Improving pharmacovigilance and the role of the pharmacist van Grootheest, Adrianus

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Improving pharmacovigilance and the role of the pharmacist van Grootheest, Adrianus"

Transcriptie

1 Improving pharmacovigilance and the role of the pharmacist van Grootheest, Adrianus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version Publisher's PDF, also known as Version of record Publication date: 2003 Link to publication in University of Groningen/UMCG research database Citation for published version (APA): Grootheest, A. C. V. (2003). Improving pharmacovigilance and the role of the pharmacist Groningen: s.n. Copyright Other than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons). Take-down policy If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately and investigate your claim. Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): For technical reasons the number of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum. Download date:

2 Samenvatting 207

3

4 Dit proefschrift heeft als titel: Het verbeteren van de geneesmiddelenbewaking en de rol van de apotheker. Hoofdthema is: hoe is de veiligheid van geneesmiddelen beter te bewaken? Bij het uitwerken van dit thema wordt bijzondere aandacht gegeven aan de bijdrage die de apotheker daarbij kan leveren. Het is vooral sinds het Softenon drama begin jaren zestig van de vorige eeuw dat het besef is gegroeid dat geneesmiddelen behalve een zegen ook een risico kunnen zijn. Toen werden meer dan kinderen geboren met aangeboren afwijkingen als gevolg van het gebruik van thalidomide (Softenon ) tijdens de zwangerschap van de moeder. Geneesmiddelen worden nu, voordat zij worden toegelaten tot gebruik in de dagelijkse praktijk, onderzocht. Zij moeten aan hoge eisen voldoen met betrekking tot hun werkzaamheid, veiligheid en kwaliteit. In Nederland gebeurt de toelating van geneesmiddelen door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG), vaak in Europees verband. Het is ook sinds die tijd dat aan artsen en apothekers wordt gevraagd mogelijke bijwerkingen te melden, zodat een ramp als met Softenon zo mogelijk voorkomen wordt. In opdracht van het CBG verzamelt en analyseert het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb deze meldingen van mogelijke bijwerkingen en rapporteert daarover aan dit college. Het bewaken van de veiligheid, door het in kaart brengen van de risico s van geneesmiddelen, is nodig omdat er vóór goedkeuring, en daarmee toelating tot de markt, slechts beperkte ervaring met het middel is opgedaan. Pas bij gebruik door velen en onder allerlei verschillende omstandigheden kan de (on)veiligheid pas echt getoetst worden. Deze bewaking in de dagelijkse praktijk heet internationaal pharmacovigilance. In Deel 1 wordt bovenstaande uitvoeriger uitgelegd en aangegeven dat pharmacovigilance een eigen vakgebied is met eigen denkwijze, methoden en ontwikkeling. Ook wordt aangegeven wat de rol van de apotheker bij deze geneesmiddelenbewaking is, waarbij het opmerkelijk is dat in Nederland de openbare apotheker een belangrijke bijdrage levert. In het buitenland speelt de openbare apotheker vaak een minder grote rol en betreft het voornamelijk de ziekenhuisapotheker. Deel 2 wil de eigen plaats van pharmacovigilance als veld van wetenschap beschrijven en daarmee ook de basis voor de rest van het proefschrift leggen. In hoofdstuk 2.1 wordt een overzicht gegeven van de aandacht die bijwerkingen van geneesmiddelen in de loop van de tijd hebben gehad. Eén van de eersten die systematisch aandacht aan bijwerkingen besteedde was prof. dr. L. Meyler te Groningen. Aan het bijzondere verhaal achter zijn, nog steeds beroemde boek Side effects of drugs, is hoofdstuk 2.2 gewijd. 209

5 In hoofdstuk 2.3. wordt de organisatie van de geneesmiddelenbewaking in Nederland beschreven. Aandacht wordt besteed aan het functioneren van het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, dat hierbij een centrale rol speelt. Dit hoofdstuk is ook van belang om te begrijpen tegen welke achtergrond de apotheker in Nederland functioneert, zoals beschreven in hoofdstuk 3. De eigen plaats van pharmacovigilance als veld van wetenschap wordt in hoofdstuk 2.4 geïllustreerd aan de hand van het begrip onderrapportage. Dit begrip geeft aan dat lang niet alle bijwerkingen worden gemeld. Onderrapportage wordt vaak gebruikt als bezwaar tegen de belangrijkste methode van geneesmiddelenbewaking: het vrijwillig meldsysteem. Het misverstand komt voort uit een meer epidemiologische visie op het meldsysteem. Aangetoond wordt dat onderrapportage vanuit het gezichtspunt van pharmacovigilance juist gewenst is. Deel 3 gaat over de bijdrage van de apotheker bij het melden van bijwerkingen. In hoofdstuk 3.1 wordt gekeken naar die bijdrage in de verschillende landen, die participeren in het mondiale samenwerkingsverband van de Wereld Gezondheids Organisatie. Het blijkt dat de apotheker vooral gewaardeerd wordt in landen die al langer een goed functionerend meldsysteem hebben en waar het de apotheker ook toegestaan wordt een bijdrage te leveren. Onderzocht is waarom de (openbare) apotheker een grote rol speelt in Nederland. Hiertoe is onderzoek gedaan naar de houding en opvattingen ( attitude ) van Nederlandse openbare apothekers. Zij blijken het melden van bijwerkingen te zien als onderdeel van hun beroepsverantwoordelijkheid; het maakt deel uit van de farmaceutische zorg die zij willen leveren. Om te kijken welke concrete bijdrage de apothekers in Nederland leveren zijn de meldingen van apothekers over de periode 1995 tot en met 1999 vergeleken met die van artsen. Hieruit blijkt dat 40% van de meldingen bij Lareb van apothekers afkomstig zijn. Zij zijn als regel van goede kwaliteit. Zij rapporteren relatief meer meldingen van oog- en huidklachten. Artsen melden vaker ernstige bijwerkingen en de klinische informatie van artsenmeldingen is vaak uitvoeriger. In hoofdstuk 3.4 wordt als illustratie van het belang van goede meldingen van apothekers een patiënte beschreven die overleden is ten gevolge van trombose, terwijl zij een nieuwe anticonceptiepil gebruikte. Mede aan de hand van deze melding konden artsen en apothekers gewaarschuwd worden dat een nieuwe pil voor wat betreft het tromboserisico zich wellicht niet onderscheid van orale anticonceptiva die al langer in gebruik zijn. Hoe de geneesmiddelenbewaking te verbeteren is het thema van Deel 4. Het is van belang bij geneesmiddelenbewaking om juist van nieuwe geneesmiddelen snel inzicht te krijgen in nog onbekende risico s bij het gebruik door grotere aantallen 210

6 patiënten in de dagelijkse praktijk. In hoofdstuk 4.1 wordt een onderzoek beschreven waarbij, gebruik makend van het computersysteem van de apotheek, aan artsen wordt gevraagd om onbekende en ernstige bijwerkingen van een nieuw geneesmiddel aan Lareb te melden. Hoewel het hier een proef van beperkte omvang betreft, blijkt dat het mogelijk is op deze manier snel na introductie van een nieuw geneesmiddel meldingen te krijgen. Apothekers en artsen blijken ook bereid hieraan mee te werken. Niet alleen artsen en apothekers hebben vragen en zorgen over bijwerkingen van geneesmiddelen, dat is uiteraard ook het geval bij gebruikers van geneesmiddelen: patiënten. Veel van deze vragen worden gesteld aan de Geneesmiddelen Infolijn, een telefonische service van apothekers. In hoofdstuk 4.2 worden deze vragen vergeleken met de meldingen van apothekers bij Lareb. Hoewel door de beperkte informatie die beschikbaar is over de gestelde vragen slechts voorzichtige conclusies mogelijk zijn, blijken meldingen van apothekers goed overeen te komen met de klachten die patiënten hebben over geneesmiddelen, zoals geuit bij de Geneesmiddelen Infolijn. Een volgende stap is uiteraard dat patiënten zelf hun bijwerkingen melden bij het landelijk meldcentrum. Hiermee is wereldwijd nog weinig ervaring opgedaan. Een bezwaar is dat deze meldingen wellicht onvoldoende informatie bevatten om tot conclusies te komen over de samenhang tussen de klacht en het gebruikte geneesmiddel. In hoofdstuk 4.3 worden de pro s en contra s van het rechstreeks melden aan de hand van de beschikbare literatuur op een rijtje gezet. Het doel van pharmacovigilance is het vinden van nieuwe informatie over bijwerkingen. Het is daarbij uiteraard van belang dat deze nieuwe kennis ook door artsen en apothekers in de praktijk wordt toegepast. Aan de hand van een viertal voorbeelden wordt in hoofdstuk 4.4 aangegeven dat hier nog veel aan schort. Dit kan soms leiden tot het van de markt halen van een geneesmiddel vanwege bijwerkingen, waar dit wellicht te voorkomen was geweest. Het is een belangrijke uitdaging voor de toekomst om geneesmiddelen zo voor te schrijven en af te leveren, dat op grond van de meest actuele kennis, de kans op bijwerkingen zo klein mogelijk is. Een aantal aanbevelingen wordt gedaan hoe hiertoe te komen. Deel 5 van het proefschrift is een synthese van hetgeen in de voorgaande hoofstukken is beschreven. Meer aandacht voor bijwerkingen bij artsen en apothekers kan veel schade voorkomen, zowel gezondheidsschade als onnodige kosten. Dit kan door zorgvuldiger voor te schrijven en door bij klachten eerder aan de mogelijkheid van een bijwerking te denken. Aandacht voor bijwerkingen kan zo de kapstok zijn voor een betere farmacotherapie. Aangegeven wordt hoe de geneesmiddelenbewaking verder verbeterd kan worden. Door meer goede meldingen door artsen en apothekers, en wellicht ook door 211

7 patiënten, te bevorderen, kan beter inzicht verkregen worden in het optreden van bijwerkingen. Het is van belang hierbij de zorg van de melder, zoals die blijkt uit de melding, serieus te nemen en de melder goede feedback te geven over de melding. Automatisering speelt in toenemende mate een belangrijke rol bij de geneesmiddelenbewaking, ook in internationaal verband. Een andere belangwekkende ontwikkeling is de aandacht voor de zogenaamde pro-actieve geneesmiddelenbewaking. Dit betekent dat bij het toelaten van een nieuw geneesmiddel, door de fabrikant wordt aangegeven welke mogelijke risico s er zijn, mede op grond van gegevens uit onderzoek vóór registratie. Dit maakt het mogelijk aan deze risico s bijzondere aandacht te besteden. In de slotbeschouwing is ook aangegeven dat het wenselijk is dat geneesmiddelenbewaking onafhankelijk is, zowel van de farmaceutische industrie als van de overheid, maar ook van andere betrokken partijen. Onafhankelijke wetenschappelijke analyse is de beste garantie van een goede bewaking van de veiligheid met het belang van de patiënt als doel. De rol die de apotheker bij de verdere ontwikkeling van de geneesmiddelenbewaking dient te spelen is evident. In landen waar deze niet kan melden of dat onvoldoende doet, is het van belang de apotheker als geneesmiddelendeskundige en als bron van meldingen die plaats te geven die in Nederland zo waardevol blijkt. Daarnaast dient in Nederland de ziekenhuisapotheker een grotere rol te spelen als coördinator van een goed geneesmiddelengebruik, waarvan het melden van bijwerkingen een onderdeel is. In de finale van het proefschrift wordt nogmaals onderbouwing gegeven aan het eigen karakter van pharmacovigilance, zich kenmerkend door het verkrijgen van kennis uit ervaringen van individuele patiënten, ten dienste van een betere farmacotherapie aan individuele patiënten. De veiligheid van geneesmiddelen staat hierbij centraal. Gepleit wordt voor een andere benadering van het risicoaspect van nieuwe geneesmiddelen. Ook voor een geneesmiddel geldt: het kan pas veilig gebruikt worden als veiligheid ervan ook metterdaad is aangetoond. 212

Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone

Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph

Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike

Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G.

Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G. Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M.

Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M. Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Molecular aspects of HNPCC and identification of mutation carriers Niessen, Renee

Molecular aspects of HNPCC and identification of mutation carriers Niessen, Renee Molecular aspects of HNPCC and identification of mutation carriers Niessen, Renee IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Schoolsucces van Friese leerlingen in het voortgezet onderwijs de Boer, Hester

Schoolsucces van Friese leerlingen in het voortgezet onderwijs de Boer, Hester Schoolsucces van Friese leerlingen in het voortgezet onderwijs de Boer, Hester IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria

Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Interactie als gereedschap Koole, Tom

Interactie als gereedschap Koole, Tom Interactie als gereedschap Koole, Tom IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne

The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek

De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Man of vrouw? Een onderzoek naar sekseverschillen in reacties op chronische aandoeningen Roeke, M.

Man of vrouw? Een onderzoek naar sekseverschillen in reacties op chronische aandoeningen Roeke, M. Man of vrouw? Een onderzoek naar sekseverschillen in reacties op chronische aandoeningen Roeke, M. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

The diversity puzzle Mäs, Michael

The diversity puzzle Mäs, Michael The diversity puzzle Mäs, Michael IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der

Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der Lamotrigine in bipolar depression Loos, Marcus Lambertus Maria van der IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

The etiology of functional somatic symptoms in adolescents Janssens, Karin

The etiology of functional somatic symptoms in adolescents Janssens, Karin The etiology of functional somatic symptoms in adolescents Janssens, Karin IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Knowledge, chance, and change Kooi, Barteld

Knowledge, chance, and change Kooi, Barteld Knowledge, chance, and change Kooi, Barteld IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Towards optimal decision making in personalized medicine Cao, Qi

Towards optimal decision making in personalized medicine Cao, Qi Towards optimal decision making in personalized medicine Cao, Qi IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

The infant motor profile Heineman, Kirsten Roselien

The infant motor profile Heineman, Kirsten Roselien The infant motor profile Heineman, Kirsten Roselien IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Verbindingskracht & combinatievermogen de Vries ev Delies, Jantina Jantje

Verbindingskracht & combinatievermogen de Vries ev Delies, Jantina Jantje Verbindingskracht & combinatievermogen de Vries ev Delies, Jantina Jantje IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Helping infants and toddlers in Foster family care van Andel, Hans

Helping infants and toddlers in Foster family care van Andel, Hans Helping infants and toddlers in Foster family care van Andel, Hans IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Cervical cancer, proxies for HPV exposure, screening scare and use of proximal and distal defense behaviors in fear buffering Leckie, Glenn

Cervical cancer, proxies for HPV exposure, screening scare and use of proximal and distal defense behaviors in fear buffering Leckie, Glenn Cervical cancer, proxies for HPV exposure, screening scare and use of proximal and distal defense behaviors in fear buffering Leckie, Glenn IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version

Nadere informatie

Effective monitoring and control with intelligent products Meyer, Gerben Gerald

Effective monitoring and control with intelligent products Meyer, Gerben Gerald Effective monitoring and control with intelligent products Meyer, Gerben Gerald IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Bijdrage tot de statistiek en behandeling der lip- en verhemeltespleten Borgesius, Eltje Jacob

Bijdrage tot de statistiek en behandeling der lip- en verhemeltespleten Borgesius, Eltje Jacob Bijdrage tot de statistiek en behandeling der lip- en verhemeltespleten Borgesius, Eltje Jacob IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version

Nadere informatie

Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit

Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen

Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen Opvoeding op school en in het gezin. Onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding en de houding van jongeren ten opzichte van sociale grenzen Mooren, Francisca Catharina Theodora van der IMPORTANT NOTE:

Nadere informatie

Maternal phenotypic engineering Müller, Wendt

Maternal phenotypic engineering Müller, Wendt Maternal phenotypic engineering Müller, Wendt IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Infrastructure investment in Indonesia Mustajab, M.

Infrastructure investment in Indonesia Mustajab, M. Infrastructure investment in Indonesia Mustajab, M. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Detection, prevention and direct post-operative intervention in orthopaedic implant infection Maathuis, Patrick Gerardus Maria

Detection, prevention and direct post-operative intervention in orthopaedic implant infection Maathuis, Patrick Gerardus Maria Detection, prevention and direct post-operative intervention in orthopaedic implant infection Maathuis, Patrick Gerardus Maria IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's

Nadere informatie

Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob

Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Positron emission tomography in urologic oncology de Jong, Igle

Positron emission tomography in urologic oncology de Jong, Igle Positron emission tomography in urologic oncology de Jong, Igle IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Computer assisted decision support in acutely ill patients. Application in glucose management and quantification of myocardial reperfusion

Computer assisted decision support in acutely ill patients. Application in glucose management and quantification of myocardial reperfusion Computer assisted decision support in acutely ill patients. Application in glucose management and quantification of myocardial reperfusion Vogelzang, Mathijs IMPORTANT NOTE: You are advised to consult

Nadere informatie

Coronary heart disease from a psychosocial perspective Skodova, Zuzana

Coronary heart disease from a psychosocial perspective Skodova, Zuzana Coronary heart disease from a psychosocial perspective Skodova, Zuzana IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus

Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus Multiple sclerose Zwanikken, Cornelis Petrus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Document Version Publisher's PDF, also known as Version of record. Publication date: 2003

Document Version Publisher's PDF, also known as Version of record. Publication date: 2003 Hoofdluis, een voortdurende kopzorg? Literatuurstudie naar de biologie van de hoofdluis, de besmettingsfactoren, de risico s van chemische bestrijding en de huidige inspanningen op het gebied van controle

Nadere informatie

Condition-based maintenance for complex systems Olde Keizer, Minou Catharina Anselma

Condition-based maintenance for complex systems Olde Keizer, Minou Catharina Anselma Condition-based maintenance for complex systems Olde Keizer, Minou Catharina Anselma IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René

STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Stormy clouds in seventh heaven Meijer, Judith

Stormy clouds in seventh heaven Meijer, Judith Stormy clouds in seventh heaven Meijer, Judith IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

Computed tomography for the evaluation of the aortic valve and coronary arteries Piers, Lieuw Hendrik

Computed tomography for the evaluation of the aortic valve and coronary arteries Piers, Lieuw Hendrik Computed tomography for the evaluation of the aortic valve and coronary arteries Piers, Lieuw Hendrik IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to

Nadere informatie

Risk modelling of transfusion transmissible infections Mapako, Tonderai

Risk modelling of transfusion transmissible infections Mapako, Tonderai Risk modelling of transfusion transmissible infections Mapako, Tonderai IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

In de ban van een beter verleden Huberts, Willy Sjoerd

In de ban van een beter verleden Huberts, Willy Sjoerd In de ban van een beter verleden Huberts, Willy Sjoerd IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Voorbereiding pilot studie Power for Teens voor tieners met overgewicht en angstige en depressieve klachten.

Voorbereiding pilot studie Power for Teens voor tieners met overgewicht en angstige en depressieve klachten. Voorbereiding pilot studie Power for Teens voor tieners met overgewicht en angstige en depressieve klachten. Bouwman, Miranda; Tuinstra, Jolanda; Visser, Marieke; Cox, R.F.A IMPORTANT NOTE: You are advised

Nadere informatie

Behavioural consequences of selective activation of 5-HT receptor subtypes Berendsen, Hermanus Henricus Gerardus

Behavioural consequences of selective activation of 5-HT receptor subtypes Berendsen, Hermanus Henricus Gerardus Behavioural consequences of selective activation of 5-HT receptor subtypes Berendsen, Hermanus Henricus Gerardus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if

Nadere informatie

The brain, verbs, and the past: Neurolinguistic studies on time reference Bos, Laura

The brain, verbs, and the past: Neurolinguistic studies on time reference Bos, Laura The brain, verbs, and the past: Neurolinguistic studies on time reference Bos, Laura IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan

Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

Foreign language classroom anxiety Jin, Yinxing

Foreign language classroom anxiety Jin, Yinxing Foreign language classroom anxiety Jin, Yinxing IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Element cycling on tropical coral reefs Goeij, Jasper Merijn de

Element cycling on tropical coral reefs Goeij, Jasper Merijn de Element cycling on tropical coral reefs Goeij, Jasper Merijn de IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Duchenne muscular dystrophy quantification of muscular parameters and prednisone therapy Beenakker, Ernesto Alexander Christiaan

Duchenne muscular dystrophy quantification of muscular parameters and prednisone therapy Beenakker, Ernesto Alexander Christiaan Duchenne muscular dystrophy quantification of muscular parameters and prednisone therapy Beenakker, Ernesto Alexander Christiaan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's

Nadere informatie

Opzet curriculumevaluaties Ike, Paul

Opzet curriculumevaluaties Ike, Paul Opzet curriculumevaluaties Ike, Paul IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan

Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan Ovarian cancer gene therapy Mahasreshti, Parameshwar Janardhan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

CXCR3 signaling in the brain Jong, Eilardus Koen de

CXCR3 signaling in the brain Jong, Eilardus Koen de CXCR3 signaling in the brain Jong, Eilardus Koen de IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

3D workflows in orthodontics, maxillofacial surgery and prosthodontics van der Meer, Wicher

3D workflows in orthodontics, maxillofacial surgery and prosthodontics van der Meer, Wicher 3D workflows in orthodontics, maxillofacial surgery and prosthodontics van der Meer, Wicher IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Relaxation and decoherence in quantum spin system Yuan, Shengjun

Relaxation and decoherence in quantum spin system Yuan, Shengjun Relaxation and decoherence in quantum spin system Yuan, Shengjun IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Difficult birth, difficult life? Tuin-Batstra, Laura van der

Difficult birth, difficult life? Tuin-Batstra, Laura van der Difficult birth, difficult life? Tuin-Batstra, Laura van der IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

De samenwerking tussen verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen binnen de Wajong teams betreffende ASS Engbers, C.

De samenwerking tussen verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen binnen de Wajong teams betreffende ASS Engbers, C. De samenwerking tussen verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen binnen de Wajong teams betreffende ASS Engbers, C. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if

Nadere informatie

Functional somatic symptoms in adolescence and young adulthood Bonvanie, Irma José

Functional somatic symptoms in adolescence and young adulthood Bonvanie, Irma José Functional somatic symptoms in adolescence and young adulthood Bonvanie, Irma José IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Evaluating the social outcomes of inclusive education Koster, Marloes

Evaluating the social outcomes of inclusive education Koster, Marloes Evaluating the social outcomes of inclusive education Koster, Marloes IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Comprehension and production of verbs in aphasic speakers Jonkers, Roel

Comprehension and production of verbs in aphasic speakers Jonkers, Roel Comprehension and production of verbs in aphasic speakers Jonkers, Roel IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Tinnitus Bartels, Hilke

Tinnitus Bartels, Hilke Tinnitus Bartels, Hilke IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version Publisher's

Nadere informatie

Status differentiation Grow, André

Status differentiation Grow, André Status differentiation Grow, André IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Towards a tailored approach in Percutaneous Coronary Interventions Wijpkema, Jasper Sjoerd

Towards a tailored approach in Percutaneous Coronary Interventions Wijpkema, Jasper Sjoerd Towards a tailored approach in Percutaneous Coronary Interventions Wijpkema, Jasper Sjoerd IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Unemployment and the health of Slovak adolescents Sleskova, Maria

Unemployment and the health of Slovak adolescents Sleskova, Maria Unemployment and the health of Slovak adolescents Sleskova, Maria IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Management control of joint ventures Kamminga, P.E.

Management control of joint ventures Kamminga, P.E. Management control of joint ventures Kamminga, P.E. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Anomalies of the penis and scrotum in adults Nugteren, Helena Madelinde

Anomalies of the penis and scrotum in adults Nugteren, Helena Madelinde Anomalies of the penis and scrotum in adults Nugteren, Helena Madelinde IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Vascular function and cardiovascular disease Asselbergs, Folkert Wouter

Vascular function and cardiovascular disease Asselbergs, Folkert Wouter Vascular function and cardiovascular disease Asselbergs, Folkert Wouter IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

The knowledge dynamics of organizational innovation Sjarbaini, Vivyane Larissa Ratna Nirma

The knowledge dynamics of organizational innovation Sjarbaini, Vivyane Larissa Ratna Nirma The knowledge dynamics of organizational innovation Sjarbaini, Vivyane Larissa Ratna Nirma IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina

Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Should I stay or should I go? Eikenaar, Cas

Should I stay or should I go? Eikenaar, Cas Should I stay or should I go? Eikenaar, Cas IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Cervical dystonia Vries, Paulien Maria de

Cervical dystonia Vries, Paulien Maria de Cervical dystonia Vries, Paulien Maria de IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Cognitieve therapie en gedragstherapie bij depressie Boelens, Willem

Cognitieve therapie en gedragstherapie bij depressie Boelens, Willem Cognitieve therapie en gedragstherapie bij depressie Boelens, Willem IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend

Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend Novel markers in chronic heart failure Lok, Dirk Jan Arend IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

New roles for renin in heart failure and cardio-renal interaction Schroten, Nicolas

New roles for renin in heart failure and cardio-renal interaction Schroten, Nicolas New roles for renin in heart failure and cardio-renal interaction Schroten, Nicolas IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Leven, liefde en dood Wesseling, Berber

Leven, liefde en dood Wesseling, Berber Leven, liefde en dood Wesseling, Berber IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Genetic aspects of Multiple Sclerosis Boon, Maartje

Genetic aspects of Multiple Sclerosis Boon, Maartje Genetic aspects of Multiple Sclerosis Boon, Maartje IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe

Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Expression and functional characterization of membrane proteins Gul, Nadia

Expression and functional characterization of membrane proteins Gul, Nadia Expression and functional characterization of membrane proteins Gul, Nadia IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice

Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice Exploiting natural and induced genetic variation to study hematopoiesis Gerrits, Alice IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

Fatigue, mood disorders and sleep problems in patients with Parkinson's disease Havlikova, Eva

Fatigue, mood disorders and sleep problems in patients with Parkinson's disease Havlikova, Eva Fatigue, mood disorders and sleep problems in patients with Parkinson's disease Havlikova, Eva IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

La traduction médicale du français vers le mooré et le bisa. Un cas de communication interculturelle au Burkina Faso Yoda, Lalbila Aristide

La traduction médicale du français vers le mooré et le bisa. Un cas de communication interculturelle au Burkina Faso Yoda, Lalbila Aristide La traduction médicale du français vers le mooré et le bisa. Un cas de communication interculturelle au Burkina Faso Yoda, Lalbila Aristide IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version

Nadere informatie

Disease-activity in ANCA-associated vasculitis Sanders, Johannes Stephanus Franciscus

Disease-activity in ANCA-associated vasculitis Sanders, Johannes Stephanus Franciscus Disease-activity in ANCA-associated vasculitis Sanders, Johannes Stephanus Franciscus IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Open-book tests assessed Heijne-Penninga, Marjolein

Open-book tests assessed Heijne-Penninga, Marjolein Open-book tests assessed Heijne-Penninga, Marjolein IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe

Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe Weather and rheumatoid arthritis Patberg, Wiebe IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Facing death together Renkema, L.J.

Facing death together Renkema, L.J. Facing death together Renkema, L.J. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Dysfunctional beliefs in the understanding & treatment of obsessive compulsive disorder Polman, Annemieke

Dysfunctional beliefs in the understanding & treatment of obsessive compulsive disorder Polman, Annemieke Dysfunctional beliefs in the understanding & treatment of obsessive compulsive disorder Polman, Annemieke IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

The management of hyperbilirubinemia in preterm infants Vader-van Imhoff, Deirdre Elisabeth

The management of hyperbilirubinemia in preterm infants Vader-van Imhoff, Deirdre Elisabeth The management of hyperbilirubinemia in preterm infants Vader-van Imhoff, Deirdre Elisabeth IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Computer based instructional support during physics problem solving Pol, Hendrik

Computer based instructional support during physics problem solving Pol, Hendrik Computer based instructional support during physics problem solving Pol, Hendrik IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Functional characterisation and cell walll interactions of peptidoglycan Steen, Anton

Functional characterisation and cell walll interactions of peptidoglycan Steen, Anton Functional characterisation and cell walll interactions of peptidoglycan Steen, Anton IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie