Conditioning of Aggressive Water

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Conditioning of Aggressive Water"

Transcriptie

1

2

3 Conditioning of Aggressive Water Jink Cornelis Johannes Gude for the degree of: Master of Science in Civil Engineering Date of defense: October 22 th, 2010 Committee: Prof.ir. J.C. van Dijk Ing. F. Schoonenberg Kegel Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Ir. P.J. de Moel Prof. dr. ir. T.N. Olsthoorn Delft University of Technology Section of Sanitary Engineering Vitens N.V. Delft University of Technology Section of Sanitary Engineering Delft University of Technology Section of Sanitary Engineering Delft University of technology Section of Water Resources Section of Sanitary Engineering, Department of Water Management Faculty of Civil Engineering and Geosciences Delft University of Technology, Delft

4

5 Preface The two articles enclosed in this document are the result of my graduation research project performed at the Sanitary Engineering Section at the faculty of Civil Engineering and Geosciences of Delft University of Technology and drinking water company Vitens N.V. The overall subject of my thesis is Conditioning of Aggressive Water. Effort is done to find solutions for treatment plants of Vitens that currently run a less than optimal conditioning. And a study has been done whether a micronized calcite dosage could be a possible alternative of, or addition for, limestone filtration. The titles of the articles are: Wordt ons drinkwater (eindelijk) minder agressief? Micronized CaCO 3 : a feasible alternative to limestone filtration for conditioning and (re)mineralization of drinking water? I would like to thank all the people of Vitens for the information and guidance during my project. Further I would like to thank the members of my graduation committee: Hans van Dijk, Peter de Moel, Frank Schoonenberg Kegel, Theo Olsthoorn and Jasper Verberk.

6 J.C.J. Gude (TU Delft) F. Schoonenberg Kegel (Vitens) J.Q.J.C. Verberk (TU Delft) P.J. de Moel (TU Delft) J.C. van Dijk (TU Delft) Wordt ons drinkwater (eindelijk) minder agressief? Vanuit meerdere pompstations van Vitens wordt agressief drinkwater gedistribueerd dat niet voldoet niet aan de norm van het Waterleidingbesluit 2001 (SI > -0.2). In 2011 zal een nieuw Drinkwaterbesluit van kracht worden waardoor de norm voor agressiviteit wordt versoepeld, door een toetsing op basis van het jaargemiddelde. Hierdoor zal het aantal overschrijdingen aanzienlijk afnemen, zowel in aantal overschrijdingen als in aantal locaties. Om daarnaast de resterende normoverschrijdingen voor agressiviteit aan te pakken heeft Vitens een investeringsprogramma voor conditionering voorbereid. Technische maatregelen omvatten onder meer aanpassingen in de bedrijfsvoering, aanvullende dosering van natronloog, vervanging van halfgebrande dolomiet door marmer, en eventueel de dosering van microkristallijn CaCO 3 (slurry), zoals dit ook in Noorwegen wordt toegepast. Na implementatie van het investeringsprogramma zullen bij Vitens de overschrijdingen van de Nederlandse norm voor agressiviteit (eindelijk) tot het verleden behoren. De kwaliteit van drinkwater moet in Nederland voldoen aan de grenswaarden zoals vastgelegd in het Waterleidingbesluit van 9 februari 2001 (WLB 2001). De grenswaarden hierin zijn gebaseerd op de Europese richtlijn voor de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (98/83/EG, PbEG L 330, 1998). In Nederland is de EU toevoeging het water mag niet agressief zijn vertaald in minimumwaarde voor SI, een toelaatbare bandbreedte voor de totale hardheid (Ca + Mg), en een minimumwaarde voor waterstofcarbonaat (HCO 3 - ). In tabel 1 zijn de parameters uit beide normen opgenomen die rechtstreeks betrekking hebben op het kalk-koolzuurevenwicht. Deze parameters zijn grotendeels bepalend voor de agressiviteit van drinkwater met betrekking tot cementgebonden materialen zoals beton en asbestcement. De agressivitiet met betrekking tot metalen komt in de richtlijnen aan de orde via grenswaarden voor gehalten aan schadelijke en hinderlijke metalen, zoals lood, koper, cadmium, zink, nikkel, chroom, aluminium en ijzer. Tabel 1. Europese en Nederlandse wettelijke normen voor hardheid en agressiviteit. Parameter EU 1998 Waterleidingbesluit 2001 Drinkwaterbesluit 2011 ph ph-eenheid >= 6,5 en <= 9,5 1 > 7,0 en < 9,5 > 7,0 en < 9,5 SI ph-eenheid - > - 0,2 > - 0,2 2 Ca + Mg mmol/l - > 1,0 en < 2,5 > 1,0 3 - HCO 3 mg/l - > 60 > 60 1 Het water mag niet agressief zijn 2 Als jaargemiddelde 3 Alleen bij toepassing van ontharding en ontzouting, geldt als 90 percentiel. Uit de jaarlijkse rapportage over de drinkwaterkwaliteit in Nederland, zoals opgesteld door het RIVM in opdracht van de VROM-Inspectie 1), blijkt dat verreweg de meeste overschrijdingen van de grenswaarden veroorzaakt worden door de SI. In Nederland voldeed in ,14% van de metingen niet aan de norm van SI > -0,2. De overschrijdingen zijn op 47 pompstations gemeten. In afbeelding 1 is te zien dat het overgrote deel van de pompstations met SI normoverschrijdingen in het voorzieningsgebied van Vitens liggen. In de rapportage van het RIVM wordt bij de SI overschrijdingen gemeld dat deze geen directe invloed hebben op de volksgezondheid. Mede hierdoor hebben drinkwaterbedrijven niet veel prioriteit gegeven aan het verminderen van deze overschrijdingen.

7 Afb. 1: Nederlandse productielocaties voor drinkwater met een SI normoverschrijding in ). Het voorzieningsgebied van Vitens is in blauw aangegeven. Normwijziging Door de introductie van het Drinkwaterbesluit 2011 wordt de toetsing van de SI norm versoepeld van elke meting naar jaargemiddelde (zie tabel 1). Daarnaast is de maximale waarde voor totale hardheid verdwenen. Het effect van de SI normwijziging voor Vitens is weergegeven in tabel 2, gebaseerd op de Vitens kwaliteitsmetingen uit Hierin is de huidige situatie (toetsing conform WLB 2001) vergeleken met de toekomstige situatie (toetsing conform DWB 2010). Tabel 2 laat zien dat het aantal pompstations met een SI normoverschrijding afneemt van 44 naar 10. De afname van het aantal overschrijdingen is nog veel groter, van 445 naar 10. Uit de toetsing aan het nieuwe Drinkwaterbesluit blijkt verder dat Vitens nog 3 pompstations heeft waarin de grenswaarde voor HCO 3 - in 2009 werd onderschreden (32 metingen), 1 pompstation waar de minimale ph werd onderschreden (1 meting), en 3 pompstations waar de minimale hardheid bij ontzouting/ontharding werd onderschreden (31 metingen). Tabel 2. SI normoverschrijdingen bij Vitens conform de huidige en toekomstige richtlijn (2009). Onderdeel Totaal aantal Overschrijdingen volgens WLB 2001 DWB 2011 Pompstations Metingen Vitens investeringsprogramma In 2008 heeft Vitens een meerjaren investeringsprogramma opgesteld voor de periode om de conditionering van het drinkwater te verbeteren en de normoverschrijdingen van SI aan te pakken. Door de aanpassing van de normstelling werd het wenselijk geacht om het investeringsprogramma te herijken. Bij deze herijking is onderscheid gemaakt in twee typen overschrijdingen: - Incidentele overschrijdingen door bedrijfsstoringen of niet optimale bedrijfsvoering. - Structurele overschrijdingen vanwege een niet optimaal ontwerp van de zuivering

8 De belangrijkste oorzaken van incidentele overschrijdingen zijn natronloog pompen die uitvallen, ongewenste schakelingen tussen grondwaterputten van verschillende waterkwaliteit en te lage bedhoogte van (marmer/dolomiet) filters. Voor deze overschrijdingen zullen de investeringen verwaarloosbaar zijn en behoeft slechts de bedrijfsvoering verbeterd te worden. Strikt genomen leiden deze incidentele storingen niet tot een overschrijding op basis van een jaargemiddelde. In het tweede geval is verbetering van het ontwerp van de zuivering noodzakelijk. Hierbij wordt ook gekeken naar pompstations waarbij het jaargemiddelde voor de SI weliswaar aan de toekomstige norm voldoet, maar waarbij de waarde toch een ongewenst grote variatie vertoont. In het geactualiseerde Vitens investeringsprogramma zijn pompstations aangewezen waarbij structurele aanpassingen gewenst zijn, omdat aanpassing van de bedrijfsvoering niet tot voldoende resultaten zullen leiden. Deze structurele aanpassingen kunnen worden geïllustreerd aan de hand van een aantal typische zuiveringssystemen. Voorbeeld 1: Torenbeluchting In torenbeluchters wordt CO 2 verwijderd, waardoor de ph en de SI hoger worden. Een voorbeeld is weergegeven in afbeelding 2. Bij dit pompstation wordt het CO 2 dat niet in de cascadebeluchting is verwijderd, en het CO 2 dat in de voorgeschakelde filters wordt gevormd bij de oxydatie van ijzer, mangaan en ammonium, verwijderd in de torenbeluchters. De 13 metingen in 2009 bleken allemaal een te lage SI te hebben (gemiddeld -0,38), hetgeen er op wijst dat de CO 2 verwijdering onvoldoende is. Afb. 2: Processchema van een pompstation met cascadebeluchting, zandfiltratie en torenbeluchting. Dit komt omdat een volledige verwijdering van CO 2 met torenbeluchters in de praktijk moeilijk te realiseren is. Uit de metingen van 2009 is gebleken dat de CO 2 concentratie in de torenbeluchting daalt van gemiddeld 4,8 naar 1,8 mg/l. Voor lagere waarden zou een hogere torenvulling dan wel een groter luchtdebiet nodig zijn. Op dit pompstation is de ph waar het water in evenwicht zou zijn 8.2. De Ca 2+ en HCO 3 - concentraties zijn namelijk aan de lage kant met respectievelijk 27 mg/l en 86 mg/l. Voor een grenswaarde van SI = -0,2 moet derhalve de ph in het water 8,0 zijn. Hiertoe moet het CO 2 gehalte lager zijn dan 1 mg/l. Afbeelding 3 geeft de verandering van het CO 2 gehalte weer in de torenbeluchters. Uit de afbeelding blijkt dat voor deze torenbeluchters dit water minimaal een HCO 3 - gehalte moet hebben van mg/l om het evenwichtsgehalte aan CO 2 te bereiken. Dit wordt in afbeelding 3 weergeven door het groene gebied.

9 CO2 [mg/l] Agressief water Bereik torenbeluchting HCO3 [mg/l] Evenwicht Afzettend water Afb. 3: Toepasbaarheidgebied van torenbeluchting om water te voldoende te conditioneren (voorbeeld voor specifieke waterkwaliteit en bedrijfsvoering torenbeluchters). Voor het voorbeeld pompstation is inzet van torenbeluchters dus onvoldoende. Vooralsnog is besloten om voor dergelijke pompstations een natronloog dosering na te schakelen. Voor deze locatie zal dit in 2011 gereed zijn. Opgemerkt dient te worden dat dit pompstation een HCO - 3 concentratie heeft dat weliswaar hoger is dan de minimale waarde van het Waterleiding/Drinkwater-besluit, maar lager dan de Vitens streefwaarde (( 90 mg/l). De mogelijkheden dan wel de wenselijkheid van verhoging is nog onderwerp van nadere studie. Opties hiervoor zijn dosering van natronloog of microkristallijn CaCO 3 in het ruwe water, dan wel vervanging van het filterzand door marmer. Voorbeeld 2: Marmerfiltratie Grondwater filtreren over marmer (CaCO 3 ) is een robuuste manier om de ph te verhogen en de agressiviteit te verlagen. Vaak moet grondwater toch gefilterd worden om ijzer en mangaan te verwijderen. Tijdens dit proces reageert het agressieve CO 2 in het water met het marmer en stijgen de ph en de Ca 2+ en HCO - 3 concentraties. Een voorbeeld van een zuivering met marmerfiltratie bij Vitens is weergegeven in afbeelding 4. Hierin wordt het water belucht middels een zuivere zuurstof dosering waarbij geen CO 2 wordt verwijderd. Afb. 4: Processchema van een pompstation met marmerfiltratie. Theoretisch lost het marmer op totdat het evenwicht is bereikt (SI = 0). De oplosreactie verloopt evenwel niet snel, waardoor vrij lange contacttijden moeten worden aangehouden. Afbeelding 5 geeft de gemeten SI weer in het reine water van het voorbeeld pompstation.

10 0,00-0,10-0,20 Jaargemiddelde SI -0,30-0,40-0,50-0, Afb. 5: SI van het drinkwater gemeten op een pompstation met marmerfiltratie. In afbeelding 5 is te zien dat de huidige SI norm regelmatig niet wordt gehaald. De SI ligt tussen -0,4 en -0,1. De schijnbare contacttijd ligt hierbij doorgaans tussen de 14 en 18 minuten, met extremen van 10 tot 25 minuten. Het jaargemiddelde voor SI voldoet net niet aan de toekomstige e grenswaarde. De variatie in SI wordt voornamelijk veroorzaakt door wisselende debieten en daardoor wisselende contacttijden. Bij Vitens worden veel marmerfilters toegepast en zelden wordt door alleen marmerfiltratie het water volledig geneutraliseerd. Voor or deze pompstations is besloten om de ph en de SI te verhogen via een nageschakelde natronloogdosering. Voor toekomstige pompstations zou ook voor langere contacttijden gekozen kunnen worden. Op een aantal pompstations met marmerfiltratie is het HCO - 3 gehalte lager dan de Vitens streefwaarde van 90 mg/l, en in enkele gevallen zelfs onder de wettelijk minimum waarde van 60 mg/l. Voor deze pompstations zal worden bekeken in hoeverre de CO 2 verwijdering tijdens de beluchting beperkt kan blijven. Eventueel kan extra CO 2 worden gedoseerd na de beluchting en voor de marmerfiltratie. Voorbeeld 3: Filtratie over half gebrande dolomiet Afbeelding 6 geeft het processchema van een pompstation van Vitens, waarbij filtratie over half gebrande dolomiet wordt toegepast.

11 Afb. 6: Pocesschema van een pompstation met filtratie over half gebrande dolomiet. De zuivering van dit pompstation begint met een cascadebeluchting waar zuurstof in het water wordt gebracht, en waarbij tevens een deel van het CO 2 wordt verwijderd. Vervolgens wordt het water door filters met halfgebrande dolomiet (CaCO 3.MgO) gepompt. Op dit pompstation werd in 2009 regelmatig de huidige SI normwaarde overschreden. Het jaargemiddelde viel met een waarde van -0,18 wel binnen de toekomstige norm, zoals te zien is in afbeelding 7. 0,8 0,6 0,4 0,2 SI 0-0,2 Jaargemiddelde -0,4-0,6-0, Afb. 7: SI gemeten af pompstation in 2009/2010. In het rood gearceerde deel staan de overschrijdingen volgens de huidige norm. Zoals duidelijk te zien is in afbeelding 7, zijn de wisselingen in reinwaterkwaliteit enorm. De SI varieert van -0,8 tot +0,3! Aanvankelijk werd gedacht dat deze fluctuatie komt door sterk variërende debieten. Uit nadere analyse van de productiegegevens blijkt dat wanneer de installatie in bedrijf is het debiet over de filters steeds nagenoeg constant is. Dit pompstation werd in deze periode ingezet voor een basislast productie van m 3 /uur, dit debiet leidt tot een gemiddelde schijnbare contacttijd van 11 minuten. Het typische zaagtandpatroon moet worden toegeschreven aan de periodieke bijvulling van filters.

12 Halfgebrande dolomiet bestaat uit CaCO 3 en uit MgO. MgO reageert nagenoeg direct volledig met het water, terwijl CaCO 3 langzaam oplost door de reactie met CO 2. Doordat het MgO in de filterkorrels zit opgesloten, wordt de afgifte beperkt door een schil van CaCO 3. Voor nieuw halfgebrande dolomiet is deze remmende schil evenwel nog niet ontwikkeld, en komt relatief veel reactief MgO vrij. Na verloop van weken werkt dit materiaal meer als een marmerfilter (met CaCO 3 ) waarbij het evenwicht (SI=0) niet bereikt wordt doordat de drijvende kracht voor reactie steeds kleiner wordt en voor evenwicht een veel langere contacttijdtijd nodig is. Voor halfgebrande dolomiet moeten alle aanwezige filters derhalve zeer gericht bijgevuld worden zodat de beschikbare filters in verschillende fasen van uitputting zijn. Daarbij blijken deze filters door de hoge reactiviteit van MgO zeer gevoelig te zijn voor variatie in debiet. Het grootste bezwaar van deze filters is evenwel de cementering van filterkorrels net na het bijvullen. Bij de optredende hoge SI treedt namelijk kalksteenvorming op waardoor de filterkorrels aan elkaar verkleven, hetgeen ten koste gaat van de filterwerking, en een goede filterspoeling onmogelijk maakt. Vanwege deze bezwaren heeft Vitens besloten om het halfgebrande dolomiet in deze filters te gaan vervangen door marmer. Hierbij zal een dosering van natronloog worden nageschakeld om alsnog de gewenste SI te verkrijgen. In 2013 wordt middels een renovatie van dit pompstation de SI problemen opgelost. Voorbeeld 4: Dosering van microkristallijn CaCO 3 In Nederland wordt CaCO 3 uitsluitend toegepast in marmerfilters. In Noorwegen conditioneert men sinds 1992 op een aantal pompstations oppervlaktewater door dosering van een verpompbare slurry van heel fijn (microkristallijn) calciumcarbonaat (MCCS) met gemiddelde deeltjes diameter van 1.0 µm. De gewenste hoeveelheid calciumcarbonaat wordt in het ruwwater gepompt. Doordat de deeltjes heel klein zijn, gaat de oplosreactie relatief snel. Een mogelijke toepassing van dit microkristallijn CaCO 3 in Nederland is het doseren aan ruw grondwater, voor de beluchting. Bij de beluchting gaat immers vaak CO 2 verloren. Dosering van microkristallijn CaCO 3 zou dus de mogelijkheid bieden om CO 2 nog voor de verwijdering om te zetten in HCO 3 -. Hierdoor wordt ook de ph verhoogd hetgeen gunstig is voor de verwijdering van ijzer, mangaan en ammonium. De oplossnelheid van poedervorming CaCO 3 is in eerder genoemd MSc afstudeerproject onderzocht en afhankelijk van deeltjesgrootte en dosering kan er een aanzienlijke oplossing van de calcietdeeltjes worden verkregen in 20 min (Gude et al., 2010). De toepasbaarheid van deze techniek binnen Vitens wordt nog nader bezien en onderzocht. Evaluatie De normstelling voor SI binnen het Waterleidingbesluit is jarenlang een punt van discussie geweest. In het nieuwe Drinkwaterbesluit is de norm versoepeld door uit te gaan van het jaargemiddelde en niet meer van iedere individuele meting. Hierdoor zal deze parameter in de toekomst veel minder overschreden worden. Om daarnaast de resterende normoverschrijdingen voor agressiviteit aan te pakken heeft Vitens een investeringsprogramma voor conditionering voorbereid. Technische maatregelen omvatten onder meer aanpassingen in de bedrijfsvoering, aanvullende dosering van natronloog, vervanging van halfgebrande dolomiet door marmer, en eventueel de dosering van microkristallijn CaCO 3 (slurry), zoals dit ook in Noorwegen wordt toegepast. Na implementatie van het investeringsprogramma zullen bij Vitens de overschrijdingen van de Nederlandse norm voor agressiviteit (eindelijk) tot het verleden behoren. Literatuur 1) Versteegh J. en H. Dik (2009). De kwaliteit van het drinkwater in VROM-Inspectie. 2) Gude J.C.J., F. Schoonenberg Kegel, J.Q.J.C. Verberk, P.J. de Moel, J. C. van Dijk (2011). Micronized CaCO 3 : a feasible alternative to limestone filtration for conditioning and (re)mineralization of drinking water? Submitted for publication to Aqua, Water Science and Technology

13 Kader Wat is agressief water en waarom is het ongewenst? De agressiviteit van drinkwater is een begrip dat gerelateerd is aan het oplossen/uitlogen/corroderen van (leiding-) materialen. Van oudsher wordt water als agressief aangeduid als het in staat is om kalksteen (CaCO 3 ) op te lossen. Heyer toonde al in 1888 aan dat de agressiviteit van water te verminderen is door contact met kalksteen. Kalkagressief water heeft een te lage ph en kan leidingen van beton en asbestcement aantasten. Kalkafzettend water heeft een te hoge ph hetgeen kan resulteren in afzettingen van ketelsteen. Om beide situaties te vermijden moet het water in evenwicht zijn (kalk-koolzuurevenwicht). De SI is hiervoor een maat, en bij een SI tussen -0,2 en +0,3 zullen geen en noemenswaardige reacties optreden. De grenswaarden voor SI zijn in onderstaande figuur (waarbij de verhouding HCO - 3 : Ca 2+ gelijk is aan 1:2) weergegeven, samen met de grenswaarden voor ph en HCO - 3 (rode rechthoek). Het groene vlak geeft derhalve de daadwerkelijk toelaatbare waarden voor de ph. 10,0 9,5 9,0 8,5 8,0 Afzettend water SI = 0 SI = -0.2 SI = 0.3 ph 7,5 7,0 6,5 Agressief water 6, HCO 3 [mmol/l] 6 7

14 Kader Conditioneren Door CO 2 te verwijderen of om te zetten in HCO - 3 wordt de agressiviteit verminderd. Bij een te vergaande omzetting ontstaat CO 2-3 en wordt het water afzettend: Agressief Afzettend Bij deze processen worden de ph en de SI verhoogd: = Torenbeluchting: Natronloog: + + Marmer of MCCS: + + ( ) + Halfgebrande dolomiet: + + ( ) Om een gehalte aan HCO 3 - > 1,0 mmol/l te verkrijgen kan het noodzakelijk zijn om marmer of MCCS toe te passen, zoals blijkt uit onderstaande afbeelding: 0,50 CO2 [mmol/l] Agressief water SI = ,00 0,0 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 HCO3 [mmol/l]

15 Micronized CaCO3: a feasible alternative to limestone filtration for conditioning and (re)mineralization of drinking water? J.C.J. Gude, Delft University of Technology, PO Box 5048, 2600 GA Delft, the Netherlands, Frank. Schoonenberg Kegel, Vitens, PO Box 1090, 8200 BB Lelystad, the Netherlands, P.J. de Moel, Delft University of Technology, PO Box 5048, 2600 GA Delft, the Netherlands, J.Q.J.C. Verberk, Delft University of Technology, PO Box 5048, 2600 GA Delft, the Netherlands, J.C. van Dijk, Delft University of Technology, PO Box 5048, 2600 GA Delft, the Netherlands, Abstract Worldwide limestone (CaCO 3 ) filtration is used in many treatment plants for the conditioning and (re)mineralization of drinking water. The goals are to increase the concentrations of Ca 2+ and HCO3 -, the ph and the Saturation Index (SI), thereby improving the quality of the water regarding corrosion control, buffering and taste. Typical applications include (very) soft groundwater with (very) low alkalinity and desalinated water. In Norway, some plants use a product made of ground natural limestone, called Micronized CaCO 3 Slurry (MCCS), which is dosed as a slurry of fine particles (order of 1-2 µm) into the raw water. In this research a study is made of the potential of MCCS as an alternative to limestone filtration. Experiments were performed to determine the dissolution kinetics of MCCS and other CaCO 3 -products, including natural limestone grains (1-2 mm) and two precipitated CaCO 3 (PCC) powders (Heyer test powder and NanoPCC powder), that consist of even finer particles than MCCS (down to µm). The experimental setup consisted of jars containing water in which the CaCO 3 -product was introduced. An increase in conductivity as a function of time was observed, which could be used to describe the dissolution kinetics. As expected from theory, the dissolution kinetics are strongly influenced by the particle size of the CaCO 3 and the driving force towards the chemical equilibrium. However, all CaCO 3 -products needed substantial detention times (30 minutes and more) to dissolve completely. This severely hampers the feasibility of MCCS as an alternative to limestone filtration, which can be operated with an Empty Bed Contact Time in the same order of magnitude. This finding can be explained by the fact that the available mass/volume of CaCO 3 in a limestone filter is much higher than the available mass/volume of particles in the dosed slurry, thus compensating for the difference in particle size. It is concluded that MCCS is generally not a feasible alternative for limestone filtration as a stand-alone option for the conditioning and (re)mineralization of drinking water. Applications of MCCS will be limited and should either be found in combinations with coagulation/filtration (which is the actual mode of operation in Norway and limits the problems associated with non-complete dissolution of the CaCO 3 ) or in combination with other conditioning and (re)mineralization methods (by dosing a limited amount of MCCS to the raw water, which limits the problem of the slow kinetics). Keywords: Limestone filtration - Conditioning - (Re)mineralization - Micronized CaCO 3 - Dissolution kinetics Introduction Worldwide limestone (CaCO 3 ) filtration is used in many treatment plants for the conditioning and (re)mineralization of drinking water (Letterman, 1995). The goals are to increase the concentrations of Ca 2+ and HCO 3 -, the ph and the Saturation Index (SI), thereby improving the quality of the water regarding corrosion control, buffering and taste (de Moel et al, 2007). Typical fields of application include (very) soft groundwater with (very) low alkalinity and desalinated water. It is expected that in the near future applications will increase as a result of the increasing use of desalination of seawater and brackish water and the increased attention by organizations such as the WHO for the mineral content of drinking water (WHO, 2004). In the Dutch drinking water industry filtration over course natural limestone grains (diameter 1-2 mm) is frequently used for the treatment of soft groundwater with low alkalinity. CO 2, present in groundwater as a result of biological processes in the aquifer, is converted by the limestone to Ca 2+ and HCO 3 -, according to the following equation: + + ( ) + Equation 1

16 Limestone filters are typically operated with an Empty Bed Contact Time (EBCT) of around 30 minutes. When the groundwater is anaerobic and contains also some Fe 2+ and Mn 2+, these compounds can be removed simultaneously in the limestone filter when pretreatment by aeration is applied (in order to provide the O 2 required for the oxidation of Fe 2+ and Mn 2+ ). A typical process scheme of a Dutch groundwater treatment plant using limestone filtration is shown in Figure 1. Limestone filtration Figure 1 Typical Dutch groundwater treatment plant for very soft water. In Norway very soft and slightly acid surface waters with very low alkalinity, low turbidity and high color due to natural organic matter, are commonly used for the drinking water supply. Some plants use an alternative CaCO 3 product to increase hardness and alkalinity (Osterhus et al, 1994). The product is called micronized CaCO 3 slurry (MCCS). It is also made from natural limestone, but the limestone has been ground to produce fine particles (1-2 µm) with a high specific surface area. It is dosed directly in the raw water as concentrated slurry. A typical treatment scheme is given in figure 2. Usually more MCCS is dosed than required according to reaction 1; the remainder is removed through the backwash water of the (rapid sand) filter. The combination with the coagulation and filtration is essential as it traps the non-dissolved MCCS and prevents a breakthrough of turbidity. Contact times of about 20 minutes are provided in contact basins before the sand filtration, and/or the supernatant of the filters. Typically some 30 mg/l MCCS (as CaCO 3 ) is dosed of which 18 mg/l dissolves and 12 mg/l is removed through the backwash water and sludge discharge. Figure 2 Treatment scheme of a treatment plant using MCCS in Bergen city (ÅrsRAPPORT 2007).

17 The present study was started to investigate the feasibility of MCCS as a general alternative for limestone filtration in conditioning and (re)mineralization applications. Potential advantages in the typical Dutch groundwater application might be either lower costs (in case MCCS could be used to replace limestone filters) or better water quality (in case MCCS could be used to convert CO 2 directly in the raw water, preventing it s escape to the air during the aeration process). Also no extensive infrastructure is needed for implementation, just a dosing pump and a storage silo. The increase in ph and HCO 3 -- concentration in the raw water could be beneficial for the iron and manganese removal. However, it was considered that an essential aspect for the feasibility in processes without coagulation/filtration would obviously be the detention time required to dissolve the MCCS completely. Otherwise non-dissolved MCCS particles could end up in the clear drinking water, increasing the turbidity and sediment load on the clear water tank and distribution system. The focus in this research is therefore on completely dissolving CaCO 3 in a limited time. Dissolution kinetics of CaCO 3 In the last 40 years most research on CaCO 3 dissolution mechanisms was done by geochemists and oceanologists (Plummer et al, 1978; Chou et al, 1989; Svensson et al, 1992; Dreybrodt et al, 1996; Morse et al, 2002) as calcite dissolution plays a major part in the origin of landscapes and marine sediments. The most commonly used model to describe the dissolution of calcite is given by Plummer et al (1978). Their PWP-model is used as a standard in modeling environments such as PHREEQC (Parkhurst et al, 1999). Close to chemical equilibrium reaction rates can drop dramatically depending on the purity of the mineral and the presence of foreign ions and organic matter (Vosbeck, 2004). For better understanding of the reaction mechanisms close to equilibrium research has shifted from measuring bulk concentrations to direct observation of the mineral surface using techniques such as atomic force microscopy. This research showed that the actual dissolution occurs on edges on the mineral surface. Far from equilibrium new edges can be easily created but close to equilibrium the chemical driving force is too limited to create new edges. These active pits can be closed by inhibitors causing reaction rates to drop dramatically. Organic matter, phosphate and metal cations, with carbonate solubility s less than calcite (e.g., Pb, Cd, Cu, Zn, Fe and Mn), are the most effective inhibitors of calcite dissolution (Lea, 2000). The general rate for CaCO 3 dissolution is given in Equation 2: = dc = concentration change [mol/m 3 ] A = surface area of CaCO 3 [m 2 ] V = volume of water [m 3 ] R = dissolution rate [mol/m 2 /s] dt = detention time [s] Equation 2 The dissolution rate R depends on the chemical driving force. Previous mentioned researchers have developed different models for this chemical driving force. In general the driving force can be recalculated in the form of (1 Ω) = (1 {Ca 2+ }.{CO 3 2- }/K s ) = (1 10 SI ) in which K s is the solubility product of CaCO 3. The chemical driving force therefore depends on the SI. As a result of the dissolution reaction, ph, Ca 2+ and CO 3 2- will increase and the chemical driving force will slowly reduce to zero (SI=0). Depending on the raw water quality a certain amount of CaCO 3 can be dissolved until chemical equilibrium is reached; this amount is called the Calcite Dissolution Potential (CDP). The reaction rate consequently depends primarily on 2 factors, i.e. the chemical driving force and the specific surface area A/V. High A/V ratios obviously increase reaction rates. For limestone filters the A/V ratio can be calculated using Equation 3, in which p = porosity of the filter bed [-], and d the diameter of the limestone particles [m]: = ( ) Equation 3 A/V ratios for common limestone grain sizes are shown in Table 1.

18 Table 1 A/V ratios for three grains sizes of limestone in a filter bed with porosity 0.4 Diameter A/V [mm] [m -1 ] For the A/V ratios in Table 1 dissolution rates can be calculated in PHREEQC using the PWP-model. Figure 3 shows the dissolution of calcite in a limestone filter for the three different grains sizes. The smallest grains result in a higher dissolution rate and consequently shorter contact times. The raw water quality was 0.5 mmol/l Ca(HCO 3 ) 2. The CDP was set at 0.6 mmol/l. Figure 3 Runs with PWP-model with different A/V ratios similar to limestone filtration. A/V ratios conforming limestone diameters of 0.5, 1.0 and 2.0 mm with a filter bed porosity of 0.4. Figure 3 shows that detention times of around 600 seconds or 10 minutes are required to approach the equilibrium. As the porosity of a limestone filter is 0.4, this is equivalent to an EBCT of 10/0.4=25 minutes, which corresponds to actual design and operational experiences of limestone filters in drinking water treatment plants (bed height 2 m, filtration rate 4.8 m/h). In cases suspended particles are dosed such as MCCS or calcite powder, the A/V ratio depends not only on the particle size, but also on the dose and the specific gravity of the particles, in accordance with equation 4. =. Equation 4 As the dose will be in the order of 60 g/m 3 (0.6 mmol/l) and the specific gravity of calcite is 2,700 kg/m 3, particles sizes must be very small to reach A/V ratios similar to a limestone filter. Table 2 shows the required diameter of calcite particles to reach the same A/V ratios as for the limestone filters of Table 1. Moreover, it should be noted that during dissolution of calcite particles the A/V ratio drops to zero. Table 2 A/V ratios for a dose of 0.6 mmol/l Diameter A/V [µm] [m -1 ]

19 The dissolution rates with the A/V ratios of Table 2 are shown in Figure 4, using the same CDP as Figure 3. Figure 4 Runs with PWP-model with different grain sizes of calcite particles. A/V ratios get smaller during dissolution. Chemical equilibrium is reached at calcium 1.1 mmol/l. Figure 4 shows that detention times of around 1400 seconds or 23 minutes are required to approach the equilibrium. As the MCCS solution is very diluted, the required EBCT for the contact tank is in this case also equal to 23 minutes. So surprisingly, theoretically about the same EBCT may result for two completely different designs, filtration through a bed of coarse grains and a dissolution reactor/contact tank with very fine particles. The goal of our research was therefore to develop a simple test method and to use it to determine experimentally the actual required dissolution times for different CaCO 3 -products. We tried to test the complete range of CaCO 3 -products in order to get a complete overview of the feasibility of the different alternatives. These included: 1. Coarse limestone grains (Aquatechniek, Juraperle, d mean =1.6 mm) 2. MCCS as used in Norway (Yara, d mean = 0.8 µm) 3. Heyer calcite powder (Laboratory grade d mean = 0.10 µm) 4. Precipitated calcite powder (NanoPCC) (Solvay, d mean = µm) Materials and Methods Samples and sample preparation The limestone grains were obtained from Aquatechniek ( Juraperle). They had a diameter range of 1.4 mm mm and are commonly used in limestone filters in the Netherlands. The MCCS was obtained from Yara Norge AS, Industrial Products. The MCCS consists of weight % CaCO 3, with negligible impurities and % water. The MCCS has a particle size distribution of < 2 µm : %, < 1 µm: %, with d mean = 0.8 µm. This is confirmed by the SEM picture in Figure 5 where both small and large particles are seen. For accurate dosing the product was diluted 20 times by adding 19 ml pure water to 1 ml MCCS. Figure 5 SEM pictures: left: MCCS, scale 5 µm; Centre: Heyer, scale 20 µm; right: PCC, scale 2 µm.

20 The two precipitated CaCO 3 products were obtained from two different manufacturers. The PCC was uncoated calcite, cube-like and with a mean particle size of µm. The powder was received from Solvay GMBH. The other CaCO 3 powder (Heyer) was obtained from the laboratory and is defined as 100 percent pure calcium carbonate. This powder is used to determine the CDP in laboratories. The sample water was prepared from stock solutions of CaCl 2, NaHCO 3 and HCl in batches of 10 liter demineralized water. Concentrations were chosen to resemble Dutch soft ground water and to obtain the desired CDP. The actual water quality was determined in the Vitens laboratory where samples were analyzed in accordance with NEN and ISO standards for conductivity, Ca 2+,Cl -, Na +, HCO 3 - and ph. Experimental setup The experiments have been carried out as in jars stirred with a propeller (500 rpm) to keep the CaCO 3 product in suspension. Figure 6 shows the experimental set-up. The solution was contained in a beaker glass with a volume of 2.0 liter, such that little space was available for air. The beaker glass was sealed to be airtight, to simulate a closed system Figure 6 Jar test set-up, Volume beaker is 2.0 liter, conductivity probe, magnetic stirrer. The experiment was started by filling the beaker with the prepared solution; the temperature of the solution was kept constant to a room temperature of 20±1 C during all runs. After filling the beaker, a precisely measured amount of CaCO 3 was introduced and the beaker glass was then directly sealed using plastic foil and the stirrer was switched on. An increase of conductivity was always observed and measured as a function of time (WTW cond340i). The measurements were stored on a data logger (Endress+Hauser) at an interval of 3 seconds. As the increase in conductivity is directly related to the dissolution of CaCO 3, the conductivity can be used to describe the dissolution kinetics. The relation between Ca 2+ and conductivity can be calculated using PHREEQC. For the low ionic strength in the range of these experiments the relationship is linear. Results and discussion All experiments that are compared to each other were tested with the same batch of water, hereby eliminating dosing errors. Since CO 2 levels are higher than equilibrium at atmospheric pressure a small loss of CO 2 is inevitable, but runs were maximized to one hour to limit this effect. Influence particle size (types of CaCO 3 products) From theory and literature it is well known that kinetics become very slow when the chemical driving force approaches zero. To avoid this the amount of CaCO 3 -products dosed was limited to 90% of the CDP of the water. The water quality for this experiment was NaHCO mmol/l, CaCl mmol/l and HCl 0.65 mmol/l. This results in a CDP of about 0.56 mmol/l CaCO 3. The CaCO 3 dosage for all samples was set at 0.5 mmol/l, see Figure 7.

21 % dissolution Condutivity [us/cm] PCC Heyer MCCS Juraperle Time [s] Figure 7 Dissolution of different CaCO 3 products; Green line is MCCS, Blue line is PCC, Red line is Heyer and Purple line is Juraperle. Figure 7 shows very clearly that the dissolution rate of Juraperle is very slow. This is in conformity with the large grain size and consequently the small A/V. It should be noted that in this experiment that Juraperle were not used as a limestone filter reactor, but similar to the other CaCO 3 products as a dissolution reactor/contact tank with a very low amount of particles, equivalent to a dose of 0.5 mmol/l. Of the 3 other CaCO 3 products MCCS requires the longest dissolution time. It is noted that the initial dissolution rate of MCCS is the highest, but is slows down significantly. This can be explained by the large particle size distribution of the MCCS. It contains very fine particles which will react fast, but also a significant fraction a particles in the order of 1 µm and above which will react slowly. PCC and Heyer dissolve the quickest, which is logical as these particles are the finest (order of 0.1 µm). Surprisingly the Heyer powder is somewhat more reactive than the PCC which was not expected from the particle sizes as stated in the specifications of the manufacturers. It can be speculated that these differences can be caused either by the coagulation/lumping of particles during the mixing with the water sample or by the presence of unknown compounds in the products. Influence dose of CaCO 3 (chemical driving force) As stated before the reaction rate depends strongly on the chemical driving force. So the dissolution time is expected to be less when less CaCO 3 is dosed in comparison to the CDP of the water. This was tested for the Heyer-powder, which reacted the fastest. Doses of 100%, 75% and 50% of the CDP were added to the samples. Water quality for this experiment was NaHCO mmol/l, CaCl mmol/l and HCl 0.67 mmol/l, from data as received from the laboratory. This quality results in a CDP of mmol/l. The CaCO 3 dosage was 0.3 mmol/l, 0.45 mmol/l and 0.6 mmol/l.

22 Equilibrium Conductivity [us/cm] Heyer 50 Heyer 75 Heyer Time [s] Figure 7 Dissolution of Heyer powder in the same batch of water with different dosages; Blue line is 50%, red line is 75% and green line is 100% of the CDP. Figure 8 clearly shows that it is impossible to obtain the chemical equilibrium in acceptable contact times. At the dose of 100% of the CDP, even after 3000 seconds (50 minutes) still less than 80 % of the particles is dissolved. The result is that many non-dissolved particles were still present in the sample, which had a turbidity of 28 NTU. This is a serious drawback for applications in practice. Lower dosages seem somewhat more practical. As shown in figure 8 when dosing 50 % of the CDP capacity, some 90 % of the dose is dissolved in 600 seconds (10 minutes), the dosage results to a turbidity of 1 NTU at the end of the run. When dosing 75% of the CDP, some 90% of the dose was dissolved in 900 seconds (15 minutes), which lead to a turbidity of around 8 NTU. PHREEQC model results For the Heyer dissolution experiment PWP-model calculations were done to relate the experimental results with theoretical calculations. A uniform particles size distribution of 0.3; 0.1; 0.075; 0.05; 0.03 µm was used as model input. The model was fitted on the Heyer 50% line with a dose of 0.3 mmol/l. For the Heyer 75% and Heyer 100% lines the calcite dosage was increased to 0.45 mmol/l and 0.6 mmol/l using the same uniform particle distribution.

23 Conductivity [us/cm] Heyer 50 Heyer 75 Heyer 100 Heyer Phreeqc 100 Heyer Phreeqc 75 Heyer Phreeqc Time [s] Figure 8 PWP-model calculations compared with experimental results. As Figure 9 shows the experimental results and the PWP-modeling give similar results for the 50% dose. For the higher doses the initial reaction rates in the experiments are also similar to the model output, but they drop after some time to lower values. This can be explained as it is known from literature that close to the chemical equilibrium dissolution rates are difficult to model correctly using the PWP-model. Conclusions Experimental results As known from theory and literature, the dissolution kinetics of CaCO 3 depend on the chemical driving force and the available specific surface area A/V. The experimental setup proved a suitable tool to test the actual required dissolution time for different products and different chemical driving forces. As it is known that the dissolution process can be inhibited by foreign ions and organic compounds, the experimental setup can be used to test concrete applications in practice. The influence of specific surface area A/V was clearly shown from the experiments with different CaCO 3 products with particle size ranging from 1.6 mm down to 0.1 µm and below. The products showed different reaction rates that were clearly related to the particle size and consequently specific surface area A/V. The dissolution rate of Juraperle was very slow, which is in conformity with the large grain size (d mean =1,6 mm ) and consequently low A/V. Of the 3 other CaCO 3 products MCCS required the longest dissolution time. It is noted that the initial dissolution rate of MCCS is the highest, but is slows down significantly. This can be explained by the large particle size distribution of the MCCS. It contains very fine particles which will react fast, but also a significant fraction a particles in the order of 1 µm and above which will react slowly. PCC and Heyer dissolved the quickest, which is logical as these particles are the finest (order of 0.1 µm). Surprisingly the Heyer powder is somewhat more reactive than the PCC which was not expected from the particle sizes as stated in the specifications of the manufacturers. It can be speculated that these differences can be caused either by the coagulation/lumping of particles during the mixing with the water sample or by the presence of unknown compounds in the products. The influence of the chemical driving force was clearly shown from the experiments with different doses of CaCO 3.The dissolution time was confirmed to be depending on the dose as compared to the CDP. At a dose of 100% of the CDP, even after 3000 seconds (50 minutes) still less than 80 % of the particles was dissolved. The

24 result is that many non-dissolved particles were still present in the sample, which had a turbidity of 28 NTU. This is a serious drawback for applications in practice. Lower dosages seem somewhat more practical. When dosing 50 % of the CDP, some 90 % of the dose is dissolved in 600 seconds (10 minutes), which lead to a turbidity of around 1 NTU. When dosing 75% of the CDP, some 90% of the dose was dissolved in 900 seconds (15 minutes), which lead to a turbidity of around 8 NTU. Practical applications The overall conclusion for practical applications is that it is impossible to dissolve the powdered CaCO 3 products (currently on the market) completely in a contact tank within acceptable contact times (less than 30 minutes), when applying a dose equal to the CDP. Part of the CaCO 3 particles will always remain in suspension, which will have a detrimental impact on the turbidity and sediment load to clear water tanks and the distribution system. One might speculate that in future it might be possible to develop CaCO 3 powders with significantly smaller particle size than 0.1 µm; at that time this conclusion might be reconsidered. Consequently, it should also be concluded that it is not feasible to apply dosing of powdered CaCO3 as a standalone alternative to limestone filtration. With limestone filtration the grains do not need to dissolve completely and nearly complete removal of the CDP can be approached with an EBCT of around 30 minutes, as is well known from practical experience. Are there any other applications in the drinking water field that might be more promising for the application of the powdered products? Based on the results of this research we can indicate a few: Doses higher than CDP In Norway more MCCS is dosed than the CDP to enhance the reaction kinetics. The excess suspended MCCS leads to a higher A/V, enhances the kinetics and is retained by coagulation and filtration in dual media filters with sand and anthracite. The operational results are satisfactorily so it can be concluded that this setup is feasible. It must be noted that in this setup the coagulation and filtration steps are essential, as we found out from pilot-plant tests in a groundwater pilot installation in the Netherlands. We dosed MCCS to the raw groundwater after which the water was aerated and given contact times of 30 minutes in a contact pipe and the filter column. The raw water contained 1 mg/l Fe 2+ which was nearly completely removed in the filter column. This set-up resulted in turbidity levels of > 30 NTU. So, apparently the sand-anthracite filter did not retain the excess MCCS without the intensive coagulation. As the A/V in these applications is highly dependent on the dose/concentration of CaCO 3 (see equation 4), an alternative concept might be to further increase A/V by increasing the concentration of CaCO 3 in a system applying recirculation of sludge/caco 3. This could either be done in sludge contact clarifiers followed by sand or dual media filters or in a setup with Ultrafiltration of Microfiltration membranes and recirculation of the sludge/caco 3. Doses lower than CDP Applying doses lower than the CDP has the big advantage of operating under a high chemical driving force. As shown in this research it is possible to remove about 75% of CDP within 30 minutes by dosing MCCS. So it might be an option to use powdered CaCO 3 to remove the bulk of the CDP and to remove the remainder of the CDP by using other conditioning methods such as dosing of chemicals like NaOH or using a degasifying tower to remove the remainder of the CO 2. Possible options for this type of combined applications are: Desalinated water (permeate/distillate): Desalinated water, both from thermal and membrane processes, could be partially remineralized by powdered CaCO 3. As RO-permeate contains already excess CO 2 this will react with the CaCO 3 and the remainder could be removed in a degasifying tower or by dosing NaOH for final ph correction. (Very) soft groundwater with (very) low alkalinity Powdered CaCO 3 might be dosed to the raw water, leading to advantages of converting CO 2 into HCO 3 - and increasing the ph before the conventional aeration and filtration process. However, final conditioning and ph correction to chemical equilibrium should be provided by other methods, such as limestone filtration, NaOH dosing or using degasifying towers. Figure 10 shows the possible set-up for a groundwater treatment plant with this concept.

25 Figure 9 Possible set-up for a groundwater treatment plant using powdered CaCO 3

26 References Bergen Vann KF, Drikkevannskvalitet I Bergen ÅRSRAPPORT 2007 Chou, L., Garrels, R. M. & Wollast, R., 1989 Comparative study of the kinetics and mechanisms of dissolution of carbonate minerals. Chemical Geology, 78 (1989) De Moel, P.J., Verberk, J.Q.J.C. & Van Dijk, J.C., 2006 Drinking water: principles and practices World Scientific Publishing, Singapore Dreybrodt, W., Laucknerl, J., Zaihua, Lu., Svensson, U. & Buhmann, D., 1996 The kinetics of the reaction CO 2 + H 2 O H 2 CO 3 as one of the rate limiting steps for the dissolution of calcite in the system H 2 O-CO 2 -CaCO 3. Geochimica et Cosmochimica Acta, Vol. 60, No. 18, pp Lea, A. S., Amonette, J. E., Baer, D. R., Liang, Y., Colton, N.G., Microscopic effects of carbonate, manganese, and strontium ions on calcite dissolution. Geochimica et Cosmochimica Acta, Vol. 65, No. 3, pp Letterman, R.D, 1995 Calcium carbonate dissolution rate in limestone contactors US EPA/600/R-95/068 July 1995 Morse, J. W. & Arvidson, R. S., 2002 The dissolution kinetics of major sedimentary carbonate minerals. Earth-Science Reviews 58 (2002) Osterhus, S.W. & Eikebrokk, B., Coagulation and Corrosion Control for Soft and Coloured Drinking Water., Chemical Water and Wastewater Treatment III, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Parkhurst, D.L. & Appelo, C.A.J., 1999 User s guide to PHREEQC (version 2) U.S. GEOLOGICAL SURVEY, Denver 1999 Plummer L. N., Wigley T. M. L. & Parkhurst D. L., 1978 The kinetics of calcite dissolution in CO2-water systems at 5 C to 60 C and 0.0 to 1.0 atm CO2. Am. J. Sci. 278, Svensson, U. & Dreybrodt, W., Dissolution kinetics of natural calcite minerals in CO 2 -watersystems approaching calcite equilibrium. Chemical Geology, 100 (1992) Versteegh, J.F.M. & Dik, H.H.J., De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in RIVM rapportnummer /2009. Vosbeck, K., 2004 Experimentelle Bestimmung der Lösungskinetik synthetischen Calciumcarbonats und natürlicher Kalkgesteine Fachbereich Physik/Elektrotechnik, Universität Bremen, 2004 World Health Organization, 2004 Nutrient minerals in drinking water and the potential health consequences of long term consumption of dimineralized and remineralized and altered mineral content drinking waters Consensus of the meeting on rolling revision of the WHO guidelines for drinking water quality

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Water kwaliteit: chemie. Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D

Water kwaliteit: chemie. Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D Water kwaliteit: chemie Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D 1 Hoe chemisch gaat het worden? Niet veel moeilijker dan deze chemie Enige belangrijke formule is: CaCO 3 + CO 2 +H 2 O Ca 2+ + 2 HCO - 3 Evenwichtsreactie

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Tentamen Thermodynamica

Tentamen Thermodynamica Tentamen Thermodynamica 4B420 4B421 10 november 2008, 14.00 17.00 uur Dit tentamen bestaat uit 4 opeenvolgend genummerde opgaven. Indien er voor de beantwoording van een bepaalde opgave een tabel nodig

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis

Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis Faculty of Science and Bio-engineering Sciences Department of Computer Science Computational Modeling Lab Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis Jonatan

Nadere informatie

Power Quality aspecten van LED-lampen.

Power Quality aspecten van LED-lampen. Power Quality aspecten van LED-lampen. Hoe meet je die en wat betekent het voor de praktijk? Mark Vloemans AR Benelux Timothy Hertstein ZES ZIMMER Onderwerpen o Aanleiding o Wat is de Power Factor? o Hoe

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual www.dentwise.eu Inhoud Content NEDERLANDS... 2 1. Installatie... 2 2. Algemene Functies... 2 3. Afstanden Meten... 3 4. Doorsneden Maken... 4 5. Weergave Aanpassen...

Nadere informatie

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com Model A-360 Azimuth

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse Maakindustrie The effects of Informal Workplace Learning on Employability in the Dutch manufacturing sector Jochem H.

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Summary Chapter one chapter two chapter three

Summary Chapter one chapter two chapter three Appendix 1 2 3 4 5 6 7 Summary Infections with intestinal worms (named soiltransmitted helminths ) and micronutrientdeficienciesaretwomajorglobalhealthproblems,especiallyinchildren. Both conditions are

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999 Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL Versie NL1.2 3 versie: juli 1999 (aangepast van 1e versie: British Journal of Ophthalmology 1998;82:773-779) (aangepast naar aanleiing van Engelse

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie