Tweede meerjarenprogramma IOP EMVT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tweede meerjarenprogramma IOP EMVT"

Transcriptie

1 Tweede meerjarenprogramma IOP EMVT ElektroMagnetische VermogensTechniek Colofon Dit rapport is opgesteld door: Programmacommissie IOP Elektromagnetische Vermogenstechniek prof. ir. M. Antal, voorzitter ir. G.W. Boltje, programmacoördinator IOP EMVT p/a SenterNovem Postbus AC DEN HAAG Datum 5 december 2005 Kenmerk Status DEM Publicatie

2 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting Achtergrond Beschrijving van het vakgebied elektromagnetische vermogenstechniek Effect van de eerste fase IOP EMVT Onderzoek met industrieel draagvlak Beschrijving technologiebeleid Thema 1: Intelligente netten Thema 2: Vermogensconversie Thema 3: Componenten Samenhang tussen de thema s Beoordelingscriteria Zwaartepuntvorming Kennisoverdracht, Netwerkvorming en Verankering Inleiding Verankering AIDA 27 6 De organisatie van het IOP EMVT Financiën van het IOP EMVT Referenties

4 4

5 Voorwoord Dit tweede Meerjarenprogramma voor het IOP Elektromagnetische Vermogenstechniek (IOP EMVT) is opgesteld in nauwe samenwerking met de Programmacommissie, bestaande uit vertegenwoordigers van het Nederlandse bedrijfsleven, kennisinstituten en universiteiten. Het programma is ondermeer gebaseerd op de uitkomsten van een voorstudie en een aanvulling daarop, die op verzoek van de Stuurgroep IOP is samengesteld (ref. 1), op het eerste Meerjarenprogramma van het IOP EMVT (ref. 2), en op de evaluatie van de eerste fase van het IOP EMVT (ref. 3). Als ondersteunende literatuur dienen de Clustermonitor Elektromagnetische vermogenstechniek (ref. 4) en de toekomststudie Stroomversnelling (ref. 5) te worden gesignaleerd. Samenstelling van de commissies, die hebben bijgedragen aan de formulering van het voorliggende Meerjarenprogramma: prof.ir. M. Antal voorzitter ir. G.W. Boltje programmacoördinator SenterNovem IOP prof.dr.ir. J.H. Blom Technische Universiteit Eindhoven prof.ir. L. van der Sluis Technische Universiteit Delft ir. J. van Duivenbode ASM Lithography B.V. Ir. P. van Gils ASML Ir. G.G. Poorter ASML, Electronic Development ir. H.H. Overbeek KEMA T&D consulting B.V. dr.ir. H.E. Dijk KEMA Nederland B.V. Dr. J.H.R. Enslin Kema Nederland ir. P.T.M. Vaessen KEMA Nederland B.V. Ir. R.A.A. de Graaff KEMA T&D Consulting ir. E. Raaijen Exendis B.V. ir. P. Vermeer TenneT ir. M. Binnendijk Eaton Holec ir. P. Boonekamp Amsterdam Power Exchange ing. E.A.J. Bouwhuis GPX ing. J.J. Bouwhuis JB Consultance ir. A.G. Croes BV Transportnet Zuid-Holland ing. J.P. Hodemaekers ENECO Netbeheer ir. A. van Maldegem Adviesburo RIES dr.ir. F. van Overbeeke EMforce B.V. P.M. van Oirsouw Phase to Phase BV ing. A. Postma Essent Netwerk Zuid ir. M. van Riet Nuon TPC ir. K. Spoorenberg Smit Transformatoren B.V. ir. G.K. Troost New Business & Technology ir. A. Veltman ECN Prof. dr. Ir. J.C. Compter Philips CFT Prof.dr. W.H.A. Schilders Philips Research / IC Design / Digital Design & Test Dr.ir. J. van der Merwe Philips Digital Systems Laboratories Ing. T. Bosveld Philips Medical Systems B. Evenblij M.Sc. TNO - Prins Maurits Laboratorium Dr. J.J. Goedbloed Ing. C.L.W. Lagendijk KPN Mobile, Radio Access, PA&R Ir. W.G. Ram HVL B.V. Ir. E.E. H. van Seumeren GTI Utiliteit Zuid b.v Dr.ir. E. Holweg SKF Technical Development Unit Dr.ir. D.W. Harberts L.G. Philips Displays Drs. J. Snel L.G. Philips Displays B. van den Broek Wijdeven PS & IT D. van der Burgh DBR BV 5

6 M. Curvers Te Strake BV Ir. E. van Dijk Directie Materieel Koninklijke Marine H. Heijink Semikron BV C. Hersmis C.C.C. M. Hurkmans Imtech Marine L. Jol Nederlands Meetinstituut-VSL I. de Jong GeoResources Ir. H. Mijnarends H. Pol PBF Group BV Dr. Reinert Emotron B.V. Dr.ir. F. Sahin Philips Applied Technologies E.F.J.M. Smits CCM B. Tabak KWx b.v. Ing. T. Telgenhof Nedap power supplies Ir. A.J.P.M. Vermeer Assembléon Netherland BV Ir. C.G.E. Wijnands Prodrive B.V. M. Winterling Brookx Company B.V. Ir. J. Zinger Eekels Elektrotechniek B.V. Ir. A.A.G. van Zwan Mastervolt Ing. J.J. Bouwhuis JB Consultance ir. C.W.M. van den Dries FME ir. G.G. van Dijk ISSO ir. C.A.R. van den Eijnden Hogeschool van Arnhem en Nijmegen dr.ir. B. Gravendeel Early Minute prof.ir. W.L. Kling Technische Universiteit Eindhoven ir. W. Raaijen Prosper Business Media Daarnaast zijn de volgende adviseurs geraadpleegd: ir. G.C. van Uitert drs.ing. J.J.J. Vogelaar Ministerie van Economische Zaken SenterNovem De voorzitters en de leden van de commissies en de adviseurs komt lof toe voor hun waardevolle bijdragen aan de constructieve discussies, die hebben geleid tot het voorliggende eindresultaat. 6

7 1 Samenvatting Elektromagnetische vermogenstechniek is het technologiegebied dat geïntegreerde elektromagnetische systemen omvat die zich kenmerken door een hoge vermogensdichtheid, hoge frequentie en hoog rendement, waarbij rekening wordt gehouden met de elektrische, magnetische, thermische en mechanische ontwerpaspecten. Elektromagnetische vermogenstechniek is een combinatie van technologieën die een snelle ontwikkeling doormaakt en op vele toepassingsgebieden een invloed zal gaan hebben. EMVT is direct relevant voor energieopwekking, transport, distributie en eindgebruik van elektriciteit. In die zin kan EMVT worden gezien als een enabling technology, die analoog aan de informatietechnologie door zijn brede toepasbaarheid een meerwaarde heeft voor een veelheid aan producten en diensten. Het tweede Meerjarenprogramma bouwt voort op het eerste waarbij, naast de focus op de twee reeds bestaande thema s Intelligentie in netten en Vermogensconversie uit het eerste Meerjarenprogramma, een derde thema Componenten is toegevoegd. Dit thema doet recht aan de door het bedrijfsleven en de internationale gemeenschap aangegeven behoefte aan nieuwe componenten, waarin de toepassing van EMVT als enabling technologie voortvarend tot gewenste innovaties zal leiden. Elektromagnetische compliance marge vormt niet meer separaat een onderzoekthema, maar blijft uiteraard bij de drie andere genoemde thema s een rol spelen. Daarnaast kent dit tweede Meerjarenprogramma een meer convergerend karakter in tegenstelling tot het eerste programma met betrekking tot de industriële toepassingen en product- en dienstontwikkeling. Dit tweede Meerjarenprogramma is daarnaast ook dichter tegen de praktijk aan gepositioneerd, zoals is weergegeven in onderstaande figuur. 1e fase 2e fase #1 #2 #3 fundamenteel toegepast producten en diensten Figuur 1 De eerste fase van het IOP EMVT had een divergerend karakter, waarbij het vakgebied is verbreed en verdiept door het uitvoeren van verkenningen. De tweede fase zal juist convergerend dienen te zijn om uiteindelijk te leiden tot economische activiteit in de vorm van producten en diensten. Het tweede meerjarenprogramma (MJP-II) is tot stand gekomen met de bijdragen van de verschillende commissies, de inbreng en inzichten verkregen tijdens de diverse conferenties en de gesprekken van de PC met de betrokken universiteiten, kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Op deze wijze is wederom een breed gedragen programma ontstaan rondom de drie thema s: Intelligente Netten Vermogensconversie Componenten De toevoeging van het thema Componenten leidt enerzijds tot een meer praktische invulling en concretisering van een aantal studies binnen de beide andere thema s naar industriële producten en diensten en anderzijds vergroot het de betrokkenheid en kennisbasis door uitbreiding naar andere universiteiten, 7

8 kennisinstellingen en bedrijven. De impuls, gegeven door het IOP aan het onderzoeksterrein van EMVT, leidt ertoe dat de Nederlandse kennisinfrastructuur en het Nederlandse bedrijfsleven blijvend zullen samenwerken en voorop gaan lopen in bepaalde technologische ontwikkelingen op dit vakgebied. Hiermee zijn reeds aanzienlijke vorderingen geboekt. Signalen hiervoor zijn o.a. de op gang gekomen samenwerking binnen het EMVT laboratorium tussen met name de technische universiteiten van Eindhoven en Delft, ECN en KEMA. De gedegen netwerkvorming binnen Nederland, die zich nu zichtbaar uitbreidt naar andere bedrijven (o.a. Gasunie) en naar Europa, via de conferenties, de nieuw ontstane uitbestedingsrelaties, het ter beschikking stellen van promovendi door het bedrijfleven en door de samenwerking in projecten van partijen binnen het IOP, maar ook daarbuiten, zoals in het EOS, NWO-Novem, en Transitieprogramma s. Nadrukkelijk zal in dit tweede Meerjarenprogramma ook de reeds opgebouwde (en in aanbouw zijnde) experimentele infrastructuur rondom TU/e, TUD, ECN en KEMA worden betrokken. Zij fungeert op deze wijze als focuspunt en leidt tot zwaartepuntvorming middels de creatie van een center of excellence. Dit tekent zich reeds af nu EOS-LT onderzoek aanhaakt bij het IOP EMVT en de laatste ook ingebed raakt in het Europese KP7 programma bij het prioriteitsthema smart power systems networks of the future en het bestaande DER labs Network of Excellence (ref. ). In onderstaande figuur is aangegeven op welke wijze de Programmacommissie (PC) voorziet dat de experimentele infrastructuur van het center of excellence rondom het IOP gebruikt wordt om nieuwe economische activiteit te creëren. Bij de verschillende universiteiten, kennisinstellingen en bedrijven die laboratoria hebben om in-huis component onderzoek en testen te verrichten is al langer de behoefte aan meer toegevoegde waarde enerzijds om wetenschappelijk vernieuwend bezig te zijn maar ook met name bij het bedrijfsleven om de toenemende internationale concurrentie aan te kunnen. De concultancy bij de bedrijven heeft te maken met prijserosie en toenemende concurrentie door het meer en beter toegankelijk komen van informatie. Door het samenbrengen van onderzoek en ontwikkeling op het gebied van onderzoek, testen en consultancy, in combinatie met marktissues zoals bijvoorbeeld intelligentie (communication & control) in componenten, of Power Quality op het aansluitpunt en betrouwbaarheid, ontstaan nieuwe doorbraken in de richting van bijvoorbeeld integraal en gedistribueerd testen, maar ook geavanceerde mogelijkheden op het gebied van modelleren, simuleren en gamen (waarbij nadrukkelijk het gedragsaspect erin betrokken wordt). Het EMVT center of excellence met de experimentele infrastructuur fungeert op deze wijze in feite als katalysator voor nieuwe activiteiten van de participerende universiteiten, kennisinstellingen en bedrijven en als startup - incubator voor nieuwe producten en diensten. in-house components individual labs field sensors system or distributed (joint) labs Testing Communication & Controls Power Quality & Reliability Hardware Component & Systems expertise Software Verification Integrity assessment Consultancy studies system modelling simulation Real Time Simulators field sensors time-line advanced modelling, simulation & gaming virtual? labs Fig 2 - experimentele infrastructuur van het center of excellence rondom het IOP. 8

9 Tot deze experimentele infrastructuur van het center of excellence kunnen de volgende uitzonderlijke faciliteiten, die dankzij het IOP EMVT en het Apparatuurfonds zijn gerealiseerd, worden gerekend: de RTDS (Real Time Digital Simulator) bij de TU Delft, de op een na grootste elektriciteitsnetsimulator ter wereld het Power Quality laboratorium bij de TU Eindhoven het EMVT-laboratorium bij KEMA Arnhem, dat thans in aanbouw is voor onderzoek door de Nederlandse kennisinfrastructuur en dat uniek in zijn soort in de wereld is. Voor de uitvoering van dit tweede Meerjarenprogramma van het IOP EMVT met een looprijd van vier jaar wordt voorgesteld een budget ter beschikking te stellen van 7,5 miljoen EUR. Hiervan zal 85% aan projecten worden besteed, en het overige aan stimuleringsactiviteiten en beheer. Ter uitvoering van de projecten voorziet de Programmavoorbereidingscommissie dat dertig promovendi danwel postdocs onderzoek zullen verrichten aan de voornoemde thema s van dit tweede Meerjarenprogramma. Daarmee krijgt de tweede fase van het IOP EMVT globaal dezelfde omvang als de eerste. Uit overleg met universiteiten en instellingen blijkt dat hiervoor voldoende absorptiecapaciteit bestaat. 9

10 10

11 2 Achtergrond 2.1 Beschrijving van het vakgebied elektromagnetische vermogenstechniek Elektromagnetische vermogenstechniek is het technologiegebied dat geïntegreerde elektromagnetische systemen omvat die zich kenmerken door een hoge vermogensdichtheid, hoge frequentie en hoog rendement, waarbij rekening wordt gehouden met de elektrische, magnetische, thermische en mechanische ontwerpaspecten. Elektromagnetische Vermogenstechniek (EMVT) is een combinatie van technologieën die een snelle ontwikkeling doormaakt en op vele toepassinggebieden een invloed zal gaan hebben. EMVT is direct relevant voor energieopwekking, transport, distributie en gebruik, in het bijzonder daar waar het gaat om elektriciteit. Daarbij kan het gaan om grootschalige toepassingen, zoals de elektrische infrastruktuur, maar evenzeer om toepassingen op het gebied van de micro-elektronica. EMVT kan worden beschouwd als het pendant van informatietechnologie, dat als enabling technology een geweldige vlucht heeft genomen dankzij de miniaturisatie van elektronica, die wordt ingezet bij de verwerking van data. Deze verwerking vindt plaats door de sturing van minieme elektrische stroompjes en spanningen. Bij EMVT worden juist zo groot mogelijke stromen en spanningen gestuurd, om daar vermogen mee te regelen. De basistechnologie is hierbij dezelfde als bij miniaturisatie. EMVT vormt evenzeer een enabling technology als informatietechnologie: door zijn zeer brede toepasbaarheid heeft het een meerwaarde voor een veelheid van producten en diensten. Het onderzoeksgebied is zeer nauw gelieerd aan de elektrotechniek maar door de combinatie met andere disciplines zoals informatietechnologie, werktuigbouwkunde en fysica zijn de toepassings- en ontwerpmogelijkheden veel breder. Voorbeelden van de toepassingsgebieden van EMVT zijn het waarborgen van de huidige uiterst betrouwbare elektriciteitsvoorziening voor de Nederlandse samenleving. Hierbij dient tevens te worden voldaan aan de veranderende eisen, gesteld aan de bedrijfsvoering van de transport- en distributienetten door onder andere de liberalisering van de sector en de sterk veranderende elektriciteitsvraag van bedrijven en consumenten. Een ander toepassingsgebied is de ontwikkeling van compacte energie-efficiënte voorzieningen waarmee de nieuwe duurzame opwekkers zoals windturbines en fotovoltaïsche (PV) installaties aan het net gekoppeld kunnen worden. Maar ook een toenemende aantal omzetters (convertors) voor de voeding van telecommunicatie en consumentenelektronica zullen hiervan profiteren. Distributieconcepten voor de elektrische energievoorziening en -verdeling in wijken, huizen, kantoren, voertuigen (auto s, schepen, vliegtuigen) en zelfs grote kapitaalsintensieve machines, zoals bijvoorbeeld een waferstepper, behoren ook tot het vakgebied van de elektromagnetische vermogenstechniek. Energie-efficiency en -besparing, ecologie, duurzame energiebronnen en ruimtebeslag zijn begrippen die niet meer zijn weg te denken bij de ontwikkeling van nieuwe systemen en componenten in de elektrotechnische wereld. Meer dan ooit is een geïntegreerde aanpak bij de voortbrenging van complexe high-tech producten noodzakelijk om betrouwbare, betaalbare en duurzame producten en systemen gebaseerd op, en gebruik makend van elektrische energie te realiseren. Op het gebied van EMVT betreffen de voor Nederland relevante drijfveren voor research vooral decentralisatie van energie-opwekking, toenemende elektrificatie van de maatschappij en efficiëntere omzetting van elektrisch vermogen in een voor de gebruiker geschikte vorm. 11

12 2.2 Effect van de eerste fase IOP EMVT Het effect dat de uitvoering van het eerste Meerjarenprogramma van het IOP EMVT heeft teweeg gebracht is beschreven in het Statusrapport (ref. 6), dat als bijlage aan het voorliggende tweede Meerjarenprogramma is toegevoegd. Het EMVT-vakgebied heeft zich onder invloed van de eerste fase van het IOP EMVT ontwikkeld tot de huidige situatie, die in algemene termen als volgt kan worden samengevat: - De interesse voor de vermogenselektronische vakken op de universiteiten van Delft en Eindhoven is sterk toegenomen. Deze tendens begint ook voorzichtig zichtbaar te worden in het HBO; - Het aantal studenten en promovendi, dat zich met EMVT-onderzoek bezig houdt, is fors gegroeid. Naar mondiale maatstaven gemeten is het vakgebied van de EMVT in ons land thans vooraanstaand; - Bij de uitvoering van IOP-projecten is veel aandacht besteed aan de ontwikkeling van fundamentele kennis en aan het omzetten van deze kennis in praktische toepassingen. - Dankzij het IOP EMVT heeft het netwerk van deskundigen op EMVT-gebied gestalte gekregen. Samenwerkingsvormen tussen universiteiten en kennisinstellingen hebben vorm gekregen en brengen daarmee zwaartepuntsvorming op gang. - Er is sprake van grote interesse vanuit de betrokken innovatieve bedrijven en industrie voor de ontwikkelingen, die voortvloeien uit de uitvoering van de IOP-projecten; - Het netwerk van bedrijven en kennisinstellingen groeit in Nederland (verbreding) en internationaliseert - Er is een krachtdadige betrokkenheid van deskundigen uit bedrijven en industrie in de commissies die de IOP-projecten begeleiden; - EMVT-inzichten zijn met hulp van de KOC (kennisoverdrachtcommissie) breed teruggekoppeld naar het bedrijfsleven, adviesbureaus, installateurs etc.; - Er zijn dankzij het IOP-onderzoek belangrijke stappen gezet op weg naar de realisering van intelligente elektriciteitsnetten; - De koppeling tussen vermogensconversie en regeltechniek en ICT is alom aan de orde; - Het IOP EMVT is directe aanleiding tot het succes van de SBIR-pilot EMVT, dat ten doel heeft MKBbedrijven te helpen succesvolle EMVT-toepassingen te realiseren; - De bijdrage die IOP EMVT leverde aan superieure energiezuinige vermogenstechniek, ligt mede ten grondsslag aan de overwinningen van de Nuna zonneauto s; - Dankzij het IOP EMVT zijn enkele belangrijke faciliteiten voor het uitvoeren van experimenteel EMVTonderzoek gerealiseerd. Genoemd kunnen worden: de RTDS (Real Time Digital Simulator) bij de TU Delft, de op een na grootste elektriciteitsnetsimulator ter wereld het Power Quality laboratorium bij de TU Eindhoven het EMVT-laboratorium bij KEMA Arnhem, dat thans in aanbouw is voor onderzoek door de Nederlandse kennisinfrastructuur en dat uniek in zijn soort in de wereld is. Deze uitzonderlijke faciliteiten dienen zich te ontwikkelen tot centres of excellence en hebben de potentie om gezamenlijk uit te groeien tot een Technologisch Topinstituut, waarmee verankering van het IOP EMVT kan worden gerealiseerd. Uit deze schets blijkt dat de ontwikkelingen, die worden teweeg gebracht in het vakgebied van de EMVT, ruimschoots beantwoorden aan de doelstellingen van het IOP. Op grond van de Zelfevaluatie (ref. 3) kwam de Stuurgroep IOP reeds eerder tot de conclusie dat ook de operationele aspecten van het IOP EMVT positief kunnen worden gewaardeerd. Het instellen van een tweede en laatste fase van het IOP EMVT is dan ook geboden, temeer daar deze het karakter zal dragen van een oogstfase. 12

13 3 Onderzoek met industrieel draagvlak Om het draagvlak van het IOP EMVT te vergroten heeft de Programmacommissie gemeend de wensen en behoeften van het bedrijfsleven opnieuw te moeten inventariseren en daarop de onderzoekthema s van de tweede fase van dit IOP af te stemmen. Voor het eerst sedert de voorstudie vier jaar eerder heeft deze inventarisatie plaatsgevonden tijdens een consultatie van het veld op een congres dat in november 2004 is georganiseerd in het luchtvaartmuseum Aviodrome te Lelystad onder de slogan Een vliegende start voor EMVT-II. Op grond daarvan is het plan ontwikkeld om in het tweede Meerjarenprogramma het thema Componenten op te nemen, dat dichter bij de eindgebruikers staat. Met een aantal van hen heeft de PC bilaterale contacten ontwikkeld en ideeën uitgewisseld om aan het thema Componenten nader inhoud te geven. Aldus kan de kennisontwikkeling worden gestuurd in een richting die door het bedrijfsleven expliciet wordt gekenschetst als bruikbaar voor kansrijke innovaties. De uitkomst van dit overleg is opgenomen in de volgende paragrafen waar de onderzoekthema s, na een korte beschrijving van het technologiegebied, worden gedefinieerd. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een paragraaf over de criteria die worden gehanteerd bij de beoordeling van onderzoekvoorstellen. 3.1 Beschrijving technologiebeleid Volgens internationale experts is op de volgende EMVT gebieden strategische technologie-ontwikkeling van belang: De energievoorziening van IC s, bijvoorbeeld voor processoren van meer dan 3 GHz en multi-core processoren werkend bij een lage spanning (< 1V). Hierbij is de ontwikkeling van IC s met geïntegreerde vermogenselektronica belangrijk. Materialen, er is een enorm tekort aan elektromagnetische materialenkennis waarbij niet alleen halfgeleidende en magnetische, maar ook isolerende en diëlektrische materialen een rol spelen. Alle materialen die gebruikt worden voor elektromagnetische omzettingen dienen hierbij betrokken te worden om krachtigere, compactere en meer efficiënte systemen te krijgen. Ontwerpmethodes voor elektromagnetische systemen en componenten (voor packaging en gebruik van materialen). Er is een nieuwe paradigmaverschuiving in de benadering van de vermogenselektronica nodig. EMVT-systemen moeten geïntegreerd (elektrisch, magnetisch en thermisch) worden ontworpen waarvoor geïntegreerde design software nodig is. Deze mondiale behoeften kunnen worden vertaald naar de mogelijkheden van de Nederlandse universiteiten, kennisinstellingen en industrie.wanneer deze vertaling wordt gecombineerd met de voor Nederland belangrijkste drijfveren voor research op het gebied van EMVT, te weten decentralisatie van energieopwekking, toenemende elektrificatie en efficiëntere omzetting van elektrisch vermogen in een voor de gebruiker geschikte vorm, dan ontstaan de voor Nederland relevante onderzoekthema s: Intelligente netten, Vermogensconversie en Componenten. Het thema Intelligente netten sluit naadloos aan op de eerste twee voor Nederland belangrijkste drijfveren. Onderdelen die nodig zijn voor de ontwikkeling van de elektriciteitsvoorzieningsystemen van de toekomst bevatten innovatieve componenten en omzetters Vermogensconversie sluit aan bij de derde Nederlandse drijfveer en direct bij de 3 e modiale strategische technologieontwikkeling met (uiteraard) raakvlakken met de 2 e. Het eerste mondiale thema is voor Nederland slechts beperkt relevant vanwege het ontbreken van een industriële infrastructuur. In vergelijking met de eerste fase van het IOP EMVT bewegen de thema s Intelligente netten en Vermogensconversie naar een hoger systeemniveau. Om betere systemen te realiseren moeten er meer geavanceerde, innovatieve componenten beschikbaar komen. Om te voorzien in dit type hardware is voor de tweede fase van het IOP EMVT het nieuwe thema Componenten geformuleerd. Bij deze toepassingen speelt bij het ontwerpen van steeds compactere componenten en systemen de immuniteit voor elektromagnetische beïnvloeding en verstoring een grote rol. EMC is en blijft derhalve een integraal onderdeel van deze drie onderzoekthema s 13

14 3.2 Thema 1: Intelligente netten Doelstelling: Innovatief onderzoek om elektrische transport- en distributienetten geschikt te maken voor de eisen die daaraan in de toekomst gesteld worden. Doorbraak-trendbreuk: Inherent betrouwbaar transportnet en internetachtig distributienet. Het huidige elektriciteitsnetwerk zal in de toekomst niet meer voldoen: het wordt te gecompliceerd en daardoor kwetsbaar, het is niet in staat om de snel wisselende omstandigheden te beheersen. Het transportnet krijgt problemen met de bestuurbaarheid en stabiliteit, terwijl de beheersing van de kortsluitstromen en het handhaven van het spanningsniveau ook steeds moeilijker wordt. Het distributienet krijgt tweerichtingen stromen te verwerken en moet zich gaan gedragen als een koppelnet dat allerlei bronnen en belastingen met elkaar verbindt. Het ontwerp en de wijze van bedrijfsvoering moeten hierop worden afgestemd. Monitoring en actieve sturing zijn daarbij essentieel. Het transportnet en distributienet, die op een moderne manier aan de voornoemde omstandigheden en de daaruit afgeleide eisen voldoen, worden vaak intelligent genoemd. Intelligent betekent dan in dit verband dat idealiter (delen van) elektriciteitsnetten autonoom, zelfregelend en zelfsturend (adaptief) zijn en dat ze in staat zijn continu de balans tussen vraag en aanbod te handhaven en bovendien dat ze storingen voorkomen dan wel zo kort mogelijk laten duren en organiseren dat er zo weinig mogelijk klanten bij betrokken zijn. Hiervoor is onderzoek nodig naar het systeemgedrag onder kritische omstandigheden, bijvoorbeeld bij hoge penetraties van duurzame niet-stuurbare bronnen. Er zullen nieuwe besturingsconcepten voor stabilisatie en beheersing van ongewenste effecten moeten worden ontwikkeld. Vermogenselektronische oplossingen en ICT toepassingen, kortom EMVT toepassingen, zijn hierbij onmisbaar. Naast de technische complexiteit van het elektriciteitsnetwerk zal ook de bestuurlijke complexiteit van het net steeds verder toenemen. De behoefte en de noodzaak voor informatie-uitwisseling tussen de verschillende (technische, economische en bestuurlijke) lagen in de elektriciteitsvoorziening zal daardoor explosief stijgen. Het aantal partijen dat naast de netbeheerder zelf, belang heeft bij informatie uit of over het net zal daarmee ook fors stijgen evenals de strategische en economische belangen die achter deze informatie zitten. Er zal een steeds verdergaande integratie plaats vinden tussen netmanagement en bedrijfsprocessen. Gaandeweg dit proces zullen er steeds hogere eisen aan de kwaliteit en integriteit van de informatie worden gesteld. De verschillende actoren zullen in steeds grotere mate behoefte krijgen aan snelle beschikbaarheid van de juiste informatie. Naast de transitie van de techniek is dus ook een transitie nodig in de informatievoorziening, en wellicht van de governance (beheersstructuren). Onderstaande figuur 3 illustreert de verschillende lagen in de elektriciteitsvoorziening en de informatiestromen. 14

15 Politics Regulation Standards distortion & delay Organisations Economics Markets Physical networks Technology Figuur 3 - Verschillende lagen in de elektriciteitsvoorziening. In het kader van het thema Intelligentie in netten van het IOP-EMVT fase 1, wordt in een gezamenlijk project van TUD en TU/e aan een drietal thema s gewerkt: De veranderende functie van transportnetten Ontwerpmethoden voor beheersbare distributienetten Zelfregelende autonome deelnetten. Het deelproject De veranderende functie van transportnetten heeft als doel om inzichten te verkrijgen in de zich wijzigende functionaliteit van hoogspanningsnetten en op het ontwikkelen van strategieën en regelmethodieken voor het bewaken, besturen en beveiligen van een hoogspanningsnet middels schakelhandelingen, het toepassen van FACTS (Flexible AC Transmission System) en het regelen van de invoeding en afname van de aangeslotenen. Het deelproject Ontwerpmethoden voor beheersbare distributienetten heeft als doel om technologieën en strategieën te ontwikkelen om distributienetten en onderdelen daarvan in verschillende modi te kunnen laten functioneren, met als oogmerk de bedrijfsvoering en de robuustheid van het systeem te vergroten. Daarbij is ook de kwaliteit van de levering, de kwaliteit van de aangeboden spanning en de interactie tussen net en aangesloten apparatuur van belang. Het deelproject Zelfregelende autonome deelnetten ontwikkelt kennis en inzicht omtrent zelfsturende en zelfregelende deelnetten, waarbij het handhaven van de balans tussen vraag en aanbod centraal staat. In fase 2 van het IOP-EMVT dienen deze thema s verdiept en concreet uitgewerkt te worden: convergentie richting producten en diensten. Daarmee moet naast het zoeken naar innovatieve oplossingen gestreefd worden naar een aanpak (methodiek) op systeemniveau met inachtneming van ook niet-technische aspecten, want inzicht in het gedrag van andere actoren dan netbeheerders (vanwege marktwerking en regulering), en de gevolgen hiervan voor de netten, is essentieel. Het onderzoeksveld dient zich overigens niet te beperken tot de openbare netten, maar kan ook betrekking hebben op industriële netten, zoals bij de Spoorwegen en de scheepvaart. Verder zullen installaties en distributiesystemen in machines, voertuigen, huizen, gebouwen en kantoren onderdeel zijn van het onderzoeksveld omdat ook daarin sprake is van intelligente ontwikkelingen, zoals andere vormen van energieoverdracht, distributiemethoden, besturings- en bedradingfilosofieën. Voorbeelden van onderzoeksvragen zijn: - Hoe zou het net van de toekomst eruit kunnen zien? Op welke wijze is de regelgeving en de organisatievorm hierop van invloed? - Hoe is het systeem op te delen in autonoom opererende deelnetten met het oog op betrouwbaarheid en op inkoppeling van duurzame (decentrale) bronnen? Welke intelligente componenten zijn geschikt voor koppeling? - Hoe wordt het net bestuurd? Hoe is de coördinatie tussen de besturingsmiddelen? Welke hiërarchie is noodzakelijk? - Welke FACTS (Flexible AC Transmission System) en FACDS (Flexible AC Distribution System) componenten zijn geschikt voor transmissie- en distributienetwerken? 15

16 - Wat is de rol van opslag en welke technologieën zijn daarvoor het meest geschikt? - Wat is de informatiebehoefte en wat zijn de informatiestromen in het intelligente net van de toekomst? - Hoe is de ICT geïntegreerd in de beveiligingen en de controllers, zodat ze (pro-)actief reageren op verstoringen in de netten? - Welke ontwikkelingen zijn maatschappelijk gewenst? Wat zijn bijbehorende mogelijke transitietrajecten? Hoe verlopen besluitvormingsprocessen? Hieruit zijn de volgende speerpunten voor onderzoek af te leiden, waarbij tevens enkele voorbeelden zijn genoemd met tussen haakjes de bedrijfstakken, voor wie dit nieuwe producten en diensten zal gaan opleveren: - Nieuwe besturingsconcepten voor transportnetten (ICT bedrijven) - Inzet van FACTS componenten, bijvoorbeeld vermogenselektronica voor gerichte sturing van bulktransport. (toeleveranciers voor ABB, Siemens, GE en Areva, systeemconsultancy en systeembouw bedrijven) - Internetachtig distributienet met inzet van FACDS, bijvoorbeeld smart-transformator, opslagsystemen en samenwerkende kleine decentrale opwekkers in een groter geheel (fabrikanten, toeleveranciers, ICT bedrijven, installateurs en adviesbedrijven) - Technieken voor balanshandhaving, bijvoorbeeld via lokale vraag-aanbod marktmodellen en opslagsystemen (fabrikanten, software bedrijven, handelaren en installateurs) - Verbetering Power Quality, betrouwbaarheid en stabiliteit, bijvoorbeeld door vermogenselektronische systemen en regel- en besturingsconcepten (fabrikanten, adviesbureaus, meet- en testbedrijven, installatiebedrijven) - Inzet van communicatie en informatietechnologie, bijvoorbeeld voor (lokale) optimalisatie en informatievoorziening ten behoeve van de markt (ICT bedrijven, service providers, consultancy) - Methoden van energieoverdracht, bijvoorbeeld via gelijkstroom (DC), inductief of zelfs draadloos (toeleveranciers, fabrikaten, systeem- en conceptontwikkelaars) - Meetbaarheid en integriteitsvastelling, bijvoorbeeld dynamische belastbaarheden van kabels en lijnen, nauwkeurigheid van meetgegevens ten behoeve van besturing (meet-, consultancy, verzekerings- en accountancy bedrijven) - Simulatie en testbaarheid, bijvoorbeeld van netten met veel decentrale opwekkers en in een virtuele centrale samenwerkende micowarmtekracht installaties (markt voor test en consultancy bedrijven) - Systeemintegratie, bijvoorbeeld van windparken, grote aantallen kleine duurzame flucturerend bronnen en nieuwe componenten zoals stroombegrenzers maar ook het samenspel tussen wissel (AC) en gelijkstroom (installatiebedrijven, systeemintegrators en consultancy) - Transitietrajecten, mede gedreven door de overheid, bijvoorbeeld simulaties (gaming) om een betaalbare, duurzame en betrouwbare energievoorziening te onderzoeken, inclusief markten en organisaties (software bedrijven, simulatie- en gaming bedrijven en adviesbedrijven). Voor het Nederlandse bedrijfsleven zijn binnen dit thema dus velerlei economische activiteiten te ontwikkelen, met name voor ICT en software bedrijven, (toeleveranciers van) fabrikanten, installatie- & samenbouw en testen en consultancy. 16

17 3.3 Thema 2: Vermogensconversie Onder het begrip vermogensconversie wordt verstaan dat elektrische energie onder een beschikbare vorm wordt omgezet naar elektrische energie onder een gewenste vorm, maar ook de omzetting van elektrische naar mechanische energie zoals bijvoorbeeld in motoren en actuatoren (vermogensversterkers en regelaars). Doelstelling: grensverleggend onderzoek voor innovatieve systeemgeïntegreerde omzetters in speerpunt technologieën. Doorbraak-trendbreuk: programmeerbare modulaire universele bouwstenen die geïntegreerd kunnen worden in systeemcomponenten De ontwikkeling van nieuwe concepten voor omzetters of elektrische energieconversiesystemen vraagt om geavanceerde middelen voor de analyse, het ontwerp, de optimalisering, de fabricage en de verpakking. Dit veronderstelt een integrale ontwerpbenadering waarin vermogenselektronische, elektromagnetische en elektromechanische aspecten aan bod komen en waarbij gebruik wordt gemaakt van grensverleggende analytische, numerieke of gecombineerd analytisch-numerieke modellen samen met intelligent energie management en aansturing. De optimalisering van de omzetters gebeurt bij voorkeur multi-disciplinair en multi-objectief. Nieuwe technologieën voor fabricage en verpakking zijn gericht op modulariteit en (productie)automatisering. Deze hierboven beschreven nieuwe omzetterconcepten leiden tot een of meerdere doorbraken op het gebied van systeemarchitectuur, stationaire en/of dynamische prestaties, vermogensdichtheid, power quality prestatie, flexibiliteit, betrouwbaarheid, intelligentie, levensduur of kostprijs. Eventueel wordt gebruik gemaakt van nieuwe, commercieel beschikbaar komende componenten of componenten die binnen het IOP thema Vermogensconversie zelf ontwikkeld worden. Voor optimale prestaties op systeemniveau is het namelijk noodzakelijk dat de componenten als integraal onderdeel van hun omgeving worden ontworpen, niet alleen de elektrische interface, maar ook interfaces voor warmte, afmetingen en vorm, EMC, regeling en beveiliging moeten zo goed mogelijk in het systeem worden geïntegreerd. Het ideaal is dat vermogenselektronische omzetters programmeerbare modulaire universele bouwstenen zijn die geïntegreerd worden in de andere systeemcomponenten. Het klein maken van omzetters is de eerste stap in het proces om deze beter in een groter systeem te kunnen integreren. Dit impliceert dat omzetters aan speciale eisen moeten voldoen. Het gaat dus niet alleen om hoge vermogensdichtheid en programmeerbaarheid van de gewenste functie maar het vraagt ook een flexibele vorm, het voldoen aan bijzondere mechanische, thermische en EMI-EMC eisen en de toepassing van technologieën aangepast aan de assemblagetechniek van de systeemcomponent. Het betreft hier elektromagnetische, elektromechanische en vermogenselektronische omzetters, eventueel ingebed in nieuwe-technologie bronnen (van licht, warmte, trilling, etc.) en nieuwetechnologie belastingen.(dc, pulserend, chaotisch, etc.). De ontwerpen zijn gericht op lage EMI op componentniveau en hoge EMC op systeemniveau. Voorbeelden van speerpunttechnologieën voor omzetters zijn: - precisie technologie: IC productie apparaten (wafer scanners), automatische pick&place machines voor containers en magazijnen, geautomatiseerde PCB (printplaten) soldeer machines (wire bounders), apparatuur om CD s en DVD s te produceren (mastering devices), gedistribureerde meet-, regel- en versterkersystemen voor vervormbare of gesegmenteerde structuren zoals vliegtuigprofielen en bouwconstructievormen voor de bouw - geïntegreerde elektromagnetische systemen: concentratie en afscherming van magnetische velden, machines, sensoren en versterkers, magnetische lagering, levitatie en voortstuwing voor toepassing in productiemachines - vermogenselektronica in de elektriciteitsvoorziening: onderlinge koppeling van duurzame energiebronnen en opslagsystemen, het onafhankelijk kunnen werken van het publieke net (eilandbedrijf), flexibele koppeling van opwekkers met het distributienet waardoor bijvoorbeeld windturbines kunnen bijdragen aan netondersteuning tijdens foutsituaties of regel- en reserve vermogen leveren, verbetering van de power quality op het punt van aansluiting met het publieke net en in het net van de gebruiker, geïntegreerde omzetters in bronnen (bijvoorbeeld PV en wind) en belastingen (bijvoorbeeld motoren, verlichting) en 17

18 voor overdracht van informatie (bijvoorbeeld zenders en routers) waardoor individuele losse tussengeschakelde omzetters verdwijnen - mobiliteit: nieuwe op elektriciteit gebaseerde transportconcepten zoals geleid file-rijden en metrosystemen, zelfs zweeftreinen, integratie van vermogenselektronica en elektromechanische machines in het vliegwiel van een hybride automotive aandrijving in combinatie met energiemanagement - mensen: omzetters voor energieopwekking uit bijvoorbeeld trillingen, loopbeweging en temperatuur ten behoeve van draagbare apparaten zoals mp3- muziek, medische implantaten en kwaliteit-van-leven bevorderende toepassingen als geautomatiseerde medicijndosering en ademhalingsondersteunende apparatuur - procesindustrie: toepassen van em-velden in pulstoepassing bij bijvoorbeeld gasreiniging of uitstoot van dieselauto s maar ook in de voedingsmiddelenindustrie voor pasteurisatie, in de metaalbewerkingsindustrie voor het elektromagnetische vormen, vervormen en persen van bijvoorbeeld blikjes - huiscomfort: draadloze energieoverdracht naar bijvoorbeeld audio en TV geeft meer ontwerpvrijheid en gemak voor de gebruiker, driedimensionale beschikbaarheid van energie, het in feite niet meer gebonden zijn aan wandcontactdozen, koppeling met de ICT infrastructuur (o.a. domotica, beveiliging en medische hulpmiddelen) in huis en kantoor. Bedrijven als Philips, ASML, Exendis, Prorail, installatiebedrijven en systeemsamenbouwers, maar ook de Nederlandse apparatenbouw zoals ter Stake en procesindustrie zoals Unilever en toelevering van automotive (Corus, Polynorm) samen met innovatieve ICT en software ontwerpers zien unieke product markt combinaties ontstaan. 18

19 3.4 Thema 3: Componenten Doelstelling: ontwikkeling van componenten die geschikt zijn voor elektriciteitsvoorzieningssystemen van de toekomst en passend bij de behoefte van de samenleving. Doorbraak trendbreuk: elektriciteitsvoorziening volledig modulair opgebouwd op basis van plug en play Globaal kunnen de elektriciteitsvoorzieningssystemen in twee groepen worden gedeeld. Een groep heeft te maken heeft met elektriciteitsvoorziening van grote (publieke) netten zoals het openbare net en de tractieenergievoorziening van treinen. De andere groep heeft te maken met de (lokale) elektriciteitsvoorziening van voertuigen, huizen en machines. Beide groepen komen aan bod. Grote (publieke) netten Netbeheerders zijn dienstverleners. Ze leveren transportdienst aan de aangesloten opwekkers en afnemers. De processen, de businesscases van die partijen worden door de netbeheerder gefaciliteerd. Niet transporteren van elektrische energie brengt hen schade. Het altijd voorkomen van schade, oftewel oneindige kwaliteit van het transport betekent het failliet van het transportbedrijf (netbeheerder). De transportdienst (MWh, MVA, A) behoeft voor het transport een systeem (netwerk) voor de geleiding. Het systeem is samengesteld uit componenten zoals computers, telecommunicatie apparatuur, schakelaars, transformatoren, kabels, masten met een bepaalde sterkte, etc. Innovatie of ontwikkeling op het gebied van netten begeeft zich op de verschillende domeinen die hieruit ontstaan, elk met hun eigen soort van business case en rendement: - meer transportkwaliteit en of hoeveelheid tegen lagere kosten, door meer stroom door hetzelfde systeem te sturen; - lagere kosten en of nieuwe rendabele mogelijkheden door het systeem slimmer samen te stellen; - lagere kosten en of nieuwe rendabele mogelijkheden door handiger componenten. Als uitsluitend gekeken wordt naar de (beperkte) industrie in Nederland met betrekking tot componenten voor netten valt er in Nederland weinig te halen, behalve transformatoren, kabel & appendages en schakelaars. Op de andere terreinen, gerelateerd aan de transportdienst van netbeheerders en hetgeen zich daaromheen aandient, zijn binnen het thema componenten veel aanknopingspunten te vinden voor innovatie en productontwikkeling. Netwerken zijn samengesteld uit componenten die doorgaans op de markt ( de industrie ) verkrijgbaar zijn en die in het ontwerp worden samengesteld tot netonderdelen met gebruiksmogelijkheden en beperkingen. De wereld van de elektrische infrastructuur is sterk veranderd: Omgevingswaarden worden zwaarder gewogen: horizonvervuiling door windturbines, ruimtebeslag door kabels en lijnen, gezondheidseffecten zoals de laagfrequente elektromagnetische velden (EMF) Er worden hogere eisen gesteld aan de realisering, snelle levertijden en korte bouwtijden (maanden in plaats van jaren), ongemakken tijdens de bouw zoals het niet toegankelijk zijn van delen van de binnenstad, flexibiliteit & modulariteit om de inzetbaarheid en investering (en hiermee de risico s te beperken) Kwetsbaarheid voor menselijk falen, natuurrampen en terrorisme, en tegenmaatregelen om deze kwetsbaarheid te reduceren zijn sterk onder de aandacht gekomen Betrouwbaarheids- en kwaliteitseisen (spanningsfluctuaties, dips en onderbrekingen) om correct functioneren van apparatuur te garanderen worden meer en meer opgelegd en de prestaties moeten objectief en transparant gemeten worden en toegankelijk zijn Op basis van de hele life-cycle (aanleg, beheer, effecten tijden bedrijfsvoering en amovering) moeten netwerken efficiënter zijn, gemeten in o.a. kosten, verliezen en onderhoudsinspanning Netten moeten een grilliger transportvraag faciliteren, veroorzaakt door de toenemende onzekerheid in vraag en aanbod, en mogen niet beperkend zijn met betrekking tot aansluitingen van bijvoorbeeld wind, PV-systemen en microwarmtekracht en capaciteit (maximale stroombelasting en ongunstige verdeling van vermogensstromen) 19

20 Als gevolg van deregulering en decentrale opwekking is er een verschuiving van een verticaal bedreven net naar een horizontaal bedreven net, dat vraagt om een nieuw soort componenten voor de koppeling tussen het (bulk)transportnet en de deels zelfvoorzienende distributienetten, bijvoorbeeld gebruikmakend van gelijkstroom. Maar ook nieuwe beveiligingssystemen en bijbehorende schakelende componenten die rekening houden met stromen in twee (meerdere) richtingen. Intelligente netten vragen derhalve om andersoortige componenten dan de thans nog gangbare domme passieve (koper-ijzer) componenten. De componenten moeten intelligent gemaakt worden en daarnaast zijn componenten nodig die nieuwe of meerdere functies tegelijk vervullen. De combinatie van innoverende netbedrijven als Continuon en TenneT, met de resterende Nederlandse maakindustrie zoals Eaton, Smit Transformatoren, Exendis, Pirelli in combinatie met ICT en softwarebedrijven zoals TNO telecom, Locomotion, Phase to Phase, installatiebedrijven zoals nettenbouw en adviseurs en systeemintegrators zoals KEMA hebben in dit werkveld nadrukkelijk kansen. (lokale) Elektriciteitsvoorziening Naast in elektriciteitsnetten worden elektrische systemen in voertuigen (platforms) en machines in een hoog tempo complexer en geavanceerder en nemen toe in vermogen. Pneumatische en hydraulische systemen, (bijvoorbeeld vering en sturing) worden vervangen door elektronische en elektromechanische systemen die meerdere functies en bovendien intelligentie moeten hebben. Deze trend is van toepassing op bijna alle soorten voertuigen zoals auto s, bussen, gevechtsvoertuigen, schepen, lucht- en ruimtevaart en in feite rijdt, vaart of vliegt er al niets meer zonder EMVT-systemen. Deze trend zet verder door en vraagt om nieuwe componenten die: - zo klein en zo licht mogelijk zijn voor gewichtsbesparing, alternatieve plaatsing waardoor andere ontwerpen mogelijk worden en het vergroten van de nuttige ruimte - een hoog rendement hebben om zuinig om te gaan met (steeds minder) brandstof en om onnodige warmteontwikkeling te voorkomen - kunnen werken bij hoge omgevingstemperaturen (>100 o C) in productiemachines en extreme (weers-) omstandigheden bijvoorbeeld op zee - ontworpen zijn als integraal onderdeel van hun omgeving, rekening houdend met o.a. warmteproductie, afmeting en vorm, EMC, besturing & regeling - meer en betere diagnostische informatie kunnen leveren voor de besturingssystemen maar ook naar de gebruiker en de omgeving, bijvoorbeeld het automatisch doormelden van storingen en zelfs hierop vanuit afstand corrigerende maatregelen ontvangen. - een lage EM emissie hebben zodat andere systemen (zoals gebruikers) niet gestoord worden en ongevoelig zijn voor storingen door andere systemen, hetgeen kan leiden tot niet-correct functioneren of uitval van functies. Nederlandse bedrijven zijn belangrijke toeleveranciers van elektrische componenten voor voertuigen. Voorbeelden van zulke bedrijven zijn: Broox, Urenco Aerospace, Stork Aerospace, Imtech, Mastervolt, CCM, Alewijnse, Bakker Sliedrecht, IHC en anderen. Deze hebben een goede uitgangspositie voor het ontwikkelen van EMVT innovaties tot producten. Oplossingen liggen in betaalbare componenten die schoner, onkwetsbaarder, goedkoper, lichter, kleiner, met minder verliezen, slimmer, temperatuurbestendiger en piekbelastingbestendiger zijn. Met andere woorden: componenten die de veranderende eisen en omstandigheden beter faciliteren dan bestaande. Voorbeelden van speerpunten voor componenten voor zowel (publieke) netten als (lokale) netten in voertuigen, huizen en machines zijn: - droge eindsluitingen van kabels met minder kans of storingen en geringere milieubelasting, droge transformatoren (zonder olie en daardoor onder meer brandveilig) voor nettoepassingen - (solid state) componenten die stroom in netten gecontroleerd begrenzen tot een veilige waarde in geval van kortsluiting of storing in plaats van de grote kortsluitstroom afschakelen met meer kans op gevolgschade bij falen van de schakelaar - wegwerpcomponenten, bijvoorbeeld om een snelle foutzoeking en reparatie mogelijk te maken - efficiënte middenspanningsautomaten (reclosures) die bij storingen in het net fouten proberen te isoleren, op te lossen en daarna weer automatisch in of om te schakelen met minimale gevolgen voor de gebruiker 20

21 - gedistribueerde intelligente netcomponenten voor regeling en beveiliging van het openbare net zodat enerzijds het net stabiel blijft en een gegarandeerde hoge spanningskwaliteit heeft, maar anderzijds ook onder alle omstandigheden veilig werken door monteurs mogelijk maakt bij storingen - multifunctionele componenten, zichzelf controlerende componenten en adaptieve componenten die optimaal gebruik maken van ICT en sensortechniek; op deze wijze ontstaan fail-safe systemen waarmee de elektrische voorziening onder bijna alle omstandigheden gewaarborgd blijft - nieuwe generatorconcepten voor duurzame elektriciteitsopwekkers, zoals drijvende flexibele ringgeneratoren voor verticale as windturbines voor off-shore toepasingen - compacte lichtgewichtcomponenten voor voer-, vaar en vliegtuigen zoals voedingen voor schepen die aan de wal liggen zodat de diesels niet gebruikt hoeven te worden, aandrijvingen voor pompen en luchtcompressors in cabines van vliegtuigen, efficiënte hoogtoerige starter/generator sets voor vliegtuigen zodat geen gebruik hoeft te worden gemaakt van de vliegtuigmotoren, regel en bestuurinrichtingen voor auto s (o.a. voor besturing, remmen, vering, kleppen), energiemanagement systemen (inclusief batterijmanagement) - generatorsystemen voor energieopwekking door middel van trilling en temperatuur, zogenaamd energy scavenging voor draagbare apparatuur zoals muziekspelers en implantaten (de mens als platform) - compacte (permanent magneet) generatoren voor pod-concepten in schepen waardoor flexibelere ontwerpmogelijkheden worden verkregen dan bij gebruik maken van een of meerdere starre schroefassen - snelle hoge temperatuur (solid state) halfgeleiderschakelaars geschikt voor hoge spanningen en grote stromen met geringe verliezen op basis van siliciumcarbide (SiC) waardoor omzetters minder componenten bevatten en daardoor kleiner en betrouwbaarder kunnen worden. - systemen van belastingen en andere componenten die adaptief gedrag vertonen zoals bijvoorbeeld tijdelijk afschakelen van niet essentiële functies, inzet van extra opwekking of opslag en re-routing van bekabeling o.a. afhankelijk van de beschikbaarheid van vermogen, omgevingscondities en storingen waardoor de robuustheid en beschikbaarheid toeneemt. 21

22 3.5 Samenhang tussen de thema s In het eerste Meerjarenprogramma is duidelijk de samenhang tussen de indertijd gekozen thema s weergegeven, waarbij EMC de verbindende factor was tussen (intelligentie in) netten en converters. Nu het thema netten naar een hoger plan (systeemniveau) wordt gebracht is het niet meer dan logisch dat EMC als afzonderlijk thema verdwijnt en wordt opgenomen als integraal onderdeel (aspect) van alle thema s van het tweede Meerjarenprogramma. Er bestaat immers de wens om meer convergentie in het tweede Meerjarenprogramma te krijgen richting concrete product- en dienstontwikkeling. Om het IOP EMVT in de tweede fase succesvol af te ronden dient deze convergentiebehoefte naar producten en concretisering van Intelligentie in netten naar Intelligente netten te leiden tot het thema Componenten. Een systeem, bijvoorbeeld een intelligent net (dit kan zowel de publieke elektriciteitsvoorziening zijn als het lokale stroomnet van een huis, voertuig of machine) bestaat uit componenten die onderling zijn gekoppeld, wisselwerking hebben met elkaar en het systeem als geheel en samenwerken in een of meerdere besturingssystemen. Het systeem krijgt signalen en gegevens van de buitenwereld en statusinformatie van de binnenwereld via meetopnemers en sensoren. Deze informatie wordt verwerkt en leidt tot regelacties en bijstellingen van afzonderlijke componenten en hiermee van het systeem als geheel. Netten vertegenwoordigen het systeemniveau en converters zijn (meestal) een onderdeel van de individuele componenten waaruit het systeem is opgebouwd. Onderstaande figuur geeft de relaties tussen de thema s nog eens duidelijk weer. sensor systeem sensor omzetters sensor component component sensor Figuur 4 - illustratievan systeem bestaande uit componenten, convertors(omzetters) en sensoren. De rode draad, als verbindend element van de in de vorige paragrafen beschreven onderzoeksthema s voor de tweede fase van het IOP EMVT is de decentralisatie van de energie-opwekking gekoppeld aan een toenemende elektrificatie van de samenleving, welke een steeds efficiëntere omzetting van elektrisch vermogen vereist om aan milieu- en duurzaamheidsdoelstellingen te kunnen voldoen. 22

Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Experts

Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Experts Gelijkstroomnetten: wanneer wel en wanneer niet? Presentatrice: Minke Goes, TU/e Experts Voorstander: Tegenstander: Henry Lootens Peter Coppes Wie ben ik? Master: Sustainable Energy Technology, TU/e Specialization:

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld!

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! (On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! De verantwoordelijkheid voor een voldoende kwaliteit van de spanning en de stroom is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van netbeheerders, fabrikanten en

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

ITBB. Toppers in Techniek

ITBB. Toppers in Techniek ITBB. Elektrotechniek Innovatie door kennisoverdracht www.itbb.nl www.zonderman.nl Elektrotechniek Meet- en regeltechniek Signalering en beveiliging Brandbeveiliging Energievoorziening Telematica/netwerken/infrastructuren

Nadere informatie

"Wij zijn creatieve denkers met kennis van industriële automatisering" JB Systems Westlandseweg 190 3131 HX Vlaardingen Postbus 108 3130 AC Vlaardingen T +31 10 460 80 60 F +31 10 460 80 00 info@jbsystems.nl

Nadere informatie

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening De decentrale invoeding van duurzame energie en de sterke toename van de toepassing van zuinige elektronische belastingen

Nadere informatie

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds

Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net. Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Verantwoord en innovatief ondergronds Aspecten van leveringszekerheid en netveiligheid in het 380 kv-net Samenvatting Toepassing 380 kv

Nadere informatie

THEME Competence Matrix - Mechatronics

THEME Competence Matrix - Mechatronics COMPETENTIEGEGIED COMPETENTIE ONTWIKKELINGSSTAPPEN 1. Onderhouden van systemen en borgen van de betrouwbaarheid Hij/zij kan het elementaire onderhoud van machines en systemen, volgens planning uitvoeren.

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen OPDRACHTGEVER AUTEUR TenneT TenneT VERSIE 1.0 VERSIE STATUS Definitief PAGINA 1 van 7 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen storing Diemen 27 maart 2015 te Diemen 380 kv PAGINA 2 van 7 Voorwoord Op

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

Intelligente energiemeters voor datacenters

Intelligente energiemeters voor datacenters Intelligente energiemeters voor datacenters Waarom meten? Elektrische energie is de duurste van alle variabele kosten in een datacenter. Alleen daarom al is het goed om het verbruik met energiemeters in

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

Systeemaspecten en Netintegratie. Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG)

Systeemaspecten en Netintegratie. Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG) Systeemaspecten en Netintegratie Ralph Hendriks (TU Delft, Siemens AG) Inhoud Systeemaspecten Balanshandhaving met wind Netintegratie Stand van de techniek Overzicht ontwerpaspecten Clusteren en combineren

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids!

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Smart Homes Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen Duizelseweg 4a 5521 AC Eersel www.smart-homes.nl info@smart-homes.nl Peter Brils tel.

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Altijd de goede verbinding! Kwaliteit, snelheid en flexibiliteit: uw wensen zijn ons uitgangspunt EPR Technopower is gespecialiseerd in de Engineering,

Nadere informatie

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit gskwaliteit spanningskwaliteit spa Netbeheer Nederland Inleiding Deze brochure is bedoeld voor de consument en geeft een toelichting op het begrip spanningskwaliteit. Er wordt antwoord gegeven op vragen

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010 Onderzoeksproject Slimme Meters VREG Brussel, 12 april 2010 Eandis staat voor significante uitdagingen op het niveau van regelgeving, markttendensen en kostenefficiëntie Overzicht uitdagingen organisatie

Nadere informatie

Innovatie voor systeemintegratie

Innovatie voor systeemintegratie Innovatie voor systeemintegratie PERFORMANCE MADE SMARTER PR-backplane Een gebruiksvriendelijke en betrouwbare montageoplossing tussen het DCS/PLC/SIS-systeem en isolatoren/i.s. interfaces TEMPERATUUR

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT

FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT DATACENTER FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT Het datacenter vormt de spil van uw ICT-omgeving en organisatie. Niet alleen waarborgt uw MER, SER of datacenter de opslag van grote hoeveelheden bedrijfskritische

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Nedap Varkens Prestatie Test

Nedap Varkens Prestatie Test Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Varkens

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT

FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT OVERHEID 3 FLEXIBILITEIT DOOR STABILITEIT ICT en converge-it bieden regionale en lokale overheidsinstanties oneindig veel mogelijkheden om de eigen organisatie én de burger te bedienen vanuit toegankelijkheid,

Nadere informatie

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs TNO Bouw Centre for Mechanical and Maritime Structures (CMC) Leo de Vries, M.Sc. Hans van Vugt, M.Sc. Hr. Ms. Rotterdam L.deVries@bouw.tno.nl Stichting

Nadere informatie

EMC. Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM

EMC. Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM EMC Geen probleem voor machinefabrikanten? Rinus Simonis Trainer / Coach machineveiligheid en vicevoorzitter Vereniging FME-RNCM Machinefabrikant vroeger en nu elektrotechnicus werktuigbouwkundige elektricien

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

DE ENERGIE TRANSITIE

DE ENERGIE TRANSITIE DE ENERGIE TRANSITIE 1 DE ENERGIETRANSITIE In de huidige Europese energie sector zijn drie parallelle trends waar te nemen. Ten eerste decentralisatie, waarbij steeds groter wordende hoeveelheden decentrale

Nadere informatie

Sicuro generatoraansluitkasten 1 Productinformatie Sicuro generatoraansluitkasten. Sicuro. generatoraansluitkasten

Sicuro generatoraansluitkasten 1 Productinformatie Sicuro generatoraansluitkasten. Sicuro. generatoraansluitkasten Sicuro generatoraansluitkasten 1 Productinformatie Sicuro generatoraansluitkasten Sicuro generatoraansluitkasten alfen 2 Sicuro generatoraansluitkasten Traditionele aansluitingen van generatoren bezitten

Nadere informatie

intelligent software for monitoring centres

intelligent software for monitoring centres intelligent software for monitoring centres Waarom UMO? Binnen Europa en daarbuiten hebben landen te maken met de vergrijzing. Daardoor stijgt de zorgvraag in het komende decennium sterk. Hoe wordt die

Nadere informatie

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens Smart Industry 4.0 Edwin van Rensch/Eric Megens Agenda o Introductie Hotraco Group o Introductie Smart Industry 4.0 o Data model Hotraco Product improvement Remote service Benchmark Additional service

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

De schakel tussen mens en techniek

De schakel tussen mens en techniek 3, 4 en 5 november 2015 Venray De schakel tussen mens en techniek voor Midden- en Zuidoost-Nederland Schrijf u nu online in! Evenementen HAL HARDENBERG GORINCHEM VENRAY Evenementenhal Venray De Voorde

Nadere informatie

100% flexibiliteit in communicatie

100% flexibiliteit in communicatie 100% flexibiliteit in communicatie Ongelimiteerde expertise en capaciteit in één projectorganisatie met vier gerenommeerde partners Group of companies Group of companies 100% flexibiliteit in communicatie

Nadere informatie

Transport, doe het slim

Transport, doe het slim Transport, doe het slim an deur tot deur Wat is het? Het gaat hier om de uitgaande goederenstroom, van deur tot deur. Daarbij horen documenten en labels, mogelijkheden tot tracking en tracing, het volume

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties Steeds meer systemen zijn straks digitaal, gekoppeld en draadloos. In huis, op het werk en eigenlijk overal. Deze acht innovaties worden in de toekomst alleen

Nadere informatie

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy 09 april 2015 Joulz, Utrecht Maintenance for Energy Uitdagingen van de Netbeheerder Verantwoord investeren in onzekerheid. (Th.A.M. de Bruin) CAPEX realisatie programma Voorjaar 2015 Vanzelfsprekend, toch?

Nadere informatie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie

Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Smart Energy Systems Op weg naar een energiediensten economie Suzanne van Kooten 26 november 2012 9 februari 2012 De Energietransitie Vraag naar energie blijft stijgen Aandeel duurzaam moet omhoog De Energietransitie

Nadere informatie

beter achteraf vergiffenis vragen, dan toestemming vooraf

beter achteraf vergiffenis vragen, dan toestemming vooraf beter achteraf vergiffenis vragen, dan toestemming vooraf Grid Platform Chief Technology Officer Sun Vision Council Member Sun Microsystems, Inc. Lector Multidisciplinaire Informatica Hanzehogeschool,

Nadere informatie

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management

Smart Grids & Elektrisch vervoer. Innovatie workshop. Delft, 7 januari 2011. Joris Knigge Innovatie Asset Management Smart Grids & Elektrisch vervoer Innovatie workshop Delft, 7 januari 2011 Joris Knigge Innovatie Asset Management Inhoud Inleiding Energietransitie en Elektrisch vervoer (mobile) Smart Grids Praktische

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Welkom bij Voltec Kabels, componenten en complete systemen: Klanten van Voltec profiteren al jaren van innovatieve, betrouwbare

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie RAM Mobile Data Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

P7 4D voortgangsregistratie

P7 4D voortgangsregistratie Het 4D Voortgangsregistratiesysteem is een systeem dat op elk gewenst moment van alle onderdelen inzicht kan geven waar ze zich bevinden en wat de status is. Er wordt gebruik gemaakt van bestaande informatie

Nadere informatie

Praktijkinstructie Industriële automatisering 3 (ICT09.3/CREBO:53270)

Praktijkinstructie Industriële automatisering 3 (ICT09.3/CREBO:53270) instructie Industriële automatisering 3 (ICT09.3/CREBO:53270) pi.ict09.3.v1 ECABO, 1 april 2002 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of

Nadere informatie

Registratie Data Verslaglegging

Registratie Data Verslaglegging Registratie Data Verslaglegging Registratie Controleren en corrigeren Carerix helpt organisaties in het proces van recruitment en detachering. De applicatie voorziet op een eenvoudige wijze in de registratie

Nadere informatie

Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw

Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw Transformatorstations Projecten Speciale producten Services Stationautomatisering CREATIVITEIT = STANDAARD PROFESSIONELE PROJECTORGANISATIE De glastuinbouw

Nadere informatie

EOS DEMOS Project Smart Storage Een flexibel net met decentrale opslag

EOS DEMOS Project Smart Storage Een flexibel net met decentrale opslag EOS DEMOS Project Smart Storage Een flexibel net met decentrale opslag Ir. A.J.M. Schouwenaar Dinsdag 8 oktober 2013 Innovator Asset Management Enexis B.V. 1 Enexis kerncijfers 2 Enexis heeft een faciliterende

Nadere informatie

Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie

Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie 36 Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) geeft aan in hoeverre een elektrisch systeem het vermogen

Nadere informatie

GROSENS Maakt precisie-irrigatie mogelijk

GROSENS Maakt precisie-irrigatie mogelijk De GRODAN Groep levert innovatieve en duurzame steenwolsubstraatoplossingen aan de professionele tuinbouw. Deze oplossingen, die gebaseerd zijn op het Precision Growingprincipe, worden vooral toegepast

Nadere informatie

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties bepaald door een gemiddelde te berekenen over de afgelopen drie jaar, tenzij de innovatie nieuw in de lijst is. Voor dit onderzoek wordt jaarlijks een netwerk van deskundigen geraadpleegd. De resultaten

Nadere informatie

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan.

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. JAARPLAN 2014 Inleiding Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. De vereniging heeft vertrouwen in

Nadere informatie

LexCom Home. Het meest flexibele huisnetwerk voor radio,tv, telefoon en data over één universele kabel

LexCom Home. Het meest flexibele huisnetwerk voor radio,tv, telefoon en data over één universele kabel LexCom Home Het meest flexibele huisnetwerk voor radio,tv, telefoon en data over één universele kabel LexCom Home: een flexibel netwerk dat het nuttige met het aangename combineert LexCom Home is het huisnetwerk

Nadere informatie

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT grundfos IN-LINE POMPEN TP, TPD, TPE, TPED MET DE TP/TPE BIEDT GRUNDFOS EEN UITGEBREIDE SERIE INLINE POMPEN MET HOOG RENDEMENT Een grote diversiteit aan toepassingen Gebruik

Nadere informatie

Diver Telemetrie. Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie

Diver Telemetrie. Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie Telemetrie Draadloze grondwater- en oppervlaktewaterdata transmissie Maximaliseer datakwaliteit Verminder operationele kosten Near real-time informatie -NETZ BEHEER 3 UW DATA IN STAPPEN Introductie -NETZ

Nadere informatie

animeo De automatische gebouwbesturingen van Somfy voor een dynamisch façademanagement

animeo De automatische gebouwbesturingen van Somfy voor een dynamisch façademanagement De automatische gebouwbesturingen van Somfy voor een dynamisch façademanagement Somfy oplossingen voor dynamische facademanagement s o l u t i o n s ECONOMIES D'ENERGIE ENERGY SAVING solutions Met de Somfy

Nadere informatie

Omvormers. Aanbod Kwaliteit Performance

Omvormers. Aanbod Kwaliteit Performance Omvormers Aanbod Kwaliteit Performance Bart van den Bosch Sinds 1997 zonne energie Bij toon aangevende fabrikant van omvormers net gekoppelde zonne energie systemen autonome energie voorziening systemen

Nadere informatie

Diesel roterende UPS systemen. Ride Through systemen. Aggregaten. PDF documentatie

Diesel roterende UPS systemen. Ride Through systemen. Aggregaten. PDF documentatie PDF documentatie Diesel roterende UPS systemen Ride Through systemen Aggregaten Algemeen AA Energy Services verhuurt Uninterruptible Power Supply (UPS) systemen en stroomvoorzieningen. Onze huurvloot omvat

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie HBO5. Code 7368 Lestijden 80 Studiepunten n.v.t. 100% Ingeschatte totale 160 studiebelasting

ECTS-fiche. 1. Identificatie HBO5. Code 7368 Lestijden 80 Studiepunten n.v.t. 100% Ingeschatte totale 160 studiebelasting ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Elektro-mechanica HBO5 Module Pneumatica Code 7368 Lestijden 80 Studiepunten n.v.t. Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling Vereiste 100% aanwezigheid Ingeschatte

Nadere informatie

Innovaties door nieuwe ontwikkelingen

Innovaties door nieuwe ontwikkelingen IO Link dag - 2 juni 2015 IO-Link Festo: Benno Brinkers & Jeroen Mars Mogelijkheden van IO- Link Type producten Communicatie & installatie Integratie van signalen Machineveiligheid Demo Wie is Festo? Opgericht

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF

2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF CAPACITEITSPLAN ELEKTRICITEIT 2003-2010 Westland Energie Infrastructuur b.v. DEFINITIEF Inhoudsopgave: Inleiding 3 Toelichting op het Capaciteitsplan 4 1.1 Algemeen 4 1.2 Opbouw van het net 4 1.3 Invullen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

SVHT-IT. Mission statement

SVHT-IT. Mission statement SVHT-IT Mission statement Wij leveren oplossingen en diensten aan het MKB op het gebied van ICT, waarbij service, flexibiliteit en een persoonlijke relatie met de klant voorop staan SVHT-IT is een onderneming

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

SIVACON S4 en ALPHA. De standaard in energieverdeling. Veilig, flexibel en betrouwbaar. Answers for infrastructure.

SIVACON S4 en ALPHA. De standaard in energieverdeling. Veilig, flexibel en betrouwbaar. Answers for infrastructure. SIVACON S4 en ALPHA De standaard in energieverdeling Veilig, flexibel en betrouwbaar Answers for infrastructure. Veilig, flexibel en betrouwbaar De Siemens ALPHA-partner De Siemens ALPHA-partner is onze

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

015.012/Exendis install. A4 sa 31-10-2001 12:09 Pagina 2. Energy Systems Infrastructure GRIDFIT250 AC-INVERTER. Product-Information

015.012/Exendis install. A4 sa 31-10-2001 12:09 Pagina 2. Energy Systems Infrastructure GRIDFIT250 AC-INVERTER. Product-Information 015.012/Exendis install. A4 sa 31-10-2001 12:09 Pagina 2 Energy Systems Infrastructure GRIDFIT250 AC-INVERTER Product-Information 015.012/Exendis install. A4 sa 31-10-2001 12:09 Pagina 3 015.012/Exendis

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

Security Management Solution INNOVATORS IN SECURITY

Security Management Solution INNOVATORS IN SECURITY Security Management Solution INNOVATORS IN SECURITY Geïntegreerde Oplossingen Security Management Inbraak Detectie Camera Bewaking Inhoud 1. Wie zijn wij? 2. Onze beveiligingsoplossing 3. Marktsegmenten

Nadere informatie

Duurzame automatiseringsoplossingen

Duurzame automatiseringsoplossingen A u t o m a t i o n S o l u t i o n s B u s i n e s s o p t i m a l i s a t i e d o o r P r o c e s I n t e g r a t i e Duurzame automatiseringsoplossingen Door mondiale ontwikkelingen en steeds sneller

Nadere informatie

D-AHU Compact. Luchtbehandelingskast met warmteterugwinning en een hoog rendement

D-AHU Compact. Luchtbehandelingskast met warmteterugwinning en een hoog rendement D-AHU Compact Luchtbehandelingskast met warmteterugwinning en een hoog rendement Eenvoudig, efficiënt en goed uitgebalanceerd De Compact-serie Daikin heeft uitgebreide ervaring met het ontwerpen en produceren

Nadere informatie

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY DE a NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY Innervate is al ruim 13 jaar succesvol in het adviseren van vele organisaties op het gebied van ICT vraagstukken. Naast onze dienstverlening op het gebied van ICT Beleid

Nadere informatie

Aerohive WiFi-netwerken

Aerohive WiFi-netwerken Maak kennis met: Aerohive WiFi-netwerken Inleiding De manier waarop WiFi wordt gebruikt en de eisen die worden gesteld aan een WiFi-netwerk voor organisaties zijn fundamenteel aan het veranderen. Een nieuwe

Nadere informatie