Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving"

Transcriptie

1 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Eindrapportage A.E. Verbeek Ch. Felix

2 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Verbeek, A.E. en Felix, Ch. Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving. Eindrapportage. A.E. Verbeek en Ch. Felix. Amsterdam : SCO-Kohnstamm Instituut van de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen, Universiteit van Amsterdam (SCO-rapport nr. 791 projectnummer 40273). ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgave en verspreiding: SCO-Kohnstamm Instituut Nieuwe Prinsengracht 130, Postbus 94208, 1090 GE Amsterdam tel.: Copyright SCO-Kohnstamm Instituut, 2008

3 Inhoud 1 Inleiding Aanleiding voor het onderzoek Onderzoeksvragen Onderzoeksopzet Rapportage Resultaten onderzoek onder alumni van de Academie voor Wetgeving en de referentiegroep Inleiding Achtergrondkenmerken van de respondenten Oordeel over startersopleiding Huidige functie Functioneren in de huidige functie / beroepsbekwaamheid Ontwikkeling in functioneren / beroepsbekwaamheid; toegevoegde waarde Academie Verdere loopbaan Alumni die niet meer werken als wetgevingsjurist Conclusies Resultaten interviews leidinggevenden Achtergrondkenmerken respondenten Het functioneren van wetgevingsjuristen Kwaliteitsverschillen Tekortkomingen Een aantal specifieke terreinen Competenties wetgevingsjurist De Academie voor Wetgeving Conclusies Beantwoording van de onderzoeksvragen Inleiding Beantwoording onderzoeksvraag Beantwoording onderzoeksvraag Beantwoording onderzoeksvraag Beantwoording onderzoeksvraag Bijlagen...47 Recent uitgegeven SCO rapporten...55

4

5 1 Inleiding 1.1 Aanleiding voor het onderzoek In 2001 is aan de Academie voor Wetgeving (AvW) de tweejarige opleiding tot wetgevingsjurist van start gegaan, de zgn. startersopleiding. Deze opleiding staat open voor juristen die net zijn afgestudeerd aan een juridische faculteit of een korte werkervaring hebben. Om aan de opleiding te kunnen meedoen, moet de sollicitant een streng selectieproces doorlopen. Intussen zijn vier cohorten studenten afgestudeerd en heeft de Academie er behoefte aan in kaart te brengen wat de toegevoegde waarde is van het volgen van de tweejarige duale opleiding. 1.2 Onderzoeksvragen In het onderzoek staan de volgende vragen centraal: 1 Hoe goed functioneren afgestudeerden van de startersopleiding die werkzaam zijn als wetgevingsjurist? 2 Onderscheiden wetgevingsjuristen die afgestudeerd zijn aan de startersopleiding zich in hun functioneren in positieve zin van wetgevingsjuristen die deze oplei- voor de ding niet hebben doorlopen en zo ja in welk opzicht? 3 In welke mate kan dit verschil verklaard worden door het selectieproces opleiding en welk deel valt toe te schrijven aan de opleiding zelf? 4 Waar zijn afgestudeerden werkzaam, hoe beoordelen ze de aansluiting van de op- leiding op de functie van wetgevingsjurist, welke ontwikkeling in hun carrière heeft zich voorgedaan en welke verwachten ze? 1

6 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving 1.3 Onderzoeksopzet Het onderzoek bestaat uit twee delen: A Elektronische enquêtering van alumni van de startersopleiding en van wetgevingsjuristen die de startersopleiding niet gevolgd hebben. B Face-to-face bevraging van leidinggevenden van wetgevingsjuristen bij de ministeries en de Raad van State. Ad A Alle afgestudeerden van de startersopleiding tot nu toe zijn benaderd met een elektronische vragenlijst, in totaal 55 mensen. In de vragenlijst zijn de eerste, derde en vierde onderzoeksvraag geoperationaliseerd. Door de Academie is zorg gedragen voor een groep van 28 wetgevingsjuristen, die vanaf 2001 in dienst zijn getreden en die de startersopleiding niet hebben gevolgd. Deze groep duiden we voortaan aan als referentiegroep. De opzet was dat de samenstelling van deze groep vergelijkbaar is met die van de groep alumni naar aantal jaren werkervaring als wetgevingsjurist, leeftijd en werkplek (departement/raad van state). Eén departement was niet bereid namen van wetgevingsjuristen die de startersopleiding niet hadden gevolgd ter beschikking te stellen. De inhoud van de vragenlijst voor deze groep komt grotendeels overeen met de vragenlijst die ontwikkeld is voor de alumni maar dan zonder de vragen over het oordeel over de startersopleiding. Na één rappel was de respons bij beide groepen ongeveer 60%. Van de alumni hadden 32 mensen de vragenlijst ingevuld, van de referentiegroep 18 mensen. Ad B In de interviews is vooral op de tweede onderzoeksvraag ingegaan en tentatief op de derde onderzoeksvraag. Leidinggevenden zijn het best in staat verschillen in het functioneren van wetgevingsjuristen te benoemen en kunnen betrouwbare informatie geven over het onderscheid in functioneren van alumni en niet-alumni. In totaal is met 14 leidinggevenden gesproken. Van een viertal ministeries zijn geen leidinggevenden geïnterviewd. Bij drie ministeries zijn geen noemenswaardige aantallen 2

7 Inleiding alumni geplaatst (0 tot 2). Eén ministerie reageerde niet op het verzoek mee te doen aan dit onderzoek. 1.4 Rapportage In het tweede hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek onder wetgevingsjuristen gegeven en in het derde hoofdstuk die van de interviews onder de leidinggevenden. Beide hoofdstukken sluiten af met de belangrijkste conclusies van de deelonderzoeken. In het vierde hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord door de resultaten van beide deelonderzoeken te integreren en te vergelijken. 3

8 4

9 2 Resultaten onderzoek onder alumni van de Academie voor Wetgeving en de referentiegroep 2.1 Inleiding Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van het onderzoek onder alumni van de Academie voor Wetgeving (AvW) en de referentiegroep. De respons was bij beide groepen 60%. In aantallen komt dat neer op 36 alumni en 18 leden van de referentiegroep. Bij de alumni werken 14 mensen niet meer als wetgevingsjurist. De resultaten in de paragrafen 2.3 tot en met 2.7 zijn daarom gebaseerd op de antwoorden van 22 alumni. Er wordt steeds een onderscheid gemaakt tussen de antwoorden van deze twee groepen. Bij alle vragen in paragraaf 2.4 tot en met 2.7 is getoetst of er een statistisch significant verschil is (significantie niveau = 5%) tussen de twee groepen. Indien een significant verschil gevonden is wordt dat aangegeven in de kolom sig in de tabel. 2.2 Achtergrondkenmerken van de respondenten In deze paragraaf wordt een aantal achtergrondkenmerken behandeld en de twee groepen vergeleken. Bij zowel de alumni als de referentiegroep is twee derde van de respondenten vrouw en één derde man. De gemiddelde leeftijd ligt bij de referentiegroep hoger: ruim 34 jaar tegen bijna 31 jaar bij de alumni. Bij de referentiegroep varieert de leeftijd tussen 27 en 56 jaar, bij de alumni tussen 26 en 40 jaar. In tabel 2.1 staat vermeld aan welke universiteiten beide groepen zijn afgestudeerd. 5

10 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Tabel 2.1 universiteit van afstuderen Erasmus Universiteit Rotterdam Radboud Universiteit Nijmegen Rijksuniversiteit Groningen Universiteit Leiden Universiteit Maastricht Universiteit Utrecht Universiteit van Amsterdam Universiteit van Tilburg Vrije Universiteit Amsterdam alumni 8% 6% 19% 28% 11% 8% 6% 6% 8% referentiegroep 11% 0% 17% 17% 6% 17% 11% 11% 11% Alumni van de AvW komen vooral van de universiteiten van Leiden en Groningen terwijl de andere wetgevingsjuristen meer gespreid zijn over alle universiteiten. De alumni zijn gemiddeld 5,6 jaar vóór het onderzoek afgestudeerd aan de universiteit, bij de referentiegroep is dat 9,4 jaar. Het gemiddeld afstudeercijfer dat deze groepen haalden is bijna identiek: 7,4 voor de alumni tegen 7,5 voor de referentiegroep. Ongeveer twee op de vijf alumni hebben, voordat ze begonnen aan de startersopleiding van de AvW, gewerkt als jurist gedurende gemiddeld 0,8 jaar. De alumni van de AvW zijn als volgt verdeeld over de afstudeerjaren: Tabel 2.2 jaar afstuderen aan AvW alumni 25% 42% 8% 25% 6

11 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep In de responsgroep is het afstudeerjaar 2004 oververtegenwoordigd en het jaar 2005 ondervertegenwoordigd. Bij de referentiegroep heeft 11% gesolliciteerd om toegelaten te worden tot de startersopleiding maar is daarvoor afgewezen. Van de alumni werkt 61% als wetgevingsjurist. In paragraaf 2.8 gaan we in op degenen die geen wetgevingsjurist meer zijn. De resultaten in de paragrafen 2.2 tot en met 2.7 zijn bij de alumni gebaseerd op de antwoorden van de 22 respondenten die nog als wetgevingsjurist werken. De referentiegroep bestaat geheel uit wetgevingsjuristen aangezien ze daar op geselecteerd zijn. De alumni hebben gemiddeld 2,5 jaar ervaring als wetgevingsjurist, de referentiegroep bijna een jaar meer. Tabel 2.3 vermeldt de huidige werkgever van beide groepen. Tabel 2.3 huidige werkgever Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ministerie van Defensie Ministerie van Economische Zaken Ministerie van Financiën Ministerie van Justitie Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Tweede Kamer anders alumni 5% 5% 0% 14% 23% 9% 5% 9% 18% 5% 5% 5% referentiegroep 11% 0% 17% 0% 11% 28% 17% 11% 6% 0% 0% 0% 7

12 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving De grootste groep alumni werkt bij het Ministerie van Justitie terwijl dat bij de referentiegroep het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is. De verdeling van beide groepen over de werkgevers verschilt maar dat kan het gevolg zijn van de manier van selecteren voor het onderzoek. De namen van de alumni zijn afkomstig van de Academie voor Wetgeving terwijl die van de referentiegroep van de ministeries komen. Eén ministerie heeft niet aan het onderzoek meegewerkt. Een derde van de alumni is als wetgevingsjurist veranderd van werkgever maar wel wetgevingsjurist gebleven, bij de referentiegroep geldt dat voor één op de negen. In op één na alle gevallen gaat het daarbij om een switch tussen ministeries, Raad van State of Tweede Kamer. Eén respondent had eerst bij een provincie gewerkt. Bij de start als wetgevingsjurist was de referentiegroep hoger ingeschaald dan de alumni zoals uit tabel 2.4 blijkt. Waarschijnlijk is dat een gevolg van het feit dat de referentiegroep gemiddeld ouder is en meer werkervaring had, al of niet als jurist, voor de start als wetgevingsjurist. Tabel 2.4 salarisschaal bij start als wetgevingsjurist schaal 8 schaal 10 schaal 11 schaal 12 alumni 0% 82% 18% 0% referentiegroep 6% 47% 18% 29% Ruim de helft van de alumni heeft na het verlaten van de Academie een opleiding of cursus gevolgd op het vakgebied. Bij de referentiegroep heeft iedereen, na de start als wetgevingsjurist, een opleiding of cursus op het vakgebied gevolgd. Een overzicht hiervan staat in bijlage A. Bijna alle leden van de referentiegroep hebben modulen bij de AvW gevolgd. Het verschil tussen de twee groepen is niet zozeer Academie versus niet Academie maar startersopleiding versus losse modulen van de Academie. 8

13 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Concluderend kunnen we stellen dat de alumni en de referentiegroep bij sommige achtergrondkenmerken niet geheel vergelijkbaar zijn. Qua leeftijd, werkervaring, universiteit van herkomst en huidige werkgever zijn er verschillen. Van met name werkervaring kan verondersteld worden dat die invloed heeft op de beroepsbekwaamheid. Mede daarom worden in paragraaf 2.4 en 2.5 aanvullende multivariate analyses uitgevoerd die de unieke invloed van achtergrondkenmerken op de indicatoren voor beroepsbekwaamheid kunnen toetsen. 2.3 Oordeel over startersopleiding Het oordeel van de alumni over de startersopleiding is over de gehele linie goed te noemen. Twee derde vindt de aansluiting tussen de startersopleiding en de huidige functie goed, een vijfde noemt deze voldoende. Slecht twee respondenten noemen de aansluiting matig. Zij geven daar de volgende toelichting op: Het maken van wetgeving is maar een klein onderdeel van mijn huidige functie als projectleider. Aangezien de AvW zich voornamelijk richt op wetgeving, is de aansluiting met mijn huidige functie matig. Het feit dat ik een 2 jarige-opleiding aan de AvW heb gevolgd, wordt bij mijn werkgever als 2 jaar gebrek aan praktijkervaring (als wetgevingsjurist) gezien. Er werd mij na afronding van de AvW niet een uitdagend en (geheel) zelfstandig takenpakket toevertrouwd. Drie op de vijf alumni vinden de breedte van de startersopleiding precies goed, iets meer dan een derde vindt de opleiding iets te breed. Driekwart vindt de diepgang van de startersopleiding precies goed en bijna driekwart vindt de moeilijkheidsgraad precies goed. Bijna een kwart vindt de moeilijkheidgraad iets te laag. Twee derde van de alumni vindt de verhouding tussen theorie en praktijk precies goed en een derde vindt het iets te theoretisch. 9

14 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Er zijn twee open vragen gesteld aan de alumni over de elementen die zij gemist hebben in de startersopleiding en de elementen die vooral belangrijk zijn voor de uitoefening van de huidige functie. Een overzicht van de antwoorden staat in bijlage B en C. In tabel 2.5 staan de rapportcijfers die alumni geven voor een aantal aspecten van de startersopleiding. Het laagste cijfer is een 7,2 voor de inhoudelijke samenhang en het hoogste een 8,7 voor de inhoudsdeskundigheid van docenten. Tabel 2.5 rapportcijfer voor aspecten van startersopleiding uitdagende karakter toetsen op inzicht voorbereiding op actuele beroepspraktijk inhoudelijke samenhang inhoudsdeskundigheid van docenten didactische vaardigheden van docenten alumni 7,9 7,4 7,8 7,2 8,7 7,5 Door de Academie werd bij de voorbereiding van het onderzoek het vermoeden geuit dat de alumni een uitdagender functie zouden verwachten door het volgen van de startersopleiding. Dat wordt echter niet bevestigd door de antwoorden van de alumni die nog als wetgevingsjurist werkzaam zijn. Daar geldt het voor één op de zeven in lichte mate. Het is echter wel mogelijk dat voor de alumni die een andere functie bekleden dit een belangrijke reden is. Het is gezien voorafgaande niet verwonderlijk dat het gecombineerde en gewogen rapportcijfer voor de startersopleiding een 7,9 is en dat negen op de tien alumni zeggen, achteraf gezien, zeker of waarschijnlijk opnieuw te kiezen voor de startersopleiding (tabel 2.6). 10

15 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Tabel 2.6 achteraf gezien, opnieuw kiezen voor startersopleiding zeker wel waarschijnlijk wel weet niet waarschijnlijk niet alumni 68% 23% 5% 5% 2.4 Huidige functie In tabel 2.7 wordt een aantal formele kenmerken van de functies van de beide groepen aangegeven. Bij geen van deze kenmerken is er een significant verschil tussen de groepen. Tabel 2.7 soort aanstelling vaste aanstelling tijdelijk met uitzicht op vast alumni referentiegroep sig 86% 14% 100% 0% aantal gewerkte uren per week volgens aanstelling gemiddeld aantal overuren gemiddeld huidige salarisschaal schaal 11 schaal 12 schaal 13 36,0 3,3 27% 55% 18% 35,1 4,1 28% 67% 6% gemiddeld bruto uurloon 26,26 25,36 11

16 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Tabel 2.8 bevat een aantal oordelen over de functie die de respondenten gescoord hebben op een vijfpuntsschaal die loopt van 1 = helemaal niet tot 5 = in sterke mate. Tabel 2.8 alumni referentiegroep sig mate juridische capaciteiten benut (1-5) 4,1 4,7 ja mate niet-juridische capaciteiten benut (1-5) 3,9 3,9 carrièremogelijkheden (1-5) 3,5 3,2 tevredenheid (1-5) 3,6 3,8 mate juridische capaciteiten tekort (1-5) 1,7 1,5 mate niet-juridische capaciteiten tekort (1-5) 1,7 1,8 Over het geheel zijn de respondenten redelijk tevreden over hun functie. De capaciteiten op juridisch en niet-juridisch gebied worden voldoende benut en tekort schietende capaciteiten zijn er nauwelijks. Het oordeel over de carrièremogelijkheden blijft iets achter met een score van net iets boven het schaalmidden. Het enige significante verschil tussen alumni en referentiegroep doet zich voor bij de benutting van de juridische capaciteiten. Daarbij scoort de referentiegroep 0,6 punt hoger. 12

17 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep 2.5 Functioneren in de huidige functie / beroepsbekwaamheid Tabel 2.9 (zie volgende pagina) gaat over de competenties van wetgevingsjuristen. Aan de respondenten is gevraagd aan te geven wat, op een 10-puntschaal, het vereiste niveau is van de competentie in de functie en wat het eigen niveau is op dit moment. Ter wille van de overzichtelijkheid wordt in de tabel alleen het eigen niveau op dit moment weergegeven en het verschil tussen dit eigen niveau en het vereiste niveau in de functie. Een negatief verschil duidt op een tekort in de beheersing van de competentie gezien de eisen die in de functie gesteld worden. Om een indruk te geven van de spreiding van de antwoorden van de respondenten op het eigen niveau van de competenties op dit moment is voor elke competentie de standaarddeviatie (sd) berekend. Hoe groter de standaarddeviatie, des te meer de antwoorden van de respondenten van elkaar verschillen. Als vuistregel kan gehanteerd worden dat 95% van de respondenten scoort op het interval tussen het gemiddelde min twee keer de standaarddeviatie en het gemiddelde plus twee keer de standaarddeviatie. Bij een gemiddelde van 8 en een sd van 0,6 bv. is dit 95% interval 6,8 9,2. De sd staat tussen haakjes achter het gemiddelde. Bij de meeste competenties is de standaarddeviatie groter bij de referentiegroep dan bij de alumni. Waarschijnlijk is daar de oorzaak van dat de alumni een identiek onderwijsprogramma hebben gevolgd, de startersopleiding, terwijl de referentiegroep wat meer verschilt in de modules en cursussen die gevolgd zijn. 13

18 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Tabel 2.9 omgevingsbewustzijn intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau omgevingsbewustzijn extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau probleemanalytisch vermogen intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau probleemanalytisch vermogen extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau juridische professionaliteit intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau juridische professionaliteit extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau samenwerkingsgerichtheid intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau samenwerkingsgerichtheid extern eigen niveau op dit moment(sd) verschil tussen eigen en vereist niveau resultaatgerichtheid intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau resultaatgerichtheid extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau oordeelsbekwaamheid intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau alumni referentiegroep sig 8,1 (,6) -0,2 8,0 (,7) -0,2 8,3 (,9) -0,1 8,5 (,6) -0,2 8,2 (,7) 0,2 8,1 (,8) 0,1 8,3 (,6) 0,4 8,2 (,6) 0,2 8,3 (,6) -0,2 8,0 (,6) -0,2 8,4 (,6) -0,1 7,4 (1,1) -0,6 7,8 (1,0) -0,4 7,9 (,7) -0,5 7,6 (,8) -0,5 7,7 (,8) -0,7 7,5 (,7) -0,5 7,7 (1,1) -0,4 7,6 (,6) -0,4 7,8 (,9) -0,6 7,6 (,7) -0,7 7,7 (,7) -0,8 ja ja ja ja ja ja ja ja 14

19 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Vervolg tabel 2.9 oordeelsbekwaamheid extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau uitdrukkingsvaardigheid intern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau uitdrukkingsvaardigheid extern eigen niveau op dit moment (sd) verschil tussen eigen en vereist niveau alumni referentiegroep sig 8,1 (,8) -0,1 8,4 (,6) -0,2 8,2 (,7) -0,3 7,4 (,9) -1,0 7,7 (,8) -0,7 7,8 (,8) -0,5 ja ja ja Het eigen niveau van de alumni is bij alle competenties 8,0 of hoger. Het vereiste niveau is echter ook hoog zodat bij 10 competenties het eigen niveau lager is dan het vereiste niveau. Het verschil is echter nergens groter dan -0,3. Dat is het geval bij uitdrukkingsvaardigheid extern. Het eigen niveau van de referentiegroep varieert tussen de 7,4 en 7,8. Bij alle competenties is het eigen niveau lager dan het vereiste niveau en de verschillen zijn groter dan bij de alumni. Ze variëren tussen de -0,4 en -1,0. De verschillen tussen de alumni en de referentiegroep qua eigen niveau zijn bij een aantal competenties significant. Het gaat dan om omgevingsbewustzijn intern, probleemanalytisch vermogen extern, juridische professionaliteit intern en extern, samenwerkingsgerichtheid extern, oordeelsbekwaamheid intern en extern en uitdrukkingsvaardigheid intern. De mate waarin er een tekort is bij de beheersing van een competentie, gezien het vereiste niveau van de functie, laat bij drie competenties een verschil zien tussen alumni en de referentiegroep te weten bij juridische professionaliteit intern en bij oordeelsbekwaamheid intern en extern. Een statistisch significant verschil tussen alumni en de referentiegroep ten gunste van de alumni hoeft niet noodzakelijkerwijs te betekenen dat dat verschil toe te schrijven 15

20 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving is aan de Academie. Er kunnen ook andere variabelen een rol spelen, zoals geschiktheid voor het beroep, werkervaring, leeftijd, geslacht. Beide groepen kwamen niet geheel overeen qua achtergrondkenmerken. Om een indruk te krijgen wat de unieke invloed is van de startersopleiding op het eigen niveau van de competenties zijn multivariate analyses uitgevoerd waarbij het eigen niveau de afhankelijke variabele is en als onafhankelijke variabelen zijn opgenomen: alumnus versus lid referentiegroep, geslacht, leeftijd, aantal jaren sinds afstuderen aan universiteit, afstudeercijfer (als indicator voor geschiktheid) en aantal jaren werk als wetgevingsjurist. Voordeel van een multivariate analyse boven een bivariate is dat de invloed van variabelen gecorrigeerd wordt voor de invloed van de andere in de analyse opgenomen variabelen. Gezien het beperkte aantal respondenten was het methodologisch niet verantwoord om de universiteit en de huidige werkgever mee te nemen. Het resultaat van deze analyses is dat bij vier competenties de startersopleiding een significant unieke positieve invloed heeft op het huidige niveau te weten bij probleemanalytisch vermogen extern, samenwerkingsgerichtheid extern, oordeelsbekwaamheid extern en uitdrukkingsvaardigheid intern. Bij de andere competenties met een significant verschil tussen alumni en referentiegroep kan het verschil verklaard worden door andere variabelen zoals leeftijd en het aantal jaren werkervaring bij oordeelsbekwaamheid intern. In tabel 2.10 wordt ingegaan op de aard en het belang van het netwerk van de wetgevingsjuristen. 16

21 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Tabel 2.10 alumni referentiegroep sig ik ken veel collega-wetgevingsjuristen van andere departementen, van de Tweede Kamer en van de Raad van State van naam en gezicht (1-5) 4,0 2,6 ja ik heb intensief contact met een beperkt aantal collegawetgevingsjuristen van andere departementen, van de Tweede Kamer en van de Raad van State (1-5) 3,6 3,2 ik ben voor collega-wetgevingsjuristen de verbinding tussen hen en andere departementen, de Tweede Kamer en de Raad van State (1-5) 2,4 2,1 ik maak veel gebruik van mijn netwerk van collegawetgevingsjuristen (1-5) 3,5 3,5 voor de uitoefening van mijn functie is mijn netwerk van collega-wetgevingsjuristen heel belangrijk (1-5) 3,5 2,9 De meeste alumni kennen veel wetgevingsjuristen van naam en gezicht. Bij de referentiegroep is dat significant minder. Er wordt door de wetgevingsjuristen in het totaal een tamelijk intensief contact onderhouden met een beperkt aantal collegajuristen buiten de eigen werkgever. Dat wetgevingsjuristen een verbinding zijn voor collega-juristen komt veel minder vaak voor. Ondanks het grotere aantal collegawetgevingsjuristen die de alumni van naam en gezicht kennen wordt er door hen niet meer gebruik gemaakt van dit netwerk. Ook is dit netwerk voor hen niet significant meer van belang dan bij de referentiegroep. Ook bij deze variabelen zijn multivariate analyses gedaan met dezelfde onafhankelijke variabelen als bij de competenties. Alleen bij het aantal wetgevingsjuristen dat men van naam en gezicht kent is een significant positieve invloed van de Academie te zien. 17

22 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving In tabel 2.11 worden een aantal aspecten van beroepsbekwaamheid besproken. Tabel 2.11 hoe goed in de planning/organisatie werkzaamheden? - ik ben daar heel goed in - meestal gaat me dat wel goed af - ik heb daar wel eens problemen mee gehad - ik weet dat dat een zwak punt van me is alumni referentiegroep sig 24% 67% 10% 0% 27% 60% 7% 7% teneur functioneringsgesprekken - over het geheel zeer tevreden over mijn werk - wat puntjes van kritiek maar te verbeteren beroepsbekwaamheid - huidige niveau (1-10) - in vergelijking met andere wetgevingsjuristen (1-10) 71% 29% 8,4 8,1 88% 13% 8,1 7,6 In de planning en organisatie van hun werkzaamheden rapporteren de respondenten geen problemen. De teneur van de functioneringsgesprekken is voor het overgrote deel positief. Het huidige niveau van de beroepsbekwaamheid is ruim boven de 8 en in vergelijking met andere wetgevingsjuristen behoren de respondenten tot beste 25%. Bij al deze aspecten zijn geen significante verschillen tussen alumni en de referentiegroep. Ook de multivariate analyses laten geen significante invloed van de Academie zien. 18

23 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep 2.6 Ontwikkeling in functioneren / beroepsbekwaamheid; toegevoegde waarde Academie In deze paragraaf wordt ingegaan op de vraag hoe wetgevingsjuristen zich tussen de start als wetgevingsjurist en het moment van onderzoek hebben ontwikkeld in hun functioneren en hun beroepsbekwaamheid en welke rol de startersopleiding van de AvW daarbij gespeeld heeft. De ontwikkeling wordt gedefinieerd als het verschil tussen het huidige niveau en het aanvangsniveau zoals gerapporteerd door de respondenten en de toegevoegde waarde van de startersopleiding als het verschil tussen het niveau dat de respondenten volgens zichzelf hebben aan het eind van de opleiding en het aanvangsniveau. Bij de alumni bestaat de ontwikkeling uit een deel dat toe te schrijven is aan de academie en een deel dat uit werkervaring daarna voorkomt. Bij de referentiegroep komt de ontwikkeling voort uit werkervaring (incl. de gevolgde cursussen; zie bijlage A). In tabel 2.12 (zie volgende pagina) wordt de ontwikkeling gegeven qua beheersing van de competentie. Bij de alumni staat de toegevoegde waarde van de startersopleiding tussen haakjes achter het verschil tussen huidig en aanvangsniveau. 19

24 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Tabel 2.12 omgevingsbewustzijn intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) omgevingsbewustzijn extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) probleemanalytische vermogen intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) probleemanalytische vermogen extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) juridische professionaliteit intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) juridische professionaliteit extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) samenwerkingsgerichtheid intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) samenwerkingsgerichtheid extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) resultaatgerichtheid intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) alumni referentiegroep sig 6,3 1,8 (1,1) 5,8 2,2 (1,6) 6,8 1,5 (1,0) 6,7 1,8 (1,0) 6,4 1,8 (1,3) 6,2 1,9 (1,3) 7,4 0,9 (0,5) 6,9 1,3 (0,8) 7,3 1,0 (0,4) 5,8 1,6 6,2 1,6 6,5 1,4 6,2 1,4 6,4 1,4 6,4 1,1 ja 7,1 0,7 6,7 0,9 6,9 0,9 20

25 Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Vervolg tabel 2.12 resultaatgerichtheid extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) oordeelsbekwaamheid intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) oordeelsbekwaamheid extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) uitdrukkingsvaardigheid intern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) uitdrukkingsvaardigheid extern aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) alumni referentiegroep sig 7,0 1,0 (0,3) 6,8 1,6 (0,6) 6,6 1,5 (0,6) 6,1 2,3 (1,5) 6,7 1,5 (0,8) 6,7 0,9 6,7 0,9 ja 6,5 0,9 ja 6,7 1,1 ja 6,9 0,9 Het aanvangsniveau van de alumni lag het hoogst bij samenwerkingsgerichtheid intern met 7,4 en het laagst bij omgevingsbewustzijn extern met 5,8. Bij de referentiegroep scoort de samenwerkingsgerichtheid intern ook het hoogst met 7,1 en is de omgevingsbewustzijn intern het laagste met 5,8. Een vergelijking van het aanvangsniveau van alumni en de referentiegroep laat een gevarieerd beeld zien, bij sommige competenties scoren de alumni hoger, bij andere de referentiegroep. In geen geval is dat verschil significant. De grootste ontwikkeling maken de alumni door bij uitdrukkingsvaardigheid intern en omgevingsbewustzijn extern. De toegevoegde waarde van de startersopleiding is in beide gevallen groot. De kleinste ontwikkeling vindt plaats bij samenwerkingsgerichtheid intern maar daarbij was het aanvangsniveau al vrij hoog. Bij de referentiegroep zien we de grootste ontwikkeling bij omgevingsbewustzijn intern en extern. Ook bij deze groep vindt de kleinste ontwikkeling vindt plaats bij samenwerkingsgerichtheid intern. 21

26 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving De toegevoegde waarde van de startersopleiding is het grootst bij omgevingsbewustzijn extern en het kleinst bij resultaatgerichtheid extern. De ontwikkeling van het niveau is voor alle competenties bij de alumni groter dan bij de referentiegroep. In vier gevallen is het verschil significant, te weten bij juridische professionaliteit extern, oordeelsbekwaamheid intern en extern en bij uitdrukkingvaardigheid intern. Ook hier zijn weer multivariate analyses gebruikt. Het resultaat daarvan is dat bij juridische professionaliteit extern geen significant positieve invloed van de startersopleiding te zien is en bij de andere drie wel. In tabel 2.13 worden een aantal andere aspecten van de ontwikkeling van het functioneren en de beroepsbekwaamheid vermeld. Tabel 2.13 bevordering qua salarisschaal geen 1 schaal 2 schalen 3 schalen alumni referentiegroep sig 0% 46% 36% 18% 35% 29% 29% 6% progressie in vermogen planning en organisatie (1-10) 6,7 5,9 aantal maanden tot volledige inzetbaarheid 10,1 8,5 beroepsbekwaamheid aanvangsniveau verschil huidig niveau en aanvangsniveau (waarvan AvW) 5,5 2,9 (2,0) 5,8 2,3 Er zijn bij de bevordering, progressie in vermogen tot planning en organisatie, inzetbaarheid en ontwikkeling in beroepsbekwaamheid geen significante verschillen tussen de twee groepen. Opvallend is dat de referentiegroep naar eigen zeggen sneller inzetbaar is dan de alumni waar de verwachting was dat dat omgekeerd zou zijn. 22

27 2.7 Verdere loopbaan Resultaten onderzoek onder alumni van de AvW en de referentiegroep Iets meer dan de helft van de alumni weet niet of zij over vijf jaar nog werkzaam zullen zijn als wetgevingsjurist en een derde denkt van wel. Bij de referentiegroep zijn deze verhoudingen omgekeerd. Drie op de tien alumni ambieert een overstap naar een andere functie voornamelijk omdat men een zwaardere functie wil. In de referentiegroep ambieert 44% een andere functie voornamelijk om redenen die niet met de inhoud van de huidige functie te maken hebben. Bijna iedereen heeft behoefte aan cursussen of een opleiding op het vakgebied. Een overzicht hiervan staat in bijlage D. 2.8 Alumni die niet meer werken als wetgevingsjurist Van de 14 alumni in dit onderzoek die niet meer als wetgevingsjurist werken zijn er 5 afgestudeerd in 2003, eveneens 5 in 2004, 1 in 2005 en 3 in Vier op de vijf van deze alumni werken nu in een andere juridische functie vooral bij de rijksoverheid. Niet juridische functies zijn directiesecretaris, projectleider en senior adviseur/projectleider in het bedrijfsleven of non-profit. Voor de helft van deze alumni gaat het bij redenen om geen wetgevingsjurist meer te zijn voornamelijk om redenen die met het beroep van wetgevingsjurist te maken hebben. Bij een derde gaat het om persoonlijke redenen. Twee derde sluit niet uit dat zij later terugkeren als wetgevingsjurist, 30% doet dat zeker niet. 2.9 Conclusies Het oordeel van de alumni over de startersopleiding is zeer positief. De aansluiting is in orde en met een acht als rapportcijfer wordt de tevredenheid goed uitgedrukt. 23

28 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving In het algemeen kan gesteld worden dat de wetgevingsjuristen (alumni én referentiegroep) goed functioneren. Het eigen niveau van competenties en totale beroepsbekwaamheid is hoog, met de planning en organisatie van de eigen werkzaamheden bestaan geen grote problemen en de leidinggevenden tonen zich in de functioneringsgesprekken merendeels tevreden. Wel is bij de alumni het eigen niveau bij tien van de veertien competenties iets lager dan het in de functie vereiste niveau. Bij de referentiegroep zijn de verschillen wat groter. De verschillen tussen alumni en de referentiegroep zijn niet groot. Het hogere niveau in het huidig niveau van functioneren valt, als rekening wordt gehouden met achtergrondkenmerken van deze groepen, bij vier competenties toe te schrijven aan het gevolgd hebben van de startersopleiding, te weten bij probleemanalytisch vermogen extern, samenwerkingsgerichtheid extern, oordeelsbekwaamheid extern en uitdrukkingsvaardigheid intern. Bij de aard en het belang van het netwerk van de wetgevingsjuristen is alleen het grotere aantal wetgevingsjuristen dat alumni van naam en toenaam kennen toe te schrijven aan de startersopleiding. Andere verschillen qua functioneren kunnen in dit onderzoek niet geconstateerd worden ook niet in de tijd die nodig is om volledig in de functie inzetbaar te zijn. Er is tussen alumni en referentiegroep geen systematisch verschil in aanvangsniveau van de competenties te constateren. Als rekening wordt gehouden met achtergrondkenmerken van de respondenten kan geconcludeerd worden dat alumni bij drie competenties een sterkere ontwikkeling doormaken dan de referentiegroep te weten bij oordeelsbekwaamheid intern en extern en bij uitdrukkingsvaardigheid intern. 24

29 3 Resultaten interviews leidinggevenden 3.1 Achtergrondkenmerken respondenten Met veertien leidinggevenden van negen verschillende departementen en de Raad van State zijn dertien gesprekken gevoerd. De twee leidinggevenden van SZW werden in één gesprek geïnterviewd. Van de Ministeries van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken, Defensie en Financiën zijn geen leidinggevenden geïnterviewd. Bij de eerste drie zijn geen noemenswaardige aantallen alumni geplaatst (0, 2 en 2). Het Ministerie van Financiën reageerde niet op het verzoek mee te doen aan dit onderzoek. Zoals blijkt uit het overzicht op de volgende pagina zijn de meeste geïnterviewden afdelingshoofd. De geïnterviewden hebben over het algemeen al een lange carrière als leidinggevende achter de rug. Zes van de veertien leidinggevenden vervullen hun functie meer dan vijf jaar. Vier werken drie jaar in deze functie, de rest korter, zij het dat deze laatstgenoemde geïnterviewden daarvóór vaak ook al een leidinggevende functie hadden. Op de afdelingen van de leidinggevenden varieert het aantal wetgevingsjuristen (alumni en andere wetgevingsjuristen) van rond de tien (V&W, VWS, OCW en LNV) tot dertig of meer (Justitie (2x) en BZK). Op de afdeling van de geïnterviewde van EZ en één afdeling van Justitie werken de meeste (vijf) alumni van de Academie. De juridische afdelingen van de geïnterviewden van V&W en VROM hebben momenteel geen alumni van de Academie. Op de V&W-afdeling werkte vroeger wel een alumnus, maar die is vertrokken. De juridische afdeling van de geïnterviewde van VROM heeft in het verleden wel in totaal zo'n zeven AvW-studenten gehad, maar die zijn om verschillende redenen niet in dienst gekomen of gebleven. 25

30 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Geïnterviewden uitgesplitst naar departement en functie 1 ) AH SH/ PLV DIR SH ADJ DIR CR TL Totaal Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 1 1 (BZK) Ministerie van Economische Zaken (EZ) 1 1 Ministerie van Justitie Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 1 1 (LNV) Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 1 1 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 2 2 (SZW) Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) 1 1 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 1 1 (VWS) Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke 1 1 Ordening en Milieubeheer (VROM) Raad van State Om een vergelijking te kunnen maken tussen AvW-alumni en niet-alumni vroegen we de geïnterviewden onderscheid te maken tussen deze alumni en een vergelijkbare groep, de zogenaamde referentiegroep. Het betreft hier jonge wetgevingsjuristen die niet meer dan vijf jaar ervaring hebben in dit vak, maar die de startersopleiding van de AvW niet gevolgd hebben. Bij de meeste afdelingen lukte het wel één of twee wetgevingsjuristen als leden van de referentiegroep te onderscheiden. De afdeling van EZ beschikte zelfs over vijf wetgevingsjuristen die als zodanig konden worden aan- 1 AH = Afdelingshoofd SH/ PLV DIR = Sector-/ sectiehoofd/ plaatsvervangend directeur SH = Sector-/ sectiehoofd ADJ DIR = Adjunct directeur CR = Coördinator TL = Teamleider 26

31 Resultaten interviews leidinggevenden gemerkt. Bij de juridische afdelingen van BZK en VROM, daarentegen, werkten geen leden van de referentiegroep. Alle afdelingen van geïnterviewden hebben één à twee AvW- studenten. Slechts in een enkel geval kan een leidinggevende de gehele carrière van één of meer alumni én één of meer leden van de referentiegroep overzien. 3.2 Het functioneren van wetgevingsjuristen Aan geïnterviewden zijn drie vragen gesteld over het functioneren van wetgevingsjuristen: Zijn er kwaliteitsverschillen in het functioneren van alumni en niet-alumni (de referentiegroep)? Zijn er tekortkomingen in het functioneren van wetgevingsjuristen? Welke verschillen bestaan er op een aantal specifieke terreinen? Bij deze vragen werd ingegaan op mogelijke oorzaken van verschillen bij alumni en leden van de referentiegroep alsmede de rol van de AvW daarbij. Over het algemeen kunnen we constateren dat geïnterviewden vrij positief zijn over het functioneren van beide groepen van de wetgevingsjuristen en de rol van de AvW Kwaliteitsverschillen Er zijn weinig kwaliteitsverschillen te constateren tussen alumni en referentiegroepleden. Dit wordt elf keer opgemerkt. (Bij BZK en VROM kon dit verschil niet gemaakt worden, omdat daar geen referentiegroep voorkwam.) Daarnaast beginnen vijf andere geïnterviewden hun antwoord met de opmerking dat deze vraag moeilijk te beantwoorden is: Zij vinden het lastig aan te geven of kwaliteitsverschillen aan karaktereigenschappen toe te schrijven zijn of komen vanwege de invloed van de AvW. Overigens noemen de vijf, evenals de overige zeven geïnterviewden wel verschillen. AvW-alumni kenmerken zich doordat ze beschikken over zeer gedegen juridische kennis, terwijl niet-alumni vaak meer specifieke ervaring hebben (zes keer genoemd). 27

32 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Alumni zijn daardoor vaak wat theoretischer, inhoudelijk beter dan de referentiegroep (zeven keer genoemd). De volgende opmerkingen over verschillen tussen de alumni en de referentiegroep worden steeds één keer genoemd: Alumni zijn wat minder op de praktijk gericht, maar vanwege het duale systeem van de opleiding leren ze de praktijk wel tijdens hun opleiding. Alumni hebben wat minder beleidsgevoel. Alumni weten goed wat wetgeving inhoudt, ook kunnen ze snel zelfstandig werken. Door hun leeftijd hebben alumni minder maatschappelijke ervaring. Alumni hebben vaker wat meer ambitie, dit kan komen omdat ze jonger zijn of omdat ze daarop door de AvW geselecteerd worden. Alumni zijn wat sociaal vaardiger. Alumni zijn vaak kritisch naar zichzelf en stellen hogere eisen aan zichzelf en hun omgeving. Alumni gedragen zich soms wat elitair ten opzichte van niet-alumni. In hun werk krijgen alumni soms uitdagender opdrachten dan beginnende vertegenwoordigers van de referentiegroep. Alumni zijn dankzij hun opleiding bij de AvW naar de 'klanten' (ministeries) wat zelfbewuster. Van de leden van de referentiegroep vindt men dat ze vanwege hun ervaring meer politiek en bestuurlijk inzicht hebben: beter weten hoe de hazen lopen. Aan de andere kant beschikken referentiegroepleden in vergelijking met AvW-alumni vaak minder over technische, ambachtelijke vaardigheden. Daardoor hebben zij het soms moeilijk om hun (onderhandelings)positie met de klanten (de beleidsmakers) waar te maken. Leden van de referentiegroep zullen soms minder snel naar een klus in Brussel (Europees recht) gestuurd worden, omdat alumni van de AvW daar vanwege hun opleiding beter in ingewerkt zijn. Ook beschikken referentiegroepleden in sommige gevallen over minder analytisch vermogen. Omdat de referentiegroep vaak wat langer van de 28

33 Resultaten interviews leidinggevenden universiteit is, is hun academische kennis soms minder up-to-date dan die van de jongere AvW-alumni. Tenslotte, van studenten van de AvW vindt men het wel lastig dat men ze niet voor vijf dagen per week en tijdens hun stages kan inzetten. Hierdoor kan het voorkomen dat deze studenten minder interessante klussen krijgen Tekortkomingen Vijf geïnterviewden zien geen tekortkomingen in het functioneren van wetgevingsjuristen. De meest genoemde tekortkoming, die door zes respondenten genoemd wordt, is omgevingsbewustzijn (bestuurlijke en politieke sensibiliteit): alumni en referentiegroepleden zouden beter moeten kunnen samenwerken bijvoorbeeld met de klanten, beleidmakers. Ze zouden beter moeten kunnen onderhandelen over wat juridisch wèl en níét kan. De juristen moeten goed voor ogen hebben hoe ze samen met de beleidsmensen een goed product kunnen maken. Een enkele keer noemt men de volgende tekortkomingen: Voor alle beginnende wetgevingsjuristen (alumni en niet-alumni) is het moeilijk grenzen van eigen verantwoordelijkheid vast te stellen. Beginners krijgen gelijk veel verantwoordelijkheid en invloed. Voor een beginner is het moeilijk vast te stellen tot hoever de verantwoordelijkheid reikt, veel beginners voelen zich daardoor te verantwoordelijk. Wetgevingsjuristen moeten nog leren nee te zeggen, aan te geven dat een bepaald voorstel niet gemaakt kan worden. Ook moeten AvW-studenten leren dat het wetgevingsproces niet altijd volgens het boekje loopt. Ze moeten leren welke veren ze wel en niet laten schieten: Wat geef je (onder politiek- en tijdsdruk) toe en wat houd je vast. Dit wordt overigens wèl op de AvW geleerd. Alumni willen soms te veel op eigen houtje werken, kunnen het niet hebben als een collega, bijvoorbeeld de coördinator een voorstel afmaakt als de alumnus ziek is. Alumni hebben soms te veel het idee: 'het is toch mijn wetsvoorstel. Traditioneel zijn wetgevingsjuristen (de oudere juristen, dus niet AvW-alumni) communicatief minder sterk, beheersen hun vak wel goed, maar weten dit niet handig binnen te halen (weinig creatief). Alumni doen dit beter dan de traditione- 29

34 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving le wetgevingsjuristen. Alumni vertonen in dit opzicht een veel zelfbewustere houding. Alumni van de AvW moeten vaak aan de harde praktijk wennen. Studenten worden de AvW binnengehaald met het idee, 'jullie behoren tot de happy few'. Hun verwachtingsniveau is vrij hoog en dat kan een nadeel zijn voor alumni: Ze hebben nog nooit met hun voeten in de modder gestaan. De AvW leidt op zich goed op voor de praktijk van de wetgeving: ze leren goed werken onder tijdsdruk en nee te zeggen als dat moet Een aantal specifieke terreinen Vervolgens gingen geïnterviewden meer specifiek in op verschillen tussen alumni en niet-alumni ten aanzien van de gebieden van: de inzetbaarheid vermogen voor planning en organisatie het gebruik van een netwerk van collega s de kwaliteit van de geleverde producten. Inzetbaarheid Wat inzetbaarheid betreft zijn er weinig verschillen tussen AvW-alumni en leden van de referentiegroep: beide vereisen aan het begin van hun carrière als wetgevingsjurist intensieve begeleiding. Leden van de referentiegroep hebben dit nodig op het gebied van ambachtelijke vaardigheden en de alumni meer op het terrein van politiek en bestuurlijk inzicht. Wetgevingsjuristen zijn in het algemeen zeer gemotiveerd en daardoor goed inzetbaar. Verschillen in inzetbaarheid hangen vaak meer samen met persoonskenmerken. Wetgevingsjuristen die worden aangenomen op grond van hun grote, meer specialistische ervaring kunnen soms beter worden ingezet op hun specifiek vakgebied, terwijl deze zeer ervaren juristen verder vaak wat minder multi-inzetbaar zijn. AvW-alumni zijn breder inzetbaar. Dankzij de modules van de AvW kunnen leden uit de referentiegroep hun achterstand in kennis gemakkelijk inhalen. 30

35 Resultaten interviews leidinggevenden Vermogen voor planning en organisatie Het vermogen voor planning en organisatie verschilt niet veel voor alumni en referentiegroepleden. Drie keer vindt men dit toch meer persoonlijke karaktereigenschappen. Ook wijst men er op dat wetgevingsjuristen plannen en organiseren vooral in de praktijk moeten leren. Ze moeten leren uitleggen dat het wetgevingsproces vaak niet zo snel gaat als de beleidsmakers wensen. Drie geïnterviewden vinden dat de juristen uit de referentiegroep beter plannen, omdat ze meer ervaring hebben. Drie anderen vinden juist dat alumni beter plannen en organiseren, omdat ze gewend zijn werk en opleiding te combineren. Gebruik van een netwerk van collega s Vijf keer vindt men dat er geen verschillen zijn in het gebruik van een netwerk van collega s. In dit verband merkt men ook op dat dit van persoonlijkheid afhangt. Alumni hebben vaak wel een netwerk, maar binnen het ministerie moeten ze nog wel geholpen worden. Een andere geïnterviewde heeft zijn twijfels of het AvW-netwerk van de alumni wel zo veel helpt. Bij de Raad van State kunnen alumni in het geheel geen gebruik maken van het AvWnetwerk, omdat het daar niet gebruikelijk is dat vóór het uitbrengen van een advies van de Raad van State dit met andere juristen wordt besproken. Anderen vinden het AvW-netwerk net zo belangrijk als het netwerk van een ervaren jurist. Acht geïnterviewden vinden echter wèl dat alumni een nuttig netwerk vanuit de AvW hebben. Men heeft het dan niet altijd alleen over werkinhoudelijke zaken maar ze vergelijken ook elkaars arbeidsvoorwaarden om die vervolgens aan hun leidinggevende voor te leggen. Dat klept wat af noemt één respondent dat. Deze geïnterviewden vinden de contacten met medestudenten voor later heel nuttig. Ook merkt men op dat AvW-studenten bij aanvang van de opleiding op hun netwerkvaardigheden geselecteerd worden. Eén geïnterviewde constateert bij de alumni onderling een 'community-gevoel'. Eén geïnterviewde vindt dat niet-alumni vaak een beter netwerk hebben. 31

36 Resultaten van de startersopleiding van de Academie voor Wetgeving Kwaliteit van de geleverde producten Acht geïnterviewden kunnen niet zeggen of er verschillen zijn in de kwaliteit van de geleverde producten, of ze vinden dat die verschillen er niet zijn. Vier geïnterviewden vinden het werk van alumni vaak beter dan dat van niet-alumni: je hoeft ze minder uit te leggen en werken zich sneller in. Twee geïnterviewden merken op dat juristen uit de referentiegroep makkelijker kunnen accepteren als hun voorstel niet zo wordt gewaardeerd als vooraf gedacht: Alumni kunnen in dat aspect minder goed hun verlies nemen. Op de vraag Hoe hebben alumni en niet-alumni zich ontwikkeld in hun functioneren? antwoordt men als volgt. Vier geïnterviewden zien dit verschil niet of vinden het moeilijk aan te geven. Eén geïnterviewde vindt dat referentiegroepleden het beroep van wetgevingsjurist meer als een grote carrièrestap zien dan alumni. Dit zou verklaren waarom alumni eerder geneigd zijn alsnog naar een andere stap in hun carrière om te zien. Dat alumni na de opleiding uit de wetgeving verdwijnen wordt door verschillenden (expliciet door vijf genoemd) wel als een verlies gezien. Men vraagt zich af hoe de AvW daar tegenover staat. Alumni hebben soms wat minder concrete carrièreperspectieven binnen hun functie. Gezien hun leeftijd kunnen weinig alumni al doorstromen naar de functie van raadsadviseur. Dat gebeurt wel bij de oudere, soms meer ervaren leden van de referentiegroep. Over alumni merkt men op dat die wat ambitieuzer en kritischer zijn. Dit heeft zowel voor- als nadelen, ook van alumni wordt verwacht dat ze het gewone juridische handwerk doen. Alumni van de Raad van State nemen een aparte plaats in als het gaat om tevredenheid met hun werk. Alle alumni vanaf 2002 zijn bij de Raad in dienst gebleven. Alumni zijn heel positief over werk binnen de Raad, dit komt onder andere omdat ze direct contact hebben met Staatsraden. Daarnaast is de Raad van State een kleinere organisatie dan de departementen. Dat zou ook positief kunnen werken op het aanblijven van de alumni. 32

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Intern SCO RAPPORT 109

Intern SCO RAPPORT 109 Intern SCO RAPPORT 109 MBA-monitor 2004 Kwaliteitsvergelijking parttime opleidingen van Nederlandse Business Schools Fred Verbeek mei 2004 SCO-Kohnstamm Instituut Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen

Nadere informatie

De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs. HBO-Monitor 2007. G.W.M. Ramaekers

De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs. HBO-Monitor 2007. G.W.M. Ramaekers De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs HBO-Monitor 2007 G.W.M. Ramaekers Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

MBA-monitor 2006. Kwaliteitsvergelijking parttime opleidingen van Nederlandse en Belgische Business Schools. Fred Verbeek

MBA-monitor 2006. Kwaliteitsvergelijking parttime opleidingen van Nederlandse en Belgische Business Schools. Fred Verbeek MBA-monitor 2006 Kwaliteitsvergelijking parttime opleidingen van Nederlandse en Belgische Business Schools Fred Verbeek SCO-Kohnstamm Instituut Universiteit van Amsterdam juni 2006 Intern SCO RAPPORT 40104

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Aantal respondenten 1758 1707 1578 13981 Aantal benaderd 4500 4404 4344 36949

Aantal respondenten 1758 1707 1578 13981 Aantal benaderd 4500 4404 4344 36949 Onderwijs & Kwaliteit Eerste rapportage HBO-Monitor 2013 Op 3 april 2014 zijn de resultaten van de jaarlijkse HBO-monitor (enquête onder afgestudeerden) over 2013 binnengekomen. Het onderzoek betreft studenten

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Resultaten WO-monitor 2013

Resultaten WO-monitor 2013 Resultaten WO-monitor 2013 Samenvatting: De WO-Monitor is een vragenlijst die wordt afgenomen onder recent afgestudeerden (1-1,5 jaar na afstuderen) van de universiteiten in Nederland. De WO-monitor wordt

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010) worden gebruikt.

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm

Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm a p a g a n e t h o s Een navel met een starre blik (Proud Christ) [2002], 300 x 200 cm (l) Gamestalking [2002], 200 x 150 cm (r) Adequate Food Supplies [2002], 200 x 150 cm (collectie De Nederlandsche

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Enquêteresultaten QSK & studiekeuzetevredenheid

Enquêteresultaten QSK & studiekeuzetevredenheid Enquêteresultaten QSK & studiekeuzetevredenheid www.qompas.nl Januari 2015 Enquêteresultaten QSK & studiekeuzetevredenheid 1 Oordeel studenten/scholieren over Qompas en tevredenheid met betrekking tot

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2014 Tussentijdse meting Trendmeter 14 B16475 / juni

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid dat a zorg onderwijs zekerheid t enschap rg welzijn obilit eit n beleids- Het ITSmaakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave CE

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers

Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Eindrapport Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Eindrapport Een onderzoek in opdracht

Nadere informatie

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee?

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 80 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? Arnaud Dupuy en Philip Marey Na hun afstuderen kunnen ingenieurs in verschillende soorten functies aan

Nadere informatie

Loopbanen van geowetenschappers

Loopbanen van geowetenschappers Loopbanen van geowetenschappers Midden 4 is een grootschalig onderzoek naar de loopbanen van geowetenschappers afgerond. Dit onderzoek is uitgevoerd op initiatief en onder begeleiding van GAIA, het netwerk

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Rapportages

Gebruikershandleiding Rapportages Gebruikershandleiding Rapportages DOCUMENT DATUM 8-9-2014 AUTEUR I-Signaal Copyright 2014 i-signaal B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Verinnerlijking administratieve lasten III

Verinnerlijking administratieve lasten III Verinnerlijking administratieve lasten III Overkoepelend rapport meting 2010 Eindrapport Een onderzoek in opdracht van Actal drs. Z.B.E. Berdowski, dr. N.E. Stroeker en S.M. de Visser MA Projectnummer:

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid etenschap rg welzijn mobiliteit jn beleids- Het ITS maakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave Wachtdagen

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS Functionele Modules Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010 Copyright 2010, PRIDIS Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 1. INTRODUCTIE... 2 1.1 INDELING MODULES... 2 2. FLORIN BASIS (TEM)... 3 2.1 KOSTENRAPPORTEN...

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen Een groot aantal ingevulde vragenlijsten is per 15 augustus 2003 (de deadline) geretourneerd. Een rappel leverde nog eens een aantal ingevulde vragenlijsten op. Uiteindelijk hebben 29 decanen en 22 directeuren

Nadere informatie

Tevredenheid cliënten afdeling Sociale Zaken

Tevredenheid cliënten afdeling Sociale Zaken Tevredenheid cliënten afdeling Sociale Zaken Rapportage kwantitatief onderzoek naar de tevredenheid van cliënten van de afdeling Sociale Zaken van de gemeente Houten. dinsdag 4 november 26 Oakdale Group

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Statistieken

Gebruikershandleiding Statistieken Gebruikershandleiding Statistieken DOCUMENT DATUM 21-11-2014 AUTEUR I-Signaal Copyright 2014 i-signaal B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een

Nadere informatie

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijs 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Resultaten Karin Jettinghoff en Jo Scheeren, SBO Januari 2010 2 1. Inleiding Tot voor kort

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3 PrOmotie Sociale Competentie Ik & de Ander Werkboek 3 Auteurs Onder redactie van Met dank aan Tekstredactie Vormgeving Illustraties Drukwerk : Aveline Dijkman, Ingrid Koops, Marjo de Jong : Ingrid Koops

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat Starters-enquête 9 september 2014 Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat 1 EEN STROEVE START Een fantastische baan, maar heel erg zwaar. De Groene Golf de jongerenafdeling

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge Unit4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht

Nadere informatie

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD)

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Index 1. Samenvatting en conclusies 2. Inleiding 3. Bekendheid EPD 4. Kennis over het EPD 5. Houding ten aanzien van het EPD 6. Informatiebehoefte 7. Issue

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Versie : 2.0 Publicatiedatum : 1 september 2012 Ingangsdatum : VEILIGHEID DOOR SAMENWERKEN VOORWOORD Inspectie Brandbeveiliging Pagina 2/18 Het CCV is de beheerder van de CCV

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0

Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0 Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0 UNIT4 Multivers is een product van: UNIT4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht Supportlijn 0184 444555 Supportfax

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie