te leggen droegen ze wel bij aan de verkeersoverlast in Maastricht.

30 28 Tot de romp afgebroken Sappi Maastricht B.V. en Omya waren beide niet gelukkig met de situatie, zegt Daniel Reuss, general manager marketing & sales Central Europe. Maar er leek geen andere oplossing voor handen. De rivier bij de kade van Sappi was niet diep genoeg om onze rivierboten, die 1200 tot 2500 ton calciumcarbonaat kunnen vervoeren, toegang te verlenen. De heropening van de goederenspoorlijn tussen Lanaken en Maastricht bood evenmin soelaas, aldus Reuss. De locatie en de inrichting van het losperron is ingesteld op gereed product. Logistiek en technisch was het niet mogelijk om via deze route ook het calciumcarbonaat aan te voeren. Dus werd er gezocht naar een andere oplossing. Die werd uiteindelijk gevonden met de bouw van een nieuw schip. Onze boten hadden een te grote diepgang, dus moesten we op zoek naar een boot die wel zou kunnen afmeren aan de kade in Maastricht, aldus Willi Knöfler, die als head of Paper Sales Central Europe nauw betrokken was bij het project. Een geschikte boot was volgens hem snel gevonden, maar die moest daarna nog worden geprepareerd voor het vervoer van calciumcarbonaat. Bij calciumcarbonaat komt het nogal nauw dat het product niet wordt vervuild, vandaar dat het in een roestvrij stalen compartiment moet worden vervoerd. Deze operatie, waarbij het schip tot aan de romp moest worden afgebroken en weer opgebouwd werd in maart voltooid. Ondertussen had Sappi Maastricht B.V. haar huiswerk ook gedaan en een euro kostende installatie aangelegd waarmee het schip van Omya kon worden gelost. Sinds eind april pendelt het schip op en neer tussen Maastricht en Moerdijk, aldus Reuss. Volgens hem levert de nieuwe aanvoerlijn niet alleen een belangrijk milieuvoordeel op, maar ook een kostenvoordeel. Het automatisch lossen van een schip kost minder tijd en mankracht dan het lossen van vele vrachtwagens. Op die manier snijdt het mes aan twee kanten. twee jaar, maar naar de komende tien, of zelfs vijftig jaar. Dat is een strategie die we ons kunnen permitteren omdat we een familiebedrijf zijn. De eigenaren zijn geen anonieme aandeelhouders maar mensen die betrokken zijn bij het bedrijf en die kennis hebben van onze producten en onze markten. In de houding van Omya ten opzichte van het milieu is die wijde focus eveneens af te lezen, vindt Reuss. Zoals elk wereldwijd opererend bedrijf heeft Omya een grote verantwoordelijkheid naar het milieu toe. Op verschillende plaatsen in de wereld bedrijven we bijvoorbeeld dagbouw, in open mijnen. Soms liggen die dicht bij bevolkingscentra of zelfs toeristengebieden. Dat vraagt om een visie op hoe je daarmee omgaat. De lange-termijnstrategie van Omya biedt daarbij volgens hem een gunstig uitgangspunt. Want hoewel er veel snelle successen te behalen zijn op milieugebied, is het toch vooral een aanpassing van de economische structuur die er uiteindelijk voor zal moeten zorgen dat ambitieuze doelstellingen, zoals die bijvoorbeeld in Kyoto staan verwoord, realiteit worden. In dat opzicht sluit de visie van Omya goed aan bij Sappi Maastricht B.V., dat vanwege de kapitaalintensiteit en impact van het logistieke proces eveneens wat verder vooruit durft te kijken. Reuss: Hoewel het betrekkelijk lang zal duren voordat Sappi en wij de kosten zullen hebben terugverdiend, heeft het nut van dit bootproject eigenlijk geen moment ter discussie gestaan. Dat illustreert onze gezamenlijke visie. Gericht op de lange termijn Is het niet bijzonder om een maatwerkboot te bouwen voor één enkele klant? Enerzijds wel, zegt Daniel Reuss. Anderzijds past het eigenlijk heel goed bij Omya. De aard van onze producten, grondstoffen, dwingt ons om onze investeringsbeslissingen te baseren op de lange termijn. We kijken niet naar de komende

31 29 Waarvoor dient calciumcarbonaat? Bij de papierfabricage worden tot 25% vulstoffen toegevoegd. Die zijn voornamelijk bedoeld om de eigenschappen van het papier te verbeteren. De meest gebruikte vulstof is krijt, ofwel calciumcarbonaat. Calciumcarbonaat zorgt ervoor dat het papier beter geschikt wordt om te bedrukken en te beschrijven. Ook verhoogt calciumcarbonaat de opaciteit (dat is het tegenovergestelde van doorzichtigheid) van het papier. Calciumcarbonaat is van minerale oorsprong. In de natuur komt het in ruime mate voor als kalksteen en marmer. Daarnaast zien we het in de biologische keten veel terugkomen: de schaal van vogeleieren en de schelp van slakken bestaat bijvoorbeeld grotendeels uit calciumcarbonaat. Verder is het een versterkend mineraal in de schalen van kreeften en veel insecten. Sappi Maastricht B.V. gebruikt ongeveer ton calciumcarbonaat per jaar. Het meeste daarvan komt uit een mijn in Noorwegen. Per zeeschip wordt het vervolgens naar Dordrecht gebracht. Daar wordt het overgeladen op een speciaal voor dit doel gemaakte rivierboot van Omya, die de grondstof naar de kade van Sappi Maastricht B.V. brengt. Niet alleen dieren en insecten, ook papier profiteert van de gunstige eigenschappen van calciumcarbonaat. Willi Knöfler Daniel Reuss

32 30 Dierenpark Emmen 1,5 miljoen bezoekers per jaar dieren 400 diersoorten s zomers 450 medewerkers s winters 200 medewerkers oppervlakte 19 hectare 365 dagen per jaar geopend Vlindervriendelijk milieubeheer De missie van Dierenpark Emmen is zijn bezoekers een onweerstaanbare natuurbeleving te bieden. In het park is daarom zoveel mogelijk gelegenheid te wandelen temidden van planten en dieren, net als in de natuur. Een sprekend voorbeeld is de tropische vlindertuin. De relatie tussen vlinders en een schoon milieu is de aanleiding geweest tot het verzoek van Sappi Maastricht B.V. aan Dierenpark Emmen om mee te werken aan dit milieujaarverslag. Duurzaam ondernemen Dierenpark Emmen heeft zich tot doel gesteld om de milieubelasting van haar activiteiten zodanig te beperken als verwacht mag worden op grond van het streven naar duurzame ontwikkeling, voor zover dit binnen de bedrijfseconomische randvoorwaarden haalbaar is. Als bijdrage aan een duurzame ontwikkeling investeert het park naast milieuzorg ook in natuurbescherming. Het park is zich bewust van haar voorbeeldfunctie in dezen. Een dierenpark heeft daarbij één groot voordeel ten opzichte van andere bedrijven. Het lawaai van een luid trompetterende olifant (maar liefst 125 decibel) en een oorverdovend zingende gibbon (ook 125 decibel) worden in het nabij gelegen winkelcentrum van Emmen niet ervaren als geluidsoverlast. Tropische vlinders De tropische vlindertuin van Dierenpark Emmen staat al jaren volop in de belangstelling. In een grote tropische kas van meer dan duizend vierkante meter vliegen talloze vlinders tussen bloemen en planten én rond de hoofden van de bezoekers. In eerste instantie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

MVO JAARVERSLAG. DCS Drecht Coating Services B.V. 0168 41 27 www.dcscoating.nl

MVO JAARVERSLAG. DCS Drecht Coating Services B.V. 0168 41 27 www.dcscoating.nl MVO JAARVERSLAG Drecht Coating Services B.V. 2010 Maatschappelijk Verantwoord d Ondernemen is voor DCS Drecht Coating Services dé bedrijfsvoerings filosofie voor de komende jaren. Continuïteit, arbeidsvreugde

Nadere informatie

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN?

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? Een Grundfos pump audit creëert duidelijkheid Is duurzaamheid één van de doelstellingen in uw organisatie? Steeds meer bedrijven en (semi-)

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn:

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn: 1 Introductie In een huishouden is ventilatie nodig om ervoor te zorgen dat het huis van schone en gezonde lucht is voorzien. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen natuurlijke ventilatie (type A), en

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder

Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Geef verse lucht de ruimte, woon en werk gezonder Gebouwen zijn steeds beter geïsoleerd. Goed voor de energierekening en het comfort in huis en op kantoor,

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Shailin Soekaloe S. Soekaloe Contextbeschrijving Naam: Shailin Soekaloe Studentnummer: 12072273 Opleiding: Werktuigbouwkunde Duaal 1. Voorwoord Deze contextbeschrijving

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN ONS DNA Op een plek die duizenden jaar terug werd gedomineerd door een ruige delta van wind, duinen en zee bevindt zich nu ons welvarende Nederland. De ontwikkeling van ons land

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

GreenPlan. Boek groen resultaat

GreenPlan. Boek groen resultaat GreenPlan Boek groen resultaat Waarom groen ondernemen? Groen ondernemen krijgt in het bedrijfsleven steeds meer aandacht. En terecht. We zijn getuige van een opwarming van de aarde. Een toenemende CO

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond.

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Verbeter uw comfort met de ideale zonwerende en isolerend glasfolie. Verbeter de isolatie tot 41% (K-waarde), bespaar energie, hou overdreven warmte buiten

Nadere informatie

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Titel: Subtitel: Een win-win situatie Vlaamse Kyoto-doelstelling komt

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden,

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Leiden, 13 april 2015 Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Onze wijken Stevenshof en Roomburg zijn de twee grootste wijken in Leiden waar woningen zijn aangesloten op stadsverwarming. Uit een persbericht

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Laat uw medewerkers excelleren

Laat uw medewerkers excelleren Laat uw medewerkers excelleren LivingFacility realiseert en regisseert integraal facilitair management in grote kantooromgevingen en voor organisaties die actief zijn op meerdere locaties. Wij combineren

Nadere informatie

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Utrechtse Energie! Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Verbeter de werel Lage Weide op de kaart zetten als duurzaam bedrijventerrein dat wilt u toch ook? Een milieubewuste benadering van

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN!

BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN! BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN! WELKOM, LED verlichting is de toekomst LED-verlichting biedt ons vandaag de dag ongekend veel mogelijkheden om een natuurlijke

Nadere informatie

Partner in resultaat gericht vastgoed onderhoud

Partner in resultaat gericht vastgoed onderhoud Partner in resultaat gericht vastgoed onderhoud Etro Vastgoedzorg...partner in resultaatgericht vastgoedonderhoud Vakmanschap en een strakke organisatie zijn de stabiele pijlers onder ons bedrijf. Met

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the future Steeds meer consumenten en ondernemers zijn zich ervan bewust dat het tegengaan van klimaatverandering een verantwoordelijkheid is voor iedereen. De wereldwijde

Nadere informatie

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex. Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100 E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.nl 991104/1000 industrie woningbouw utiliteit www.thermaflex.nl

Nadere informatie

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen.

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Janssen Janssen België maakt deel uit van Janssen Pharmaceutical Companies of Johnson & Johnson (J&J). Kernactiviteiten zijn het creëren, ontwikkelen

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!!

In 2010 de meest duurzame installateur van Nederland!! Een duurzaam rendement, met een duurzaam installatiebedrijf in een duurzame markt Afscheidseminar Jaap Hogeling 8 april 2010 Laurens de Lange Unica Installatiegroep: 2004: Het moet anders Grootste zelfstandige

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring Alles Over Verbranding KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring 100 JAAR ERVARING Verbranden mag dan eenvoudig lijken, maar thermische conversie van biomassa is een complex proces. Voor een optimale

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Als u zaken doet met de overheid...

Als u zaken doet met de overheid... Als u zaken doet met de overheid... Het duurzame inkoopbeleid van de overheid Duurzaamheid staat hoog op de agenda van de overheid. Om de markt voor duurzame producten te stimuleren, geeft zij zelf het

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Kwaliteit betekent zonder zorgen

Kwaliteit betekent zonder zorgen Kwaliteit betekent zonder zorgen www.publicationpapers.sca.com Onze goede reputatie danken wij aan onze klanten Producten van de juiste kwaliteit, een eersteklas milieuprogramma dat in de gehele productie-keten

Nadere informatie

Aangenaam duurzaam. Informatieboekje

Aangenaam duurzaam. Informatieboekje Aangenaam duurzaam Informatieboekje Handige informatie Uw woning is aangesloten op Warmtenet Hengelo. Warmtenet Hengelo zorgt ervoor dat u het in huis aangenaam warm hebt en dat u warm water uit de kraan

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V.

DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V. DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V. Westblaak 35 ROTTERDAM MVO? Doen wij zo! Datum: 27-01-2015 Inleiding MVO? Natuurlijk! Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO); werken aan economische

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 -prestatieladder. Communicatieplan. 5 maart 2014

Communicatieplan CO 2 -prestatieladder. Communicatieplan. 5 maart 2014 Communicatieplan 5 maart 2014 1-8 05-03-2014 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding... 3 2. Communicatiedoelstellingen... 3 2.1 Algemene doelstelling... 3 3. Doelgroepen... 4 3.1. Groep A - Veel invloed, veel belang...

Nadere informatie