Executieve functies in de klas

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Executieve functies in de klas"

Transcriptie

1 1 Executieve functies in de klas SWV Zuid-Kennemerland Data: 14,15,16 april 2014 Veel uit deze training is ontleend aan of gebaseerd op: Dawson en Guare:Slim maar. (2009) en Executieve functies bij kinderen en adolescenten (2010) 1. Introductie en film 2. Executieve functies in 15 stellingen - In tweetallen - Plenair nabespreken met theoretisch kader 3. Inzicht in eigen executieve functies: - Responsinhibitie, emotieregulatie, organisatie - Individueel invullen en plenair nabespreken (bijlage: volledige vragenlijst) 4. De 11 executieve functies: Wat zie je in de klas? - Opdracht in tweetallen - Plenair nabespreken 5. Kijkwijzer executieve functies voor een individuele leerling (en voor een groep) - Individueel invullen - Plenair nabespreken * Relatie met BRIEF 6. Werkgeheugen: oefening. Consequentie voor onderwijsbehoeften? 7. Problemen en verklaringen? * Toelichting * Individuele opdracht: executieve functies in breder perspectief * Plenair nabespreken 8. Versterken van executieve functies: de leerkracht als coach * Uitleg model * Casus: bespreking in subgroepen * Plenair nabespreken 9. Oplossingsgericht werken en executieve functies:praktijkvoorbeelden 10. Afronding en evaluatie

2 2 Executieve functies in 15 stellingen 1. Executieve functies stellen je in staat om je emoties te reguleren en om jezelf te sturen in denken en doen ja/nee 2. Executieve functies is een neuropsychologisch begrip ja/nee 3. Zwakke executieve functies zijn nauwelijks te verbeteren ja/nee 4. Executieve functies zijn te vergelijken met je taalontwikkeling: aanleg en goed oefenen bepalen of je er goed in wordt ja/nee 5. Executieve functies ontwikkelen door tot je 16 e levensjaar ja/nee 6. Het achterste deel van je hersenen is vooral van invloed op executieve functies ja/nee 7. Een rijke leeromgeving stimuleert de ontwikkeling van executieve functies voldoende ja/nee 8. Zwakke executieve functies leiden tot onderpresteren ja/nee 9. Zelfsturing leert een kind door een coachende leerkracht met inzicht in executieve functies ja/nee 10. Emotieregulatie is op school de belangrijkste executieve functie ja/nee 11. Werkgeheugen is op school de belangrijkste executieve functie ja/nee 12. Werken met volgehouden aandacht is op school de belangrijkste executieve functie 13. Bij het verder ontwikkelen van executieve functies bij kinderen is het nodig om: -de omgeving aan te passen -de taken aan te passen ja/nee ja/nee ja/nee 14. Passend onderwijs bieden zonder inzicht in executieve functies is niet mogelijk ja/nee 15. Elke leerkracht moet inzicht hebben in zijn/haar eigen executieve functies ja/nee

3 3 Definitie Executieve functies zijn cognitieve 1 Dimensies Denk en Plan ning/ 2 Doen Emot iereg ulati 4 3

4 4 Vragenlijst over mijn executieve functies Alleen voor intern gebruik. Gebaseerd op beschrijving van Peg Dawson en Richard Guare in het boek: Slim maar. Lees elke stelling en geef een beoordeling. Tel na afloop de drie scores van elk onderdeel bij elkaar op. Welke executieve functie is het sterkst/zwakst ontwikkeld? Wat betekent dit voor mij als leerkracht? Beoordeling per vraag Volledig mee eens 5 Mee eens 4 Neutraal 3 Niet mee eens 2 Totaal niet mee eens 1 Stelling Score 1. Ik trek geen overhaaste conclusies.. 2. Ik denk eerst na voor ik iets zeg.. 3. Ik onderneem geen acties als ik niet over de benodigde feiten beschik.. Totaal 7. Mijn emoties spelen mij zelden parten tijdens mijn werk.. 8. Kleinigheden deren mij niet; leiden mij niet van mijn werk af.. 9. Ik heb mijn persoonlijke gevoelens onder controle en voltooi mijn taak.. Totaal 19. Ik beschouw mijzelf als een goed georganiseerd mens Het kost mij geen moeite om mijn werkplek ordelijk te houden Ik pak mijn werkzaamheden systematisch aan.. Totaal sleutel en beoordeling: zie volgende pagina

5 5 Zelfbeoordeling executieve functies Hoogste score is sterk ontwikkeld. Laagste score is zwakker ontwikkeld. Stellingen Executieve Functie 1-3 Responsinhibitie 4 6 Werkgeheugen 7 9 Emotieregulatie Taakinitiatie Volgehouden aandacht Planning/prioritisering Organisatie Timemanagement Doelgericht gedrag Metacognitie Flexibiliteit Mijn sterkst ontwikkelde executieve functie(s) Mijn zwakst ontwikkelde executieve functie(s) Als leerkracht zou ik de volgende executieve functies willen verbeteren (omdat.)

6 6 Overzicht van de 11 executieve functies (wat zie je in de klas?) Responsinhibitie Het vermogen om niet op alle prikkels te reageren maar eerst na te denken voordat je iets gaat doen. Dit voorkomt impulsief handelen. Werkgeheugen Het vermogen om informatie in het geheugen vast te houden; vooral bij taken die meer dan één stap vereisen, zoals het onthouden van instructies of het maken van hoofdrekensommen. Emotieregulatie Het vermogen om emoties onder controle te houden. Volgehouden aandacht Het vermogen om aandacht te blijven schenken aan een situatie of taak, ondanks afleiding, vermoeidheid e.d. Taakinitiatie Het vermogen om op tijd en op een efficiënte wijze aan een taak te beginnen. Planning/prioritisering Het vermogen om te werken volgens plan, om op een effectieve manier een doel te halen. Organisatie Het vermogen om geordend te werken en ook geordend op te ruimen. Timemanagement Besef dat tijd belangrijk is en hoe je het in kunt delen. Het vermogen om je benodigde tijd goed in te schatten. Doelgericht gedrag Betreft vooral doelgericht doorzettingsvermogen. Direct verder kunnen gaan na onderbrekingen. Ook moeilijke taken vol kunnen houden. Flexibiliteit De vaardigheid om plannen te herzien, nieuwe oplossingen te proberen als dit nodig is; je open te stellen voor instructie. Je aanpassen aan veranderingen. Metacognitie Zelfmonitoring en zelfevaluatie. Nadenken over hoe je een probleem aanpakt. Hoe heb ik het gedaan? Wat kan anders, beter? Hoe?

7 7 Kijkwijzer van de 11 executieve functies voor een individuele leerling Naam kind: Geboortedatum: Geslacht: Lijst in gevuld door Datum invullen Een + betekent dat de functie sterk ontwikkeld is, een staat voor zwak, een +/- staat voor matig. Omcirkel wat volgens jou bij dit kind van toepassing is. Hoe weet je dat? Responsinhibitie + +/- - Het vermogen om niet op alle prikkels te reageren maar eerst na te denken voordat je iets gaat doen. Dit voorkomt impulsief handelen. Werkgeheugen + +/- - Het vermogen om informatie in het geheugen vast te houden; vooral bij taken die meer dan één stap vereisen, zoals het onthouden van instructies of het maken van hoofdrekensommen. Emotieregulatie + +/- - Het vermogen om emoties onder controle te houden. Volgehouden aandacht + +/- - Het vermogen om aandacht te blijven schenken aan een situatie of taak, ondanks afleiding, vermoeidheid e.d. Taakinitiatie + +/- - Het vermogen om op tijd en op een efficiënte wijze aan een taak te beginnen. Planning/prioritisering + +/- - Het vermogen om te werken volgens plan, om op een effectieve manier een doel te halen. Organisatie + +/- - Het vermogen om geordend te werken en ook geordend op te ruimen. Timemanagement + +/- - Besef dat tijd belangrijk is en hoe je het in kunt delen. Het vermogen om je benodigde tijd goed in te schatten. Doelgericht gedrag + +/- - Betreft vooral doelgericht doorzettingsvermogen. Direct verder kunnen gaan na onderbrekingen. Ook moeilijke taken vol kunnen houden. Flexibiliteit + +/- - De vaardigheid om plannen te herzien, nieuwe oplossingen te proberen als dit nodig is; je open te stellen voor instructie. Je aanpassen aan veranderingen. Metacognitie + +/- - Zelfmonitoring en zelfevaluatie. Nadenken over hoe je een probleem aanpakt. Hoe heb ik het gedaan? Wat kan anders, beter? Hoe?

8 8 Kijkwijzer van de 11 executieve functies in mijn groep Groep Aantal jongens/meisjes Lijst in gevuld door Datum invullen Een + betekent dat de functie sterk ontwikkeld is, een staat voor zwak, een +/- staat voor matig. Omcirkel wat volgens jou voor deze groep van toepassing is. Hoe weet je dat? Responsinhibitie + +/- - Het vermogen om niet op alle prikkels te reageren maar eerst na te denken voordat je iets gaat doen. Dit voorkomt impulsief handelen. Werkgeheugen + +/- - Het vermogen om informatie in het geheugen vast te houden; vooral bij taken die meer dan één stap vereisen, zoals het onthouden van instructies of het maken van hoofdrekensommen. Emotieregulatie + +/- - Het vermogen om emoties onder controle te houden. Volgehouden aandacht + +/- - Het vermogen om aandacht te blijven schenken aan een situatie of taak, ondanks afleiding, vermoeidheid e.d. Taakinitiatie + +/- - Het vermogen om op tijd en op een efficiënte wijze aan een taak te beginnen. Planning/prioritisering + +/- - Het vermogen om te werken volgens plan, om op een effectieve manier een doel te halen. Organisatie + +/- - Het vermogen om geordend te werken en ook geordend op te ruimen. Timemanagement + +/- - Besef dat tijd belangrijk is en hoe je het in kunt delen. Het vermogen om je benodigde tijd goed in te schatten. Doelgericht gedrag + +/- - Betreft vooral doelgericht doorzettingsvermogen. Direct verder kunnen gaan na onderbrekingen. Ook moeilijke taken vol kunnen houden. Flexibiliteit + +/- - De vaardigheid om plannen te herzien, nieuwe oplossingen te proberen als dit nodig is; je open te stellen voor instructie. Je aanpassen aan veranderingen. Metacognitie + +/- - Zelfmonitoring en zelfevaluatie. Nadenken over hoe je een probleem aanpakt. Hoe heb ik het gedaan? Wat kan anders, beter? Hoe?

9 9 Problemen en verklaringen? Denk na over je individuele leerling in de eerste training. Welke factoren spelen nog meer een rol? Hoe verhouden die factoren zich tot zwakke executieve functies? Gezondheid Ziekte / medicatie Slaapproblemen Fysieke verschijning/ motoriek Problemen met gehoor / gezichtsvermogen Eetproblemen Alertheid en motivatie Cognitieve capaciteiten Temperament Interesses Samenstelling van de groep Leeromgeving Contact met de leerkracht/ leerlingen Thuissituatie Opvoedingsstijl ouders Aandacht voor het kind Regels en structuur Gezinssituatie Gebeurtenissen Sint/Kerst/Pasen/vakantie Verwerken van een scheiding Ziekte/ overlijden van een naaste persoon Overige verklaringen Taal / Culturele achtergrond Leerproblemen Problemen binnen de DSM-IV?

10 10 Versterken van executieve functies: de leerkracht als coach Versterken executieve functies: de leerkracht als coach Pas omgeving aan Oefen Beloon Welke omgevingskenmerken zijn bevorderend? Bespreek het probleem Zorg dat duidelijk is welk gedrag beloond wordt Welke aanpassingen in de taken zijn nodig? Bepaal het doel Zorg dat de beloning aantrekkelijk en haalbaar is Geef aanwijzingen en visualiseer (geheugensteuntjes) Bedenk een stappenplan Geef effectieve complimentjes Houd contact, geef feedback, houd toezicht Leer het kind reflecteren op vorderingen, gedrag en gevoel Evalueer en pas zo nodig aan

11 11 Casus Gebruik het schema en noteer concreet in drie kolommen hoe je het kind kunt helpen om de executieve functie te verbeteren. Bedenk eerst hoe oud het kind is. Werkgeheugen Mark vergeet steeds om zijn spullen mee naar huis te nemen: toestemmingsbriefjes, huiswerk, zijn gymkleren e.d. Steeds als je er iets van zegt, antwoordt Mark: O ja., en onder jouw toezicht stopt hij zijn spullen alsnog in zijn tas. De volgende dag is zijn gedrag weer hetzelfde. Responsinhibitie Kirsten vergeet steeds haar vinger op te steken als ze iets wil vertellen in de kring. Ze wacht haar beurt niet af en onderbreekt andere kinderen. Als haar gedrag gecorrigeerd wordt moppert ze niet, maar even later is ze het weer vergeten en vertoont ze hetzelfde gedrag. Metacognitie Thijs is op het schoolplein steeds betrokken bij conflicten. Als je hem erop aanspreekt valt op dat hij direct roept dat anderen de oorzaak van de conflicten zijn. Hij kan niet nadenken over zijn eigen gedrag en de consequenties daarvan. Als je hem voor straf een keer binnen laat blijven, helpt hem dit niet om zijn gedrag te veranderen. Planning en timemanagement Sophie krijgt haar weektaken niet af. Het werk dat ze maakt is wel voldoende, maar ze benut haar tijd niet goed genoeg. Als je haar een dagtaak geeft valt op dat haar gedrag niet echt verandert. Ze werkt het best als je naast haar gaat zitten. Leeromgeving + taken Bespreken + oefenen Aanmoedigen + belonen

12 12 5. Versterken van executieve functies: volgehouden aandacht Praktijkvoorbeeld voor de groep: (In het boek wordt dit o.a. beschreven op pagina 93) Executieve functie: volgehouden aandacht 1. Bespreek met de kinderen het volgende: - Als je iets wilt leren of onthouden moet je kunnen werken met volgehouden aandacht; moet je geconcentreerd kunnen werken. Tip: Soms zijn er leuke prentenboeken over dit thema, waaruit kinderen onmiddellijk begrijpen welke problemen er spelen in het verhaal, hoe deze problemen voorkomen of opgelost kunnen worden en waarom dit van belang is. - Hoe weet je van jezelf of je iets doet met concentratie? Voorbeelden voor in de klas? Wat merk je als het concentreren goed lukt? Hoe gaat het dan met je werk? 2. Doe een oefening met de klas, gericht op concentratie. Geeft bijvoorbeeld een luisteropdracht of een kijkopdracht. 3. Begin vervolgens met een oefensessie. Kies bijvoorbeeld een activiteit waarin gedurende 5 minuten heel geconcentreerd gewerkt moet worden. Spreek af met de kinderen hoe jij tijdens die activiteit kunt zien dat de kinderen geconcentreerd werken. Begin met een voor kinderen aantrekkelijke activiteit. Wellicht een kleurplaat, een spelletje bingo o.i.d. 4. Vraag de kinderen na afloop hoe het ging. Wat gaat goed? Wat kan beter? Noteer dit in twee kolommen op het bord. 5. Doe een volgende dag opnieuw een oefensessie of spreek met kinderen af bij welke activiteit ze de eerste 5 minuten heel geconcentreerd moeten werken. Evalueer steeds op dezelfde manier. Geef complimenten en aanmoedigingen. Maak afspraken over activiteiten en verleng de tijd, bijvoorbeeld eerst naar 10 minuten en dan naar 15 minuten. Wat is haalbaar? Maak gebruik van een beloning die voor de kinderen een echte aanmoediging is om het vol te houden.

13 13 Versterken van executieve functies Praktijkvoorbeeld voor een individuele leerling:(in het boek wordt dit o.a. beschreven op pagina 108) Executieve functie: emotieregulatie 1. Bespreek samen met het kind het volgende: - Soms kun je (heel) boos worden. Dat komt vaak omdat je ergens niet tegen kan. Sommige kinderen kunnen er niet tegen als ze zomaar de schuld van iets krijgen, of als ze niet mee mogen spelen. Er zijn ook kinderen die heel boos worden als ze een moeilijk werkje moeten doen of als ze hun zin niet krijgen. - Wat kan jou heel boos maken? Laten we hier samen een lijstje van maken. 2. Wat doe jij als je heel boos wordt? Sommige kinderen gaan schreeuwen, schoppen of met dingen gooien. Wat doe jij? Zet deze gedragingen op een verboden-lijst. 3. Maak samen met het kind een lijst (de moeilijke-tijden-lijst ) met dingen die je wel mag doen in plaats van het verboden gedrag. 4. Oefen dit samen met het kind: Laten we doen alsof je boos bent, omdat je niet mee mag doen. Wat zeg je tegen jezelf en wat ga je doen? 5. Geef in de oefensituatie direct positieve complimentjes en moedig het kind aan om het vol te houden. 6. Spreek met het kind af hoe jullie dit in het echt gaan toepassen. (Bied uitzicht op succes en begin dus niet met het allermoeilijkste). 7. Spreek af hoe het kind beloond wordt. Wat maakt mij boos: - als ik moet stoppen als ik iets leuks doe - als ik ergens de schuld van krijg - als ik niet mee mag spelen Verboden: - anderen pijn doen - iets kapot maken - vloeken en schreeuwen Als ik het moeilijk heb, kan ik: - iets leuks bedenken - iets leuks gaan doen

14 14 Executieve functies: Tips uit Executieve Functies bij kinderen en adolescenten Algemeen: denkstimulerende vragen voor executieve functies p. 68/69 Responsinhibitie Introduceer een praatstok Werkgeheugen Gebruik een aantrekkelijke aanwijzing Checklist p.118/119 p.120/121 p.210/211 Emotieregulatie Leer een zin aan om emotie te beheersen p.122/123 Visualiseer p.222 t/m 224 Volgehouden aandacht Voorkom dat werk thuis afgemaakt moet worden p.124/125 Gebruik van tijd tot tijd een signaal Taakinitiatie Zorg voor een zichtbare aansporing p.126/127 Maak een afspraak over aanwijzingen die helpen Planning/prioritisering Maak een lijst en noteer deeltaken Help om definitieve keuzes te maken p.128/129 p.98/99 Organisatie Werk met een duidelijke opruimprocedure p.130/131 Gebruik stap 2 p.214 Timemanagement Werk met tijdnotities: schatting vooraf en evalueren achteraf p.132/133 Doelgericht gedrag Kies een concreet en zichtbaar doel p. 134/135 Gebruik coachingprincipes (lees hoofdstuk 7) p.141 t/m 153 Flexibiliteit Maak een verrassingskaart met een leuke afbeelding Begin met kleine veranderingen Metacognitie Leer het kind zichzelf 4 vragen te stellen, noteer de vragen op een kaartje p.136/137 p.113/114 p.138/139

15 15 Checklist gesprekken met kinderen Gesprekken met kinderen: LSD (luisteren, samenvatten, doorvragen) Zorg voor een rustige ruimte Zorg voor voldoende tijd Zijn de ouders op de hoogte van het gesprek? Reflecteer: heb ik voldoende rust en aandacht voor het kind? Geef het kind een prettige zitplaats Ga in een hoek van 90 graden zitten Ga op dezelfde ooghoogte zitten als het kind Stel het kind op zijn of haar gemak Vertel het kind het doel van het gesprek Kijk naar het kind terwijl je spreekt Luister actief naar wat het kind zegt (LSD) Bespreek concreet problemen en oplossingen Sluit aan bij wat het kind zegt Bedenk samen een plan Rond het gesprek goed af Maak notities en reflecteer op het gesprek Ouders informeren?

16 16

17

18 18 Bachir Denk je goed, voel je goed! School Ik wil mijn beter concentreren met mijn rekenwerk. Mijn hoofd is net een oceaan maar het moet een kanaal zijn. Ik zeg tegen mijzelf: Ik wil mij niet laten afleiden. Ik ben een kanaal. Ik richt mij op mijn rekenwerk. Ik ben twaalf jaar en als ik het twaalf minuten vol kan houden dan kan ik mij met rekenen net zo goed concentreren als alle andere kinderen van mijn leeftijd. Na twaalf minuten stop ik even en dan mag ik even rond kijken. Daarna word ik weer een kanaal.

19 19 Koen Wat doe ik als ik ergens last van heb? Als ze pesten Ik kan zeggen: Het zal wel Stop hou op Ik ga het tegen de juf zeggen Dus: ik moet niet gaan gillen of keihard gaan huilen. Als ik word buiten gesloten Ga niet stressen Leuke kinderen opzoeken Als ze er mee door gaan, tegen de juf zeggen.

20 20 Katinka Niet doen De ruzie opzoeken Snel boos worden De baas spelen Wel doen Negeren Als het fout gaat naar de juf of meester gaan Aardig doen tegen de aardige kinderen Kinderen helpen maar dan eerst vragen of ze hulp nodig hebben

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve functies. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve functies. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve functies Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen Ondersteuning algemeen, coördinator masterclass Leer- & gedragsspecialist Stelling Een hoog IQ is bepalend voor

Nadere informatie

Executieve functies in de klas: interventies

Executieve functies in de klas: interventies Executieve functies in de klas: interventies Door Wijnand Dekker, gezondheidszorgpsycholoog Anneke Dooyeweerd, pedagoog/coach Inleiding In de vorige nieuwsbrief omschreven we wat er wordt verstaan onder

Nadere informatie

Executieve functies en leren

Executieve functies en leren Executieve functies en leren Wijnand Dekker Praktijk Dekker&Dooyeweerd, Ede info@dekkerdooyeweerd.nl EXECUTIEVE FUNCTIES WAT ZIE JE, WAT DOE JE, WAT ZEG JE, WAT PLAN JE? EXECUTIEVE FUNCTIES: IN GESPREK

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve vaardigheden Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen 25 jaar voor de klas (speciaal en regulier) 10 jaar achterin de klas Ondersteuning algemeen Coördinator masterclass

Nadere informatie

Drs. Dirma Terlouw, BSc.

Drs. Dirma Terlouw, BSc. Drs. Dirma Terlouw, BSc. Orthopedagoog Gezondheidszorgpsycholoog Kinder- en jeugdpsycholoog Onderwijskundige Praktijk in Nieuwegein Doel van de avond Beter begrijpen van pubers/adolescenten - Ingevulde

Nadere informatie

Executieve functies. PCL Conferentie

Executieve functies. PCL Conferentie Executieve functies PCL Conferentie Wat komt aan bod? Welkom en doel Wat zijn executieve functies? Waarom belangrijk? Wat kunnen we ermee? Evaluatie Starter: pilot SAT Snelheid en Accuratesse Test Instructie:

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Bijlage 9: Executieve functies 1

Bijlage 9: Executieve functies 1 Bijlage 9: Executieve functies 1 1. Definitie Executieve functies zijn cognitieve processen die men nodig heeft voor doelgericht, efficiënt en sociaal aangepast gedrag en om taken zelfstandig te kunnen

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Aandacht.. graag! Elly Kok Marianne van Etten Expertiseteam Fritz Redlschool/UMCU

Aandacht.. graag! Elly Kok Marianne van Etten Expertiseteam Fritz Redlschool/UMCU Aandacht.. graag! Elly Kok Marianne van Etten Expertiseteam Fritz Redlschool/UMCU VOORSTELLEN DOELEN IN DEZE KORTE TIJD Meer kennis over mogelijke achtergronden en oorzaken van niettaakgericht gedrag

Nadere informatie

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen HELP mijn kind heeft huiswerk! MRI In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen fmrt Frontaal kwab Groei rond het 12e jaar Hersenen bereiden zich voor op snelle groei in puberteit. Use it

Nadere informatie

Beter bij de Les. Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink

Beter bij de Les. Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink Beter bij de Les Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink Drie onderwerpen die aan bod komen 1. Wat zijn executieve functies? 2. Wat is een cognitieve training en wanneer

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

De begeleider als instrument bij gedragsproblemen

De begeleider als instrument bij gedragsproblemen www.incontexto.nl De begeleider als instrument bij gedragsproblemen Nathalie van Kordelaar Mirjam Zwaan Doel voorlichting Grip krijgen op (probleem) gedrag Evalueren In kaart brengen Uitvoeren Analyse

Nadere informatie

Bijlage 12: Executieve functies 1

Bijlage 12: Executieve functies 1 Bijlage 12: Executieve functies 1 1. Definitie Executieve functies 2 zijn de cognitieve processen die men nodig heeft om gedrag doelgericht te sturen 3. Ze spelen een kritieke rol in het reguleren van

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders

Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders 12 september 2013 Workshop Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders Lucie Spreij en Geke Klapwijk Programma Executieve functies: toelichting concept en EF s via SFI

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

De Linde / Theo Thijssen. Anti-pestprotocol. Obs Drieborg

De Linde / Theo Thijssen. Anti-pestprotocol. Obs Drieborg De Linde / Theo Thijssen 2013 Anti-pestprotocol Obs Drieborg Inhoud: Inhoud blz. 1 Algemeen blz. 2 Pesten of plagen blz. 2 De signalen van het pesten blz. 3 Regels die gelden in alle groepen blz. 3 Aanpak

Nadere informatie

Stellingen en normering leerlingvragenlijst

Stellingen en normering leerlingvragenlijst Stellingen en normering leerlingvragenlijst Expertsysteem ZIEN! voor het primair onderwijs 3.0 oktober 2014 ZIEN! is een product van, in samenwerking met ParnasSys ZIEN!PO leerlingvragenlijst 3.0 Stellingen

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

VWO LEERLINGEN WILLEN DEUGEN. OVER EXCELLEREN EN AFSTEMMEN OP VERSCHILLEN. OTTO DE LOOR (O.DELOOR@APS.NL)

VWO LEERLINGEN WILLEN DEUGEN. OVER EXCELLEREN EN AFSTEMMEN OP VERSCHILLEN. OTTO DE LOOR (O.DELOOR@APS.NL) VWO LEERLINGEN WILLEN DEUGEN. OVER EXCELLEREN EN AFSTEMMEN OP VERSCHILLEN. OTTO DE LOOR (O.DELOOR@APS.NL) UIT DE WORKSHOPBESCHRIJVING Vwo-leerlingen willen gezien worden en op niveau worden aangesproken;

Nadere informatie

1. Beeldbeschrijving 2. 2. Observatieformulier Het drukke kind 3 Uitleg bij het observatieformulier 4. 3. De benaderingen 5

1. Beeldbeschrijving 2. 2. Observatieformulier Het drukke kind 3 Uitleg bij het observatieformulier 4. 3. De benaderingen 5 Het drukke kind Handleiding Het drukke kind Inhoudsopgave 1. Beeldbeschrijving 2 2. Observatieformulier Het drukke kind 3 Uitleg bij het observatieformulier 4 3. De benaderingen 5 4. Actieplan voor het

Nadere informatie

Het kinderprotocol. Inhoud: 1. Inleiding; het kinderprotocol 2. Goed gedrag kun je leren 3. De schoolregels 4. Pesten/ gepest worden 5.

Het kinderprotocol. Inhoud: 1. Inleiding; het kinderprotocol 2. Goed gedrag kun je leren 3. De schoolregels 4. Pesten/ gepest worden 5. Het kinderprotocol Inhoud: 1. Inleiding; het kinderprotocol 2. Goed gedrag kun je leren 3. De schoolregels 4. Pesten/ gepest worden 5. Slot 1. Het kinderprotocol: Op de Flamingoschool vinden we het erg

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014 Studievaardigheden N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten.

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten. Handleiding Groep Les Thema Wat zie je en wat vind je ervan? Weet wat je ziet Welkom bij de eerste les van het Nationaal Media paspoort voor uw groep! De kinderen (en u als leerkracht) worden zich in deze

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Pestbeleid op school

Pestbeleid op school Pestbeleid op school Pesten wordt niet aangepakt en opgelost door projecten. Het vereist attitudeverandering. Een zaligmakende oplossing voor pestproblemen bestaat helaas niet. Bob van der Meer Natuurlijk

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

Kleuters spelen spelletjes

Kleuters spelen spelletjes 22 kleuterwiskunde Kleuters spelen spelletjes stimuleren van de rekenontwikkeling op school en thuis In 2013 deed het team van de Aletta Jacobsschool in Arnhem een projectaanvraag 1 bij de NVORWO, waarin

Nadere informatie

Talentbeleid vastgesteld 24-9-2014

Talentbeleid vastgesteld 24-9-2014 Talentbeleid vastgesteld 24-9-2014 De begeleiding van hoogbegaafde kinderen in de Plusklas Procedure Welke kinderen in aanmerking komen voor de Plusklas wordt bepaald door de volgende procedure. De leerkracht

Nadere informatie

Stellingen en normering leerlingvragenlijst

Stellingen en normering leerlingvragenlijst Stellingen en normering leerlingvragenlijst Expertsysteem ZIEN! voor het primair onderwijs 2.0 juli 2012 ZIEN! is een product van, in samenwerking met ParnasSys ZIEN!PO leerlingvragenlijst 2.0 Stellingen

Nadere informatie

werken aan leren leren

werken aan leren leren Opbrengstgericht werken aan leren leren werkvormen leren leren CED-Groep en Landelijk Expertise Centrum Speciaal Onderwijs LECSO Colofon Deze uitgave maakt onderdeel uit van de publicatie Opbrengstgericht

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Juf ik weet het niet meer

Juf ik weet het niet meer Juf ik weet het niet meer Voorbeelden uit de praktijk Wijnand Dekker Praktijk Dekker & Dooyeweerd, Ede www.dekkerdooyeweerd.nl info@dekkerdooyeweerd.nl Wat vertellen kinderen ons?! Je eigen naam schrijven,

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier in meervoud. - Gebruik je hoofdletters op een

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

Pestprotocol BS de Kersenboom

Pestprotocol BS de Kersenboom Pestprotocol BS de Kersenboom Doel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat

Je bent jong en je wilt wat Je bent jong en je wilt wat Kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong een vve-masterclass opbrengstgericht werken Doel masterclass a. aandacht voor ontwikkelingsvoorsprong, b. uitwisselen van ervaringen,

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

BURG. DE RUITERSCHOOL

BURG. DE RUITERSCHOOL BURG. DE RUITERSCHOOL Pestprotocol Een samenvatting van dit protocol hangt zichtbaar in de school. Dit protocol is vastgesteld op 14 maart 2013 Vastgesteld door team Burg. De Ruiterschool: 4 maart 2013

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

Stappenplan: maken van een beloningskaart Je kind stimuleren door aanmoediging

Stappenplan: maken van een beloningskaart Je kind stimuleren door aanmoediging Info@piresearch.nl www.piresearch.nl Stappenplan: maken van een beloningskaart Je kind stimuleren door aanmoediging Een beloningskaart helpt ouders gericht aandacht te besteden aan gewenst gedrag van hun

Nadere informatie

BRIEF Executieve Functies Gedragsvragenlijst

BRIEF Executieve Functies Gedragsvragenlijst Pagina 1 van 17 BRIEF Executieve Functies Gedragsvragenlijst Executieve functies gedragsvragenlijst Met de BRIEF kunnen executieve functies op gedragsniveau in kaart worden gebracht bij kinderen tussen

Nadere informatie

Almtopper één Op basisschool De Alm zijn wij beleefd en aardig tegen elkaar

Almtopper één Op basisschool De Alm zijn wij beleefd en aardig tegen elkaar Tilburg, februari 2014 Almtopper één Op basisschool De Alm zijn wij beleefd en aardig tegen elkaar Wanneer ik iets nodig heb, vraag ik daar vriendelijk om Ik begroet de leerkrachten en mijn klasgenootjes

Nadere informatie

Pestprotocol OBS Mathenesse Januari 2010

Pestprotocol OBS Mathenesse Januari 2010 Pestprotocol OBS Mathenesse Januari 2010 Doelstelling Alle leerlingen moeten zich in hun basisschoolperiode vrij en veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken

Nadere informatie

- Leerlijn Leren leren - CED groep. Leerlijn Leren leren CED groep

- Leerlijn Leren leren - CED groep. Leerlijn Leren leren CED groep Leerlijn Leren leren CED groep 1 1. Taakaanpak Leerlijn leren leren CED groep Groep 1 a. Luistert en kijkt naar de uitleg van een opdracht in een één op één situatie b. Wijst aan waar hij moet beginnen

Nadere informatie

PESTPROTOCOL CBS De Borgh

PESTPROTOCOL CBS De Borgh PESTPROTOCOL CBS De Borgh Doel van dit pestprotocol: -Dat alle kinderen zich in hun basisschoolperiode vrij en veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. -Door regels en afspraken

Nadere informatie

Grenzen stellen. duidelijk zijn in wat uw kind wel en niet mag

Grenzen stellen. duidelijk zijn in wat uw kind wel en niet mag Grenzen stellen. duidelijk zijn in wat uw kind wel en niet mag Waarom is het stellen van grenzen belangrijk? Uw kind kan op een veilig manier dingen onderzoeken en ervaren Wat is het stellen van grenzen?

Nadere informatie

Het huiswerk heeft de volgende functies: - Het kan er toe bijdragen dat kinderen niet achterop raken met het onderwijsprogramma

Het huiswerk heeft de volgende functies: - Het kan er toe bijdragen dat kinderen niet achterop raken met het onderwijsprogramma Huiswerk op De Springplank Informatiebrochure voor ouders / verzorgers Deze brochure is opgezet om u als ouders/verzorgers te informeren over de rol van huiswerk op De Springplank. We hopen dat deze informatie

Nadere informatie

PROTOCOL TEGEN PESTEN

PROTOCOL TEGEN PESTEN PROTOCOL TEGEN PESTEN Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien en op onze school serieus aan willen pakken. Het probleem dat pesten heet: De piek

Nadere informatie

1 Download: Beertjesaanpak Stippestappen Stop-denk-doe Methode

1 Download: Beertjesaanpak Stippestappen Stop-denk-doe Methode Beertjesaanpak Stippestappen Stop-denk-doe Methode De beertjesaanpak begeleiding van kinderen met werkhoudingsproblemen (Bron: Kinderen met Aandachts- en werkhoudingsproblemen van Kaat Timmermans) Voor

Nadere informatie

Pestprotocol Jansenius de Vriesschool Juni 2011

Pestprotocol Jansenius de Vriesschool Juni 2011 Pestprotocol Jansenius de Vriesschool Juni 2011 Doelstelling Alle leerlingen moeten zich in hun basisschoolperiode vrij en veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Anti pestprotocol OBS DE BOUWSTEEN

Anti pestprotocol OBS DE BOUWSTEEN Anti pestprotocol OBS DE BOUWSTEEN Anti pestprotocol Pagina 1 Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen.

Nadere informatie

CBS De Wieken Januari 2015

CBS De Wieken Januari 2015 CBS De Wieken Januari 2015 Wat is een mediator? Een mediator is iemand die anderen helpt bij een conflict Op school kan de juf of meester dat zijn Op onze school worden leerlingen opgeleid tot mediatoren

Nadere informatie

De Drakendokter: Gideon

De Drakendokter: Gideon De Drakendokter: Gideon Om hulp vragen Vervolgverhalen Groep 5 en 6 (SO en SBO) Overzicht De opdrachten zijn het leukst om te doen, als het hele boek in de klas is voorgelezen. Dit kan door elke dag in

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Speerpunt 2 Gevoelig oog. Kim Idenburg Oktober 2013

Speerpunt 2 Gevoelig oog. Kim Idenburg Oktober 2013 Speerpunt 2 Gevoelig oog Kim Idenburg Oktober 2013 1 Welkom! Vandaag: Utrechts kwaliteitskader Speerpunt 2: gevoelig oog 2 Utrechts Kwaliteitskader Het jonge kind -> toekomstig (school)succes VEEL ontwikkelingen

Nadere informatie

Iedereen is hier oké!

Iedereen is hier oké! INLEIDING PESTPROTOCOL Iedereen is hier oké! alle kinderen moeten zich in onze basisschool veilig voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Wij werken aan Allemaal Maatjes!

Wij werken aan Allemaal Maatjes! Wij werken aan Allemaal Maatjes! Op school werken wij elke maand aan een ander puntje om Allemaal maatjes te zijn! Zo proberen wij het pesten op onze school te voorkomen. Om het puntje van de maand duidelijk

Nadere informatie

STUDIEGIDS 2015 SPECIALISATIEMODULE

STUDIEGIDS 2015 SPECIALISATIEMODULE STUDIEGIDS 2015 SPECIALISATIEMODULE EXECUTIEVE FUNCTIES Groep 2 Leuk dat je geïnteresseerd bent in onze specialisatiemodule Executieve functies! In deze gids zetten we de details van de module overzichtelijk

Nadere informatie

En, wat hebben we deze les geleerd?

En, wat hebben we deze les geleerd? Feedback Evaluatie Team 5 En, wat hebben we deze les geleerd? FEED BACK in de klas En, wat hebben we deze les geleerd? Leerkracht Marnix wijst naar het doel op het bord. De leerlingen antwoorden in koor:

Nadere informatie

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO Jan Decuypere PBD GO! BuO Aandacht voor zelfregulatie Eventueel subtitel BuO : de lijn doortrekken - zorgcontinuüm Gewoon onderwijs BuO School op maat

Nadere informatie

Vragen Hoe kan je veiligheid inbouwen zodat je alle leerlingen kan betrekken? Vraag Hoe kan je de ideeënbus actief en betekenisvol maken?

Vragen Hoe kan je veiligheid inbouwen zodat je alle leerlingen kan betrekken? Vraag Hoe kan je de ideeënbus actief en betekenisvol maken? Methodiek Kringgesprek Beter samen leven en meer leren in de klas. Een participatieve sfeer in de klas of op de school kan men op verschillende manieren bewerkstelligen. Werken met kringgesprekken is hierbij

Nadere informatie

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS Yvette Paludanus 2 Dit boekje is tot stand gekomen dankzij de vragen en verhalen van medewerkers in de zorg. Wil je een exemplaar van dit boekje bestellen? Wil je begeleiding

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Beste docent, Binnenkort gaat u met uw klas naar de voorstelling Zwemmen Zonder Mouwen; een muzikale 8+ voorstelling die zich afspeelt in en rondom

Nadere informatie

Pestprotocol Prakticon

Pestprotocol Prakticon Pestprotocol Prakticon Pesten op school Hoe ga je er mee om? Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien en op onze school serieus aan willen pakken.

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat Frans Ottenhof De rol van de mentor * Wat is motiverend voor leerlingen? * Aan welke studievaardigheden kun je werken? Welke niet? * Wat heb je nodig

Nadere informatie

Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN)

Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN) Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN) Auteur Gedragsproblemen in de klas. Een praktisch handboek Gedragsproblemen in de klas in het voortgezet onderwijs www.gedragsproblemenindeklas.nl Twitter:

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Stellingen leerlingvragenlijst

Stellingen leerlingvragenlijst Stellingen leerlingvragenlijst Expertsysteem ZIEN! voor het primair onderwijs 1.0 sept 2011 ZIEN! is een product van, in samenwerking met ParnasSys ZIEN!PO leerlingvragenlijst Stellingen en toelichtingen

Nadere informatie

Solution focused tuning (SFT) instrument

Solution focused tuning (SFT) instrument Scoring mijn executieve functies Naam: Datum: Omcirkel het gekozen cijfer achter elk item. Tel de cijfers van de drie items van elke executieve functie bij elkaar en zet het aantal punten in het lichtblauwe

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

30 TIPS VOOR OUDERS EN BEGELEIDERS VAN LEERLINGEN MET LEERPROBLEMEN

30 TIPS VOOR OUDERS EN BEGELEIDERS VAN LEERLINGEN MET LEERPROBLEMEN 30 TIPS VOOR OUDERS EN BEGELEIDERS VAN LEERLINGEN MET LEERPROBLEMEN Alle kinderen die wij gevraagd hebben om een tip voor jullie hebben gezegd: blijf je vertrouwen in mij tonen, behandel me niet als een

Nadere informatie

Benodigdheden: A. Inleiding: voorbeeld 5 minuten. B. Spel: wat klopt wel, wat klopt niet? 15 minuten.

Benodigdheden: A. Inleiding: voorbeeld 5 minuten. B. Spel: wat klopt wel, wat klopt niet? 15 minuten. Handleiding Groep 2 Les Thema Wat klopt wel en wat klopt niet? Weet wat je ziet Om mediabeelden goed op hun betrouwbaarheid te kunnen beoordelen is het belangrijk onderscheid te maken tussen feit en fictie.

Nadere informatie

Benadering 6: Positieve instelling, rekening houden met anderen

Benadering 6: Positieve instelling, rekening houden met anderen Benadering 6: Positieve instelling, rekening houden met anderen 6.7 Speel met de hele groep het Complimentenspel of Complimentenbingo. Om het opstandige, agressieve kind goed gedrag aan te leren, is het

Nadere informatie

H u i s w e r k b e l e i d

H u i s w e r k b e l e i d H u i s w e r k b e l e i d Voor maken. sommige een Voor kinderen aantal anderen kinderen een is complexe het levert huiswerk huiswerk taak echter waarbij geen een zij problemen bron een beroep van op,

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Leef! Sociaal-emotionele vaardigheden klas 3-4

Lesvoorbereiding Leef! Sociaal-emotionele vaardigheden klas 3-4 Lesvoorbereiding Leef! Sociaal-emotionele vaardigheden klas 3-4 Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: 1 Geluk Weten wat geluk is en dit kunnen omschrijven De leerling kan: zijn definitie van geluk geven; feiten

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken Randy Kulman Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken

Nadere informatie

vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken.

vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken. vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken. relatie tot de ouders, verliefdheid, vriendschap, somberheid,

Nadere informatie

Brugklastraining 2015 Groep 8

Brugklastraining 2015 Groep 8 Brugklastraining 2015 Groep 8 Marieke van der Ven (Kinder-jeugd Psycholoog - Propersona) Mehrnaz Rezai (Ortho-pedagoog Propersona) Renske van der Zande (Dramatherapeut IO BovensteOnder, Tandem) Deelnemers:

Nadere informatie