Dag van Duurzaam GWW Inspiratieschrift

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "info@duurzaamgww.nl www.duurzaamgww.nl Dag van Duurzaam GWW Inspiratieschrift"

Transcriptie

1 Dag van Duurzaam GWW Inspiratieschrift

2 Welkom op de tweede Dag van Duurzaam GWW Een feestelijke dag! Er worden namelijk al vele stappen met Duurzaam GWW gezet, grote en kleine, waardoor jullie vandaag mooie verhalen hebben om te delen. Vandaag gaan jullie ook zien en ervaren welke stappen het afgelopen jaar door anderen zijn gezet. Waar we vorig jaar stonden en waar we nu staan. Het is ook een dag waarin we samen aan de slag gaan, zodat we volgend jaar weer verder staan door de genomen stappen. Op deze tweede Dag van Duurzaam GWW gaan we nieuwe stappen zetten. Helpen we elkaar. Laten we elkaar zien welke oplossingen er al zijn. Maar vooral gaan we elkaar vandaag inspireren. Graag geven we daar een eerste aanzet toe met het Duurzaam GWW Inspiratieschrift. In dit Inspiratieschrift lees je over een aantal duurzame projecten. Mensen uit de praktijk vertellen over de uitdagingen die ze daarvoor aan moesten gaan. Maar dankzij hun volhardendheid en grenzeloos optimisme wisten zij zaken voor elkaar te krijgen. Je eigen inspiratie? Die kun je achterin dit schrift noteren. Gebruik het schrift dus waar het voor bedoeld is. Vandaag, maar ook de dagen erna! We wensen je een feestelijke en vooral leerzame dag! Programmabureau Duurzaam GWW 2 3

3 Duurzame slibverwerking Waterschap De Dommel Wonen in duurzame Utrechtse Veemarkt In rioolwaterzuiveringen blijft bij het zuiveren van afvalwater verontreinigde zuiveringsslib achter. Overeenkomstig de cradle to cradle-filosofie wil Waterschap De Dommel zoveel mogelijk kringlopen sluiten. Met het project Duurzame slibverwerking Mierlo heeft het waterschap nieuwe inzichten gekregen in mogelijkheden en kansen voor het verwaarden van die zuiveringsslib. Door onderscheid te maken in een biologische en technische kringloop zijn zowel de organische verbindingen als de anorganische mineralen en metalen in het slib opnieuw bruikbaar. Dankzij upcycling krijgen de nieuwe grondstoffen zelfs een hogere zuiverheid of waarde dan de oorspronkelijke grondstoffen. Om de nieuwe inzichten in de praktijk te brengen is het waterschap in een open aanbesteding op zoek gegaan naar innovatiegerichte samenwerkingsverbanden. Toetsingscriteria daarbij waren duurzaamheid, innovatie, maatschappelijke waarde, samenwerking en total cost of ownership. Het resultaat is de realisatie van de Energiefabriek bij de rioolwaterzuivering Tilburg. Hier wordt straks biogas gemaakt van het rioolslib. Dit gas kan vervolgens worden omgezet in groene stroom. De Energiefabiek zal zoveel gas en elektriciteit produceren dat het waterschap er ruim 50% van de eigen energiebehoefte op de zuivering mee kan opwekken. De rioolwaterzuivering in Tilburg zal uiteindelijk zelfs helemaal op zelf opgewekte energie draaien. En dan blijft er nog zo n 3,8 miljoen kubieke meter gas over, genoeg voor een hele woonwijk. Naar verwachting wordt de Energiefabriek begin 2014 opgeleverd. Aanpakken wat je het meeste raakt Dat zegt Toine van Dartel, functieprocesmanager Onderhoud en Bouw, die zelf aan de wieg stond van Duurzaam GWW. Het is dan ook geen toeval dat de ontwikkelingen binnen het project Duurzame slibverwerking Mierlo min of meer parallel liepen aan die van Duurzaam GWW. Van Dartel: Dat klopt wel. We hebben eerst uitgebreid onderzocht wat we zoal met het zuiveringsslib konden doen. Die exercitie was nodig om de goede focus te kunnen bepalen. En ja, dat proces kwam sterk overeen met wat er in het Ambitieweb staat beschreven. Daarna hebben we de volledige bedrijfsketen en de stakeholders in kaart gebracht. En niet alleen dat, we hebben ook alle aan onze zuiveringsinstallatie gelieerde systemen onder de loep genomen. Inderdaad, precies zoals de Omgevingswijzer dat adviseert. Van Dartel vindt vooral het Ambitieweb van grote waarde voor het inbedden van duurzame aspecten in projecten. Bij aanvang van een project liggen de duurzame kansen echt voor het oprapen. Het is juist in die fase van groot belang de juiste keuze of keuzes te maken. Je kunt niet alles tegelijk. Pak dan aan wat je het meeste raakt. En voer dat goed uit. Klopt, je moet daarbij het lef en de creativiteit hebben van gebaande paden af te wijken. Het was vooral te danken aan Jack Crielaard, extern adviseur en een autoriteit op het gebied van sociale innovatie en duurzaamheid, die ons daarin voorging. Maar in de discussie die dan ontstaat worden misschien wel de mooiste en meest duurzame oplossingen bedacht. En dat is uiteindelijk waar het om gaat. Kies voor een goede en zuivere focus Durf van gebaande paden af te wijken In 2008 besliste de gemeente Utrecht definitief tot de herontwikkeling van de Veemarkt. Daar waar vroeger vee werd verhandeld en tot voor kort auto s, verrijst nu een woonwijk met 550 huizen. Een van de uitgangspunten is dat het een duurzame woonwijk wordt. Ter illustratie, dat houdt concreet in dat de woningen een duurzaamheidsscore hebben van tenminste 7.5 en een energieprestatie van 0.3. Dit wordt onder andere bereikt door goede isolatie en gebruik te maken van zonnecellen. Ook op een ander vlak zijn duurzame ambities geformuleerd. Neem bijvoorbeeld het Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO), ook wel bouwgroepen genoemd. Dat betekent dat een groep particulieren zich organiseert als rechtspersoon zonder winstoogmerk. Deze groep heeft dan de volledige juridische zeggenschap over het gebruik van de grond, het ontwerp en de bouw van de eigen woning. Daar horen voorts ook bij gezamenlijke oplossingen voor parkeren, gezamenlijke tuinen en allerlei andere gezamenlijke voorzieningen. Speciaal hiervoor is een aantal bouwvelden aangewezen door de gemeente Utrecht. Inmiddels zijn de werkzaamheden voor het bouwrijp maken van het Veemarktterrein in volle gang. Volgens planning worden deze werkzaamheden eind van dit jaar afgerond. Ook de eerste bouwvelden zijn al op de markt gebracht. Geerte van der Steen is als ruimtelijk ontwerper verbonden aan IBU Stadsingenieurs van de gemeente Utrecht. In die hoedanigheid is zij nauw betrokken bij de herontwikkeling van de Veemarkt. De nieuwe Veemarkt staat bol van de duurzame ambities. Dat is natuurlijk fantastisch, maar tegelijk is het soms lastig om al die ambities waar te maken. Als stadsontwerpers kunnen we veel bedenken en uitwerken, maar ambities voor duurzaamheid stroken niet altijd met overige uitgangspunten. Soms lopen we tegen een woud van bijvoorbeeld juridische regels aan, en wordt op basis van ook geldend beleid en regelgeving niet het nut of belang van de duurzame oplossing ingezien, dan gaat het voorstel niet door. Let wel, daarmee zeg ik Duurzaam bouwen is samen stappen zetten niets over het enthousiasme voor duurzaamheid in het project, want dat is er wel degelijk. Tegelijk meen ik ook dat zo n spagaat tussen duurzame ambities en de dagelijkse praktijk een kwestie van tijd is. We leren van goede voorbeelden! Ik zie duurzaam bouwen dan ook als een inktvlek die langzaam over de organisatie uitvloeit. Tot die tijd is het zaak duurzame ambities goed te beargumenteren en die vooral ook in perspectief te plaatsen. Want wil je als gemeente of organisatie de stad écht duurzaam ontwikkelen, dan moet je elkaar meenemen en samen stappen zetten. En dan kunnen vier wat kleinere stappen op termijn wel eens veel effectiever en duurzamer zijn, dan één grote stap. Neem elkaar mee in je duurzaamheidsambities en stem deze op verschillende niveaus en vanuit verschillende perspectieven af Kleinere stappen zijn vaak effectiever en duurzamer dan grote stappen ineens 4 5

4 Reconstructie N61 Hoek Schoondijke Samen-werken creëert waarde in Vogelbuurt in Hellevoetsluis John Duijsens is senior adviseur milieutechnologie en duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat. Uiteraard zijn we bij Rijkswaterstaat al geruime tijd bezig met duurzaamheid. Maar om duurzaamheid echt een plek te kunnen geven in onze projecten moesten we onze wijze van aanbesteden veranderen. Dan kom je al snel uit op functioneel aanbesteden, waarbij de opdrachtnemer veel ontwerpvrijheid heeft. Vrijheid die er nauwelijks was bij het traditioneel aanbesteden waarin ontwerp en uitvoeringswijze is voorgeschreven in een bestek. Eigenlijk is het heel simpel, de aannemer met de hoogste duurzaamheidsscore krijgt een grootste fictieve korting op zijn aanbieding. Kijken we naar de reconstructie van de N61, Rijkswaterstaat maakt duurzame meters Albert Martinus is directeur van aannemingsbedrijf Lindeloof. Wij werden pas in tweede instantie betrokken bij het project, nadat een eerste poging van de gemeente was gestrand door een minder gelukkige communicatie met de bewoners. In een plan van aanpak gaven we aan dat we veel heil zagen in een verregaande participatie van de bewoners. Let wel, dat was in Toen was er amper ervaring op dat gebied. Het was dus best dapper dat de gemeente het aandurfde die aanpak te volgen. Wat we eerst hebben gedaan is huis aan huis enquêteren. Dat leverde een response op van meer dan 50% Sommige interviews waren erg vluchtig, andere zeer diepgaand. Zo ontstond gaandeweg een groep van veertig bewoners die bereid Toename sociaal kapitaal leidt tot waardecreatie De 21 kilometer lange N61 is de belangrijkste verbinding tussen het oosten en westen van Zeeuws-Vlaanderen en tegelijk een van de meest onveilige wegen in Zeeland. Door de rijksweg te reconstrueren met onder andere rotondes, fietstunnels en parallelwegen wordt de veiligheid aanzienlijk verbeterd. Een geleiderail in het midden van de weg moet frontale botsingen voorkomen. Het N61-project is uitgeroepen tot koploperproject. Dat betekent dat Rijkswaterstaat een oplossingsvrije uitvraag heeft uitgeschreven via functionele specificaties. Aannemers werden geprikkeld te werken met duurzame materialen, milieuvriendelijke ontwerpen en een energiezuinige bedrijfsvoering. Dit alles was mogelijk door in de aanbesteding de CO 2 - prestatieladder en de DuboCalc-methodiek toe te passen als EMVI-criterium (Economisch Meest Voordelige Inschrijving) voor duurzaamheid. Daarbij diende de CO 2 -prestatieladder als methode om de energiezuinigheid van de bedrijfsvoering van de aannemer te beoordelen en de DuboCalcmethodiek om de milieukwaliteit van het materiaal- en energiegebruik van het aangeboden wegontwerp te berekenen. Het wegproject N61 is de eerste aanbesteding bij Rijkswaterstaat waarin de CO 2 -prestatieladder en DuboCalc als EMVIcriterium gelijktijdig zijn toegepast en waarbij functioneel specificeren het uitgangspunt was bij de vraagspecificatie. Medio 2012 werd het project gegund aan aannemer Rasenberg Wegenbouw. Volgens planning wordt de gereconstrueerde N61 eind 2014 opgeleverd. dan heeft de winnende aannemer Rasenberg Wegenbouw bijvoorbeeld slim en creatief nagedacht over materiaalbesparing door tracé-optimalisatie, heeft die asfalt met een hoog percentage productrecycling toegepast en het grond- en zandtransport gereduceerd. Met behulp van de DuboCalc-methodiek wist hij ons te overtuigen van de winst die dat opleverde voor de milieukwaliteit ten opzichte van het conventionele referentieontwerp. Daarmee wist Rasenberg Wegenbouw aan te tonen dat een CO 2 -emissiereductie van 15,8 kiloton gerealiseerd kon worden in de MKI(MilieuKostenIndicator)- waardeberekeningen over de gehanteerde projectlevensduur van de N61 van 50 jaar. Dit is een CO 2 emissiereductie van 25 % ten opzichte van het conventionele referentieontwerp. Maar valt en staat duurzaamheid daarmee enkel met de inspanningen van opdrachtnemers? Ook binnen Rijkswaterstaat was er werk aan de winkel, beaamt Duijsens. Zo merkten we dat het projectteam N61 pas echt enthousiast werd nadat we de duurzaamheidsinspanningen meetbaar maakten. Op die manier gaven we duurzaamheid handen en voeten. Het resultaat van al die ex- en interne inspanningen is dat Rijkswaterstaat nu in de aanbestedingen van GWW-projecten de CO 2 -prestatieladder en de DuboCalc-methodiek (indien onderscheidend) als EMVIcriterium standaard toepast. Dus ja, je kunt wel zeggen dat we onderhand flink wat duurzame meters maken. Geef opdrachtnemers zoveel mogelijk vrijheid in het ontwerpproces Maak je duurzame doelstellingen meetbaar Een kleine tien jaar geleden stond de woonwijk Vogelbuurt in Hellevoetsluis slecht aangeschreven. Het was er vies, het was er onveilig en van de groenvoorzieningen was weinig meer over. Reden te over voor de gemeente om deze woonwijk grondig te renoveren. Door stil te staan bij wat nu eigenlijk de wensen en behoeften waren van de bewoners, is het project heel anders aangepakt. Zo werden de diverse ambities in kaart gebracht en tegen elkaar afgezet. Daarmee kwamen de meest opportune kansen naar voren en kon maximaal worden ingezet op duurzaamheid. En dat in de breedste zin van het woord. Tijdens bewonersbijeenkomsten en vergaderingen vonden brainstormsessies plaats en kwamen de wensen van de bewoners aan bod. Technisch experts schoolden de bewoners bij over de diverse technische (on)mogelijkheden binnen het project. Dit heeft geresulteerd in een wijk waarin dilemma s als groenvoorziening, parkeerplaatsen en lantaarnpalen, gezamenlijk zijn opgelost naar een ieder zijn zin. Na de afronding van het project is het beheer aan de bewoners overgedragen. Nog steeds zijn alle partijen erg enthousiast over de herinrichting van de wijk en de integrale wijze waarop dit is project is aangepakt. was mee te denken en te praten over de vijf thema s woonruimte, de openbare ruimte, het spelen, het groen en de veiligheid. Met die groep zaten we om de veertien dagen aan tafel. Altijd op een woensdagavond. Dat heeft tot 2009 geduurd. Met vier groepen zijn we plannen gaan trechteren, net zolang tot er een goed en breed gedragen plan op tafel lag. Om de bewoners in staat te stellen weloverwogen keuzes te maken, werden ze begeleid door deskundige experts. Achteraf was het fantastisch te zien hoe een verwaarloosde en verdeelde wijk waarin veertien nationaliteiten leefden, een enorme groei in sociale cohesie liet zien. Wat dat aangaat was het sociale innovatie in optima forma, er werd werkelijk geïnnoveerd op basis van maatschappelijke behoeften. Anno nu is de Vogelbuurt een mooie, schone wijk waarin het veilig wonen is. Dat klopt. De bewoners zien de wijk echt als hun wijk en zorgen er ook goed voor. Nog steeds zorgt dat voor een trots gevoel bij onze projectpartners BTL, Universiteit van Tilburg,TNO, Gemeente en onszelf. Ook omdat we uiteindelijk met minder budget meer waarde gecreëerd hebben. Gedurende het project werd de ambitie namelijk alsmaar omhoog bijgesteld. Problemen werden als kansen aangepakt en de successen zorgden ervoor dat de lat alsmaar hoger werd gelegd. Zo leidde de toename van het sociaal kapitaal tot een enorme waardecreatie. Betrek de bewoners bij de planvorming. Spreek als gemeente en bewoners gezamenlijk de duurzaamheidsambitie uit en stel concrete doelen. Kijk in het stellen van doelen door een integrale duurzaamheidsbril: People (sociale leefkwaliteit), Planet (kwalitatief leefgebied) en Profit (meerwaarde van een leefgebied) Denk bij alle stappen aan de 4e P van Pleasure 6 7

5 Bewoners denken mee bij reconstructie woonwijk in Nieuw-Lekkerland Traverse Dieren focust ook op betere en gezondere leefomgeving Niels van Amstel is regiomanager bij Megaborn, het bureau dat aan de lat stond voor het begeleiden van het gehele proces, het formuleren van de ambities en het opstellen van de vraagspecificatie richting de markt. Al met al was de reconstructie complex. Al die eerder geschetste problemen betroffen andere systemen - bijvoorbeeld het wegennetwerk, de nutsvoorzieningen, het grondwatersysteem of de verlichting - en behoeften en vroegen ieder om een andere aanpak en een verschillend niveau van beschouwing. Tegelijk hadden die systemen wel met elkaar te maken. Daarnaast wilde de gemeente stappen maken in duurzaamheid en in optimalisatie van hun werkwijze. Een en ander vergde een aanpak waarbij het beleid en de behoeften per systeem Handvaten voor inzichtelijke en bewuste afwegingen Max Schurink is projectleider van het project Traverse Dieren. Aangezien er al een aantal keuzes vastlag vanuit het verleden, bijvoorbeeld de ligging van het definitieve tracé, was hierop geen additieve invloed op duurzaam meer mogelijk. Dan kun je twee dingen doen. De zaken laten zoals ze zijn, of toch op zoek gaan naar duurzame kansen. Wij hebben dat laatste gedaan. De projectgroep hoefde ik daarvan niet te overtuigen. Binnen Gelderland is duurzaamheid al jaren een issue en iedereen is daar enthousiast over. En dan kom je heus nog genoeg mogelijkheden tegen. Een voorbeeld. Bij een weg denk je al snel aan geluidsoverlast. Met de plannen zoals die er al lagen, was er wettelijk gezien geen Inzetten op maximale duurzaamheidswinst In de Venuslaan en aanliggende straten in Nieuw- Lekkerland was het rioolstelsel nodig toe aan vervanging. Door zettingen was de woonwijk maar liefst ca. 80 cm gezakt ten opzichte van het aanlegniveau. Die zettingen hadden tevens negatieve effecten op de toegankelijkheid en bereikbaarheid van de wijk. Maar er speelde meer. Zo was de inrichting van het woongebied niet Duurzaam Veilig en aan het einde van zijn levensduur en waren er parkeerproblemen. Verder paste de staat van het groen niet meer bij de beeldkwaliteit en de onderhoudsintensiteit die de gemeente voor ogen heeft. Het vervangen van het riool was een prima mogelijkheid om het gebied grondig te reconstrueren en te optimaliseren. Nu heeft de gemeente Molenwaard, waartoe Nieuw-Lekkerland behoort, burgerparticipatie hoog in het vaandel staan. Omdat dit een project een zeer grote impact had op de leefomgeving, zijn de bewoners en andere direct belanghebbenden dan ook direct betrokken bij het bepalen van de ambities en het maken van het ontwerp. Uit de bewoners, vertegenwoordigers van Huurdersvereniging Nieuw-Lekkerland en Woningbouwvereniging Nieuw-Lekkerland werd een klankbordgroep samengesteld voor directe feedback. De klankbordgroep fungeerde als luisterend oor, gaf aan wat er leefde in de wijk en hield hierbij goed de samenlevingsverbanden in de gaten. Inmiddels is het project gegund aan aannemer Van der Ven. Op 16 mei jl. gaf wethouder Kees Boender, samen met de jongste en oudste leerling van de in het woongebied gelegen basisschool De Wegwijzer, het daadwerkelijke startsein voor de reconstructie van de Venuslaan en omgeving. met elkaar in lijn gebracht moesten worden voor een integrale aanpak. Het fijne aan Duurzaam GWW is dat die al die behoeftes combineert en het dus complex maakt, maar aan de andere kant weer de handvaten geeft voor inzichtelijke en bewuste afwegingen en stappen voor het vervolg. De instrumenten helpen daarbij. Zo gaf de Omgevingswijzer bijvoorbeeld een goed overzicht van het beleid over alle relevante beleidsthema s heen. Daardoor kwamen eventuele leemtes en kansen goed in beeld en was het proces van afwegingen voor de projectmaatregelen beter te sturen. Van grote waarde was ook de Ambitiewijzer. Dit instrument ondersteunde de betrokkenen om een beeld te vormen wat als belangrijk werd ervaren en focus aan te brengen. Bewoners konden daardoor gerichter meepraten en aangeven waar zij de ambitie naar boven wilden bijstellen. Die nieuwe ambities en daarvan afgeleide topeisen kwamen terug in de EMVI voor de aanbesteding. Zo werd een logische relatie gelegd tussen de diverse belangen, de vraagspecificatie en de weging van de inschrijvingen. Kortom, mede dankzij de Aanpak Duurzaam GWW slaagden we erin alle betrokkenen mee te nemen in het stramien van beleid, uitgangspunten, randvoorwaarden, behoeften, oplossingsruimte en keuzes. Dat heeft geleid tot een heldere ambitie en doelstelling en een goede vraagspecificatie en aanbesteding. Het project is als een UAV-GC-contract op de markt gezet. Het is nu aan aannemer Van der Ven om het ontwerp verder uit te werken en uit te voeren, geheel in samenspraak met de bewoners. Het gaat erom mensen bij elkaar te brengen. De Omgevingswijzer is een prima instrument om zo n overleg al in vroeg stadium te voeren. Het is nooit te laat om met de aanpak te starten. Je creëert mogelijk nieuwe kansen en maakt meer mensen bewust van de focus. Dwars door het Gelderse Dieren heen loopt de N348. De inwoners van Dieren ervaren die als druk en onveilig. Het project Traverse Dieren moet de verkeersdoorstroming en afwikkeling verbeteren. Al eerder waren er plannen in deze richting, maar die werden in 2008 stopgezet. Het plan Traverse Dieren beperkt zich nu enkel tot de verbetering van de infrastructuur. Inmiddels is de planvoorbereiding in een vergevorderd stadium. Er is al een tracékeuze gemaakt en daarvoor hebben de verschillende inpassingstudies, inclusief de Milieu Effect Rapportage, reeds plaatsgevonden. De opgave en uitdaging is om alsnog maximale en realistische duurzaamheid binnen het project toe te passen. Die duurzaamheidsvragen zijn uitgewerkt met de Aanpak Duurzaam GWW. De eerste stap was het inventariseren van projectkansen en aandachtspunten voor alle duurzaamheidsthema s die wellicht een rol spelen in het project. Deze kansen en aandachtspunten zijn per thema gebundeld tot een groslist aan aspecten. Na de inventarisatie zijn per thema uit het Ambitieweb een aantal subthema s benoemd om de hoeveelheid aspecten overzichtelijk en gestructureerd weer te geven. Daarbij is gekeken naar welk ambitieniveau redelijkerwijs haalbaar is op basis van bestaande technieken en reeds uitgevoerde duurzaamheidprojecten. Tot slot is een analyse gemaakt van alle relevante beschikbare informatie, bijvoorbeeld provinciale beleidsdocumenten, om te komen tot een realistische inschatting van het haalbare ambitieniveau. Om de gestelde ambitie per thema te bereiken zijn vervolgens concrete duurzaamheidsmaatregelen geformuleerd. Deze maatregelen zijn verzameld in een totaallijst en vervolgens in een werksessie een voor een doorlopen. De gekozen maatregelen samen vormen de overkoepelende duurzame projectambitie. reden om daar nog eens extra aandacht aan te besteden. Daar was immers al uitvoerig onderzoek naar gedaan. Wij hebben dat echter wel gedaan. Om er vervolgens achter te komen dat het wooncomfort er niet voor alle omwonenden op vooruit ging met de nieuwe N348. Dan kun je zeggen dat je keurig binnen de spelregels van de wet opereert en dat je dus verder niets hoeft te doen. Aan de andere kant, een van onze duurzame ambities is wel dat de nieuwe weg tevens moet zorgen voor een betere en gezondere leefomgeving voor de omwonenden. Met andere woorden, daar gaan we dus toch wat aan doen. En zo zullen er zich tijdens het verloop van het project nog wel meer duurzame kansen voordoen, daar ben ik van overtuigd. Waarmee ik wil zeggen, duurzaamheid gaat verder dan ambities formuleren en die uitvoeren. Duurzaamheid is van alledag. Het betekent voortdurend je oren en ogen openhouden. Leren van wat er om je heen gebeurt, kijken naar andere projecten en daar verbinding mee zoeken. Op die manier kun je ook tijdens een project duurzaamheid inbrengen. Pas als je zo denkt en doet bereik je maximale duurzaamheidswinst! Houd je oren en ogen open. Ook tijdens het project doen zich genoeg duurzame kansen voor Zorg voor enthousiaste projectgroepleden en maak hen tot duurzame ambassadeurs 8 9

6 Notities en tips sessieronde 1 Notities en tips sessieronde 2 Wat kan ik met het geleerde? Wat kan ik met het geleerde? Hoe ziet dat in mijn situatie eruit? Hoe ziet dat in mijn situatie eruit? Waar kan ik tegenaan lopen? Waar kan ik tegenaan lopen? Wat ga ik zelf doen in mijn eigen situatie met dat wat ik nu geleerd heb? Wat ga ik zelf doen in mijn eigen situatie met dat wat ik nu geleerd heb? Welke actie ga ik nemen? Welke actie ga ik nemen? 10 11

7 Notities en tips Notities en tips 12 13

8 Notities en tips Notities en tips 14 15

Inspiratieboek Duurzaam GWW

Inspiratieboek Duurzaam GWW Inspiratieboek Duurzaam GWW 2 Duurzaam GWW is een samenwerkingsverband van marktpartijen, overheidsopdrachtgevers en kennisinstituten gericht op het duurzamer maken van de Spoor- en Grond-, Weg- en Waterbouw.

Nadere informatie

Inspiratieboek Duurzaam GWW

Inspiratieboek Duurzaam GWW Inspiratieboek Duurzaam GWW Inhoud inspiratieboek Inhoudsopgave 3 Voorwoord Staatssecretaris van het Ministerie van Infrastructuur & Milieu 4 Interview met voorzitter van het Samenwerkingsverband Duurzaam

Nadere informatie

Duurzaamheid in praktijk De aannemer als adviseur!

Duurzaamheid in praktijk De aannemer als adviseur! Duurzaamheid in praktijk De aannemer als adviseur! Aannemersbedrijf Lindeloof Albert Martinus Onderwerpen 1. Praktijkvoorbeeld de Vogelbuurt, in het kort! 2. Integrale ambitie & marktconsultatie 3. Een

Nadere informatie

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid maatschapelijke meerwaarde leveren PPP samenhang (met alle maatschappelijke doelen)

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Bent u. duurzaamheid. al de baas?

Bent u. duurzaamheid. al de baas? Bent u al de baas? Wat levert het je op? Inzicht in hoe u het sbereik binnen een leefgebied kunt vergroten door slimme inrichting van uw sbeleid en duurzame aanpak van infrastructurele (her)inrichtingsprojecten.

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam. Wat doen we zelf. Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam. Wat doen we zelf. Ministerie van Infrastructuur en Milieu Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Wat doen we zelf 2 1 Doel Duurzaam Inkopen: Gebruik maken van inkoopproces om opdrachtnemers aan te zetten tot leveren

Nadere informatie

Opstellen en Beoordelen is een vak, maar geen rocketscience Keep is simple, denk steeds na

Opstellen en Beoordelen is een vak, maar geen rocketscience Keep is simple, denk steeds na Rivierenland 7 november 2013 EMVI? - Kunst of vliegwerk? - Doen we het omdat het moet of omdat het nuttig is Opstellen en Beoordelen is een vak, maar geen rocketscience Keep is simple, denk steeds na Betere

Nadere informatie

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net

Traject Tilburg. Aanvragers: Gemeente Tilburg. Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Traject Tilburg Aanvragers: Gemeente Tilburg Adviseur: Monique Postma, Alleato, CMO-net Opgave: Beantwoorde ondersteuningsvraag In Tilburg is het traject Welzijn Nieuwe Stijl onderdeel van een groter programma

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen 2.0. Logischer en effectiever naar ambitieuze en beheersbare doelen. Van abstract naar zeer concreet.

Duurzaam Inkopen 2.0. Logischer en effectiever naar ambitieuze en beheersbare doelen. Van abstract naar zeer concreet. Duurzaam Inkopen 2.0 Logischer en effectiever naar ambitieuze en beheersbare doelen Van abstract naar zeer concreet Niels van Amstel Mede-trekker Centraal Team Duurzaam GWW namens NL-Ingenieurs Voormalig

Nadere informatie

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Duurzaam inkopen bij Duurzaamheid bij aanleg en onderhoud van wegen, vaarwegen en waterwerken Edwin van der Wel, Sr. Adviseur Duurzaamheid en Energie, GPO Inhoud Programma duurzaam inkopen GWW Doelstellingen

Nadere informatie

Bewonersavond Bosveld druk bezocht

Bewonersavond Bosveld druk bezocht jaargang 1 nummer 1 In dit nummer Bewonersavond druk bezocht Start werkgroep Werkgroep praat en denkt mee Werkzaamheden renovatie Wisselwoning Planning Bewonersinbreng aanbesteding Huurverhoging na renovatie?

Nadere informatie

Heilust. Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1

Heilust. Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1 Nieuwsbrief Heilust juni 2014 Nummer 1 West krijgt meer ruimte om te wonen, werken en spelen. Meer ruimte voor plezier en ontspanning. Meer ruimte om je thuis te voelen. In deze nieuwsbrief: - Introductie

Nadere informatie

CPO Ons Dorp. Transformatie van een schoolgebouw uit 1910 tot 10 duurzame woningen op maat. Elisabeth Wolffstraat 50 Amsterdam

CPO Ons Dorp. Transformatie van een schoolgebouw uit 1910 tot 10 duurzame woningen op maat. Elisabeth Wolffstraat 50 Amsterdam CPO Ons Dorp Transformatie van een schoolgebouw uit 1910 tot 10 duurzame woningen op maat Elisabeth Wolffstraat 50 Amsterdam CASAarchitecten Nieuwpoortkade 2a 1055 RX Amsterdam T 020-6060774 W www.casa-architecten.nl

Nadere informatie

Nieuwe aanpak voor planstudie Hoevelaken

Nieuwe aanpak voor planstudie Hoevelaken Nieuwe aanpak voor planstudie Hoevelaken Vervroegd betrekken van de markt December 2011 Nieuwe aanpak voor planstudie Hoevelaken Aanleiding Knooppunt Hoevelaken heeft een vaste plaats in de file top-25.

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Deze notitie bevat geen inhoudelijke resultaten en referenties. Deze zijn vanwege projectgevoeligheid niet in deze publicatie opgenomen.

Deze notitie bevat geen inhoudelijke resultaten en referenties. Deze zijn vanwege projectgevoeligheid niet in deze publicatie opgenomen. notitie Alexanderstraat 21 Postbus 85948 2508 CP Den Haag 070 370 07 00 www.witteveenbos.nl onderwerp project - opdrachtgever projectcode referentie opgemaakt door CO 2 ketenanalyse 'Project Afsluitdijk'

Nadere informatie

Duurzaamheid in overheidsopdrachten met de Aanpak Duurzaam GWW

Duurzaamheid in overheidsopdrachten met de Aanpak Duurzaam GWW Duurzaamheid in overheidsopdrachten met de Hoe werkt het en wat betekent dat voor U? Johan van Dalen, ProRail Seminar Duurzaamheid in Funderingen 10 april 2013 Inhoud - - Instrumenten en aanbesteden -

Nadere informatie

In actie voor duurzaamheid!

In actie voor duurzaamheid! In actie voor duurzaamheid! Ontwerp Actieplan Duurzaamheid Vastgesteld door Gedeputeerde Staten van Utrecht d.d. 5 februari 2008 1 Inleiding Duurzaamheid: een verantwoordelijkheid van iedereen Duurzaamheid

Nadere informatie

holding Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Zo doen we dat

holding Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Zo doen we dat holding Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Zo doen we dat Inleiding Droste BV heeft een heldere visie op de woon-, werk-, en leefomgeving van haar klanten en medewerkers. Wij bouwen voor uw leefplezier!

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Samenspraak en inspraak

Samenspraak en inspraak Wegwijzer Samenspraak en inspraak De gemeente samen met u aan de slag in uw buurt Maak t mee! Burgerparticipatie in Eindhoven In deze folder leest u hoe u invloed kunt hebben op wat de gemeente doet in

Nadere informatie

Burgerparticipatie. Hoe pak ik dat aan?

Burgerparticipatie. Hoe pak ik dat aan? Burgerparticipatie Hoe pak ik dat aan? IJplein-Vogelbuurt in AmsterdamNoord 2 Even voorstellen Buurtmeester: Fred Fraikin IJplein- Vogelbuurt en de Kleine Wereld Projectleider Noord Netjes: Coos Langkemper

Nadere informatie

Duurzaamheid bij RWS. Van visie naar praktijk. Annette Augustijn. Symposium Duurzame Infrastructuur 28 april 2011, Woerden

Duurzaamheid bij RWS. Van visie naar praktijk. Annette Augustijn. Symposium Duurzame Infrastructuur 28 april 2011, Woerden Ministerie van Infrastructuur en Milieu Duurzaamheid bij RWS Van visie naar praktijk Symposium Duurzame Infrastructuur 28 april 2011, Woerden Annette Augustijn Programmadirecteur Duurzaam RWS 28 april

Nadere informatie

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten)

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Wanneer duidelijkheid burger* Aanbestedings dossier gereed Opties 0 en 1 Optie 2 Optie 3 Optie 4 DT Noord (verlegd en verdiept**) met

Nadere informatie

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal Adviesgroep Informatievoorziening Omgevingswet Erna Roosendaal Inhoud De Omgevingswet Impact gemeenten Governance model Omgevingsplan versus bestemmingsplan Invoeringsondersteuning Eerste resultaten impactanalyse

Nadere informatie

DeBeekseBron gaat van start! Co-creation bijeenkomst in het 1 e kwartaal van 2014!

DeBeekseBron gaat van start! Co-creation bijeenkomst in het 1 e kwartaal van 2014! Nr 1 Nieuwsbrief Wij wensen u een groene Kerst en een gelukkig en duurzaam 2014! gaat van start! Co-creation bijeenkomst in het 1 e kwartaal van 2014! De start van, de meest duurzame wijk van Limburg,

Nadere informatie

Bij het opstellen van een Plan van Aanpak (PvA) is het van belang te onderkennen dat:

Bij het opstellen van een Plan van Aanpak (PvA) is het van belang te onderkennen dat: Plan van Aanpak A. Inleiding Bij het opstellen van een Plan van Aanpak (PvA) is het van belang te onderkennen dat: ieder project uniek van karakter is en daarmee ook het op te stellen PvA; het PvA behoort

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie Titel: CO2-Prestatieladder Participatieplan Rapport: CO2-2014/R-05; rev. 0; d.d. 07-04-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Vervolgblad : 1 van 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen RWS. PIANOo congres Den Haag, 7 juni 2012. Leendert van Geldermalsen Projectmanager Duurzaam Inkopen RWS

Duurzaam Inkopen RWS. PIANOo congres Den Haag, 7 juni 2012. Leendert van Geldermalsen Projectmanager Duurzaam Inkopen RWS Duurzaam Inkopen RWS PIANOo congres Den Haag, 7 juni 2012 Leendert van Geldermalsen Projectmanager Duurzaam Inkopen RWS Wat vooraf ging Rijkswaterstaat wil in 2012 dé toonaangevende, publieksgerichte en

Nadere informatie

Ontwerpvoorstel aan de raad

Ontwerpvoorstel aan de raad Ontwerpvoorstel aan de raad Opgesteld door Projectorganisatie Stationsgebied Kenmerk 15.502883 Vergadering Commissie Stad en Ruimte Vergaderdatum 11 juni 2015 Geheim Nee Toekomstvisie centrum-west fase

Nadere informatie

SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT

SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT Concept Spelregels voor het Winning Team Bewoners van de Suikerbuurt en Steelande Wonen slaan de handen ineen. In projectteam Suikerbuurt werken ze samen aan de kwaliteit van

Nadere informatie

Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en Energiezuinig Wonen waar liggen verbindingen?

Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en Energiezuinig Wonen waar liggen verbindingen? Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en Energiezuinig Wonen waar liggen verbindingen? DNA in de bouw De Nieuwe Aanpak in de bouw DNA in de bouw staat voor: transitie in de bouw vanuit de basis, de

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Riolering. Versie 7 mei 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Riolering. Versie 7 mei 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Riolering 1. Scope/afbakening Onder de productgroep Riolering valt het geheel aan werken, diensten of leveringen gericht op de inzameling

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Communicatie/participatieplan

Communicatie/participatieplan Bijlage 2 Communicatie/participatieplan 1. Omschrijving Het riool in het Engelse Werk, Dwarsakkers en Royenstein verkeert in slechte staat en moet worden vervangen. Ook moet het regenwater worden afgekoppeld

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Nieuwsbrief 12. Vlietwijk Voorop! Hoe ontvangt u informatie over Vlietwijk? Bianca Bremer, wethouder (Jeugd)zorg, wonen en ruimte

Nieuwsbrief 12. Vlietwijk Voorop! Hoe ontvangt u informatie over Vlietwijk? Bianca Bremer, wethouder (Jeugd)zorg, wonen en ruimte Vlietwijk Voorop! Nieuwsbrief 12 Mei 2016 Informatie over de reconstructie voor Vlietwijk Bianca Bremer, wethouder (Jeugd)zorg, wonen en ruimte Een nieuwe mijlpaal is bereikt. Na afronding van fase 1,

Nadere informatie

Bouw samen uw droomhuis in Het Nijland

Bouw samen uw droomhuis in Het Nijland Bouw samen uw droomhuis in Het Nijland Collectief particulier opdrachtgeverschap in de Waalsprong Project Droomhuis De Waalsprong biedt binnen Project Droomhuis de mogelijkheid om zélf uw eigen droomwoning

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN!

Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN! Sfeerverslag 18 november 2015 DOEN! Waardevol Water? Doen! Woensdagavond 18 november organiseerde het hoogheemraadschap van Rijnland in de Stadsgehoorzaal in Leiden de avond Waardevol Water over het Waterbeheerplan

Nadere informatie

!"# $!" # % # & '() '*+ #, - # $. / ## 0) " )!" # 1 2 3 " 3 4 4)!" 5 ') ) # 6

!# $! # % # & '() '*+ #, - # $. / ## 0)  )! # 1 2 3  3 4 4)! 5 ') ) # 6 1 !"# $!" # % # & '() '*+ #, - # $. / ## 0) " )!" # 1 2 3 " 3 4 4)!" 5 ') ) # 6 2 De Bijspringer-methode is ontwikkeld om op grote schaal, in een dorps- of wijk, participatie van burgers in het vrijwilligerswerk

Nadere informatie

Bouw zelf je eigen droomhuis. Woonstad Rotterdam maakt het mogelijk in het Oude Westen

Bouw zelf je eigen droomhuis. Woonstad Rotterdam maakt het mogelijk in het Oude Westen Bouw zelf je eigen droomhuis Woonstad Rotterdam maakt het mogelijk in het Oude Westen Inhoud 1. Inleiding 2. Van droom naar werkelijkheid: collectief particulier opdrachtgeverschap 3. Je eigen droomhuis

Nadere informatie

Aanbesteding van Toerit Someren

Aanbesteding van Toerit Someren Aanbesteding van Toerit Someren Rijkswaterstaat, Nederland De nieuwe aanbestedingsmethode gericht op vermindering van milieueffecten en CO2 uitstoot werd succesvol toegepast bij een aanbesteding voor een

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken

Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken Verwerkingsopdrachten thema 4 Sociaal-Cultureel Werk; saw 3 & 4 pagina 1 Opwarmen en oriënteren

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 Masterplan Rijnstate Arnhem bewoners Alteveer/Cranevelt

Nieuwsbrief 3 Masterplan Rijnstate Arnhem bewoners Alteveer/Cranevelt Geachte lezer, Met deze 3 e nieuwsbrief willen we u, bewoner van Alteveer Cranevelt, verder op de hoogte brengen van de vorderingen omtrent het Masterplan van Rijnstate, locatie Arnhem. Deze nieuwsbrief

Nadere informatie

- Huurprijzen Maak kennis met De Gaarden. De Gaarden wordt een buurt met een landelijk karakter, een karakteristieke wijk met natuurlijke elementen.

- Huurprijzen Maak kennis met De Gaarden. De Gaarden wordt een buurt met een landelijk karakter, een karakteristieke wijk met natuurlijke elementen. Oktober 2011 PAGINA 1 In dit nummer - De voorbereidingen zijn gestart - Planning - Maatregelen aan de woning - Start bewonerswerkgroep - Het betrekken van een wisselwoning - Tegemoetkoming verhuisen herinrichtingskosten

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen, een stap verder

Duurzaam Inkopen, een stap verder Duurzaam Inkopen, een stap verder Frans van Beek, Programma Duurzame energievoorziening bedrijfsvoering Rijk Rob van Arnhem, Categoriemanager Bedrijfskleding Rijk Ivo Bonajo, programmamanager duurzaam

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Verkeersregelinstallaties

Verkeersregelinstallaties Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Verkeersregelinstallaties 1. Scope/afbakening De productgroep Verkeersregelinstallaties (VRI s) omvat de actieve regelinrichtingen voor de

Nadere informatie

Afweging: het ontwerp Voor het ontwerp van de openbare inrichting hebben de onderstaande zaken als basis gediend:

Afweging: het ontwerp Voor het ontwerp van de openbare inrichting hebben de onderstaande zaken als basis gediend: Samenvatting: Inleiding: De aanleiding voor het project is de noodzakelijke rioolvervanging in de Norbertijnerstraat en de Schanswijk. De riolering verkeert in een slechte staat. De vervanging van het

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

- Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort -

- Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort - - Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort - De Provincie Noord-Holland vraagt om: Ideeën uit de markt Aanleiding De provincie Noord-Holland roept marktpartijen en maatschappelijke organisaties op om mee te

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Andere trajecten: Andere decentralisatieopgaven en aanpalende trajecten

Andere trajecten: Andere decentralisatieopgaven en aanpalende trajecten Traject Dantumadiel Aanvragers: Gemeente Dantumadiel, Achtkarspelen, Ameland, Dongeradeel, Kollumerland, Schiermonnikoog, SW Het Bolwerk, Timpaan Welzijn, Stichting Welzijn Schiermonnikoog Adviseur: Sjoerd

Nadere informatie

Ben jij klaar voor Sprokkelenburg?

Ben jij klaar voor Sprokkelenburg? Ben jij klaar voor Sprokkelenburg? 1 Inhoud 3 Waarom bouwen op Sprokkelenburg? 4 Ligging van Sprokkelenburg 6 Het plan Sprokkelenburg 8 Kies uw kavel 8 Zelf bouwen op Sprokkelenburg 9 Stappenplan 11 Kavelpaspoort

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Een bekende Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog: een bekende Introduceren thema Tweede Wereldoorlog: een bekende

Nadere informatie

BVR Groep BV. RENO+ Renovatieconcept voor particulieren

BVR Groep BV. RENO+ Renovatieconcept voor particulieren BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren 2 BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren Inleiding 3 Over enige tijd gaat de

Nadere informatie

Omdat bouwen teamwork is

Omdat bouwen teamwork is Omdat bouwen teamwork is Nijhuis Bouw Innovatie en duurzaamheid komen bij Nijhuis samen. Wij bouwen niet alleen huizen, ook leefbare wijken en gebieden waar het prettig wonen, werken en recreëren is. Ontwikkelen

Nadere informatie

Resultaten van de Digitale wijkraadpleging en "Groene Tocht door Zuidwest" voorjaar 2013

Resultaten van de Digitale wijkraadpleging en Groene Tocht door Zuidwest voorjaar 2013 1 Resultaten van de Digitale wijkraadpleging en "Groene Tocht door Zuidwest" voorjaar 2013 Een nieuwe vorm van wijkraadpleging: combinatie van internet technologie, het houden van een buurtschouw en Community

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

Nieuwbouwplan De Koekoek

Nieuwbouwplan De Koekoek Sprang-Capelle Nieuwbouwplan De Koekoek S Daar waar gemoedelijkheid, tevredenheid, wonen en werken, inspanning en ontspanning hand in hand gaan. Dát is wonen in de gemeente Sprang-Capelle, met de vele

Nadere informatie

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Vanaf 9.15 werd het druk bij Cubiss in Tilburg. Zo n 45 co-creanten verzamelden zich in de vergaderruimte om mee te denken over de Online Academy,

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever

Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Apeldoorn, de meest vernieuwende opdrachtgever Sander Lubberhuizen Jos van Nuenen Teamleiders afdeling Ingenieursbureau Keuze voor nieuwe contractvormen Projectspecifieke omstandigheden Geen systematische

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen

Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen Inventarisatie bereikbaarheidsplan, sessie 1 Maandag 10 juni 2013, Sloperbedrijf Van Putten Angela de Vries Rob de Haas Gemeente Valkenswaard

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Vlinderbuurt Standdaarbuiten

Vlinderbuurt Standdaarbuiten Vlinderbuurt Vlinderbuurt Standdaarbuiten 1 Woningbouw Vlinderbuurt: CPO Bestemmingsplan BIEB BV Kitty Hesen Adviesbureau opgericht in 1982 Kantoorhoudend in Eindhoven 18 medewerkers Gespecialiseerd in

Nadere informatie

Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners

Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners Inhoud:. Conclusies. Oordeel over communicatie 3. Hoe ging de samenwerking? 4. Oordeel over verloop en resultaat 5. Oordeel over nieuwe participatie werkwijze.

Nadere informatie

Handleiding Omgevingswijzer

Handleiding Omgevingswijzer Handleiding Omgevingswijzer Resultaten Pilot Omgevingswijzer Variantenvergelijking voor nieuw tracé persrioolleiding van Aalsmeer naar Zwaanshoek Opgesteld door: Hoogheemraadschap van Rijnland Frank Zaalberg

Nadere informatie

Een goed leven voor.

Een goed leven voor. Een goed leven voor. Juultje Holla - Perspectief - maart 2013 Als onderdeel van het ZonMW project Zeggenschap en Inclusie Met dank aan Rob, die mij hierbij enorm geholpen heeft. Een goed leven voor. Een

Nadere informatie

Ontwikkelcompetitie Noordgebouw. Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton

Ontwikkelcompetitie Noordgebouw. Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton Ontwikkelcompetitie Noordgebouw Heleen Wijtmans, gemeente Utrecht David Snelleman, Dura Vermeer Maarten Kievits, Fakton Toplocatie en complexe opgave in één Zichtlocatie aan het spoor Tussen station en

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

De Geluksvogel. Welkom! Inhoud: Je hebt mazzel als je hier mag meedoen! Social media

De Geluksvogel. Welkom! Inhoud: Je hebt mazzel als je hier mag meedoen! Social media Nummer 1: december 2014 De Geluksvogel Je hebt mazzel als je hier mag meedoen! Inhoud: Welkom Nieuw onderwijsconcept Even voorstellen.. Info avond nieuwbouw Welkom! Nieuwbouwproject Integraal KindCentrum

Nadere informatie

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v

Aanbesteden voor dummies. 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v Aanbesteden voor dummies 24 november 2011 Seth van der Wielen Adviesburo De Meent b.v 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Aanbestedingsvormen 3. Contractvormen 4. Zorg voor een goede opdrachtnemer 5. Vraag

Nadere informatie

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Hieronder een eerste en tweede reactie van de Rekenkamer. 1 Bijlage: Ambitiedocument Burgerparticipatie met bijbehorende Verordening te downloaden via deze link. Eerste

Nadere informatie

Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom?

Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom? Vernieuwende contractvormen bij rioolrenovatie...waarom? Wie zijn wij? Wouter Sloog - Projectleider rioolrenovaties Joint venture Nelis Infra Aarsleff JV van Bam Infra Energie & Water B.V. en Per Aarsleff

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg (Burger) participatie De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli Tessa van den Berg AGENDA - Welke soorten en vormen van (burger)participatie zijn er? - Een korte theoretische introductie - Wat is en

Nadere informatie

Geachte raadsleden, Vertrouwend u hiermee voldoende te informeren tekenen wij in afwachting van uw reactie, Met vriendelijke groet,

Geachte raadsleden, Vertrouwend u hiermee voldoende te informeren tekenen wij in afwachting van uw reactie, Met vriendelijke groet, Geachte raadsleden, Bijgaand treft u de definitieve Dorpsagenda Ottoland "Samen investeren in een leefbaar Ottoland". De uitwerking van de thema's in deze Dorpsagenda willen wij "Samen" met bewoners,verenigingen

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Artikel 43-vragen inzake uitstel groot onderhoud Maasbrug

Artikel 43-vragen inzake uitstel groot onderhoud Maasbrug uw nummer uw datum 17 april 2012 ons nummer onze datum verzonden 2012/UIT/39123 14 mei 2012 2 1 MEI 2012 AAN de raadsleden de heer M. Huurdeman, de heer H. Hutjens en de heer D. Franssen inlichtingen bij

Nadere informatie