W e r k o v e r l e g Tips & Tricks

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "W e r k o v e r l e g Tips & Tricks"

Transcriptie

1 Tips & Tricks * Start eens met wat de deelnemers belangrijk vinden * Vraag een observant om feedback * Doe het overleg eens in de helft van de tijd * En nog vele andere praktische tips! S a m e n g e s t e l d d o o r A r j a n v a n V e m b d e 2010, AGA Adviesgroep Amsterdam

2 Inhoudsopgave W e r k o v e r l e g Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 Agenda... 4 Actiepunten... 5 Interview: teambuilding... 5 Doel en vorm... 6 Kwaliteit en efficiency... 7 Interview: observant... 7 Over het uitlopen van vergaderingen... 8 Interview: skiën voor managers... 9 Met gevulde tassen naar het overleg Interview: berichten Theorie: vier brillen Interview: naar uw genoegen? Werkoverleg als hefboom tot cultuurverandering Praktische tips en tricks Verantwoording Enkele links AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 2/15

3 Inleiding In deze reader staan ideeën en tips om overleggen leuker en efficiënter te maken. Het is geschreven voor iedereen die wel eens een overleg bijwoont, want iedere deelnemer heeft invloed op het verloop van een overleg, al was het maar door een idee of tip aan de voorzitter te geven. Werkoverleg draait op communicatie en mensenwerk, met alle uitdagingen die daarbij horen. Maar er bestaan wel 'trucjes' om slim om te gaan met deze uitdagingen. Soms leidt een andere structuur opeens tot nieuwe energie of wordt een weerstand opgelost door hem bespreekbaar te maken. Soms maakt het opnemen van een actielijstje in de notulen het verschil. Qua opbouw vind je op de eerste pagina s een standaard agenda en actiepuntenlijst. Daarna volgt een bonte mix aan ideeën, tips en theorie rond overleggen. Aan het einde vind je een serie praktische tips en enkele links naar interessante internet pagina s. Deze reader is samengesteld naar aanleiding van vele gesprekken en observaties rond werkoverleggen binnen de gemeente Amsterdam. Vooral een verbetertraject bij de Dienst Persoonsgegevens en bij het Ontwikkelingsbedrijf leverden veel input. Deze reader wordt u aangeboden door AGA Adviesgroep Amsterdam. Als interne organisatie adviseurs zetten wij onze kennis en kunde graag in voor de gemeente Amsterdam. Voor meer informatie over ons werk kijkt u op: Intranet: Internet: Of neem contact op met AGA Office: AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 3/15

4 Agenda W e r k o v e r l e g Voor de meeste overleggen is het handig als er een agenda is voorbereid. Soms is het daarnaast ook handig om notulen en een actielijst bij te houden. Belangrijk om te onthouden is wel dat dingen als agenda s, notulen en actielijsten alleen ingezet moeten worden als het zonder niet goed genoeg gaat. Het meest efficiënt is als de samenwerking geen kunstmatige ondersteuning nodig heeft. Zodra de werkzaamheden echter complexer worden, of meer mensen moeten samenwerken dan wordt het handig tools in te zetten ter ondersteuning, herinnering en overzichtelijkheid. Maar, net als met alle instituties, is ook hierbij de valkuil dat de gebruikers niet meer worden uitgedaagd om zelf na te denken en bestaat het risico dat je als groep op een dag dingen doet die ooit handig waren, maar nu nergens meer op slaan. Blijf je daarom regelmatig afvragen of behoeftes en tools nog op elkaar aansluiten. Hieronder een voorbeeldagenda en actiepuntenlijsten. Let echter op, dit is een voorbeeld van de meest uitgebreide variant. In veel gevallen kan je toe met een minder luxe opgetuigde kerstboom. Als het team geen probleem met time management heeft, dan kost het alleen maar extra werk om tijden achter agendapunten te zetten en bovenal ontneemt het flexibiliteit en werkt het verstarrend. Net zo als de locatie bij iedereen bekend is, heeft het geen toegevoegde waarde dit te vermelden en maakt het de agenda nodeloos formeel. Voor meer voorbeelden, bijvoorbeeld van notulen of besluitenlijsten zie Werkoverleg afdeling financiën Datum: donderdag Tijd: uur Locatie: zaal De Zuidas, 2 e etage Aanwezig: Jan (voorzitter), Nabila (notulist), Lisette, Floor, Kamal, Anne, Dorien, Piet Agenda 1. Opening en mededelingen (13:30-13:35) - voorzitter 2. Ingekomen stukken (13:35-13:40) - voorzitter 3. Vaststellen notulen vergadering (13:40-13:45) Zie bijlage 1: Notulen Ter bespreking: jaarverslag 2008 (13:45-14:05) Zie bijlage 2: Concept Jaarverslag presentatie en toelichting door Floor 5. Ter kennisname: organisatie afdelingsuitje (14:05-14:25) Zie bijlage 3: Overzicht activiteiten en begroting - toelichting door Anne en Piet 6. Rondvraag (14:25-14:35) 7. Sluiting (14:35-14:40) - nieuwe vergaderdatum AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 4/15

5 Actiepunten W e r k o v e r l e g Als er regelmatig afspraken worden gemaakt over te nemen acties waarvan de deadline wat verder in de toekomst ligt, is het handig een actiepuntenlijst bij te houden zodat overzichtelijk blijft wat, wanneer door wie gedaan wordt. Door de actiepunten een nummer te geven is te volgen in welke volgorde acties zijn uitgezet. Ook is het handig om de datum te vermelden dat de actie op de lijst is gekomen, zodat inzichtelijk wordt hoe lang een actie al uit staat. Soms ontstaat in een team een cultuur waarin het vaker voorkomt dat de deadline van acties niet gehaald wordt. Om dat patroon te doorbreken kan het helpen om het patroon meer zichtbaar en bespreekbaar te maken. Het zichtbaar maken van dit patroon kan bijvoorbeeld door een deadline datum niet te vervangen als deze niet gehaald is, maar de nieuwe deadline datum eronder te zetten. Voorbeeld actiepuntenlijst # Datum Wie Wat Wanneer klaar 1 22 januari Floor Jaarverslag 2008 presenteren 25 maart vormgeving In bovenstaand voorbeeldlijstje is de eerste regel helemaal zwart en zijn de volgende regels om beurten grijs en wit. Ook zijn de rijen wat breder gemaakt, is een iets groter lettertype gebruikt en zijn de data voluit geschreven. De bedoeling hiervan is de tabel prettiger leesbaar en overzichtelijker te maken. Saai aandoende lijstjes zijn niet uitnodigend om te gebruiken. Een prettige opmaak is dan ook een slimme investering die weinig kost en soms bijna onopgemerkt veel oplevert in het gebruik! Interview: teambuilding Interview met Noor de Bruin, hoofd afdeling Bureau Erfpacht. Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam Wat hebben jullie gedaan? Met mijn teammanagers heb ik een assessement gedaan. Waarom? We hebben het gedaan omdat we net een verandertraject achter de rug hadden en nog een stevig verandertraject(en?) voor de boeg hadden. Dan moet je er als team echt stáán, en alles kunnen benutten wat er in zit. Daar was het assessment één van de methodes voor, naast onze opleiding verandermanagement. En het werd zowel een individueel als een groepsassessment/coachingtraject. Wat zegt de test? De test geeft inzicht in hoe jij je in een groep gedraagt. En heeft ons heel erg geholpen om elkaar beter te begrijpen. Het blijkt bijvoorbeeld dat er in ons team een bepaalde karaktereigenschap minder sterk is. Daar zit dus een valkuil voor ons als team. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 5/15

6 Had je er iets aan? Ja. We herkennen nu sneller als we tijdens een overleg in onze valkuil stappen. En doordat we zo open en eerlijk met elkaar hebben gesproken over onze krachten en zwaktes is de drempel heel laag om dit met elkaar te bespreken. Ook is de band tussen ons versterkt. Daardoor werken we als team leuker, soepeler en sneller. Wat betekent dat voor jullie overleg? Dat ons overleg over het algemeen dus ook best leuk, soepel en snel verloopt. Doel en vorm Tijdens een overleg kom je bij elkaar met een doel. Dat doel kan bijvoorbeeld zijn kennisdelen, informatie uitwisselen, verdelen van werkvoorraad, besluiten nemen, afstemmen, brainstormen, discussie voor aanscherping of teambuilding. De kwaliteit van het overleg wordt bepaald door de mate waarin je het doel haalt. Dat betekent dat je ten eerste helder moet hebben wat precies het doel is van het overleg en ten tweede moet de overlegvorm aansluiten bij dat doel. Wat wij vaak zien in onze adviespraktijk is dat tijdens een overleg steeds dezelfde overlegvorm (discussie) wordt gehanteerd voor verschillende doelen. Met discussie kan je veel doen, maar je maakt het jezelf makkelijker (want leuker, sneller, effectiever) door de vorm beter te laten aansluiten op het doel. Welke vorm geschikt is, is van veel factoren afhankelijk. Groepsgrote, de ruimte, de tijd en het onderwerp zelf natuurlijk. En bestaan dan ook geen vaste richtlijnen over welke vorm bij welk doel hoort. Om het denken een beetje op gang te brengen hieronder enkele voorbeelden. Enkele voorbeelden van doelen en bijpassende vormen Doel Vorm Wekelijks op de hoogte blijven Rondje waar ben je mee bezig Maandelijks op de hoogte blijven Zeepkist moment Meningen aanscherpen Discussie Informatie uitwisselen Presentatie en eventueel vragen stellen ter verduidelijking Bestaande ideeën in de groep verzamelen Ideeën inventariseren op een flipover Veel nieuwe ideeën met de groep verzamelen Brainstormen - denken in mogelijkheden - creatieve werkvormen (associëren) - geen ja-maar en geen praktisch denken Besluiten nemen Meningen en ideeën inventariseren (op een flipover) en afweging maken Synergie bereiken/samen tot oplossing komen Dialoog (samen-denken) Teambuilding Werkvormen met veel interactie en niet te zwaar onderwerp AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 6/15

7 Kwaliteit en efficiency W e r k o v e r l e g Sommige overleggen lijken wel Poolse Landdagen: iedereen praat, niemand lijkt geïnteresseerd en waar het toe leidt.? Soms lijkt iedereen wel zijn plasje over een voorstel te willen doen alleen om te zorgen dat het straks ook een beetje naar hem of haar ruikt; of steken mensen een monoloog af om te vertellen dat ze het een goed voorstel vinden. Uitgaand van het goede in mensen zijn dit soort dingen ook te zien als blijken van grote inhoudelijke betrokkenheid! Maar helaas is ook hier inhoudelijke betrokkenheid eerder een rem dan een versneller van processen... Het vraagstuk hoe kwaliteit en efficiency zich tot elkaar verhouden verdient dan ook zeker de aandacht van de voorzitter. Wanneer genoeg wordt geïnvesteerd (in tijd, geld of energie) is de kwaliteit van een overleg eigenlijk altijd wel op te voeren tot het maximum. Maar in een zakelijke omgeving is het zeer de vraag of het wel nuttig is om altijd voor maximale kwaliteit te gaan. Soms is het heel werkbaar om genoegen te nemen met 60% of 70% van het maximaal haalbare. Genoegen nemen met een niet optimale kwaliteit kan bijvoorbeeld prima wanneer de situatie nog erg veranderlijk is. Een onderwerp helemaal uitdiscussiëren heeft weinig zin als de context morgen toch weer anders is. Vaak is het een stuk efficiënter en goedkoper om bewust een half besluit te nemen en gaandeweg het proces de rest van de keuzes te maken. Soms werkt dat zelfs beter omdat dan de keuzes beter af gestemd kunnen worden op hoe iets in de praktijk uitpakt. Om te voorkomen dat een Poolse Landdag ontstaat is het belangrijk de deelnemers aan het overleg goed duidelijk te maken wat het doel is van het overleg (wat moet er op tafel liggen als het overleg afgelopen is) en welke tijd daarvoor staat. En vervolgens is het een kwestie van opvoeden. Mensen die het gewend zijn lang en breedsprakig hun verhaal te doen zullen zeker even moeten wennen aan een nieuw stramien, maar gelukkig hebben alle mensen leervermogen. Interview: observant Interview Lies ter Voort, Hoofd afdeling Regie Productie. Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam Wat? Bij elk portefeuille overleg is één van de deelnemers observant. Wat doet die observant? Hij of zij observeert het proces van het overleg en geeft aan het einde van het overleg kort feedback op de kwaliteit van het overleg. Waarom? De feedback houd ons scherp op hoe we met elkaar omgaan en waar verbeterpunten zitten. Het proces krijgt hierdoor continue aandacht. Wie is observant? De observant wisselt volgens een schema. De voorzitter wisselt trouwens ook volgens datzelfde schema. Doet de observant ook mee met het overleg? Ja, natuurlijk. Kost dat feedback geven veel tijd? Nee hoor, een minuutje. Soms minder, een enkele keer meer. Neemt iedereen dat serieus? Ja, er wordt door elke observant serieus geobserveerd en er wordt serieus geluisterd naar de observaties. PS: inmiddels werkt ook het directieteam van het OGA met een observant. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 7/15

8 Over het uitlopen van vergaderingen W e r k o v e r l e g Vergaderingen die langer duren dan de geplande tijd komen regelmatig voor. Helaas is dit vaak geen bewuste keuze maar een kwestie van onmacht. Het probleem is dat de onderwerpen op de agenda meer tijd blijken te hebben gekost dan er beschikbaar was. Is het uitlopen van een vergadering een probleem? Ja. Tijd kan niet opgerekt worden, en dus gaat de uitloop altijd ten koste aan iets anders. In een zakelijke omgeving waar tijd letterlijk geld kost is dat dus ook letterlijk schadelijk. Naast extra kosten gaat uitloop ook snel ten koste aan de kwaliteit, immers de praktijk is dat andere agendapunten in de knel, komen, deelnemers komen te laat bij andere afspraken of moeten zich terugtrekken terwijl de rest doorvergadert zonder hun inbreng. Hoe groei je als groep in een professionele omgang met de tijd? Vooraf: Het begint bij de planning. Bij het opstellen van de agenda moet rekening gehouden worden met de tijdsduur die agendapunten waarschijnlijk kosten. Het heeft geen zin een agenda te vullen met meer punten dan er tijd is. Beter is gelijk realistisch zijn en in plaats van sneller, slimmer te werken. Je helpt elkaar ook door helder te communiceren over de beschikbare tijd, bijvoorbeeld door achter de agendapunten een tijdsduur te zetten, of dit aan het begin van het overleg met elkaar te bespreken. Tijdens het overleg is het belangrijk dat niet alleen de voorzitter, maar alle deelnemers aan het overleg zich verantwoordelijk weten voor de tijd. Het is dus niet handig om als voorzitter je horloge op tafel te leggen om op de tijd te kunnen letten, want dan ligt de tijd ook letterlijk bij jou. Professionaliteit heeft te maken met hoe breed het plaatje is waarvan je je bewust bent: denk je alleen aan je eigen agendapunt, of ook aan de agendapunten die nog moeten komen en de afspraken die je collega s hebben ná het overleg? Als deelnemers en als voorzitter kan je elkaar helpen om op de tijd te letten. Als één deelnemer opgaat in zijn betoog let zo iemand even wat minder op de tijd. Dat is begrijpelijk. Maar de tijd tikt wél door. Dus is het helemaal niet gek om iemand even te herinneren aan de tijd die voor zijn punt gepland stond. Bij uitloop: Samen de tijd bewaken betekent niet elkaar afkappen, maar betekent vooral samen nadenken over hoe je de koek verdeelt. Dat kan door elkaar te wijzen op de tijd of te vragen om in 5 minuten af te ronden. Waar het om gaat is dat je het tijdsverloop top of mind houd. En een agendapunt kan natuurlijk uitlopen. Dat is ook niet erg. Maar je moet dan wel even samen bepalen waar die tijd vandaan moet komen, want uitloop betekent altijd dat iets anders minder tijd krijgt. Rondvraag De rondvraag is een moment waar medewerkers hun punten kunnen inbrengen, of waar laatste weetjes nog op tafel komen. Soms komen er ook nog hele discussiepunten ter tafel. Het belang en de rol van een rondvraag wisselt per team maar vaak is de rondvraag een soort smeerolie voor de samenwerking in het team. Kleine dingen die toch een belangrijke rol spelen in het soepel laten lopen van de machine. Jammer als die regelmatig in de verknelling komen. Vaak is het daarom slim om aan het begin van het overleg te inventariseren welke punten er zijn voor de rondvraag. Zie ook de praktische tips op de laatste pagina s voor meer ideeën om de tijd in de hand te houden. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 8/15

9 Interview: skiën voor managers Interview met Arjan van Vembde, adviseur bij AGA Adviesgroep Amsterdam Wat was de situatie? Een manager vertelde over de sociale interactie tijdens een overleg dat hij voorzat. Hij vertelde dat hem vanaf de eerste keer het vuur flink aan de schenen werd gelegd. De afdeling had een periode zonder overleggen gehad, was vooral geïnteresseerd in de inhoud van het werk en had dus weinig behoefte aan een overleg dat vooral over bedrijfsvoering ging. De manager had juist grote ambities voor de afdeling en is de confrontatie niet uit de weg gegaan: aanwezigheid bij het werkoverleg werd verplicht, en de manager nam een stevige sturende rol in het overleg. Meedenken, agendapunten aanleveren en houden van afspraken moest de norm worden. Was dat een probleem? De afdeling reageerde door de weerstand niet uit de weg te gaan en stelde zich passief op, was continue kritisch en formuleerde meningen scherp. Een vicieuze cirkel was geboren. Beide partijen hadden zich in hun loopgraf ingegraven, vertoonden defensief en soms zelfs aanvallend gedrag en initiatief tot toenadering was de verantwoordelijkheid van 'de ander'. De strijd ging om wie er aan het langste eind zou trekken, wie zou zich aanpassen? Wat kan hieraan gedaan worden? Naar mijn idee is het de verantwoordelijkheid van beide partijen om in beweging te komen, en wel tegelijk. Een deel wat de manager kon oppakken was volgens mij dat hij zich minder krampachtig kon gedragen. Bijvoorbeeld door non-verbaal meer aan te sluiten, meer mee te gaan in de grapjes die gemaakt worden of minder abrupt mensen af te kappen. Daardoor zou hij meer lucht aan het overleg geven. Deze feedback was herkenbaar. Maar, zo zei de manager, juist door de voorgeschiedenis vol weerstand was het voor hem ook moeilijk om minder krampachtig aan formaliteit en regels vast te houden. In andere overleggen kon hij zichzelf veel soepeler en gezelliger opstellen, maar in dit overleg lag dat anders... Hierop schoot mij een metafoor met skiën te binnen. Bij het skiën moet je naar het dal toe leunen op je ski s, in plaats van naar de berg. De berg voelt veilig, lijkt houvast te geven, maar op ski s is dat niet waar. Alhoewel het tegen-intuïtief is, glij je op ski s eerder onderuit als je naar de berg toe leunt omdat je dan minder grip hebt. In deze metafoor staat het skiën voor de interactie in de groep, staat de berg voor de zekerheid van formaliteit, afstand en regels en staat het dal voor luchtigheid, nabijheid en minder controle. Door de voorgeschiedenis neigt de manager ernaar om zich aan de berg vast te klampen. Maar door de tegenreactie van de groep glijdt de interactie daardoor sneller onderuit... Kortom: tegen-intuïtief gedrag waarbij meer losheid wordt toegestaan en de manager non-verbaal meer levelt met de groep is in deze situatie waarschijnlijk effectiever. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 9/15

10 Met gevulde tassen naar het overleg Als je het zou uitrekenen kost een overleg met 10 deelnemers die wekelijks een uur overleggen al snel duizenden euro s aan loonkosten. Uiteindelijk moeten de baten van het overleg daar natuurlijk tegenop wegen. Als het goed is komen de deelnemers aan een overleg niet met lege handen, en hopelijk gaan ze niet met lege handen weg. Bij wijze van spreken komen de deelnemers met twee van die grote AH boodschappentassen. De eerste tas is zwaar en gevuld met allerlei kennis, ideeën, tips en verhelderende vragen. Het ene stukje kennis of idee weegt meer dan het andere. De tweede tas is helemaal leeg. Tijdens het overleg halen de deelnemers items uit de volle tas en leggen die op tafel. Andere deelnemers kunnen die dan oppakken en in hun lege tas stoppen. Hoe meer items er aan het einde in de tas zitten die in het begin leeg was en hoe zwaarder hij is, hoe interessanter en relevanter het overleg voor de deelnemers is geweest. Interview: berichten Interview met Keesjan van Leeuwen, hoofd afdeling Procesbegeleiding bewoners. Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam Wat doe je? Om de zoveel tijd stuur ik mijn medewerkers een tje met als titel berichten. Waarom doe je dat? Wij hebben één keer in de zes weken werkoverleg. Maar soms komen er dingen tussendoor die iedereen moet weten, maar die niet op dat werkoverleg kunnen wachten. Dat soort dingen zet ik dan puntsgewijs in een mailtje. Kost dat veel tijd? Nee, dat valt erg mee. Misschien een kwartiertje. Het is gewoon een kwestie van even opschrijven. Meestal loop ik nog even langs twee seniors die weten soms ook nog wel een puntje dat ik mee kan nemen. Wat voor berichten schrijf je op? Rijp en groen dwars door elkaar. Organisatiedingen, maar ook vacatures en dingen waar ik zelf mee bezig ben. Dan weet iedereen tenminste ook een beetje waar ik mijn tijd allemaal aan besteed Hoelang wordt zo n mailtje? Ach, niet zo lang. Misschien 5 tot maximaal 10 punten. Hoe vaak stuur je die berichten rond? 1 tot 3 keer per zes weken. Welk effect heeft het voor je werkoverleg? Ik hoef niet meer een waslijst aan organisatiedingen te bespreken. Dat wordt snel een monoloog, die weinig interesse geniet en waarvan weinig wordt onthouden ben ik bang. Kom je tijdens het overleg nog terug op de berichten die je hebt verstuurd? Nee, ik vraag niet meer of er nog vragen zijn. Dat zou ik misschien wel moeten doen Maar aan de andere kant zijn mijn medewerkers assertief genoeg om er luid en duidelijk op terug te komen als ze vragen hebben. Regelmatig komen deze puntjes dus ook wel terug in één van de agendapunten. En als er iets actueel is komt iemand gewoon even langs om iets te bespreken. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 10/15

11 Theorie: vier brillen Hieronder een theoretisch raamwerk dat ontwikkeld is binnen AGA door Joris Mensink en Arjan van Vembde. In dit raamwerk wordt een overleg bekeken door vier "brillen". Het model geeft een houvast om meer gestructureerd naar een overleg te kijken en de verschillende aspecten ter sprake te brengen. Het model overlapt deels met het drieluik inhoud, procedure, proces, maar is meer dan deze drie specifiek toegespitst op werkoverleggen. Bril 1: De basis Hier gaat het om proceszaken zoals de agenda, notulen, actielijst; maar ook zijn deelnemers op tijd, loop je niet uit, enz. Het gaat hier niet zozeer om of alles er is, maar om of alles werkt. Sommige overleggen zijn vooral informatie uitwisseling en dan heeft een actielijst weinig nut. Voor andere afdelingen werkt het prima zonder agenda. De vraag is of de basis voldoende ondersteuning bied om de inhoud de aandacht te geven die ze verdient. Bril 2: De inhoud Wat is het inhoudelijke doel van het overleg? Kennisdelen, informatie uitwisselen, besluiten maken, afstemmen, brainstormen, discussie voor aanscherping, teambuilding? Er bestaan verschillende 'vormen' van overleggen en die sluiten in meer of mindere mate aan bij een inhoudelijk doel. Het gaat hierbij dan ook om het op elkaar laten aansluiten van de vorm op het doel. Een valkuil om op te letten is dat doelen van overleggen soms na een tijdje verschuiven, hetzij doordat de context verandert, hetzij doordat de aandacht van de deelnemers verschuift. Het is dan ook verstandig om regelmatig even stil te staan bij of het overleg nog op koers ligt en of de vorm nog aansluit bij het inhoudelijke doel. Bril 3: De verbinding met het grotere geheel Als groep ben je onderdeel van een groter geheel. In dat grotere geheel worden soms dingen bedacht (bijvoorbeeld door de directie) die van invloed zijn op de groep. En soms wordt er in de groep iets bedacht waarvan anderen op de hoogte moeten worden gesteld. Die relatie kan gelegd worden door een terugkoppeling door de voorzitter, maar zou ook kunnen in de vorm van een nieuwsbrief of in de wandelgangen en bij de koffieautomaat. De vraag is weer vooral of de verbinding werkt, de vorm waarin de verbinding wordt gelegd is minder belangrijk en moet elke groep zelf invullen. Bril 4: De sociale interactie Wat gebeurt er onderling? Doen de deelnemers actief mee, is er ruimte voor grapjes én voor kritische discussie? Als een overleg gezellig is, is dat mooi meegenomen, maar uiteindelijk draait het om het zakelijke resultaat dat je samen neerzet. Dat betekent ook dat er best spanning of weerstand mag zijn, maar dat die niet in de weg moet gaan zitten van het resultaat. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 11/15

12 Interview: naar uw genoegen? Interview met Ivo de Rooij, hoofd afdeling Juridische zaken. Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam Wat doe je? Een onderdeel van ons werkoverleg is het punt genoegen en ongenoegen. Wat is dat? Het is een gelegenheid voor medewerkers om te zeggen wat er op hun lever ligt. Waar ze blij mee zijn, of waar ze tegenaan zijn gelopen. En ook als manager kan ik er dingen in kwijt - met name ten aanzien van genoegen en stimulatie die daarvan kan uitgaan - die niet op een andere wijze in het werkoverleg aan de orde komen. Neemt iedereen dat serieus? Ja. Er is niet altijd iets te noemen, maar dat maakt niet uit. Het rondje maak ik altijd. Het is een uitnodiging, een uitlaatklep. Werkoverleg als hefboom tot cultuurverandering Waar het eindresultaat van goede kwaliteit vooral concreet en tastbaar moet zijn, is de weg naar kwaliteitsverbetering vooral een cultuurtraject. En zo'n cultuurtraject kan op vele verschillende niveaus en via verschillende manieren ingestoken worden. De doorstroom van informatie tijdens werkoverleggen is ook zo n insteek. Werkoverleg is een plek waar medewerkers elkaar treffen en informatie uitwisselen die nodig is om hun werkzaamheden uit te kunnen voeren. Het werkoverleg is hierdoor een plek waar veel dingen zichtbaar worden, zoals bijvoorbeeld verantwoordelijkheid nemen, leiderschap, medewerkerschap, creativiteit, samenwerking en aansluiting van cultuur en structuur bij organisatiedoelen. Het verbeteren van werkoverleggen werkt zodoende als een hefboom om grotere zaken te bespreken en te verbeteren. Op micro niveau worden overleggen effectiever, efficiënter en prettiger, en op macro niveau wordt een impuls gegeven aan de cultuur van het nemen van verantwoordelijkheid, initiatief en betrokkenheid. Naast het inzetten van de overleggen als een hefboom tot cultuurverandering kunnen de adviseurs van AGA Adviesgroep Amsterdam ook in een maatwerktraject advies geven over de overlegstructuur in de organisatie. Via AGA Office is meer informatie te krijgen over wat AGA voor u kan betekenen: AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 12/15

13 Praktische tips en tricks Praktische ideeën voor een rondvraag - Plan de rondvraag aan het begin van het overleg - Inventariseer aan het begin van het overleg hoeveel punten er voor de rondvraag zijn, zodat je vooraf weet hoeveel tijd je daarvoor moet inplannen Sluit een agendapunt NIET af met wie, wat wanneer? Maar met wat, wanneer, wie? Dat legt de focus op waar het werkelijk om gaat en nodigt uit tot meedenken in plaats van tot duikgedrag. Praktische ideeën om deelnemers meer te betrekken bij het overleg - Start met de agendapunten die de deelnemers inhoudelijk interessant vinden - Nodig deelnemers uit om agendapunten in te brengen, doe dit eventueel achter de schermen. Op een uitnodiging via aan de groep reageren in de regel weinig mensen. Daar kan je van alles van vinden, maar zo werkt het blijkbaar vaak. Als je kennis wilt delen kan je een vorm kiezen die luisteraars helpt in wat zij moeten onthouden. Bijvoorbeeld door dingen op een flipover te schrijven, hand outs te gebruiken, of letterlijk te benoemen: dus wat ik graag wil dat onthouden wordt is:. Een interessante oefening is de deelnemers eens te laten turven hoeveel relevante items zij meenemen uit het overleg. Als je een besluit of keuze moet maken tussen verschillende opties helpt het om de verschillende opties met hun argumenten heel duidelijk naast elkaar te zetten. Eventueel kan je ze zelfs visueel uit elkaar halen door ze op een flipover te schrijven en de argumenten genummerd eronder te zetten. Om onderscheid te maken in positieve of negatieve argumenten kan je bijvoorbeeld verschillende kleuren stiften gebruiken. Praktische ideeën om de kwaliteit in het oog te houden en te verbeteren: - Wisselend één van de deelnemers het overleg laten observeren en achteraf feedback laten geven. - Google eens naar werkvormen voor overleggen om inspiratie op te doen - Reken eens uit wat de vergaderkosten zijn per afdeling per jaar: dit maakt bewust van de kosten en herinnerd daardoor aan het belang van effectiviteit. - Dwing jezelf eens om een onderwerp of overleg in de helft van de tijd af te handelen en ontdek wat er nou echt mis gaat. Wat is écht noodzakelijk? - Sluit agendapunten af met de zin Dus, wie doet wat wanneer. AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 13/15

14 Praktische ideeën om nieuws uit de organisatie en van de directie leuker en korter maken - Leuker: meer tijd steken in de voorbereiding: maak eens een PowerPoint, vertel actief en beeldend, verduidelijk de koppeling tussen abstracte besluiten en concrete uitwerkingen daarvan op de werkvloer met alledaagse voorbeelden - Korter: kritisch zijn op wat wel en wat niet noodzakelijk is - Mail het nieuws van de directie rond voorafgaand aan de vergadering. Tijdens het overleg kan je dan ingaan op die punten waarover nog vragen bestaan of waarover je nog graag de mening van je medewerkers wilt weten. De rest kan je voor aangenomen beschouwen. Als je samen oplossingen wilt bedenken kan je onderscheid maken tussen discussie en dialoog. Kenmerken van discussie zijn dat deelnemers hun eigen standpunt verdedigen en vooral daarvoor argumenten verzinnen. In een discussie overtuig je ook jezelf. Een dialoog werkt anders. In een dialoog zoeken de deelnemers juist naar gedeelde grond, zij leggen hun argumenten op tafel en onderzoeken samen waar de overlap zit. Een dialoog leidt vaak tot een nieuwe oplossing die elementen van beide standpunten bevat, terwijl na een discussie één van de standpunten overblijft ten koste van de andere standpunten. Praktische ideeën om een overleg leuker en actiever maken - Geef als eigenaar van een agendapunt je eigen visie het laatst. - Introduceer een wisselend voorzitterschap - Ga eens op een andere locatie zitten, of verander de opstelling (staand vergaderen in de nieuwe vergaderzaal Paramaribo!) - Bevorder kruisgesprekken (vermijd tweegesprekken). - De energie in een groep wordt vaak sterk beïnvloed door de energie van de voorzitter. Je energie is niet alleen, maar óók een keuze. Dus wil je een energieker overleg, kijk dan eens of je zelf energieker het overleg in kan gaan: neem een actieve houding aan, praat luid en duidelijk, vat samen, of laat merken dat je luistert door te hummen. Praktische ideeën om de tijd te bewaken - Zet tijden achter de agendapunten (kloktijd, of alleen tijdsduur per punt). En onthoud: een planning is er om van af te wijken: plan by the minute, act in the moment. - Voel je samen verantwoordelijk voor het bewaken van de tijd (bespreek met elkaar hoe om te gaan met de tijd op het moment dat uitlopen dreigt) - Zorg dat er een grote klok mét secondewijzer in de vergaderzaal hangt zodat iedereen continue aan de tijd wordt herinnerd. (Tijdens een romantisch diner wil je niet aan de tijd herinnerd worden. Tijdens een overleg wil je juist wel continue bewust zijn van de tijd.) AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 14/15

15 Verantwoording De tips en tricks in dit document zijn verzameld door Arjan van Vembde, adviseur bij AGA Adviesgroep Amsterdam. Ideeën zijn opgedaan onder andere tijdens verbetertrajecten rond werkoverleggen bij de Dienst Persoons- en Geo-informatie, het Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Amsterdam, stadsdeel Centrum, de Dienst Ruimtelijke Ordening en in vele gesprekken met collega s. De tekeningen op de titelpagina en op pagina 8 zijn gemaakt door Joris Mensink. Enkele links AGA Adviesgroep Amsterdam AGA is een intern adviesbureau van de gemeente Amsterdam. Bij AGA zijn zo n 90 adviseurs werkzaam die steeds tijdelijk op projectbasis gedetacheerd worden bij diensten en stadsdelen. Het werkgebied van AGA is zeer breed en divers. Door de hele stad werken adviseurs aan het opstellen van beleid en doen van onderzoek op allerlei gebied, organisatie- en procesontwikkeling, procesimplementatie en interim management. Meer informatie over AGA: Intranet: Internet: Of AGA Office: AGA Adviesgroep Amsterdam Pagina 15/15

Richtlijn voor het werkoverleg

Richtlijn voor het werkoverleg Richtlijn voor het werkoverleg Nummer: 11.0000274 Versie: 0.1 Vastgesteld door het CMT 10 maart 2011 doc.: pz_alle/regelingen/werkoverleg richtlijn Inleiding Communicatie is hét sleutelbegrip als het gaat

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen Hand-out behorende bij de training Werkoverleg Voor iedereen, door iedereen Itasc Nederland B.V. Itasc Nederland B.V. Strijp-S, Videolab 3.038 WTC Amsterdam Torenallee 20 Toren C, level Level 14 5617 BC

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

VERGADEREN VOOR DUMMIES

VERGADEREN VOOR DUMMIES VERGADEREN VOOR DUMMIES DE AGENDA VASTSTELLEN Er zijn verschillende soorten agendapunten: Open Bij open agendapunten zijn er nog geen plannen gemaakt, er is nog geen concreet voorstel. De discussie is

Nadere informatie

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST 2: vergaderen Als je lid bent van een studentenraad, vergader je vaak. Je hebt vergaderen met de studentenraad, maar ook vergaderingen met het College van Bestuur en de Ondernemingsraad (OR). Gemiddeld

Nadere informatie

Handleiding Vergadertechnieken

Handleiding Vergadertechnieken Handleiding Vergadertechnieken Zelfstudie en rapporteren Bij OGO leer je niet alleen via het actief deelnemen aan groepsdiscussies, maar ook via het individueel uitvoeren van zelfstudieopdrachten (ZSO).

Nadere informatie

Vergaderen, een agenda opstellen en notulen maken

Vergaderen, een agenda opstellen en notulen maken Vergaderen, een agenda opstellen en notulen maken Inhoudsopgave Pagina 1 Inleiding 3 2 Belangrijke regels voor een vergadering 4 2.1 Vergaderregel 1: vergaderen doe je samen 4 2.1.2 Duidelijke regels helpen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling PAPI PAPI Coachingsrapport Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling Alle rechten voorbehouden Cubiks Intellectual Property Limited 2008. De inhoud van dit document is relevant op de afnamedatum en bevat

Nadere informatie

Uitleg boekverslag en boekbespreking

Uitleg boekverslag en boekbespreking Uitleg boekverslag en boekbespreking groep 7 schooljaar 2014-2015 Inhoudsopgave: Blz. 3 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 4 Blz. 6 Blz. 7 Blz. 7 Stap 1: Het lezen van je boek Stap 2: Titelpagina Stap 3: Inhoudsopgave

Nadere informatie

OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE. Richard Broer trainer/adviseur VERGADERAARS ALERT!

OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE. Richard Broer trainer/adviseur VERGADERAARS ALERT! 1 OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE VERGADERAARS ALERT! Richard Broer trainer/adviseur IS VERGADEREN HET JUISTE INSTRUMENT? 2 Ja! Iedereen tegelijk op de hoogte Korte tijd nodig Synergetische

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Het 5V- proces van Appreciative Inquiry is een uitstekend instrument voor het houden van een waarderend gesprek of interview. Je kunt de stappen in het

Nadere informatie

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn.

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn. Werkstukwijzer Deze werkstukwijzer helpt je om een werkstuk in elkaar te zetten. Je vult eerst een formulier in. Op dit formulier komt te staan waar je werkstuk over gaat en hoe je het aanpakt. Met behulp

Nadere informatie

Intervisie wat is het?

Intervisie wat is het? Intervisie wat is het? Intervisie is: a. een gestructureerde methode om b. van elkaars c. werkvraagstukken d. te leren Ad a: Intervisie is een gestructureerd gesprek. De structuur is er om effectief en

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Definitiefase fase 2

Definitiefase fase 2 Definitiefase fase 2 Nu dat jullie als projectteam de startnotitie af hebben, kunnen jullie beginnen met de volgende fase: jullie gaan de startnotitie uitbreiden tot een projectplan en jullie gaan de rollen

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

10 tips over besluitvorming

10 tips over besluitvorming 10 tips over besluitvorming Meer weten? www.vergaderendoejezo.nl Bel of mail Carla: 06-20809676 of info@vergaderendoejezo.nl. 10 tips over besluitvorming Besluitvorming is noodzakelijk bij vergaderingen.

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie April 2012 Concrete tips voor effectieve interne communicatie Amsterdam, augustus 2012 Geloofwaardige interne communicatie Deze white

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT 1. Inleiding Het Team Testing team heeft de WickedTeams Teamanalyse gedaan. Deze teamanalyse geeft inzicht in een aantal kenmerken die van

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014 LERAREN HANDBOEK 1e Editie, 2014 1. Je eerste Workshop Om te beginnen In dit Leraren Handboek vind je een paar tips en tricks die je kunnen helpen bij het voorbereiden van je workshop. Als je nog nooit

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Waarom?... Als je het lastig vindt om te zeggen wat je wilt of denkt op je werk en daar wat aan

Waarom?... Als je het lastig vindt om te zeggen wat je wilt of denkt op je werk en daar wat aan MEER DURF EN ZELFVERTROUWEN IN JE WERK! MET DE WORKSHOP CREËER MEER ZELFVERTROUWEN een uitdagende en verdiepende workshop & coachserie voor jou die draait om de vraag: hoe krijg ik meer vertrouwen in mijzelf?

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

geweldig efficiënte tips voor werk en thuis! Marieke Anthonisse 2011 www.efficiencyfactor.nl https://twitter.com/trainencoachen

geweldig efficiënte tips voor werk en thuis! Marieke Anthonisse 2011 www.efficiencyfactor.nl https://twitter.com/trainencoachen 27 geweldig efficiënte tips voor werk en thuis! Inhoudsopgave Time Management 3 Email Management 3 Werkplekorganisatie 3 Gewoontevorming 4 Teambuilding 4 Gezinnen met kinderen 5 Administratie en Financiën

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

Brochure. Groepstraining - maatwerk. Modern Timemanagement Effectief Werken. 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief.

Brochure. Groepstraining - maatwerk. Modern Timemanagement Effectief Werken. 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief. Brochure Groepstraining - maatwerk Modern Timemanagement Effectief Werken 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief. Modern Timemanagement 100% overzicht. De juiste focus. In control.

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Training 4 Werkbespreking en vergadering

Training 4 Werkbespreking en vergadering Training 4 Werkbespreking en vergadering Opdracht 1 Zoeken en overleggen Je krijgt van de docent één plaatje. Dat plaatje maakt deel uit van een kort stripverhaal. Dat verhaal bestaat uit vier tot zes

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Overleggen en vergaderen. 1.1 Behoefte. 1.2 Soorten vergaderingen. 1.3 Basismodel vergaderen. 1.4 Taken van de voorzitter

Overleggen en vergaderen. 1.1 Behoefte. 1.2 Soorten vergaderingen. 1.3 Basismodel vergaderen. 1.4 Taken van de voorzitter Overleggen en vergaderen 1.1 Behoefte 1.2 Soorten vergaderingen 1.3 Basismodel vergaderen 1.4 Taken van de voorzitter 1.5 Taken van alle deelnemers 1.6 Methoden van besluitvorming 1.7 Agenda, stemmen,

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Overtuigend en Ontspannen Presenteren

Overtuigend en Ontspannen Presenteren Overtuigend en Ontspannen Presenteren voor technische professionals 20 juni 2013 Jullie doelen? Workshop Presenteren Minder zenuwen bij presentaties Makkelijker contact met het publiek Wat wél en beter

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

DE AARDE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. Mueller/GP

DE AARDE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. Mueller/GP DE AARDE IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS Mueller/GP Wilkins/GP Een wereld die draait op schone energie, met rijke bossen en oceanen vol leven. Dat is de wereld volgens Greenpeace. We doen

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

De route van secretaresse naar VAKvrouw van de toekomst

De route van secretaresse naar VAKvrouw van de toekomst De route van secretaresse naar VAKvrouw van de toekomst Sylvia Verhoef, adviseur en manager Opleidingen Anita Buijs, manager bedrijfsvoering backoffice 2 Ben jij de secretaresse van de toekomst? Perfecte

Nadere informatie

Slim Werken. Wil je meer doen en bereiken in minder tijd?

Slim Werken. Wil je meer doen en bereiken in minder tijd? Slim Werken Wil je meer doen en bereiken in minder tijd? Slim Werken (5 dagen) Het is voor vrijwel iedereen een uitdaging om in de hectiek van alledag waarin veel informatie op je af komt je werk zo aan

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen Een sterk team Maatwerk van vakvrouwen Een echte topkok kookt niet uit een boekje. Natuurlijk kan hij er een openslaan, maar uiteindelijk draait het om gevoel en talent. Bij teamontwikkeling is dat eigenlijk

Nadere informatie

Hup AIOS Hup. Hoe bevorder je een actief leerproces?

Hup AIOS Hup. Hoe bevorder je een actief leerproces? Hup AIOS Hup Hoe bevorder je een actief leerproces? Voorstellen Lia Fluit Onderwijskundige Radboudumc Marijn Janssen Aios interne geneeskunde, Radboudumc 15 december 2015 Hup AIOS Hup 2 Disclosure belangen

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Inleiding. En hoewel het er soms op lijkt dat je deze aspecten van het vak van nature hoort te beheersen, zijn er maar weinig docenten die dat kunnen.

Inleiding. En hoewel het er soms op lijkt dat je deze aspecten van het vak van nature hoort te beheersen, zijn er maar weinig docenten die dat kunnen. binnenwerk timemanagement:opmaak 1 24-07-2013 11:49 Pagina 3 Inleiding De werkdruk in het onderwijs is hoog. Er worden steeds nieuwe, vaak hogere, eisen gesteld. De administratieve druk is hoog en docenten

Nadere informatie

360 feedback 3.1 M. Camp Opereren als lid van een team Omgaan met conflicten Omgaan met regels

360 feedback 3.1 M. Camp Opereren als lid van een team Omgaan met conflicten Omgaan met regels 360 feedback 3.1 Student: M. camp Studentnummer: 11099003 Klas: WDH31 Datum: 2-02-2014 Personen welke de formulieren hebben ingevuld: - M. Camp - Menno Lageweg - Ir. S.W.L. van Herk - D.J. Jager M. Camp

Nadere informatie

Slim omgaan met geld

Slim omgaan met geld Slim omgaan met geld Deel 1 Oorzaken en financieel overzicht. Dit werkboek is van: Datum: 1 Copyright - Drukke Moeders Marijke Minten Welkom Drukke Moeders Online Cursus Financiën Werkboek Dit is een werkboek

Nadere informatie

maandag 9.30-12.30 dinsdag 9.30-12.30, 11.00-14.00, 19.30-22.30 woensdag 19.30-22.30 donderdag 9.30-12.30

maandag 9.30-12.30 dinsdag 9.30-12.30, 11.00-14.00, 19.30-22.30 woensdag 19.30-22.30 donderdag 9.30-12.30 Workshops! Meer creativiteit in je werk Interactieve bijeenkomsten vormgeven Ideeën voor promotie van jouw onderneming Nieuwe producten voor jouw bedrijf Creatieve werkvormen (serie van 4 workshops) Wegens

Nadere informatie

Aanbevelingen voor scholen. Visie. Onderwijs

Aanbevelingen voor scholen. Visie. Onderwijs Aanbevelingen voor scholen, ouders en andere betrokkenen, om inclusief onderwijs mogelijk te maken. Uit de ervaringen van ouders, scholen en hun netwerk in het project Van hinderpaal naar mijlpaal (2012-2014)

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Spreekbeurt, en werkstuk

Spreekbeurt, en werkstuk Spreekbeurt, krantenkring en werkstuk Dit boekje is van: Datum spreekbeurt Datum krantenkring Inleverdatum werkstukken Werkstuk 1: 11 november 2015 Werkstuk 2: 6 april 2016 Bewaar dit goed! Hoe bereid

Nadere informatie

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media Opleiding Interactieve Media Inhoud Inleiding presenteren 1. Voorwerk 2. Middenstuk 3. Begin presentatie 4. Einde presentatie 5. Visuele middelen 6. Non-verbale communicatie 7. Opdracht 8. Criteria 1.

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren Lééf je dag Prikkelende workshops om samen te leren Vier je dag, vier het moment Wilt u een personeelsbijeenkomst organiseren waarbij u ontspanning combineert met leren? Kies dan voor de workshops van

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema

Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema pag.: 1 van 5 Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema Tijd is een schaars goed. U heeft als inkoper slechts een beperkte hoeveelheid tijd tot uw beschikking om uw taken uit te voeren. Deze

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Vliegende start voor (startend) onderwijspersoneel

Vliegende start voor (startend) onderwijspersoneel Cursussen, conferenties en advies Vliegende start voor (startend) onderwijspersoneel Overzicht cursusaanbod voor (startend) personeel in het onderwijs 2009/2010 Volg een cursus bij AOb scholing De AOb

Nadere informatie