Pensioen- en Uitkeringsraad magazine. Juni Til Gardeniers: de wereld bestaat uit gevers en nemers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pensioen- en Uitkeringsraad magazine. Juni 2010. Til Gardeniers: de wereld bestaat uit gevers en nemers"

Transcriptie

1 Pensioen- en Uitkeringsraad magazine AANSPRAAK Juni 2010 Til Gardeniers: de wereld bestaat uit gevers en nemers

2 Inhoud Inhoud Mag ik u even aanspreken? 3 Centrum voor Onderzoek naar de 4 Geschiedenis der Nederlandse Joden til gardeniers Toespraak Minister-President Jan Peter 5 Balkenende bij de Nationale Herdenking op de Dam 4 mei 2010 In de Hongerwinter werd ik snel volwassen 6 Oud-CDA-minister van CRM en later van Volksgezondheid, Til Gardeniers, vertelt over haar leven in de oorlogsjaren. Trouw aan Holland tot het bittere einde 10 Cees van Baardewijk over het Indisch jongerenverzet en de internering in de Glodokgevangenis Ik ben nog lang niet uitgeraasd 14 over die oorlog Beeldend kunstenaar Ralph Prins vertelt zijn oorlogsgeschiedenis en praat over zijn bekendste oorlogsmonument, het Nationaal Monument Westerbork. cees van baardewijk Ten Toon & Te Doen 18 Tentoonstelling Oranje bitter, Nederland bevrijd! in De Verdieping van Nederland, de expositieruimte van de Koninklijke Bibliotheek (KB) en het Nationaal Archief in Den Haag. Tentoonstelling in het Haags Historisch Museum; Oorlog en Bevrijding in 3-D. Expositie in Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Zoek?! 20 Vraag en Antwoord 22 Afscheid staatssecretaris Jet Bussemaker 22 Puzzel 23 ralph prins colofon / Adressen 24 2 AANSPRAAK - JUNI 2010

3 Mag ik u even aanspreken? Foto: Rogier Fokke Het ereveld Leuwigajah ligt in Tjimahi, vlakbij Bandoeng. Om er te komen moet je over een zandweg vol hobbels en kuilen, die vol water staan. Het is nog regentijd en een stevige bui heeft zijn sporen nagelaten. Als de auto de parkeerplaats van de begraafplaats opdraait, zie ik in de verte, achter de lokale begraafplaats, de Nederlandse vlag. Daar is het ereveld met ruim graven, in onberispelijke staat dankzij de inspanningen van de Oorlogsgravenstichting. Eindeloze rijen witte kruizen, met vaak een naam maar vaak ook alleen maar het opschrift onbekend, af en toe een Davidster en helemaal achteraan de kindergraven. Mijn ogen dwalen over de begraafplaats en vervolgens langs het overweldigende landschap in de omgeving. De schoonheid van het land omgeeft deze plek, die herinnert aan de ontberingen en gruwelijkheden ten tijde van de Japanse bezetting. vertelt van de regelmatige bezoeken van voormalige geïnterneerden uit de Japanse tijd, toen het klooster een interneringskamp was. Die bezoeken maken vaak veel emoties los, maar hebben juist daardoor soms ook een helende werking. Voor nabestaanden en belangstellenden organiseert de Oorlogsgravenstichting reizen naar Indonesië met bezoeken aan de erevelden. Dat zullen voor de betrokken familieleden vaak moeilijke reizen zijn. Maar wie ooit op Leuwigajah heeft gestaan begrijpt het belang om de geschiedenis in meerdere opzichten een plaats te geven. De volgende dag bezoeken we het Ursulinenklooster in Bandoeng. De zuster die ons rondleidt door het gebouw dat tegenwoordig dienst doet als school, Ronald Leopold Algemeen secretaris / directeur Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 3

4 Foto: Lea Menashe Foto: Eva Ben-David Centrum voor Onderzoek naar de Geschiedenis der Nederlandse Joden Het centrum voor Onderzoek naar de Geschiedenis der Nederlandse Joden houdt zich bezig met de geschiedenis, de cultuur en de tradities van de Nederlandse Joden. Dit omvat ondermeer de Sefardische en de Asjkenazische Joden, hun sociale en culturele geschiedenis, hun literatuur, hun denkwereld en kunst, zowel in Nederland als daarbuiten, vanaf de eerste meldingen van Joodse bewoners in de Lage Landen tot heden. Het centrum stimuleert en initieert wetenschappelijk onderzoek naar de Nederlands-Joodse geschiedenis. Hiertoe wordt iedere drie jaar een symposium georganiseerd, afwisselend in Israël en Nederland. Tevens worden onderzoeksprojecten uitgevoerd die betrekking kunnen hebben op velerlei onderwerpen, zoals de geschiedenis van de Portugese Joden in de 17de en 18de eeuw, mondelinge geschiedenis, chazanoet (liturgische gezangen), vertaling van boeken en documenten naar het Ivriet etc. Het centrum is in 1968 opgericht op initiatief van wijlen dr. Jozeph Michman, en werd in 1972 een onderdeel van de Hebreeuwse Universiteit (HU). Het centrum voor Onderzoek naar de Geschiedenis der Nederlandse Joden wordt bestuurd door een Academische Raad, allen wetenschappers van de HU, die het centrum adviseert en toezicht houdt op de onderzoeksprojecten. De activiteiten van het centrum worden beheerd en gefinancierd door de stichting voor Onderzoek naar de Geschiedenis van de Nederlandse Joden. Bibliotheek In december 2008 is de bibliotheekruimte geheel gemoderniseerd. De collectie boeken en archieven is veruit de grootste Nederlandstalige collectie in Israël op het gebied van het Nederlandse Jodendom. Allen die zich interesseren voor de geschiedenis van de Joden in Nederland zullen hier van alles van hun gading kunnen vinden. Naast de boeken is er een grote collectie archiefmateriaal: tijdschriften, brieven, verslagen, jaargangen van verenigingen, cd s en videobanden, etc. Ook kunt u hier enkele prachtige uitgaven vinden uit zeventiende-eeuwse Amsterdams Joodse drukkerijen. Veel uniek materiaal is in de loop der jaren aan de stichting geschonken door Nederlandse particulieren. U bent hartelijk uitgenodigd om eens te komen kijken. Het centrum is geopend van 9.00 uur tot uur op iedere werkdag. Neem s.v.p. eerst contact met ons op! Center for Research on Dutch Jewry, Rabin World Center of Jewish Studies, The Hebrew University of Jerusalem, Mount Scopus, Jerusalem 91905, Israël, tel: (kantoor) of (bibliotheek), en van bibliothecaresse Dina Goldschmidt, gmail.com, website: Eldad Kisch 4 AANSPRAAK - JUNI 2010

5 Toespraak minister-president jan peter balkenende Enkele maanden geleden overleed Miep Gies, de moedige helpster van Anne Frank en de andere bewoners van het Achterhuis. Miep Gies stond pal voor haar medemensen toen dat het hardst nodig was. Uit volle overtuiging en met gevaar voor eigen leven. Omdat zij het onacceptabel vond dat Joodse medeburgers werden uitgesloten, vervolgd en vermoord om wie zij waren. Zelf schreef zij daar later over: Ik ben geen held. ( ) Mijn verhaal is het verhaal van heel gewone mensen in een buitengewoon verschrikkelijke tijd. Een tijd zoals er, naar ik van ganser harte hoop, nooit meer zal komen. Het is aan alle gewone mensen in de hele wereld om dat te voorkomen. Die gewone mensen dat zijn wij. Wij houden de herinnering aan alle Nederlandse slachtoffers levend. Aan de weerloze burgers die omkwamen door vervolging, gebrek en geweld. Aan de moedige mannen en vrouwen die hun leven gaven in het verzet. En aan alle militairen die het hoogste offer brachten, toen en later. Op 4 mei herdenken wij hen. En dat zullen we blijven doen. In stilte. Met diep respect. Zij leven voor altijd voort in ons hart. Het is nu 65 jaar geleden dat er een einde kwam aan de ergste verschrikking die Nederland ooit heeft gekend. Sindsdien zijn we vrij. En we staan hier in het besef dat het aan ons is die vrijheid te blijven koesteren en verdedigen. Dat we zelf pas echt vrij zijn als ook anderen in vrijheid kunnen leven. In Nederland. En overal waar mensen zuchten onder geweld en onvrijheid. Zoals Miep Gies handelde en haar Joodse medeburgers hielp toen dat van haar gevraagd werd. Ik ben maar een gewoon mens, schreef zij in haar herinneringen. En: Ik ben alleen bereid geweest om te doen wat er van me werd gevraagd en wat destijds nodig leek. Dat is ook onze opdracht. Een verplichting die we hebben aan de mensen die we vandaag herdenken. Niet wegkijken bij onrecht en onderdrukking. Maar kiezen voor vrijheid en verantwoordelijkheid. Iedere dag opnieuw. Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei/ Joël van Houdt Nationale Herdenking op de Dam 4 mei 2010 Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 5

6 Oud-CDA-minister van CRM en later van Volksgezondheid, Til Gardeniers, vertelt over haar leven in de oorlogsjaren. De Hongerwinter heeft mijn leven veranderd. Sindsdien zie ik de verhoudingen tussen mensen die geven of nemen scherper, aldus Til Gardeniers. In de oorlog bracht zij als 15-jarig kind verzetsberichten voor haar vader en voor haar latere zwager rond. Samen met haar zus hielp ze een gewonde Engelse piloot naar het zuiden. In deze editie van Aanspraak vertelt zij over haar oorlogservaringen en de invloed ervan op haar leven. Waaraan merkte u dat de oorlog naderde? Til Gardeniers: Als jongste van een gezin van vijf kinderen ben ik op 18 februari 1925 in Rotterdam geboren. Mijn vader was hoofdonderwijzer op een Rooms Katholieke Lagere School voor jongens. Hij waarschuwde ons al in 1933 voor Hitler: Van een dictator kan nooit iets goeds komen. Als Hitler Frankrijk aanvalt, dan valt hij ook Nederland aan om naar Engeland door te stoten. Die Maginot-linie houdt hem niet tegen. Hij was een vrijdenker en een vakbondsman. Mijn moeder was vaak ziek vanwege hartproblemen en reuma. Tot grote zorg van mijn ouders was ik ook vaak ziek. In 1937 kwam Duitse familie van mijn moeder bij ons logeren. Een neefje vertelde dat het zijn grootste eer was om voor de Führer te sterven. Waarop mijn vader zei: Zo wordt hier niet gesproken. Ik sta erop dat jullie vertrekken! Onder huilend protest van mijn moeder bracht mijn vader hen naar het station. Dit maakte diepe indruk op mij. Na de oorlog kreeg ik deze aquarel van de ruïne van de Laurenskerk van een bevriende Engelse militair. Een mooie herinnering aan het bevrijdingsfeest dat op het plein voor de kerk werd gehouden. Waar bevond u zich toen de oorlog begon? Op 10 mei 1940 werd ik s ochtends wakker van de ronkende vliegtuigmotoren boven de stad. Mijn vader stormde de slaapkamer binnen en riep: Het is oorlog, het zijn Duitse vliegtuigen! Luister naar de radio! Jarenlang had ik wroeging over mijn eerste gedachte: Nu hoef ik gelukkig mijn wiskunde proefwerk niet te maken! Binnen tien minuten stonden mijn vader en ik op het dak te kijken naar de Duitse bommenwerpers tegen een strakblauwe hemel. 6 AANSPRAAK - JUNI 2010

7 In de Hongerwinter werd ik snel volwassen Hoe ervoer u het bombardement op Rotterdam? Toen het bombardement begon op 14 mei was ik in de stad om boodschappen te doen. Op de terugweg begonnen de sirenes te loeien. Duitse bommenwerpers dropten bommen in golven boven de stad. Op straat schreeuwden schuilende mensen mij toe: Meisje, ga naar binnen! Ik belde zo maar ergens aan en mocht er schuilen. Na het eindsignaal holde ik naar huis. Mijn ongeruste ouders waren blij me te zien. Met mijn vader liep ik naar de brug over de Schie en daar keken we twee uur naar de dikke grauwe rookwolken. Een mensenstroom uit de binnenstad kwam er aan. Mijn moeder maakte pannen erwtensoep die we uitdeelden aan de getroffenen. Later liep ik de stad in; je kon niet vatten wat je zag. Een vrouw rende compleet in de war over straat met een lege vogelkooi in haar hand. De vrijwillige brandweer bevrijdde dag en nacht mensen uit het puin. Zodra er een bom op je huis valt, ben je alles kwijt. Daarom hecht ik weinig waarde aan bezit. Als ik over het bombardement praat, ruik ik die rook- en brandlucht weer. Hoe raakte u betrokken bij verzetsactiviteiten? Daar rolde ik vanzelf in door de sterke band met mijn vader. Als enige van het gezin wist ik van mijn vaders activiteiten, omdat ik op zijn kamer mocht lezen. Hij ontfermde zich over mij vanwege mijn zwakke gezondheid. Op een dag droeg mijn vader als stil verzet een stukje rood en blauw op zijn revers naar school. Hij werd opgepakt, maar in de cel kreeg hij last van zijn hart. Hij werd direct naar het ziekenhuis gebracht, waar hij door Duitse soldaten werd bewaakt. Zijn zesde klas stond al voor de gevangenis en later voor het ziekenhuis te zingen. Dat maakte toen kennelijk nog indruk. Men liet hem vrij als hij niet meer zou provoceren. Met enkele vrienden was hij al begonnen met oproepen tot stil verzet. Hij ging nu niet meer naar vergaderingen, maar bleef schrijven. Rolschaatsend bracht ik zijn berichten en verzetskrantjes rond. Omdat ik zo klein was, viel ik niet op. Ook voor de verzetsgroep van de vriend van mijn oudste zus was ik sinds juni 1940 koerier. Nadat de Geuzen waren gepakt in het najaar van 1940, werden verzetsgroepen uiterst voorzichtig. Zijn groep bracht later geallieerde piloten naar het zuiden. Mijn oudste zus hielp hem hierbij. Eén keer mocht ik mee ter ondersteuning, omdat de piloot gewond was aan zijn been. Wat zijn uw heftigste herinneringen? Mijn moeder overleed in 1941 aan een hartkwaal. Bij de begrafenis huilde ik aan één stuk door. Mijn broer vroeg mij op te houden, omdat mijn vader daardoor niet kon stoppen. Sindsdien kan ik niet meer huilen en keert mijn maag om bij verdriet. In de zomer van 1942 logeerde ik bij een schoolvriendin in Bloemendaal en kreeg tyfus. Direct bezetten de Duitsers het huis. Er werd een wacht voor de deur geplaatst en een legerarts onderzocht mij. Nadat ik een week buiten westen had gelegen voelde deze arts vrijwel geen hartslag meer en vertrok hij, mét de wacht voor de deur. Gelukkig hoorde de moeder van mijn vriendin me een paar uur later van boven roepen: Ik heb geen koorts meer. Twee maanden later was ik genezen. Medio 1943 werd ik opgepakt door een politieagent, omdat hij dacht dat ik Joods was en ik niet de verplichte J in mijn persoonsbewijs had staan. Hij zette mij een nacht en een morgen in een cel. Het feit dat er geen klink aan de deur zat, heb ik nooit kunnen vergeten. Mijn grootste zorg was dat mijn vader niet wist waar ik bleef. s Morgens werd hij op school gebeld en mocht me ophalen. De agent zei bij mijn vertrek: Je bent ook niet bang uitgevallen! Ik antwoordde: Nee, maar ik vraag me wel af wat u met me gedaan zou hebben als ik toch Joods was geweest. Daarop bleef hij stil. Hoe bent u de Hongerwinter doorgekomen? In de oorlogsjaren kregen we bonnen van familie uit Limburg. Na Dolle Dinsdag was het Zuiden afgesneden en dit merkten wij direct in onze eethoe- Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 7

8 De wereld bestaat uit gevers en nemers veelheden. Begin januari 1945 aten we op een dag maar vijf gortkorrels per persoon. Mijn vader en mijn tweede moeder hielden vol aan vier korrels genoeg te hebben. Op straat zag ik hoe een moeder een korst brood uit de hand van haar kind graaide. Ik zag heel scherp dat de wereld bestaat uit gevers en nemers. Alleen fietste ik op hongertochten langs boerderijen op zoek naar voedsel voor ons gezin. En met mij vele anderen. In de vrieskou lagen mensen tegen de dijk aan te slapen. Er waren stervenden tussen, waarbij ik soms de ogen sloot. In de Hongerwinter werd ik snel volwassen. Samen met een oudere zus maakte ik in januari 1945 een hongertocht. We kwamen uit in Haaften in de Betuwe. We ruilden alles wat we bij ons hadden. Zo volgeladen was fietsen naar huis onmogelijk zodat we twee dagen moesten lopen. Onderweg ontmoetten we een huilend leeftijdsgenootje, die bang was omdat het ná spertijd was. Samen trokken we verder. fietstassen te checken. Enorm geschrokken liepen we door. Eenmaal thuis kreeg mijn vader tranen in zijn ogen toen hij de appels zag. Wat merkte u van verzetsactiviteiten om u heen? Onze buurman werd gezocht na een verzetsactie. Mijn vader zei tegen mijn oudste zus en mij dat deze buurman in de kelder kon onderduiken. Ik bracht daar zijn eten. Wij besloten er verder met niemand over te spreken. Die avond deed de SS een inval. Twee soldaten met geweren met bajonetten prikten door alle kastruimten. Mijn oudere zus begon te huilen toen ze de dekens van haar aftrokken. Mijn vader, mijn oudste zus en ik keken elkaar geen moment aan tijdens de huiszoeking. Niets mocht de onderduiker verraden. Vloekend verlieten de SS-ers ons huis. Voor je eigen veiligheid ga je nu naar een ander adres, want ze komen zeker terug!, zei mijn vader. Opeens hoorden we twee Duitse militairen aankomen. Wij bleven alle drie tegen de dijk aanliggen, maar ze ontdekten ons meteen. Het was al spertijd en we vervoerden ook nog verboden levensmiddelen als olie en melk. Eén aangeschoten soldaat richtte de loop van zijn geweer op ons en riep: Sie werden erschossen! Mijn zus en onze beschermelinge begonnen te huilen, maar ik kon immers niet huilen en keek hem strak aan. De klik van de trekker horend dacht ik: Nu ga ik dood Net op tijd sloeg zijn collega het afgaande geweer in de lucht. Hij zei: Ach Heinrich, es sind nur Mädel! Tot onze opluchting liepen ze verder zonder onze De vriend van mijn oudste zus is in het voorjaar van 1944 opgepakt door de SS in zijn ouderlijk huis. Hij bleek verraden door een Duitse spion in zijn verzetsgroep tijdens het zogenoemde Englandspiel. Toen mijn zus en ik de SS voor zijn huis zagen staan, hebben we nog een aantal mensen kunnen waarschuwen. Op sommige adressen stond de SS en dan fietsten we door. Maar bij enkelen waren we op tijd, onder andere bij pater van Apeldoorn. Mijn zus belde aan bij de pastorie en zei: Zeg tegen pater van Apeldoorn dat de SS eraan komt! Zo konden er nog enkelen op tijd onderduiken. Mijn zus kreeg 8 AANSPRAAK - JUNI 2010

9 een brief van de SS dat haar vriend, in Utrecht berecht, ter dood was veroordeeld. Later ontvingen wij een briefje waarin stond: Ik zit in een trein, die naar Duitsland rijdt. Ik leef nog. In de Hongerwinter piekerden mijn zus en ik over onze vriendjes omdat we lange tijd niets hoorden. Na Dolle Dinsdag was er geen contact meer mogelijk met het Zuiden. Mijn vriend Mat was ondergedoken in Zuid-Nederland, omdat hij niet in Duitsland wilde gaan werken. Om hoop te krijgen gingen we naar een waarzegger. Die vertelde dat de vriend van mijn zus niet dood was. Mijn vriend zou over een breed water zijn gegaan. Achteraf bleek alles te kloppen: Mat had zich gemeld bij de Royal Air Force en was staartschutter geworden. Slechts 3% van deze rear gunners heeft de oorlog overleefd, dus ik had geluk dat hij het overleefde. Bij de vriend van mijn zus bleken tijdens verhoren nagels uitgetrokken te zijn. Met geen woord sprak hij hier ooit over. Kunt u vertellen hoe u de bevrijding hebt ervaren? Depressief van de honger dacht ik vlak voor de bevrijding dat ik nooit meer zou kunnen lachen. Op 5 mei 1945 vroeg mijn vader of ik poolshoogte wilde nemen. We hoorden Engelse radiomuziek en zagen in de verte mensen dansen bij de Bergse plas. Een buurman waarschuwde: Ga niet naar de stad, want de SS is nog bij de Veerhaven aan het vechten! Op 5 mei was in Wageningen wel de capitulatie getekend, maar op sommige plaatsen bleef de SS doorvechten. Pas op 8 mei is in Duitsland de onvoorwaardelijke internationale overgave getekend en durfde iedereen naar de Coolsingel te gaan waar eindeloze rijen Canadese voertuigen juichend zijn binnengehaald. Tot mijn verbazing kon ik nog lachen, sterker nog, ik juichte mee! Hebben de oorlogservaringen uw leven veranderd? Omdat ik een aantal keer bijna dood was geweest, nam ik mij voor mijn tijd en mogelijkheden goed te gebruiken. Ik realiseerde me dat je meer tijd moet vrijmaken voor een ander. Tijdens de oorlog had ik HBS-B en een secretaressediploma gehaald, maar als je de Hongerwinter hebt meegemaakt, dan kun je álles. Mijn hele leven ben ik in de pen geklommen voor anderen en ontdekte al doende vaak de juiste weg om dingen te bewerkstelligen. Zo verzeilde ik via allerlei vrijwilligers- en bestuurswerk in de politiek, eerst voor de KVP, en later werd dat CDA. In mei 1971 werd ik Tweede aquarel van De ruïne van de laurenskerk Kamerlid; van 1977 tot 1982 minister van CRM en later Volksgezondheid in de kabinetten Van Agt. Van 1983 tot 1995 was ik lid van de Raad van State, waarbij ik alle opgedane ervaring kon gebruiken. Wat hebt u als kamerlid en minister gedaan voor verzetsdeelnemers en oorlogsgetroffenen? In 1971 kreeg ik als kamerlid de portefeuille verzetsdeelnemers en oorlogsgetroffenen en was lid van de kamercommissie van Justitie. De toenmalige minister van justitie Van Agt kwam in 1972 met het voorstel tot vrijlating van de Drie van Breda. Hartverscheurende hoorzittingen volgden; de einduitslag is bekend: ze werden niet teruggestuurd. Toch maakte deze emotionele discussie meteen duidelijk dat de beloofde ereschuld in de jaren na de Tweede Wereldoorlog in feite nog moest worden ingevuld. Er was alleen een Verzetspensioenwet geregeld, maar hele groepen getroffenen bleken over het hoofd gezien. Bij de discussies over het ontstaan van de Wuv, de Wiv en de Wubo was ik als kamerlid sterk betrokken. Als minister vond ik het een eer om het Hollandse Paviljoen te openen in Auschwitz. Overlevenden kwamen bij die gelegenheid voor het eerst terug in het kamp dat hen niet klein had gekregen. Ook daar bleek onvergetelijk helder hoezeer Koningin Wilhelmina s woorden: Wij hebben een Ereschuld naar hen, van toepassing zijn tot de laatste getroffene. Interview en foto s: Ellen Lock Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 9

10 In 1944 dwongen de Japanners Indische jongemannen een pro-nippon verklaring te tekenen uit angst dat zij naar de Amerikaanse bevrijders zouden overlopen. Ruim 480 Indische jongeren verzetten zich hiertegen. Voor hun trouw aan Holland werden zij zwaar gestraft met een Japanse internering in de Glodokgevangenis. Cees van Baardewijk was een van deze dappere Indische jongemannen die zelfs onder wrede Japanse lijfstraffen bleef weigeren om zijn Hollandse achtergrond te verloochenen. Trouw aan Holland tot het bittere einde Cees van Baardewijk over het Indisch jongerenverzet en de internering in de Glodokgevangenis Foto: Ellen Lock Indischman Weet u wat een Indischman is? Iemand met een inlandse moeder en een Hollandse vader, zoals ik., vertelt Cees van Baardewijk. Op 13 oktober 1927 ben ik in Soerabaja geboren, al snel verhuisden mijn ouders naar Batavia waar ik ben opgegroeid. Mijn vader kwam uit Gorinchem. Mijn grootvader was een arme schoenlapper. In 1920 zond hij zijn drie zonen naar Nederlands-Indië zodat hij 400 gulden handgeld per zoon kreeg. Zo begon mijn vader als loopjongen bij een grote handelsmaatschappij, de Geo Wehry. Later werd hij vertegenwoordiger in Junghansklokken in de hele Indische Archipel. Op Borneo ontmoette mijn vader in Bandjermasin mijn moeder. Haar vader was naast dorpshoofd ook hoofdcommissaris en schooldirecteur. Mijn moeder beheerste vele talen en werd privésecretaresse bij de Banka-Billiton Maatschappij, een grote tinmaatschappij. Mijn vader had het ambitieuze plan om binnen een paar jaar met zijn gezin naar Zwitserland te emigreren. Hij was een dominante man en duldde geen tegenspraak. Hij gaf altijd af op de inlanders, terwijl hij nota bene zelf met een inlandse was getrouwd. Vaak zei hij tegen mij: Cees, jij bereikt hier niets als Indo-Europeaan! We gaan naar Zwitserland, want daar kun jij arts worden! Hij had een punt, je kon destijds als Indo-Europeaan moeilijk een topbaan krijgen en Nederlandse ambtenaren in dezelfde functie verdienden altijd meer. Als kind tussen twee culturen ervoer ik dagelijks het onderscheid dat in die koloniale samenleving werd gemaakt. Ik was te donker om Hollands en te licht om inlands te zijn. Bezet Via de radio vernam ik van de Japanse aanval op Pearl Harbour op 7 december Pas toen begin maart 1942 de havens van Batavia werden gebombardeerd, kregen wij het idee dat de oorlog dichtbij kwam. Mijn vrienden en ik vonden het geweldig om die bommenwerpers in actie te zien. Mijn moeder en 10 AANSPRAAK - JUNI 2010

11 mijn zus kropen in de schuilkelder die we verplicht in de tuin hadden moeten aanleggen. Japanners met hun merkwaardige tropenpakken met flaphoeden marcheerden door de straten. Het verbaasde ons zeer dat deze kleine Japanners de machtige Hollandse heersers zo snel hadden verslagen. Mijn vader was als vertegenwoordiger altijd op reis. Hij heeft gelukkig niet in het jappenkamp gezeten, want hij stierf ruim een half jaar voor de Japanse bezetting op 11 juni 1941 aan een galoperatie. Mijn moeder werd als inlandse uiteraard niet geïnterneerd. Mijn zus en ik werden ook met rust gelaten. Wel vreesden wij dat mijn zestienjarige zus meegenomen zou worden. Japanse soldaten doorzochten meer dan eens ons huis. Mijn moeder zei: Dit gaat fout! en besloot om naar een betere buurt, Menteng, te verhuizen, waar bijna geen soldaten waren ingekwartierd. Mijn zus Nettie en ik in Holland, tijdens groot verlof van mijn vader in betrapt had het ons allemaal de kop kunnen kosten. Het was streng verboden om een radio in huis te hebben. In die bezettingstijd begon ik met een handeltje in kasten waarin ik een grammofoon met versterker monteerde. Deze muziekkasten vonden gretig aftrek bij de Japanners. Mijn Hollandse vader trouwde mijn inlandse moeder in Met een aantal Indische vrienden verhuisde ik de meubels van Hollandse gezinnen met grote handkarren naar de kampen. Per gezin waren we een dag bezig om hun kasten te verhuizen naar het Tjidengof Kramatkamp. Als dank voor deze hulp kregen we vaak allerlei cadeaus, zoals een vliegenierspet of bijvoorbeeld een zilveren kandelaar en die ruilden we voor voedingsmiddelen. Om rond te komen handelde mijn moeder in kruiden. Wij woonden in een groot huis met veel opslagruimte. Van allerlei bevriende Hollanders kregen we meubels in bewaring die waren volgestopt met dierbare spullen. Dat was natuurlijk ten strengste verboden. Mijn moeder deed eens zo n ladekast open en haalde daar tot haar grote schrik een radio uit. Als een Japanner ons hiermee had Registratie De Japanse bezetter vreesde dat als de Amerikanen op korte termijn zouden landen, de jonge Indo-Europeanen de Amerikanen zouden begeleiden om hun militaire doelen te bereiken. Deze groep Indo-Europeanen, die altijd buiten de kampen was gebleven, vormde een steeds groter militair risico voor de Japanners. Ze zouden immers solidair zijn met de Hollanders en dus ook met de geallieerden. Daarom verplichtten de Japanners alle Indo-Europeanen op een registratiekantoor in Batavia een verklaring te tekenen om zich pro-nippon op te stellen en dus anti-hollands. We werden bijeengeroepen in een registratiekantoor in de wijk Rijswijk, waar we werden toegesproken door Indischman Van den Eeckhout. Het registratiekantoor heette Oeroesan Peranakan, registratie gemengd bloed in het Maleis. Van den Eeckhout zei: Werk met de Jap mee. De Nederlander kijkt toch op jullie bruine huid neer. De Japanner is jullie bevrijder. Opeens sprong één van ons, Erick Soute, op een tafel van bamboe. Hij schreeuwde ons toe: Jongens, we hebben dan wel Indisch bloed, maar ook Hollands bloed. Verloochen je Hollandse bloed nooit! Leve de Koningin! De pro-nippon-jongens mochten na het tekenen van de verklaring meteen naar buiten. Wij anti-nipponstemmers moesten achterblijven om onze persoonlijke gegevens in te vullen. Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 11

12 Eenzame opsluiting Die dag mochten we weer naar huis gaan, maar we hadden wel het vermoeden dat onze anti-nipponverklaring ons niet in dank werd afgenomen. Op 24 september 1944 om 6 uur s ochtends werd ik van mijn bed gelicht door de Japanse militaire politie, de Kempetai. Ze hadden bij een huiszoeking pamfletten die ik rondstrooide onder mijn bed gevonden, maar dat vertelden ze mij op dat moment niet. Ik wist absoluut niet waarom ze mij gevangen namen. Ze wilden waarschijnlijk een voorbeeld stellen. Ik werd meegevoerd naar Sectie 6 in Kramat. Sectie 6 was een groot patriciërshuis waaronder zich cellen bevonden. Daar werd ik de eerste vier weken gevangen gehouden met 10 jonge anti-stemmers in één cel. Mijn moeder had bij de Javaanse gevangeniscommandant Soeria voor elkaar gekregen dat ze ons eten mocht brengen. Mijn moeders Javaanse taal maakte kennelijk indruk op hem. Met drie man tegelijk werden we naar een bak water gebracht om ons te wassen. Door de celmuren kon ik met andere gevangenen spreken. Na een maand kreeg ik eenzame opsluiting. Er was geen daglicht en het dak van de kleine cel liep schuin. Ik sliep op de grond, zonder matras. Mijn etensbord gebruikte ik als hoofdkussen. Je wordt suf van het donker, alle dagen lijken hetzelfde en je weet niets meer. In deze periode vermagerde ik sterk. Verhoor Na drie maanden werd ik overgebracht naar de Politieke Inlichtingendienst (PID) aan het Koningsplein. Twee Kempetai verhoorden mij en gooiden de pamfletten van onder mijn bed op tafel. Met één harde klap in mijn gezicht werd ik bewusteloos tegen de grond geslagen. De hele dag door werd ik ondervraagd en in mijn gezicht en op mijn rug geslagen. Om uur werd ik suf geslagen naar Sectie 6 teruggebracht. We moesten toezien hoe anderen de zogenoemde waterproef ondergingen, waarbij zij vastgebonden op een bed volgegoten werden met water. Vervolgens werden zij op de grond gegooid en sprong een Japanner op hun buik. Deze gruwelijke wreedheden overleefde vrijwel niemand. Anderen moesten lang met een stok in hun knieholte op de grond gehurkt zitten, zodat hun knieschijven eruit sprongen. Hun geschreeuw ging door merg en been. Dit was allemaal pure intimidatie om ons verzet te breken. De Glodokgevangenis Op 25 januari 1945 werden alle Indische jongens uit Sectie 6 in een vrachtwagen naar de Glodokgevangenis gebracht in de benedenstad van Batavia. Het was een oude afgekeurde gevangenis, die de Japanners in gebruik namen. Bij het betreden van het kamp had ik het geluk dat ik een door mijn moeder gemaakte pyjama met een lange broek droeg, waardoor men niet goed zag dat ik sterk vermagerd was. Daarom dachten de Japanners dat ik nog sterk genoeg was om eten te dragen en werd ik als stoker in de corveeploeg geplaatst. Iedere dag moest ik houten blokken met een bijl in vieren splitsen. De hele dag moest ik op een beperkt terrein bij de keuken blijven. Eénmaal per dag moest ik samen met een andere jongen een loodzware ton van 50 kilo met eten van de keuken naar het plein dragen. Ik heb er nog littekens van op mijn schouder en rug. Je mocht niemand spreken, dat kon ook niet want je was voortdurend omgeven door vier bewakers. We sliepen met 8 man in een kleine cel met de corveeploeg, het keukenpersoneel en de stokers. In alle cellen krioelde het van de wandluizen, die voortdurend over je heen kropen. Niemand kon ontsnappen, omdat we als grote Indischmannen teveel opvielen tussen de kleine Javanen. Onderduiken was er niet bij, want een Javaan gaf je ook meteen aan. Het ergste was dat er binnen drie weken al een dode onder ons viel. Hij had te weinig gegeten. Ik kende hem goed. Snel daarna viel er nog een dode. Ze hadden zoveel heimwee dat ze niet meer aten. Hun lijken werden op een kar buiten de poort gezet. Het was afschuwelijk om je medegevangenen te zien verhongeren. In die zeven gruwelijke maanden in de Glodokgevangenis raakten we 70 man kwijt. Alle gevangenen waren sterk vermagerd, iedereen stond op instorten. Alleen op 29 april, de verjaardag van de Japanse keizer, kregen we een uitgebreid feestmaal met gebraden vlees en gebakken garnalen, waardoor sommige jongens zich overaten en stierven aan een maagscheuring. Bevrijd Toen we Amerikaanse gevechtsvliegtuigen over de Glodokgevangenis zagen vliegen kregen we hoop. Het Japanse afweergeschut haalde die vliegtuigen niet. De bewakers deelden onze vreugde niet en schopten ons woedend naar onze cellen. Van de enige vriendelijke bewaker in de gevangenis hoorden we dat het einde van de oorlog naderde. Hij vertelde ons dat de atoombom was gevallen en dat Japan zich zou gaan overgeven. Achteraf bleek de atoombom onze redding. Nog maar tien jaar geleden zijn er Japanse documenten gevonden en wees Amerikaans onderzoek uit dat de Japanners werkelijk van plan waren om ons te executeren. Op 27 augustus 1945 opende de goede bewaker de poorten en waren we 12 AANSPRAAK - JUNI 2010

13 vrij. We werden eerst naar het Halimoenkamp gebracht. In een open bestelwagen wachtte mijn moeder op mij. Zij reed mij met negen jongens naar onze buurt. Het was onveilig op straat omdat inlandse vrijheidsstrijders de Nederlanders uit Nederlands-Indië wilden verdrijven. Twee jongens die we net hadden thuisgebracht in een volksbuurt, werden in hun huis opgewacht en zijn door veertig inlandse jongens aan stukken gesneden. We hoorden dit vreselijke nieuws van onze bedienden. Mijn moeder vond het voor mij in ons huis te onveilig en stuurde me met een vriend naar het vliegveld. Jij blijft voorlopig buiten de stad, want dat gaat hier helemaal fout aflopen!, waarschuwde zij. We meldden ons aan als vliegveldbewakers en verbleven s nachts in tenten aan de rand van het vliegveld. Tot ik in december 1945 alleen met de boot naar Holland ging, bleef ik bij de vliegveldbewaking. Mijn moeder en mijn zuster werden met rust gelaten. Met ons gezin voor onze Cheverolet, ik zit gehurkt. Hollandse betutteling In Holland kwam ik bij een tante in huis om mijn HBS af te maken. Op de eerste dag zei ze: We gaan nu een echte Hollandse jongen van jou maken! Dit schoot mij in het verkeerde keelgat. Het verbaasde mij dat mijn familie zo weinig over Nederlands-Indië wist. Ze dachten dat de huizen op palen stonden. Mijn familie en mijn vrienden op school begrepen mijn Indische cultuur niet. Soms trok ik mij huilend op mijn kamer terug. Er was zo weinig bekend over Nederlands-Indië en over wat wij net hadden meegemaakt. Bovendien kreeg ik verkering met een katholiek meisje en dat was volgens mijn streng gereformeerde tante helemaal uit den boze. Ik trok een denkbeeldig harnas aan en wapende mij tegen de Hollandse betutteling en tegen de discriminerende opmerkingen. Ik ben nog een aantal keren met mijn Hollandse vrouw teruggeweest naar Indonesië en in de bergdorpjes herken ik de sfeer van vroeger nog. Ik zie de adat, het gewoonterecht en de omgangsvormen, dan weer terug en voel me senang! Ik spreek de taal en voel me als het ware even terug in de tijd. Alleen in die bergen valt het harnas van me af. Wet Indisch Verzet In 1984 heeft Erick Soute zoveel mogelijk Indische jongemannen van de Glodokgevangenis aangeschreven en de eerste reünie georganiseerd in Amersfoort. Het weerzien was fantastisch. We zijn Holland trouw gebleven tot het bittere einde. Ongeveer zeventig jongens hebben die keuze met hun dood moeten bekopen en die herdenken we bij onze jaarlijkse reünie in Bronbeek. De vriendschappen met die Indische verzetsstrijders betekenen veel voor mij en gaven mij al die jaren hoop om door te gaan! Niemand van ons had destijds een andere keuze kunnen maken. Je was half-hollands en half-inlands en je wilde geen van beide verloochenen. Als ik de Japanse vlag zie, krijg ik nog steeds koude rillingen. Die vlag haat ik vanuit de grond van mijn hart! De Nederlandse overheid heeft ons lange tijd niet erkend als verzetsstrijders. In 1983 kregen wij van het ministerie een brief dat de Verzetsherdenkings-kruizen op waren en niet meer bijgemaakt zouden worden voor ons. We hebben zelf een Glodok-Herdenkingskruis laten vervaardigen. Veel Glodokjongens zeiden: Soedah wat betekent Laat maar! Ik kon dat niet. Ik heb Prins Bernhard namens onze groep een brief geschreven met het verzoek om erkenning. Hij was een man naar mijn hart en de prins schreef ons een keurige brief terug. Het was te zot voor woorden dat we niet werden erkend. Met twee andere Glodokjongens streed ik voor erkenning bij de Buitengewone Pensioenraad, de Centrale Raad van Beroep en de Nationale ombudsman. Je moest oorlogsgerelateerde lichamelijke of geestelijke klachten hebben om in aanmerking te komen voor een Indisch Verzetspensioen, waardoor slechts weinig Glodokjongens er recht op hadden. Die Jappen hebben mijn rug kapotgeslagen. Uiteindelijk zijn we na onze jarenlange strijd erkend door de Wet Indisch Verzet, omdat we ons in de Tweede Wereldoorlog gedurende langere tijd bleven verzetten tegen de Japanse bezetter en trouw gebleven zijn aan Holland. Interview: Ellen Lock Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 13

14 Ik ben nog lang niet uitgeraasd over die oorlog Foto: Ellen Lock Beeldend kunstenaar Ralph Prins vertelt zijn oorlogsgeschiedenis en praat over zijn bekendste oorlogsmonument, het Nationaal Monument Westerbork. Kunstenaar Op 3 mei 1926 ben ik geboren in een Joodse familie in Amsterdam. Ik bleef enig kind en mijn ouders zijn gescheiden toen ik anderhalf jaar was. Zij bleven goed met elkaar omgaan. Mijn vader nam mij iedere woensdag mee naar musea en speelde veel intelligentiespelletjes met mij. Als ik zijn vragen foutloos beantwoordde, mocht ik zeggen wat we die dag gingen doen. Het liefst ging ik met hem naar Artis. Mijn moeder was directrice in een tehuis voor moeilijk opvoedbare Joodse meisjes in Santpoort. Ze behandelde de meisjes met respect en als vriendinnen. Het bijzondere van het tehuis was, dat het geen gesloten instelling was; je kon er vrij in en uit gaan. Haar visie op deze zorg baarde opzien in binnen- en buitenland. Als kind verbleef ik vaak bij mijn moeder in Santpoort. Mijn oma woonde bij ons in huis en zorgde voor ons. Op jonge leeftijd wilde ik kinderpsychiater worden, maar al gauw werd ik vanwege mijn creativiteit door anderen opgemerkt als kunstenaar in spé. Toen de Tweede Wereldoorlog begon, was ik veertien en woonde in bij het bevriende gezin van Joseph Gompers, een schrijver en dichter, omdat dit voor mij dichter bij school was. Zijn zoon Philip zat een paar klassen hoger dan ik op het Amsterdamse Barlaeus Gymnasium. Mijn vriend en pleegbroer Philip is later in Mauthausen vermoord en ik moet nog vaak aan deze talentvolle jongen denken. Een zondagskind De oprichting van het Joods Lyceum in 1941 was een direct gevolg van de Duitse bezettingspolitiek. Joodse leerlingen van openbare middelbare scholen in Amsterdam, waar de meeste Joodse kinderen op zaten, werden van hun scholen verwijderd en mochten nog slechts onderwijs volgen aan het Joods Lyceum. Daar raakte ik bevriend met Juultje Ketellapper en we waren onafscheidelijk. Zo ging ik met Juultje mee naar het verjaardagsfeestje van Anne Frank. Het was puur platonisch met Juultje. In het Anne Frankmuseum ligt Juultje s poëziealbum, waar Anne ook in heeft geschreven: Vergeet mij niet. Met pijn in mijn hart heb ik later een gedenkteken voor de slachtoffers van die school gemaakt. In 1943 liepen onze klassen leeg vanwege de vele razzia s op Joden in Amsterdam. Joden werden op lijsten geplaatst en opgeroepen voor zogenoemde 14 AANSPRAAK - JUNI 2010

15 werkkampen in Duitsland. Iedereen probeerde zijn eigen hachje te redden. Mijn vader schudde me wakker toen hij vertelde wat er gebeurde met Joden in Duitsland. Ik dacht: Hoe kan ik mijn overlevingskansen vergroten? Misschien zou ik als huisschilder een kans hebben om te overleven, want in Duitsland hadden ze vast schilders nodig voor al die barakken. Met een mapje tekeningen onder mijn arm ging ik naar de afspraak op de Joodse Ambachtsschool om toegelaten te worden tot de opleiding Huisschilder. Ze vonden mij zo goed dat ik meteen het eerste jaar mocht overslaan. Mijn moeder was verbaasd en riep uit dat ik altijd al een zondagskind was geweest. Voor het eerst van mijn leven kreeg ik een kwast in mijn hand en er was een magische klik. Mijn tekenlerares wilde niet geloven dat ik nooit eerder letters had getekend. Ik was 17 toen ik daar was aangenomen en met rode oortjes mijn eerste naaktmodel moest tekenen. De Barneveldgroep In december 1942 kwam mijn moeder vanwege de bijzondere zorgmethode die zij hanteerde in haar tehuis met haar gezin in aanmerking voor het zogenoemde Plan Frederiks. Karel Johannes Frederiks, de Nederlandse secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken, was in 1941 benaderd door vijf bevriende Joden die bang waren voor de antisemitische politiek van Hitler. Frederiks probeerde Jo- den, die een specifieke maatschappelijke waarde hadden, zo lang mogelijk uit de kampen te houden. Zijn plan om deze mensen eerst in drie huizen in Gelderland te interneren werd tijdelijk goedgekeurd door de Duitse bezetter. Vanwege haar functie werden mijn moeder, mijn oma en ik geplaatst in de zogenoemde Barneveldgroep. Op 31 maart 1943 werden wij geïnterneerd in het huis De Biezen in Barneveld. Het was weliswaar een vrijwillige internering, maar de keuze was óf gevangen in dit huis óf deportatie naar Westerbork. We mochten het huis niet uit zonder ster en we mochten niet van het terrein af. We zaten hier met meerdere families gevangen. Voor ons was dit een bijzondere We spraken niet over de oorlog en niet over de trein naar Auschwitz tijd, want mijn moeder ontmoette er haar nieuwe vriend die vanaf dat moment bij ons bleef. Met toestemming van de commandant mocht ik er mijn studie vervolgen. Dagelijks kreeg ik privéles van een inspirerende docent, Hans van der Waal. In die tijd, toen de academische wereld er nog geen oog voor had, erkende hij fotografie al als kunstvorm. We spraken niet over de oorlog en niet over de trein naar Auschwitz. We probeerden allemaal door te leven alsof de oorlog er niet was en alsof er geen dreiging van deportatie was, maar je voelde iedere dag de spanning. Je leerde leven met de dag, je moest wel. Kamp Westerbork Lange tijd dachten we dat we hier veilig zouden zijn voor deportatie, maar nadat Frederiks was gestorven werden wij op 29 september 1943 met de Barneveldgroep toch naar Westerbork gedeporteerd. Met zware koffers moesten we vanaf het station naar het kamp lopen. In Westerbork ontmoette ik de destijds bekende Nederlandse beeldend kunstenaar Jobs Wertheim. Als achttienjarige jongeman was ik diep onder de indruk van zijn uitstraling en capaciteiten. Hij introduceerde me in zijn kennissenkring. Uit deze bijzondere ontmoetingen putte ik hoop om alle narigheid en vernedering te verdringen. Het gehuil van kinderen bij het wegrijden van de treinen sneed door ieders ziel. Vanwege de bescherming die de Barneveldgroep in eerste instantie had gekregen, hadden we ook in Westerbork meer bewegingsvrijheid dan de andere gevangenen. Van die bewegingsvrijheid maakte ik gebruik door ordonnans te zijn, ik bracht stiekem in mijn laarzen briefjes over en weer voor mensen uit de strafbarak naar mensen die in het kamp gevangen zaten. Wanneer er nieuwe transporten kwamen had ik het er druk mee, want iedereen kende wel iemand in de strafbarakken. De mensen die op transport gingen vonden het prettig om hun naam op hun koffers en rugzakken te hebben, dus heb ik veel namen op koffers geschilderd en daar mensen een plezier mee gedaan. Op foto s van stapels koffers in de media herken ik soms mijn handschrift. Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 15

16 Foto: Ellen Lock Onvermoede energiebronnen Op 4 september 1944 werden we in een veewagen naar Theresienstadt gedeporteerd. De kleinste dingen raakten me het meest. Ik zag bijvoorbeeld hoe een deftige oudere dame in onze wagon niet op de ton haar behoefte wilde doen met iedereen eromheen. Die blik van vernedering op haar gezicht kwam hard bij mij binnen. Je zag dat die mevrouw kapot ging door het onterende. Het was erg dat iemand die zo perfect en ladylike was opgevoed, dit moest ondergaan. Alles wat gebeurde was zo niet te bevatten. In de volgepakte veewagon kon ik nog door een kleine spleet naar buiten kijken. Theresienstadt was één groot nepkamp, het was het modelkamp van Hitler om in een propagandafilm aan het Rode Kruis te laten zien dat alle kampbewoners goed werden behandeld. Deze propagandafilm heette: Hitler schenkt den Juden eine Stadt. Ik heb er met een borsteltje de straten moeten poetsen onder bevel van de kampcommandant. O wee, als er nog een kruimeltje lag. Allemaal kafkaëske onderdelen. De Deense regering eiste in 1943 dat het Rode Kruis er toegang kreeg tot de Deense gevangenen. Mijn pleegbroer Philip heeft nog een kaart naar Holland gestuurd vanuit dit kamp, waarop een stempel stond met de tekst: Auf dem Flug erschossen, dat wil zeggen op de vlucht neergeschoten, de Nazi s deden net alsof je daar kon ontsnappen! Er was geen enkele mogelijkheid om te ontsnappen uit dit zwaar bewaakte concentratiekamp. Als gezin bleven we dicht bij elkaar. Ieder gezin had zijn eigen weg naar rauwe aardappels, hout voor het kacheltje en naar andere middelen om te overleven. Het was in die barakken bitter koud. Er was weinig eten dus iedereen vermagerde sterk en had weinig weerstand. Mensen met een warm hart waren belangrijk in deze situatie. Er zaten kunstenaars, wetenschappers en musici uit alle landen. Velen werden na enige maanden toch op transport gesteld naar het vernietigingskamp Auschwitz. Theresienstadt was geen vernietigingskamp, maar velen stierven van honger, kou en besmettelijke ziekten. Ik probeerde mij in al die ellende te focussen op de positieve dingen van mensen. Je kunt een heleboel kracht putten uit onvermoede energiebronnen. Voor mij was het belangrijk dat ik iedere dag met mijn familie kon praten. Ik kreeg een warm gevoel als ik mijn oma in die barakken aan tafel wat brood zag eten en dan toch een stukje papier neerlegde als placemat. Ik vond het bijzonder dat zij zo verfijnd bleef in die duisternis. De Nazi s konden bepaalde gewoontes niet afpakken. De vrijheid proeven Op een dag ging het gerucht dat je je in een rij kon opstellen omdat kampcommandant Rahm verzoeken om naar Zwitserland te gaan wilde afwegen. We wisten toen nog niet dat vanuit Zwitserland getracht werd om Joodse gevangenen uit Theresienstadt vrij te krijgen in ruil voor goederen, geld of krijgsgevangenen en dat Himmler aan het eind van de oorlog bereid was om een klein aantal gevangenen te ruilen. De enige voorwaarde voor vertrek was dat je de kampcommandant duidelijk moest uitleggen waarom uitgerekend jij zou mogen gaan. In het kamp vertrouwden veel mensen dit niet. Ik vond dit idee zo onvoorstelbaar dat ik in de rij ben gaan staan om te zien wat er zou gebeuren. Medegevangenen vreesden dat het ook wel weer een lijst voor iets heel anders kon zijn. Opeens stond ik voor de kampcommandant die naar mijn reden vroeg. Ik vroeg: Ik wil eerst uw toestemming om met u te praten alsof er geen oorlog is. Hij stemde hierin toe. Wijzend op mijn hart antwoordde ik: Ik weet hier van binnen dat ik ben geboren voor de beeldende kunst. De beste school op dit gebied is de Kunstgewerbeschule in Zürich en daar had ik op gezeten als er geen oorlog was. Hij begon hard te lachen en zei: Ik weet zeker dat er niemand zo n goede reden heeft als jij! Je gaat maar mee naar Zürich en je familie mag ook mee. Ook andere mensen uit de Barneveldgroep zijn op die manier via het Rode Kruis in Zwitserland geruild. Aan de keuze van die commandant heb ik mijn leven te danken. Met bewaking werden we op 5 februari 1945 uit het 16 AANSPRAAK - JUNI 2010

17 kamp op de trein naar Zwitserland gezet. Onze sterren mochten van onze jassen af, onderweg kregen we voor ons doen veel eten en drinken mee, zodat we er wat beter uitzagen wanneer we in Zwitserland aankwamen. Er werd aan de vrouwen zelfs make-up uitgedeeld. Bij de Zwitserse grens stond op 7 februari 1945 de internationale pers ons op het station op te wachten. We kregen schalen met taartjes aangereikt. Met de eerste hap van een tompoes proefde ik de vrijheid! Tegen het einde van de oorlog kwamen steeds meer gevangenen via de dodenmarsen samen in Theresienstadt. Met het oog op de naderende Russische troepen probeerden de SS-ers zoveel mogelijk gevangenen naar de dieper in Duitsland gelegen kampen te brengen. Door de samenvoeging van een groot aantal gevangenen in steeds minder kampen stortten de voorzieningen vrijwel volledig in. Al snel was er een grote uitbraak van tyfus waaraan veel gevangenen overleden. Het kamp werd pas op 8 mei 1945 door de Russen bevrijd. Als je dit alles hebt overleefd, dan blijven de oorlogen van nu een enorme impact op je hebben. Die oorlog houdt niet op in je hoofd. Zodra het gaat over mensen die gevangen zitten, raakt mij dat meteen. De onrust van: Ik moet iets voor die mensen doen, want als wij niet waren geholpen, gaat nooit meer weg. atelier van mij, daar zal ik voor zorgen. Mijn moeder had gelijk gekregen, ik ontmoette in mijn leven altijd de juiste mensen op de juiste tijd. Wotruba regelde via de Nederlandse ambassade in Bern dat ik na de bevrijding op de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag een vrij rooster mocht volgen. Ook toen het vrede was, kreeg ik een atelier van hem met alles wat ik nodig had om van te leven. Hij bracht mij in contact met Vroom en Dreesmann, waar ik etalages en pakpapier voor mocht ontwerpen. Ik werd geheel vrijgelaten. Voor Amnesty International mocht ik affiches maken met typografische kunst: Schrijf ons brieven, al komen ze niet aan, op een dag zullen wij ze lezen. Nationaal Monument Kamp Westerbork Alleen bij het maken van de herdenkingstekens was er altijd veel bemoeienis van anderen. Ik begrijp natuurlijk wel dat het gevoelige materie is. Het was voor mij moeilijk om bij mijn eigen gedachten te blijven en me niet te laten beïnvloeden. Het Nationaal Monument Westerbork was een opdracht die ik van mijn vriend Otto Treumann overnam, omdat hij ziek was. Het werd in 1970 door Koningin Juliana onthuld. Ik wilde juist geen mensen of dieren in dit monument opnemen, want vrome Joden hebben daar moeite mee. Ik heb dit monument precies Foto: Herinneringscentrum Kamp Westerbork Schrijf ons brieven, al komen ze niet aan, op een dag zullen wij ze lezen. Vrijgelaten Al gauw raakte mijn leven in een stroomversnelling. Ik moest een test doen voor de school waar ik zo graag naar toe wilde in Zürich. Via een internationale kunstonderwijs inspectie maakte ik op die school kennis met de Oostenrijkse beeldhouwer Fritz Wotruba. Hij zag mij bezig en vroeg: Heb je wel een atelier? Nee, ik heb niet zoveel nodig, antwoordde ik hem. Hij zei toen: Je krijgt zo gauw mogelijk een kunnen maken zoals het zich het in mijn gedachten aandiende. De zwaar gehavende rails van het monument strekken zich als wanhopige armen uit naar de hemel. Voor mij is kunst maken zeer zeker therapie. Ik kan er gelukkig veel in kwijt en nog steeds, want wat dat betreft ben ik nog lang niet uitgeraasd over die oorlog. Interview: Ellen Lock Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 17

18 Ten toon & te Doen Oranje bitter, Nederland bevrijd! Tentoonstelling en publicatie over vreugde, verdriet en verwarring na de bevrijding 28 april t/m 4 juli De Verdieping van Nederland presenteert de tentoonstelling Oranje bitter, Nederland bevrijd!, in de gezamenlijke expositieruimte van de Koninklijke Bibliotheek (KB) en het Nationaal Archief in Den Haag. Filmbeelden, foto s en diverse documenten geven de bezoeker een contrasterend beeld van deze in het nationaal geheugen zo feestelijke bevrijding. Iedereen kent wel de beelden van de zwaaiende menigte langs de straten. Naast al deze blije gevoelens spelen ook verdriet, verwarring en angst voor afrekening met het verleden een grote rol. Alle Nederlanders die tijdens de oorlog aan de kant van de bezetter staan, worden berecht door speciaal ingestelde tribunalen en bijzondere gerechtshoven. Velen komen in interneringskampen terecht waar de bewaking regelmatig eigen rechter speelt. Aan de hand van uiteenlopende thema s - Vrijheid, Foute keus, Verwoest land, Naar huis, Machtsstrijd en Soldatenvolk - biedt de tentoonstelling inzicht in deze schemerperiode. In de periode net na de bevrijding zijn er veel affiches, rijmprenten en briefkaarten gedrukt, eveneens te zien in de tentoonstelling. Publicatie: Ter gelegenheid van de tentoonstelling is een gelijknamige publicatie verschenen met een bijzondere formule. Unieke historische filmbeelden te zien op de bijgaande DVD vormen het vertrekpunt in ieder hoofdstuk van het boek. Plunderende bevrijders in de Betuwe, wraakacties in Groningen, de intocht van de Canadezen in Amsterdam (in kleur!) en nog veel meer. Zo is de bevrijding van Nederland op de voet te volgen, van september 1944 tot augustus 1945, van Zuid-Limburg tot Sumatra. Oranje bitter, Nederland bevrijd! is te koop bij de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, in de boekhandel en op alle bekende boekensites. ISBN , prijs 14,95. Foto: Fotocollectie Elsevier Meer informatie: zie website: Of lees en schrijf zelf verhalen over de bevrijding op website: Locatie: De expositieruimte De Verdieping van Nederland bevindt zich tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, vlak naast Den Haag CS en is zeven dagen per week gratis toegankelijk.

19 Haags Historisch Museum Oorlog en Bevrijding in 3-D Foto s van Den Haag van verzetsfotograaf Wim Berssenbrugge 5 mei t/m 26 september 2010 Nederland viert dit jaar 65 jaar bevrijding. Om die reden organiseert Het Haags Historisch Museum van 5 mei t/m 26 september 2010 de tentoonstelling Oorlog en Bevrijding in 3-D. Foto s van Den Haag van Wim Berssenbrugge. De foto s van Berssenbrugge ( ) zorgen voor een extra dimensie en geven een nieuwe kijk op de Tweede Wereldoorlog in de Hofstad: in kleur én stereo. Na 65 jaar maken ze de toeschouwer bijna ooggetuige van de oorlogsjaren en de bevrijding. De foto s werden recent ontdekt en zijn nooit eerder getoond. Nederlands grondgebied zijn nooit andere foto s gemaakt. Toch zijn meer dan duizend exemplaren vanuit dichtbevolkt Haags gebied richting Londen afgevuurd. De catastrofale gevolgen van het door verkeerde coördinaten aangestuurde bombardement zijn bekend: een deel van Bezuidenhout werd op 3 maart 1945 weggevaagd, ruim 500 Hagenaars vonden de dood, circa raakten dakloos. Als verzetsfotograaf hield Berssenbrugge zich met zijn verzetsgroep voornamelijk bezig met spionagewerkzaamheden. Zo speelde hij informatie door over de lanceerplaatsen van de V-2 raketten aan de autoriteiten in Londen. De tentoonstelling besteedt aandacht aan deze verzetsactiviteiten. Ook andere, vaak bekende, plekken in Den Haag, werden door Berssenbrugge in kleur vastgelegd: de euforie van de binnentocht van de geallieerden, de voedseldroppings en de verbranding van een complete inventaris van een Haags NSB kantoor. Gelijktijdig verschijnt de publicatie van fotograaf én ontdekker van de foto s Johan Degewij over Wim Berssenbrugge. Foto s: Wim Berssenbrugge / Haags Historisch Museum Spectaculair en uniek is de foto van een lancering van een V-2 raket nabij het Vredespaleis in Den Haag. Van de lancering van dit gevreesde Duitse wapen vanaf Haags Historisch Museum, Korte Vijverberg 7, Den Haag, tel: +31(0) , website: Expositie Groeten uit Amersfoort tot 15 juli 2010 De expositie Groeten uit Amersfoort in het bezoekersgebouw van Kamp Amersfoort is een beeldende weerspiegeling van de ingrijpende belevenissen van een kind in oorlogstijd. Het gaat om de ervaringen van de kunstenaar Kees Aben, die van zijn 4e tot en met zijn 6e jaar traumatische ervaringen opdeed in Amersfoort. Foto: Kees Aben Door middel van beeldende werken probeert Kees Aben deze ervaringen, waaronder ziekte met blijvend letsel, te verwerken. De objecten zijn gemaakt van historisch materiaal, dat de kunstenaar sinds de Tweede Wereldoorlog heeft bewaard. Hier en daar gebruikte hij toevoegingen uit deze tijd om een en ander te kunnen relativeren. Dat resulteerde in verrassende objecten, zoals intrigerende kijkdoosjes, oud speelgoed, naar eigen beleving heringedeelde landkaarten, ingelijste pamfletten en archivalia. Gedenkplaats Kamp Amersfoort, Loes van Overeemlaan 19, 3832 RZ Leusden, tel: , Pensioen- en Uitkeringsraad Magazine 19

20 Soerabaja en overleden 29 mei 1984 te Enschede). Wie heeft Frans en zijn ouders gekend? Alle informatie is welkom: Frank van Oortmerssen, Kapelstraat 6, 5591 HE Heeze, tel: , De redactie stelt cliënten in de gelegenheid een korte advertentie (maximaal 100 woorden) te plaatsen. Hieraan zijn geen kosten verbonden. Ontvangen oproepen kunnen meestal niet direct worden geplaatst, omdat er veel verzoeken binnenkomen. De redactie neemt geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van de oproepen. Alle oproepen zijn te zien op de website van de Raad (www.pur.nl). Herdenkingsreünie Stichting Japanse Vrouwenkampen op woensdag 25 augustus 2010 op het landgoed Bronbeek in Arnhem. Heeft u geen uitnodiging ontvangen, dan kunt u zich aanmelden voor 10 augustus 2010: St. Japanse Vrouwenkampen, Hoflaan 95, 3062 JD Rotterdam, tel: , voor meer informatie: Voor een (digitaal) vervolg op mijn boek De koningin van Plan-Zuid. Geschiedenissen uit de Beethovenstraat (1998) ben ik op zoek naar de vroegere bewoner van Beethovenstraat 114-II, Ruth Katz. Weet u of zij nog in leven is en hoe ik met haar in contact kan komen? Zij is de dochter van Wilhelm Katz en Ida Hess, haar broer heette Paul, alle drie omgekomen in de kampen. Er bestaat een JOKOS-dossier over de familie (Nr. 1888). Reacties svp naar: Frank van Kolfschooten, Beethovenstraat 114-II, 1077 JP Amsterdam, tel: , In 1970 ontdekte ik op de begraafplaats Menteng Pulo te Jakarta de urn van Frans van Oortmerssen. Hij is geboren op 22 september 1921 te Bandjermasin en als KNIL Mlt.Sld Tkl.Inf., stamboom 78221, deel uitmakend van I Inf. Dep. Bandung, op 26 april 1943 te Niihama, Japan in krijgsgevangenkamp overleden. Op een Japanse registratiekaart staat dat hij diende onder kapitein Tielenius Kruithof. Zijn vader heette Roelof van Oortmerssen verbleef in de oorlog in Tambaksari, Soerabaja. Zijn moeder was Georgina, Evelina, Wilhelmina Knollaert (geboren 6 mei 1902 te Ivm de plaatsing van een herinneringsplaquette zijn wij op zoek naar naaste familieleden van Catharina (Kittie) Helmina Koperberg, geboren 27 maart 1892 te Weltevreden (Nederlands Indië), overleden Sobibor 14 mei 1943 en van haar broer Henri (Hans) Koperberg, geboren 15 maart 1890 te Muntok (Nederlands-Indië), overleden 21 september 1964 in Rotterdam, beiden kinderen van Marcus Koperberg ( ), mijnbouwkundig ingenieur op Sumatra, en van Sara Catz ( ). Reacties graag naar: dhr. H. Fontijn, Arnhemse Bovenweg 33/407, 3708 AA Zeist, tel: , Mijn moeder was Ietje Perwata, geboren in Garut, Ned.Indië en overleden in Arnhem. Zij verbleef in haar jeugd regelmatig bij de familie Sittrop. Wie kan mij hierover meer vertellen? Zij had een zuster, Itje/Tjetje, voor mij tante Yta. Zij is in 1908 geboren in Garut. Gehuwd met dhr. Van Rooijen. Zij kregen een zoon en een dochter. Itje/Tjetje is in 1964 overleden en begraven in Indonesië, Garut. Zijn er familieleden van de familie Van Rooijen- Perwata? Mijn moeder s broer heette Enking. Het laatste contact was in 1940 in Gang Kampung Pulo, Meester Cornelis. Wie heeft informatie over mijn familie? Reacties graag naar: F.H.A. Legand, Willem Pijperstraat 19, 6815 AV Arnhem, tel: , Voor een cliënte zoek ik getuigen of getuigenissen van mogelijke dwangarbeid in een matrassenfabriek in Negerilama of Paso(e) tijdens de Japanse bezetting op Ambon. Reacties graag naar: Rijpkema Van der Veen Advocaten, t.a.v. mr. L. Rijpkema, Postbus 1586, 9701 BN Groningen, tel: , rvdv-advocaten.nl Op zoek naar nabestaanden van de heer en mevrouw Gelkopf (hij was kleermaker met een winkel in Nijkerk). Tijdens de oorlog zijn zij samen met hun kinderen Ronnie en Esther ondergedoken bij de heer en mevrouw J.E. Rozendal op F110 in Nijkerkerveen. Ook zijn we op zoek naar (de nabestaanden van) Maurits (Mau), een orthodox- 20 AANSPRAAK - JUNI 2010

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Vragen en opdrachten bij: Anne Frank, haar leven Doe meer met Leeslicht! Bij alle boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hitler wilde eerst kunstenaar worden, maar hij werd afgewezen op de kunstacademie. Hij werd militair en vocht mee in de Eerste Wereldoorlog. Ze verloren. Er

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

MONUMENTEN IN AMSTERDAM

MONUMENTEN IN AMSTERDAM MONUMENTEN IN AMSTERDAM ondek de monumenten in de stad Project van het Amsterdams 4 en 5 mei comité Tijdelijk monument voor actiegroep Dolle Mina uit 2009. Hier tussen de Westermarkt en de Keizersgracht,

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die bij dat hoofdstuk

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 6: voor de opleider (1) Anne Frank in groep 5 en 6

Voor de paboopleider. Werkvorm 6: voor de opleider (1) Anne Frank in groep 5 en 6 Werkvorm 6: voor de opleider (1) Hoe kun je lesgeven over Anne Frank in groep 5 en 6? De bezoekers van het Anne Frank Huis worden steeds jonger. In 2009 kwamen er 13.000 kinderen tussen de 5 en 10 jaar

Nadere informatie

Vrijdag 13 april om 15.00 uur wordt op de begraafplaats aan de Kerkstraat in Waarland het graf van Piet Pater officieel bevestigd als oorlogsgraf.

Vrijdag 13 april om 15.00 uur wordt op de begraafplaats aan de Kerkstraat in Waarland het graf van Piet Pater officieel bevestigd als oorlogsgraf. Bevestiging oorlogsgraf Piet Pater Vrijdag 13 april om 15.00 uur wordt op de begraafplaats aan de Kerkstraat in Waarland het graf van Piet Pater officieel bevestigd als oorlogsgraf. Bij de ingang van de

Nadere informatie

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker klaagde nooit. Hij was te arm om vlees te kopen. Elke

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R L E S B R I E F B O V E N B O U W B A S I S O N D E R W I J S Op de weg van Liesel Aussen L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R Op deze foto zie je

Nadere informatie

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog Wereldoorlogen en Holocaust LES 1 LEVEN IN DE OORLOG JE LEERT wat er in het begin van de Tweede Wereldoorlog gebeurt; wat er verandert in het dagelijks leven van de mensen; wat de mensen doen bij een luchtalarm.

Nadere informatie

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer aisha kindsoldaten Kindsoldaten, ik ruik haat. Dat gebeurt, als je kinderen niet spelen

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag Een van de laatste foto s die van Anne gemaakt is. Het dagboek Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank Wij zijn er heel sterk aan herinnerd dat wij geketende joden zijn, geketend aan één plek, zonder

Nadere informatie

HERDENKING JOODS MONUMENT

HERDENKING JOODS MONUMENT HERDENKING JOODS MONUMENT Op vrijdag 9 maart zullen de leerlingen aanwezig zijn bij de herdenking van het Joods monument op het terrein van voormalig Groot Bronswijk. Tijdens deze herdenking zullen de

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw.

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. EEN MONUMENT Bij het verhaal van Jan Terlouw Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. Opdracht 2 Zet de volgende gebeurtenissen uit het verhaal in de goede volgorde. 1 De soldaat geeft

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua Spreekbeurt Dag Oglaya Doua Ik werd wakker voordat m n wekker afging. Het was de dag van mijn spreekbeurt. Met m n ogen wijd open lag ik in bed, mezelf afvragend waarom ik in hemelsnaam bananen als onderwerp

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

1 Op de vlucht. vluchtelingen. Omdat er in Engeland geen oorlog was. Er is een vliegtuig neergestort op de stad en er zijn een paar bommen gevallen

1 Op de vlucht. vluchtelingen. Omdat er in Engeland geen oorlog was. Er is een vliegtuig neergestort op de stad en er zijn een paar bommen gevallen les 1 Op de vlucht 1 Wanneer speelt het verhaal zich af? Op 10 mei 1940 In de eerste dagen van de oorlog. In het midden van de oorlog Aan het eind van de oorlog 2 Waaruit blijkt dat Vlissingen in het begin

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Bron 1. foto Carla met neefje en tante Carla Veffer is geboren op 23 april 1928. De foto is genomen in 1940. Hoe oud is Carla op deze foto? of.. In februari 1943 komt Carla samen

Nadere informatie

2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog. Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012

2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog. Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012 2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012 Foto zelf gemaakt in herdenkingskamp Westerbork. Carnavalsvakantie 2012 Inhoudsopgave Voorwoord! 2 Ontstaan

Nadere informatie

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 Geachte dames en heren, lieve familie en vrienden, Op 12 april 1945 was ik hier ook. Ik ben Eva Weyl en was toen bijna 10 jaar. Ik herinner mij de bevrijding heel goed;

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Bijbel voor Kinderen presenteert DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

Brandaan Dilemma s groep 8 Mijn Malmberg

Brandaan Dilemma s groep 8 Mijn Malmberg Dilemma s Pag. Inleiding 2 1 Neem je een onderduiker in huis? 3 2 Geef je de vader van je beste vriendin aan? 4 3 Respecteer je de keuze van je zus als dat menslevens in gevaar brengt? 5 4 Vertel je over

Nadere informatie

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser Kom erbij Kom erbij, want ik wil je iets vertellen, het is heel bijzonder, dus luister allemaal. Ik ken honderdduizend prachtige verhalen, maar dit is echt het mooiste van allemaal. Het gaat over twee

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering.

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Toespraak burgemeester K. Tigelaar ter gelegenheid van de dodenherdenking op vrijdag 4 mei 2012 Dames en heren, jongens en meisjes, In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Herinneringen aan

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

-23- Geen medelijden

-23- Geen medelijden -22- Graniet Hoeveel keer was de vrachtwagen al gestopt? Innocent was de tel kwijtgeraakt. Telkens als de truck halt hield, werden er een paar jongens naar binnen geduwd. Maar nu bleef de deur van de laadruimte

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

tje was saai. Haar ouders hadden een caravan, waarmee ze ieder jaar in de zomer naar Frankrijk gingen. Ook voor deze zomer was de camping al

tje was saai. Haar ouders hadden een caravan, waarmee ze ieder jaar in de zomer naar Frankrijk gingen. Ook voor deze zomer was de camping al Hoofdstuk 1 Echt? Saartjes mond viel open van verbazing. Maar dat is supergoed nieuws! Ze sloeg haar armen om haar vriendin heen. Waaah, helemaal te gek. We gaan naar Frankrijk. Zon, zee, strand, leuke

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Dames en heren, jongens en meisjes,

Dames en heren, jongens en meisjes, SPEECH TER GELEGENHEID VAN DE DODENHERDENKING 4 mei 2008 EN DE HERDENKING VAN DE BEVRIJDING OP 5 MEI 2008 Dames en heren, jongens en meisjes, 4 mei, 8 uur, een moment om stil te zijn. twee minuten stilte.

Nadere informatie

EEN MAN DOOR GOD GESTUURD

EEN MAN DOOR GOD GESTUURD Bijbel voor Kinderen presenteert EEN MAN DOOR GOD GESTUURD Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951 Leven in veiligheid Niemand laat zonder reden zijn familie, vrienden en bezittingen achter. Vluchtelingen kunnen niet anders. De situatie in hun eigen land is te gevaarlijk om er te blijven. Ze vluchten

Nadere informatie