Nieuwe maakbaarheid - nieuwe makers. Het ingenieursperspectief A P R I L 2008 N UM M E R 9

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe maakbaarheid - nieuwe makers. Het ingenieursperspectief A P R I L 2008 N UM M E R 9"

Transcriptie

1 Nieuwe maakbaarheid - nieuwe makers Het ingenieursperspectief A P R I L 2008 N UM M E R 9 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE

2 COVER: Hij figureerde al in aangeklede vorm op ons lustrumprogramma: Daidalus. Gemaakt van gerecycled materiaal, voorzien van bewegende onderdelen. Zijn ingenieur, zijn maker, is de uitvinder/kunstenaar Guus Voermans. (Guus exposeert van 17 mei t/m 22 juni, in de Beelden Biënnale Beerse, zie: 3 inhoud Beleid maak je samen Jaap Boonstra, rector van Sioo Colofon Uitgave Sioo Interuniversitair centrum voor organisatie- en veranderkunde Admiraal Helfrichlaan KV Utrecht tel fax Redactie dr. Gerhard A.C. Smid en Saskia J.M. Cortlever-Keus Met medewerking van: mr. Elisabeth van den Hoogen Fotografie August Swietkowiak, Beneden Leeuwen De ingenieur blijft koning van de maakbaarheid Jan Dekker, Maarten Königs en Gerhard Smid over de rol van ingenieurs in de samenleving van nu. De nieuwe maakbaarheid stemt vrolijk Een gesprek van Maarten Königs en Gerhard Smid met Alexander Altena en Bert Klerk van ProRail over doorpak- en doorzettingsmacht. Impressie: Ingenieurs en overheid maken 21 februari: ontmoeting tussen generaties En verder Publicaties van Sioo staf en docenten Sioo staf werkt mee aan Agenda en de agenda nader beschouwd Ontwerp x-hoogte, Tilburg Druk Budde Grafimedia, Utrecht

3 Beleid maak je samen De razendsnelle groei van computertechnologie, beeldtechnologie en netwerktechnologie grijpt in op ons werk en leven. Onze huishoudelijke boodschappen doen we per computer. Zelfsturende stofzuigers en gras- maaiers werken in onze huizen en tuinen. In voedseltechnologie zijn revoluties te verwachten. prof. dr. Jaap J. Boonstra, rector Er zijn hoge verwachtingen van de RFID-chip. Deze chip, met het formaat van een zandkorrel, kan aparte processen aan elkaar koppelen en in een keten plaatsen. We werken steeds makkelijker op afstand door netwerktechnologie en glasvezelkabels. Als ik college geef in Amsterdam, kijken er 800 studenten mee in een zwarte universiteit in Johannesburg, via een webcam. De opwarming van de aarde stelt ons voor grote uitdagingen om technische verbeteringen en oplossingen te bedenken. We bouwen duurzame woonwijken. Zijn ingenieurs opnieuw de makers van onzer tijd? Zijn zij de makers van de toekomst? De overheid laat zich ook niet onbetuigd als het om maken gaat. Denk aan de Betuweroute en een hogesnelheidslijn. Ook hier spelen ingenieurs een belangrijke rol, maar de overheid maakt ook beleid en wetten. Het idee dat je vanuit een centrale overheid een maatschappij kan maken is aan corrosie onderhevig, zo het al niet is weggeroest. Onlangs was ik met een ECM-groep in Zuid-Afrika. We waren uitgenodigd om de begrotingsbesprekingen van een gemeente bij te wonen. Tot mijn grote verrassing was die bespreking in een theater waar 3000 mensen aanwezig waren. De burgemeester liet eerst aan de hand van foto s zien waaraan het belastinggeld het afgelopen jaar was uitgegeven. Een indrukwekkend beeld: nieuwe toiletten, rioleringssystemen, waterzuivering, stromend water, nieuwe wegen, schoolgebouwen, buurthuizen, busstations, straatverlichting. Dat was echt een staaltje van verantwoording afleggen. Daarna presenteerde hij de begroting voor de komende zes jaar. Hij maakte duidelijk hoe het geld aan de gemeenschap zou toekomen en de leefsituatie zou verbeteren. Vervolgens kon iedereen vragen stellen en suggesties doen. Daar maakt de gemeente op een waardige manier gebruik van. Er volgen nog vele bijeenkomsten waarin mensen suggesties kunnen geven. Ook deze bijeenkomsten worden afgesloten met een verantwoording van het gemeentebestuur over de wijze waarop met de suggesties is omgegaan. Deze participatieve democratie stelt onze representatieve democratie, waarin partijen eens in de vier jaar verantwoording afleggen, in een ander licht. Mensen maken samen hun toekomst, met waardigheid en betrokkenheid. Beleid, dat maak je samen. Wat zijn nieuwe manieren van maken en wie zijn de nieuwe makers? Die vraag staat centraal in ons lustrumjaar. In zeven bijeenkomsten verkennen we wie de nieuwe makers zijn. En op het M&O-congres (altijd de laatste vrijdag van juni) onderzoeken we in dertig workshops hoe we onze omgeving kunnen maken. Ik hoop u daar te ontmoeten.

4 Hebben de ingenieurs nog het koninkrijk? En zijn ze nog wel nodig voor de nieuwe maakbaarheid? Gerhard Smid, programmamanager bij Sioo, en Maarten Königs, docent en associé van Sioo, filosoferen erover met ir. Jan Dekker, president van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs (KIVI NIRIA), de Nederlandse beroepsvereniging van en voor ingenieurs, en voormalig hoofddirecteur van TNO.

5 De ingenieur blijft koning van de maakbaarheid Een gesprek met ir. Jan Dekker (KIVI NIRIA) over de rol van ingenieurs, vroeger en nu, door mr. Elisabeth van den Hoogen De vader van Jan Dekker had een gehoorapparaat. Dat was toen nog een grote, altijd piepende kast. Zelf heeft Jan Dekker ook al weer twintig jaar een gehoorapparaat. En in die twintig jaar is dat ding enorm verbeterd. Het is een hele computer geworden die nagenoeg onzichtbaar in mijn oor past. En straks, over een paar jaar, wordt het gewoon een implantaat. Jan Dekker gelooft in de vooruitgang. Ik zou graag driehonderd jaar willen worden, om te zien wat er dan allemaal mogelijk is. Wat is de rol van de huidige ingenieurs? Hoe staat het met hun gezag, zijn zij de koning van de maakbare samenleving? Dat is de vraag van Gerhard en Maarten aan Jan Dekker, de president van KIVI NIRIA, de beroepsvereniging van en voor ingenieurs. Gerhard haalt Harry Lintsen aan, hoogleraar geschiedenis van de techniek aan de technische universiteiten in Eindhoven en in Delft. Harry Lintsen stelt in zijn boek, Techniek in Nederland in de twintigste eeuw, dat tussen 1945 en 1970 de ingenieurs het koninkrijk hadden, dat ze tussen 1970 en 1990 onttroond zijn en dat ze sindsdien zoekende zijn. Is dat zo, zijn de ingenieurs nu dolende onttroonde koningen? vraagt Gerhard. Ik ben geen geleerde en kan natuurlijk niet op tegen Harry Lintsen, maar ik kijk wel over een lange periode. Dus in alle bescheidenheid: ik denk dat de rol van de ingenieur niet is geëindigd, maar wel is veranderd. De start van de industriële revolutie, tussen 1750 en 1800, en de start van de echte kenniseconomie, tussen , dat zijn belangrijke momenten van verandering. En op beide momenten waren ingenieurs nodig. Ook nu zijn volgens Jan Dekker nog steeds ontzettend veel ingenieurs bezig om dingen uit te vinden, nieuwe dingen te construeren. En dan gaat het niet meer over treinen en bruggen. Ja, er worden wel mooiere bruggen en treinen gebouwd, maar dan gaat het om de vervolmaking, het revolutionaire is eraf. De huidige ingenieurs zijn vooral bezig met ICT, internet en media. Men zegt dat we nu zo n beetje op het toppunt zijn van die golf. En de komende tijd gaat het, zo verwacht Jan Dekker, over nano en bio, om het even simpel te zeggen. En op die gebieden, nano en bio, gaan de technische ontwikkelingen door in een gigantisch tempo. Jan Dekker ziet het bij het bedrijf ASML, waar hij als commissaris mag rondlopen. Het is werkelijk heerlijk, wat daar op technisch gebied gebeurt. Er zitten een heleboel ingenieurs te werken aan de verfijning van de chiptechniek. Toen ik daar commissaris werd, nu elf jaar geleden, ging het nog over mu, een miljoenste meter. Nu gaan we naar een nanometer, een miljardste meter! Het gaat echt hard. Ook op bio-gebied: op dat gebied explodeert het gewoon, signaleert Jan Dekker. Boven in het gebouw van KIVI NIRIA studeert de Stichting Toekomstbeeld en Techniek onder andere op de wetenschappelijke ontwikkelingen rond het brein. Zo n studie duurt meestal een paar jaar en na een twee jaar moest een heel stuk van het verhaal herschreven worden, omdat de ontwikkelingen in korte tijd zo snel waren gegaan. Gerhard en Maarten zijn nog niet tevreden. Heeft Harry Lintsen het dan helemaal niet goed geschetst, de rol van de ingenieurs in de twintigste eeuw, die onttroning vooral? Jan Dekker geeft wel een beetje toe: Als je de ingenieur op een beperkte manier ziet, als de bouwer van grote constructies, dan is hun bloeitijd voorbij. Maar nogmaals, er is een nieuwe innovatiegolf gaande. Op gebieden die toen nog niet bestonden. Daar maken ingenieurs een enorme opbloei door, samen met microbiologen, artsen en chemici. Volgens Jan Dekker zijn er straks alleen maar meer ingenieurs nodig en ook meer jongeren die voor techniek kiezen. Vooral als de wereld wil blijven doen wat ze nu doet. Dan zijn er mensen nodig die kunnen kwantificeren. Er moeten ook dingen bedacht worden en uitgerekend, er is wetenschappelijk bèta-werk nodig, maar uiteindelijk moet je de dingen ook gaan maken. En dat laatste is werk voor de ingenieurs. Dat geldt voor grote bruggen, maar dat geldt ook voor die hele kleine implantaatjes die we straks in ons lichaam nodig hebben. Gerhard vraagt zich af of de wereld van de techniek wel aantrekkelijk genoeg is voor jongeren. Zijn drie dochters doen/deden Natuur & Techniek/Gezondheid op het VWO, maar een technische studie volgen zat er niet in, de beroepscultuur lokt hen niet. Volgens Gerhard zitten de technische studies en de bèta-studies niet dik in hun studenten. Is techniek niet uit? Maar Jan Dekker ziet juist PAGINA

6 een groei in het aantal inschrijvingen. Ook doordat instituten en universiteiten inspringen op wat jongeren echt bezighoudt. Vroeger waren onze helden de mensen die grote fabrieken wisten neer te zetten. Nu klinkt dat belachelijk, want die mensen zien wij nu als boefachtige vervuilers. Maar in mijn tijd hadden studenten als ideaal, als ambitie, dat zij de chemische industrie op gingen bouwen. Nu moet de chemische industrie inderdaad moeite doen om mensen te krijgen. Dus is er nu een nieuwe studie bedacht: wolkenkennis. De universiteit speelt hiermee in op de huidige problemen met het milieu en het klimaat en dat werkt. Het trekt veel studenten. Omdat de ambitie bij jongeren nu ook idealistisch is, maar dan anders: ze willen iets aan het milieu doen, want dat is nodig voor dit land. En daarna snappen ze heel goed dat de bèta-stof nodig is om verder te komen. Er blijven ingenieurs nodig, als de wereld wil blijven doen wat ze doet : streven naar meer kennis. Het begrip maakbaarheid kent voornamelijk een politieke uitleg, de overheid die een centrale rol heeft als het gaat om de maakbare samenleving. En Maarten Konigs vraagt zich af of die overheid altijd nodig is. Misschien wel, als je aan de bouwfraude denkt.,,nu noemen we het bouwfraude, die intense samenwerking tussen de bouwwereld en het ministerie in die tijd. Dat moet nu ineens streng gescheiden zijn. En er zijn mensen die zich daarover verbazen, want in die tijd was die intense band namelijk heel normaal en het heeft ook veel innovaties opgeleverd. En nog iets anders. De verhoudingen tussen privaat en publiek zijn flink veranderd de laatste jaren. Het grote wij is uiteengevallen in allemaal kleine wij-tjes. Is dat nadelig voor de maakbaarheid?, vraagt Maarten Königs aan Jan Dekker. Ik betwijfel of er ooit een grote wij is geweest, antwoordt Jan Dekker. Er is immers ook altijd een groot aantal mensen geweest dat zich keert tegen vooruitgang en verandering. Denk aan de Luddieten in de 19e eeuw, die de stoomweefgemalen kapot sloegen, omdat zij tegen de vooruitgang waren. Die gemalen kostten namelijk banen. Dus ik vraag me af of het er ooit geweest is, dat gevoel dat we allemaal hetzelfde willen. Maar na de oorlog was dat gevoel er wel. Een ramp concentreert de geesten. En de Tweede Wereldoorlog was een ramp. Iedereen zei: we moeten om te beginnen toch eten hebben en kleren, dus eerst maar eens even flink aan het werk. Ook een goed voorbeeld is Finland. De ramp was daar het wegvallen van de muur in De halve export van het land, naar Rusland, viel weg en binnen een paar maanden heeft het land nieuwe bedrijfstakken opgezet. Nood leert samenwerken. Gerhard Smid beaamt het: Als je het sociaal-psychologisch uit moet leggen, zou je kunnen zeggen dat zo n rampachtige context zorgt voor groepspolarisatie. Dat zorgt ervoor dat een aantal vragen niet meer gesteld worden, het is uit zichzelf gelegitimeerd. Die huidige rol van de overheid bij de maakbare samenleving die geprivatiseerd en geïndividualiseerd is, hoe ziet Jan Dekker die? De overheid heeft zich in een hoek laten drukken, waardoor het van dé centrale spelers nu één van de spelers is geworden. Maar tegelijkertijd ziet hij dat de overheid zich de laatste vijftig jaar heeft aangepast aan de moderne tijd. De overheid is een veel fijner mechanisme gaan hanteren om de maatschappij te beïnvloeden: met subsidies, vouchers, stichtingen zoals Syntens. De overheid heeft goed in de gaten dat je voor innovatie samenwerking nodig hebt en nieuwe vormen van besturingsmechanismes die aansluiten bij de moderne samenleving. Jan Dekker wijst op het succes van de topinstituten voor fundamenteel onderzoek, opgericht door de toenmalige minister Hans Wijers. Op dit vlak wordt nauwelijks geconcurreerd. Eigenlijk moet dat wel van Europa, maar vooral op het gebied van innovatie staat Europa afwijkingen toe. Omdat iedereen begrijpt dat je voor innovatie ook een soort samenwerking nodig hebt. De nieuwe maakbaarheid zit dus in allianties, waarbij de overheid (slechts) één van de spelers is geworden. En wat bij die maakbaarheid altijd nodig zal zijn, is techniek, gelooft Jan Dekker. Voor het oplossen van problemen is altijd techniek nodig. De problemen van onze maatschappij worden weliswaar deels ook veroorzaakt door techniek, maar voor de oplossingen is evengoed altijd techniek nodig. Er is geen oplossing van een groot probleem in de Alle vooruitgang komt door techniek wereld zonder techniek. En de grote problemen van nu? Dat zijn gezondheid, milieu en vervoer. Armoede en honger hebben we in de Westerse wereld grotendeels opgelost, maar er blijven problemen genoeg, anders is er toch ook niet veel aan, glimlacht Jan Dekker. Hij haalt Frits van Oostrom aan, de huidige president van de KNAW (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen), die hij in een lezing onlangs heeft horen zeggen dat alle vooruitgang door de techniek komt. Jan Dekker: Als je naar de geschiedenis kijkt, is de techniek steeds een breekijzer geweest. En als je maakbaarheid als iets technisch ziet, en ik zie dat zo, dan denk ik dat wij verschrikkelijk ver kunnen komen als mensen. Wat dat betreft is het komisch om terug te denken aan een anekdote over de Amerikaanse baas van het patentbureau, die in 1899 voorstelde om het bureau maar te sluiten. Volgens hem was alles al uitgevonden PAGINA

7 Sioo Publicaties P Publicaties van Sioo staf en docenten De Verandermanagementbox; 20 luister CD s over de veranderkundige kennis in Nederland Jaap Boonstra en 18 andere experts op het gebied van verandermanagement Mainpress, ISBN-13: Verkrijgbaar via vanaf 1 mei, met korting voor Sioo netwerk 194,50 P Veranderdiagnose; de onderstroom van organiseren Rob van Es Kluwer, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 45 P Interveniëren en veranderen; zoeken naar betekenis in interacties Jaap Boonstra en Léon de Caluwé (redactie) Kluwer, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 47,50 P Raadsgriffiers maken geschiedenis; het handwerk van bestuurlijke vernieuwing in gemeenten Gerhard Smid en Vittorio Busato Van Gorcum, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 19,50 P Ondernemen in Allianties Jaap Boonstra (redactie) Kluwer, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 47,50 P Zonder wrijving geen glans; leren samenwerken bij veranderen en innoveren Arienne van Staveren Van Gorcum, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 32,50 P Handbook Dynamics of organizational change and learning Jaap J. Boonstra (ed.) Wiley, ISBN: Voor het Sioo netwerk 94,50 (excl. verzendkosten). Bestellen per mail: P Werken aan Systeeminnovaties; Lessen uit de praktijk John Grin en Arienne van Staveren Van Gorcum, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 27,50 P Interim-management; samenspel in verandering; over de succes- en faalfactoren bij interim-managementtrajecten Eelco van Hout, Gerhard Smid en Yvonne Burger Lemma, ISBN: Verkrijgbaar bij de boekhandel, 44,50 P Beweging in veranderende organisaties; Werken met vragenlijsten voor versterking van veranderingsprocessen. Kilian Bennebroek Gravenhorst Kluwer, ISBN: Voor het Sioo netwerk 20 (excl. verzendkosten). Bestellen per mail: P Professionals opleiden; Over het ontwerpen van competentiegericht vervolgonderwijs voor hoger opgeleiden Gerhard Smid Academic Service, ISBN: Uitsluitend verkrijgbaar bij Sioo, 25,95 (excl. verzendkosten). Bestellen per mail: PAGINA

8 PAGINA De aanleg van de Betuweroute zou nu niet meer lukken.

9 De nieuwe maakbaarheid stemt vrolijk Een gesprek met drs. Bert Klerk, voorzitter Raad van Bestuur, en drs. Alexander van Altena, directeur Bedrijfsstrategie, van ProRail, door mr. Elisabeth van den Hoogen Een pandemonium aan mondigheid en creatie Doorzettingsmacht. Een vreselijk woord, vindt Bert Klerk. Maakbaarheid klinkt vriendelijker, maar een echt sluitend synoniem is het natuurlijk niet. Dus sorry, toch maar even doorzettingsmacht. Had Nederland ooit doorzettingsmacht? En zo ja, hebben Bert Klerk en Alexander van Altena heimwee naar die tijd? Het zijn de vragen van Maarten Königs en Gerhard Smid van Sioo, aan de twee topmannen van ProRail. De Betuweroute, de HSL, de grote projecten vliegen direct over tafel als het gesprek start. Begin jaren negentig was er een kentering, herinnert Alexander van Altena zich. Hij is nu directeur bedrijfsstrategie bij ProRail, maar destijds werkte hij bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Minister May Weggen was bezig met de plannen voor de HSL, de hogesnelheidslijn. Daar werd bewust de procedure belangrijke nationale projecten op van toepassing verklaard, om daarmee doorzettingsmacht te kunnen organiseren. Alleen, toen die macht en die procedure vervolgens ook echt gebruikt gingen worden, sloeg iedereen geheel op tilt. Volgens Alexander van Altena luidde dit het einde in van het tijdperk van de doorzettingsmacht. Bij de HSL keerde het tij: de procedure werd stopgezet en alles werd eerst anderhalf jaar lang onderzocht. Dat leidde tot anderhalve meter aan stukken en uiteindelijk tot nagenoeg dezelfde uitkomst over de route. Maar het was wel het einde van de doorzettingsmacht. Bert Klerk, voorzitter van de Raad van Bestuur van ProRail, betwist dat. Hij ziet de Betuweroute, van recenter datum, als laatste grote project dat nog gelukt is. Dat die überhaupt is aangelegd, door ongeveer het meest kwetsbare deel van onze natie, mag een wonder heten. Dat zou nu niet meer lukken. We zouden nu zeker halverwege zijn gestopt en opnieuw een inspraakronde hebben ingelast vanwege alle protest. In de jaren tachtig werkte Bert Klerk bij het Ministerie van Economische Zaken. Hij vond het een bolwerk van inflexibiliteit. De reactie van de toenmalige directeur-generaal daarop: Dat is maar goed ook, anders was de Afsluitdijk nooit aan de andere kant weer aan land gekomen. En ja, Bert Klerk vindt dat die vanzelfsprekendheid waarmee de Afsluitdijk bijvoorbeeld is aangelegd, nu veel minder is geworden. Zouden we nu PAGINA

10 aan wal zijn gekomen? Of zouden we ergens halverwege zijn gestrand in een evaluatie van het project? Alexander van Altena ontwaart hier een interessant generatieconflict tussen hem en Bert Klerk: Ik zou juist hopen dat dat wel kon, dat we halverwege de procedure rondom de Betuweroute konden besluiten tot inspraak, als het nu zou spelen. Volgens Alexander levert doorzettingsmacht niet altijd de beste ideeën, de meest rationele besluitvorming en de fraaiste praktijken op. Neem de manier waarop in de dertiger jaren het Amsterdamse Bos is aangelegd, met werklozen die jarenlang in de klei moesten ploeteren. Daar begrijpen mijn kinderen niets van. Wat dat betreft is de samenleving veranderd, het is een samenleving vol netwerken, vol countervailing power. Je kunt niet meer zomaar even mededelen dat je Nederland gaat omploegen en dat we dat gaan doorberekenen aan de consumenten. Vroeger, ja, vroeger kon dat dus allemaal wel. Zowel Bert Klerk als Alexander van Altena herinneren zich de brieven van de overheid aan de huishoudens waarin gewoon werd aangekondigd: we gaan over op aardgas, of op de kabel. Centrale beslissingen waren dat, die met een grote vanzelfsprekendheid werden uitgevoerd en ook gewoon werden geaccepteerd. Mijn moeder ging er van uit dat in Den Haag verstandige mensen zaten, die wisten wat goed voor je was. Bert Klerk: Dat is nu niet meer voor te stellen. Dat je in Nederland kon zeggen: we gaan over op aardgas, op 1 april wordt het bij u aangesloten. Toen had je ook nog geen LPF die tot protest opriep en die zei dat er compensatie voor iedereen moest komen. En voordat er een protest kon worden georganiseerd, dat ging toen niet zo snel, was dat gasnet al uitgerold. Nu, in deze tijd, is de informatiedichtheid zo groot, dat zo n nationaal project niet eens meer de kans zal krijgen om zich op zo n snelle manier te ontwikkelen. Hebben jullie heimwee naar die tijd? vraagt Maarten Königs. Als de Afsluitdijk nu werd aangelegd, zouden we dan aan wal zijn gekomen? Of zouden we ergens halverwege zijn gestrand in een evaluatie van het project? Er zijn bij ProRail wel medewerkers die heimwee hebben naar die vanzelfsprekendheid waarmee grote operaties werden uitgevoerd, zegt Bert Klerk. Wij zitten wat dat betreft ook op een kantelpunt. We veranderen momenteel van een aanbodgestuurde naar een vraaggestuurde organisatie en dat is voor sommigen erg wennen. Want ProRail lijkt eigenlijk wel een beetje op een ministerie. In onze organisatie zie je een zelfde soort steilheid en stijfheid. Dat komt doordat wij infrastructuur aanleggen voor vijftig of misschien wel honderd jaar. Alexander van Altena heeft minder heimwee. Want zo slecht is het nu toch ook weer niet gesteld met de huidige maakbaarheid. In deze tijd is er toch ook ontzettend veel IT-netwerk aangelegd, waardoor we nu in een samenleving zitten waarin iedereen ADSL heeft. Er is megalomaan veel geïnvesteerd in infrastructuren, daar zijn hele satellieten voor in de lucht geschoten en kabels in de grond gelegd. Bij die nieuwe maakbaarheid heeft de overheid een andere, minder machtige rol gekregen en dat is maar goed ook, vindt Alexander van Altena. Er is een netwerksysteem ontstaan, dat hoefde niet van bovenaf georganiseerd te worden, het ontstond van nature. De hedendaagse samenleving zit vol countervailing power, die grensoverschrijdend is en kritische vermogens voortbrengt. Soms is dat lastig, erkent hij, die toegenomen mondigheid. De machines hebben het zwoegen vervangen, daardoor kwam er geestkracht vrij en kregen mensen tijd om zich op hun zelfontplooiing te richten. Veel mensen gaan zich nu dus gedragen als de adel en de prinsen van vroeger. Dat leidt tot een pandemonium aan mondigheid, maar ook tot ontzettend veel initiatieven en creatie, tot een nieuwe maakbaarheid dus. Bert Klerk herkent die houding bij zijn kinderen. Het ontzag dat ze hebben voor gezagsdragers is anders geworden. Mijn moeder ging er van uit dat in Den Haag verstandige mensen zaten, die wisten wat goed voor je was. Wij keken vroeger naar de minister, maar mijn kinderen kijken naar de machthebbers die veel dichter bij ze staan, burgemeesters en zo, dat is het niveau waarop zij vinden dat er iets geregeld moet worden. Op macroniveau lijkt maakbaarheid ook amper meer nodig, zegt Alexander van Altena. In Nederland ontbreken volgens hem de grote problemen en daarmee ontbreekt ook de brede consensus over wat nodig is. In Zuid-Afrika is het vrij evident. Vijftig procent is analfabeet, woont in een hut of tent, heeft geen stromend water en geen elektriciteit. Dus iedereen weet daar wat er moet gebeuren. Dat hadden wij na de oorlog ook. Maar nu? Wat zijn nu onze doelen? Zelf denk ik dat vooral het in stand houden van de samenleving nu belangrijk is. Dat is voor mij ook een reden om bij ProRail te willen werken. Al die ordening en PAGINA 10

11 welvaart en veiligheid die we nu hebben: we zijn er altijd maar heel dichtbij dat we dat weer kwijtraken. We moeten niet onderschatten hoe dichtbij dat is. Maarten Königs: Waar kunnen we dat dan aan kwijtraken? Alexander van Altena: Aan chaos. Die ontregelende werking is altijd dichtbij. Kijk naar het Kenia van nog maar een paar maanden terug. Kijk naar Joegoslavië. De wereld is zo complex geworden en de rijkdom is zo groot, je kan als overheid heel veel kwaad doen. Je kan misschien niet zo heel veel goed meer doen, als het gaat om doorpakmacht, maar je kan wel ontzettend veel kwaad doen. Dus zorgen dat het water blijft stromen, dat er elektriciteit is, dat er eten is, dat scholen blijven draaien, dat is iets waar je aan Al die ordening en welvaart en veiligheid die we nu hebben: we zijn er altijd maar heel dichtbij dat we dat weer kwijtraken. We moeten niet onderschatten hoe dichtbij dat is. moet blijven werken. En hoe doe je dat? Alle macht terugbrengen naar de overheid vinden we onwenselijk, maar denken dat alles vanzelf goed gaat, dat is ook niet waar. Bert Klerk gelooft dat het zo n vaart niet zal lopen, met misbruik van macht. Het systeem, al die netwerkjes, corrigeert misbruik van macht uiteindelijk wel. Al is het natuurlijk wel de vraag wanneer. Het kan zomaar eens ernstig een tijdje uit de hand lopen. De periode van de opkomst van de LPF was wat dat betreft een interessante tijd. Misbruik van macht leek hier op de loer te liggen. Bert Klerk: Toenmalig minister Heinsbroek richtte zich eerst op de vloerbedekking in zijn kamer. President Sarkozy van Frankrijk richt zich eerst op zijn liefdesleven. Daar hebben we dan nog niet zoveel last van. Tot het moment waarop ze aan de staatszaken beginnen.. Maar in de tussentijd hebben wij alweer heel wat georganiseerd aan countervailing power, om alles weer in goede banen te leiden, om bij te sturen en te corrigeren. En al waren de twee heren bezorgd toen de LPF opkwam, het gaf ze ook voordelen. Alexander van Altena: Zorgen dat de boel het blijft doen, dat is ons werk hier bij ProRail. En de periode van de LPF hebben wij kunnen gebruiken om die conservatieve notie van ons op de agenda te zetten: houwen voor bouwen, plat gezegd. Onderhoud, onderhoud, onderhoud, dat hebben we overal gedaan. Ook de plannen tegen vandalisme op het spoor konden we vanwege het populisme van de LPF eindelijk uitrollen. Maar eerlijk is eerlijk, een jaar LPF was mooi, genoeg is genoeg, lacht Alexander van Altena. Gerhard Smid verhaalt over de goudlijn in Suriname, tussen Paramaribo en Dam. Aangelegd door ingenieur Lely (dezelfde als die van de Afsluitdijk!). De spoorlijn verbond Paramaribo met de goudvelden. Toch heette het goudlijntje niet alleen daarom zo. Gerhard Smid: De gedachte was toen dat je rijk was als je een spoorlijn had. Rijk, in twee opzichten: je hebt rijkdom en je bent dan een natie. Dat idee was verbonden met het hebben van spoorlijnen. Gerhard Smid zet daarom vraagtekens bij het (mogelijk) privatiseren van het spoor. Het is iets psychologisch, het heeft te maken met de identiteit van een natie. Dus privatiseren, no way! Maar Bert Klerk herinnert Gerhard Smid er dan graag even aan dat de spoorlijnen in het verleden ook privaat gefinancierd werden. En als er nu delen van het spoor zijn die rendabel zijn, dan vinden wij dat je die privaat kunt financieren. Het is dan toch interessant dat een groot deel van de natie daar ernstig van in de war raakt. Terwijl je ook kunt zeggen, met het oog op de geschiedenis: de cirkel is rond. Alexander van Altena meent dat het een kwestie van gewenning is en van generaties. De jonge mensen die hier komen werken, kunnen zich niet voorstellen dat de Postbank ooit een onderdeel van het ministerie van Verkeer en Waterstaat was. Bert Klerk: Ja, en als je kijkt naar Corus, onze hoogovens. We hebben ons zo druk gemaakt over de overname door British Steel. Maar als je ziet hoe hard de ontwikkelingen zijn gegaan, lijkt het erop dat we een belachelijke discussie hebben gevoerd. De ontwikkelingen gaan snel, ook met privatiseringen. En de discussie tussen Alexander van Altena, Bert Klerk, Maarten Königs en Gerhard Smid over de mogelijke teloorgang van de maakbaarheid, is misschien nu al een oefening in nostalgie. Alexander van Altena. Ik denk dat de huidige jongeren wel eens zenuwachtig kunnen worden van de gedachte aan een kleine groep mensen met veel macht die vanuit een centraal punt bepaalt wat er met het land gebeurt. Je kunt nu domweg niet meer van bovenaf zeggen: dit is goed voor de samenleving. Dat wordt niet automatisch geaccepteerd. En ik word daar wel vrolijk van. Ik hoop ook dat onze kinderen zich straks voldoende ontwikkeld hebben om zich te kunnen verzetten tegen zoveel macht en vooral als die ook nog eens misbruikt wordt. PAGINA 11

12 28 februari wederopbouw; ingenieurs en overheid maken 1958 T 1968 T Alles was gericht op productiviteit. De technologie was onder controle; de mens was het probleem T Maakbaarheid: Je kunt er niet met en niet zonder Geen ruis T Al met al een leerzame dag voor een commerciële economiestudent T Als adviseur ontwikkel je je methodische handelen. Daarmee ga je als een minstreel langs de kastelen

13 Op 28 februari vond een historische ontmoeting plaats in hartje Utrecht. Tijdens de eerste lustrumbijeenkomst keken oude bekenden en aanstormend talent naar de moderne tijden van toen. T De bijeenkomst waarin de ontmoeting tussen traditionele ingenieurs bewapend met stopwatch en de jongere generatie centraal stond, werd gedomineerd door oud, maar de wijze woorden van oud wisten de jongere generatie te raken T Je moet niet de pretentie hebben dat je alle vraagstukken aankan T Je moet het zien als Picasso, die heeft eerst gewoon geschilderd, daarna kwam zijn eigen stijl T Adviseurs die drie tot zes maanden komen zijn weggegooid geld voor echte verandering. Ik ben 40 jaar als externe bij de belastingdienst geweest en heb hooguit twee veranderingen begeleid T Leren om bestaande patronen en gewoontes te doorbreken vraagt veel tijd. Het vraagt werkelijke interesse, de relatie aangaan en aan de verstandhouding werken T Efficiency is bepaald geen voltooid verleden tijd T Als je geen dominante coalities vindt, kun je beter weggaan als adviseur PAGINA 13

14 Agenda DE AGENDA NADER mei Bijeenkomst redactiegroep boek Onderzoekende professionaliteit 13 mei Boekenmiddag rond het boek Veranderdiagnose, van Rob van Es* 14 mei Welkom bij Sioo avond Start BO-module Werken met groepen (42) 19 mei Start BO-module Organisatiekunde (3) 22 mei Start BO-module Inzicht in bedrijfskunde (12) Redactiegroep boek Onderzoekende professionaliteit 23 mei Start Workshop Spannende werkconferenties (7)* 29 mei Lustrumbijeenkomst: Internet maakt ( )* 30 mei Bijeenkomst VOC (Veranderen van Organisatie)* 2 juni Kenniscentrum ICT 16 juni Start In de wind 8 Start Interim-Management & Organisatieverandering (10) 18 juni Masterdiploma s voor Executive Change Management* Masterdiploma s voor Arbeids- & Organisatiekunde* 27 juni M&O congres: Nieuwe maakbaarheid, nieuwe makers* 2 juli Summerschool voor hoogleraren en promovendi* In september Start Werkatelier Alliantiemanagement Sturen van Veranderingen in Organisaties (64) 1 september Start kerntraject Basisopleiding voor Organisatieprofessionals (96) Sioo 50 jaar Lustrumbijeenkomsten > 29 mei; Internet Maakt ( ) Op basis van het concept van het populaire programma Holland Sport (Van Nieuwkerk & De Jong) kijkt u terug op memorabele gebeurtenissen in de wereld van automatisering en internet. Toppers uit de internetwereld vertonen hun kunsten. U spreekt met makers uit de praktijk, die met vallen en opstaan de wereld hebben veroverd en nog steeds de bewoners uit de hele wereld met elkaar verbinden. > 27 juni; M&O Congres: Nieuwe maakbaarheid, nieuwe makers Het jaarlijkse M&O congres gaat over het Sioo lustrumthema: de maakbaarheid en makers van organisaties en bestuurbaarheid, van veranderingen, van ondernemerschap en leiderschap, van producten, van politiek en bestuur, van maatschappelijke innovaties en van cultuur en samenleving. Meer informatie? Sioo staf werkt mee aan T Top-collegereeks Verandermanagement, van het Management Studiecentrum, 14 april T Programme Dynamics of Organizational Change and Learning in Organizational Networks, Esade Business School, Barcelona, mei T Congres Succesvol Veranderen ; De Verandermanagementbox, Elsevier Congressen, 11 juni T Master of Communication, van Euroforum, 18 juni T M&O congres Nieuwe maakbaarheid, nieuwe makers, 27 juni T Summerschool met hoogleraren en promovendi: over managementwetenschappen en de bedrijfs-, organisatie-, verander- en advieskunde, 2-4 juli T 68th Annual Meeting of the Academy of Management in Anaheim, California, 8-13 augustus >>>> PAGINA 14

15 BESCHOUWD 3 september Start BO-module Professioneel sturen van veranderprojecten (4) > 25 september; Markt maakt! ( ) In deze bijeenkomst belicht een vooraanstaand econoom de machten en krachten van geld. U onderzoekt wat de effecten van marktwerking op alle spelers in het zorgsysteem zijn als de overheid stuurt en de markt uitvoert. Moet markt maakt meer of moet markt maakt minder? > 27 november; Samen maken we verschil ( ) Tijdens de laatste lustrumbijeenkomst maken we samen in het hier en nu verschil. Met talentvolle twintigers verkennen we met multimediale en multiculturele methoden de uitdagingen van deze tijd. Meer informatie? Start BO-module Intern adviseren (10) 4 september Start BO-module Diagnosticeren als ambacht (7) 5 september Presentatie boek Veranderen van Organisatiecultuur* 9 september Start BO-module Persoonlijk optreden (39) 15 september Welkom bij Sioo avond 25 september Lustrumbijeenkomst: Markt maakt! ( ) 26 september Bijeenkomst VOC (Veranderen van Organisatiecultuur)* 3 oktober Start leergang Lokaal leiderschap (7) 6 oktober Start BO-module Advieswerk strategisch bekeken (5) 10 oktober Start masteropleiding Advanced Change Methodologies (5) 14 oktober Workshop rond het boek Veranderen van Organisatiecultuur* 24 oktober Lustrumbijeenkomst voor genodigden: We maken samen feest 27 oktober Start BO-module Organisatieverandering (35) 28 oktober Start BO-module Organisatiekunde (4) 3 november Start BO-module Coaching (10) Start kerntraject Basisopleiding voor Organisatieprofessionals (97) 13 november Welkom bij Sioo avond 19 november Start masteropleiding Executive Change Management (9) 20 november Ernst Hijmanslezing Start BO-module Inzicht in bedrijfskunde (12) 24 november Start BO-module Persoonlijk optreden (40) 27 november Lustrumbijeenkomst: Samen maken we verschil ( )* * Over deze activiteiten vindt u meer informatie in de toelichting op de agenda. >> T Duale Driehoek, 11 september T European Leadership Programme, van de Esade Business School, Barcelona, Case Western University, Ohio en Sioo, Utrecht, september T Collegereeks Veranderkunde, van Elsevier, 30 september T Programma Inspireren tot veranderen van de Vlerick Leuven Gent Management School, 7 november T Rubriek Linksom Rechtsom in Management en Consulting T Artikel in Platform (SDU) over communicatie als organisatieverandering T Artikel in Opleiding & Ontwikkeling over leren innoveren T Artikel in M&O over de noodzaak en lastigheid van grensoverschrijdend samenwerken PAGINA 15

16 agenda vervolg >> > Sioo s Onderzoeksplatform Sinds een aantal jaren komt het Sioo Onderzoeksplatform vier maal per jaar bijeen; tal van professionals die zelf werken aan (promotie)onderzoek en die er plezier in hebben om elkaar te ondersteunen. In een goede balans van halen en brengen bespreken we elkaars onderzoekswerk. >>> Meer informatie? Dr. Gerhard Smid of prof. > dr. Jaap Boonstra, tel of / Spannende werkconferenties ontwerpen en leiden Werkconferenties zijn inmiddels zo ingeburgerd dat enig gevaar voor conferentiemoeheid dreigt. Voor een adviseur valt het niet mee zijn klanten te blijven verrassen met originele ontwerpen en werkvormen. In deze workshop gaat u aan de slag met een aanpak die leidt naar een spannende en inspirerende werkconferentie die een spa dieper gaat of stap verder gaat. >>> Meer informatie? > Veranderen van Organisatie Cultuur (V.O.C.) De bijeenkomsten van het V.O.C., een platform, waaraan (oud-)deelnemers en docenten van Sioo meedoen, hebben geresulteerd in het boek Veranderen van Organisatiecultuur. De presentatie van dit boek is op 5 september, om uur in Museum De Cruquius in Heemstede. Op dinsdag 14 oktober (16.00 tot uur) is er op Sioo een workshop naar aanleiding van het boek. >>> Meer informatie? Dr. Rob van Es, > Summerschool voor hoogleraren en promovendi Eind 2007 onderzocht een groep hoogleraren uit Nederlandse universiteiten hoe zij de krachten kunnen bundelen op het gebied van onderwijs en onderzoek in managementwetenschappen en de bedrijfs-, organisatie-, verander- en advieskunde. Dit initiatief leidt tot een Summerschool op 2, 3 en 4 juli waar hoogleraren en hun promovendi inhoudelijke inspiraties uitwisselen, onderzoeksmethodieken uitdiepen en de mogelijkheid van samenwerking voor het begeleiden van praktijkpromovendi bezien. >>> Meer informatie? Dr. Gerhard Smid, tel of > Boekenmiddag Op 13 mei (van uur) organiseren we een middag rond het nieuwe boek van Rob van Es: Veranderdiagnose. De onderstroom van organiseren. Na een gesproken recensie door Gertjan de Groot gaat u aan de slag met vragen waarin de samenhang tussen diagnose en interventie aan de orde is. >>> Meer informatie? Neem contact op met Marcia Lindeman, of > Masterdiploma s voor deelnemers aan ECM en A&O In juni van dit jaar ontvangen deelnemers van de masterprogramma s Executive Change Management (ECM) en Arbeids- & Organisatiekunde (A&O) hun masterdiploma. Wilt u een diploma-uitreiking bijwonen, dan bent u van harte welkom. >>> Aanmelden? Saskia J.M. Cortlever-Keus, tel , Nota bene: De meest actuele informatie (waaronder startdata) treft u aan op de Sioo website: Ontvangen niet meer ontvangen Met Change en de Sioo e-brief willen wij deelnemers, docenten en overige relaties van Sioo graag op de hoogte houden van ontwikkelingen op het vakgebied van organiseren, veranderen, vernieuwen, adviseren en leren. Ontvangt u Change of de e-brief nog niet automatisch en wilt u wel op de verzendlijst, dan kunt u zich aanmelden via de website: sioo.nl/change, respectievelijk sioo.nl/e-brief. Daar vindt u tevens de mogelijkheid om Change aan een van uw relaties toe te sturen. Als u niet langer geïnteresseerd bent in informatie, dan kunt u dat kenbaar maken door ons een mailtje sturen. Wij halen uw naam dan van de verzendlijst. PAGINA 16

Innoveren en slimmer organiseren

Innoveren en slimmer organiseren Innoveren en slimmer organiseren SMZ Kennis en Innovatiebeurs 24 januari 2014 Prof. dr. Jaap Boonstra Inspiraties delen Verbeelding (en lef) Innovatiespots Samen innoveren Grenzeloos innoveren A 3 I =

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht

Veranderen als avontuurlijke tocht Wie op reis gaat, moet eerst gaan zitten Veranderen als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op

Nadere informatie

Innoveren als avontuurlijke tocht

Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op kracht komen

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht. PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013

Veranderen als avontuurlijke tocht. PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013 Veranderen als avontuurlijke tocht PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013 Opbouw Veranderen als avontuurlijke tocht Wat is er gaande in de wereld om ons heen Zijnswaarde en publieke waarde PBLQ Professionele

Nadere informatie

COLLEGEREEKS BOEKEN DIE SPREKEN! 10 mei Rob de Wilde

COLLEGEREEKS BOEKEN DIE SPREKEN! 10 mei Rob de Wilde COLLEGEREEKS BOEKEN DIE SPREKEN! 10 mei Rob de Wilde Boeken die spreken! Op 10 mei 2012 zal Rob de Wilde de tweede lezing van de collegereeks 2012 geven! Rob de Wilde is een gedreven en vanuit heldere

Nadere informatie

JUNI 2009 NUMMER 12 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE NIEUWSGIERIGHEID

JUNI 2009 NUMMER 12 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE NIEUWSGIERIGHEID JUNI 2009 NUMMER 12 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE NIEUWSGIERIGHEID COVER: Zowel Roland van der Vorst als Joost Dankers vinden dat er mooie, zinvolle, maar ook donkere kanten

Nadere informatie

Ik ben rustiger geworden en haal meer resultaten

Ik ben rustiger geworden en haal meer resultaten Leergang Veranderen en Organiseren in gemeenten Ik ben rustiger geworden en haal meer resultaten Tekst: Rieke Veurink / Fotografie: Kees Winkelman Hoe bied ik ontwikkelingen in en buiten mijn organisatie

Nadere informatie

Regie 3.0. een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen.

Regie 3.0. een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen. Regie 3.0 een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen. Regie 3.0 een stap verder... Een serie masterclasses

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Center for Organisation Development in Hospitals

Center for Organisation Development in Hospitals instituut Beleid & Management Gezondheidszorg Center for Organisation Development in Hospitals Het Center for Organisation Development in Hospitals is een samenwerkingsverband van het instituut Beleid

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Creatieve projecten uit de diaconale praktijk

Creatieve projecten uit de diaconale praktijk Het bruist! Creatieve projecten uit de diaconale praktijk Voorjaarsconferentie 18 april 2013 Organisatie Vereniging Beraad Grote Steden in de Protestantse Kerk in Nederland Prof. Dr. G. van der Leeuw Stichting

Nadere informatie

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O)

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O) INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE Newtonlaan 209 3584 BH Utrecht Tel. 030-291 30 00 fax 030-291 30 13 email sioo@sioo.nl web www.sioo.nl Professionalisering en Positionering

Nadere informatie

INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE. Geld en waarde

INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE. Geld en waarde INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE Geld en waarde n o v e m b e r 2007 NUMMER 7 COVER: Wat van waarde is hoeft niet veel geld te kosten. Wat veel geld kost is soms waarden-loos.

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

adviseren vanuit je kern

adviseren vanuit je kern adviseren vanuit je kern De wereld wordt er niet beter van, de werkomgeving wordt er niet ideaal van, maar je leert te roeien met de riemen die je hebt, te accepteren wat de kwaliteiten zijn waar je mee

Nadere informatie

Essentials in Consulting and Change

Essentials in Consulting and Change Essentials in Consulting and Change Welbewust adviseren in veranderprocessen Bij veel professionals groeit gaandeweg de behoefte aan meer fundament onder hun advieswerk. Zij willen hun adviesvaardigheden

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Tussenbalans en richten van het vervolgproces

Tussenbalans en richten van het vervolgproces Raadsnotitie Samen bouwen aan het huis van de democratie in Bloemendaal: Tussenbalans en richten van het vervolgproces Aan De gemeenteraad van Bloemendaal Van Waarnemend burgemeester van gemeente Bloemendaal

Nadere informatie

Duurzaam groeien en vernieuwen

Duurzaam groeien en vernieuwen Symposium Duurzaam groeien en vernieuwen 05 02 13 Wat leert de Monitor Duurzaam Nederland en hoe kan Nederland werken aan duurzame groei? Dinsdag 5 februari 2013, 13.30-18.00 uur Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Verandermanagement & Leadership De cursus Verandermanagement & Leadership duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

DECEMBER 2008 NUMMER 11 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE

DECEMBER 2008 NUMMER 11 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE DECEMBER 2008 NUMMER 11 INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE COVER: Op de rand van de jaarwisseling kijken we graag samen met u in de glazen bol hoe nieuwe perspectieven zichtbaar

Nadere informatie

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Programma Akademiehoogleraren Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Loopbaanimpuls Om ook in de toekomst Nederlands toponderzoek te kunnen leveren, zullen universiteiten nieuw wetenschappelijk

Nadere informatie

Passie 2.0. Teamgeest helpt bij scoren. Inkt door de aderen. Concurrenten op afstand

Passie 2.0. Teamgeest helpt bij scoren. Inkt door de aderen. Concurrenten op afstand Passie 2.0 Teamgeest helpt bij scoren Inkt door de aderen ZuidamUithof Drukkerijen spreekt met medewerkers over hun ambities, drijfveren en overtuigingen. Leidinggevenden spelen daar op in, zodat medewerkers

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O-6)

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O-6) INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE Newtonlaan 209 3584 BH Utrech Tel. 030-291 30 00 fax 030-291 30 13 email sioo@sioo.nl web www.sioo.nl Professionalisering en Positionering HRM-

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting 1 1. Inleiding In 2014 was het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. In 2014-2018 wordt wereldwijd stilgestaan bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Hoewel Nederland neutraal

Nadere informatie

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O)

Professionalisering en Positionering HRM- en P&O-adviseurs (PP&O) INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE - EN VERANDERKUNDE Newtonlaan 209 3584 BH Utrecht Tel. 030-291 30 00 fax 030-291 30 13 email sioo@sioo.nl web www.sioo.nl Professionalisering en Positionering

Nadere informatie

CPM-Academy. voor organisatieontwikkeling

CPM-Academy. voor organisatieontwikkeling UNIEKE LEERGANG VOOR MANAGERS EN HR PROFESSIONALS CPM-Academy voor organisatieontwikkeling LEERGANG 2016-2017 Powered by: CPM-Academy voor organisatieontwikkeling UNIEKE LEERGANG VOOR MANAGERS EN HR-PROFESSIONALS

Nadere informatie

EEN VRIJ MENS IS IN STAAT HET GOEDE TE DOEN VOOR DE ANDER

EEN VRIJ MENS IS IN STAAT HET GOEDE TE DOEN VOOR DE ANDER EEN VRIJ MENS IS IN STAAT HET GOEDE TE DOEN VOOR DE ANDER instituut voor mens- & organisatie ontwikkeling Wij werken graag met u aan het succesvol realiseren van lastige veranderingen Opzetten en begeleiden

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation

Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation mensenkennis De partijen op één lijn te krijgen en zo het conflict ombouwen naar een goede samenwerking. Dat is een fantastische uitdaging. Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation Arbeids-

Nadere informatie

Word strategisch business partner via de CPM-Academy.

Word strategisch business partner via de CPM-Academy. UNIEKE LEERGANG VOOR MANAGERS EN HR PROFESSIONALS Word strategisch business partner via de CPM-Academy. LEERGANG 2015-2016 Powered by: Word strategisch business partner via de CPM-Academy EEN UNIEKE LEERGANG

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Speech Gerbrandy-debat

Speech Gerbrandy-debat Speech Gerbrandy-debat Goedemiddag allemaal, Woorden doen ertoe. Vandaag en toen. De woorden van premier Gerbrandy hebben een belangrijke rol gespeeld in de Nederlandse geschiedenis. Via de radio sprak

Nadere informatie

Adviseren en onderzoeken

Adviseren en onderzoeken Adviseren en onderzoeken Prof. dr. Jaap Boonstra Esade Business School Universiteit van Amsterdam Opbouw Kennisleer Paradigma s in adviseren en veranderen Drie invalshoeken - Adviseren: Ruimte maken bij

Nadere informatie

Masterclass IT Savvy. Impact van trends

Masterclass IT Savvy. Impact van trends Masterclass IT Savvy Impact van trends Regelmatig komen onderzoeksbureaus zoals Gartner en McKinsey met rapporten waarin nieuwe trends worden aangekondigd. Belangrijke vraag, en niet eenvoudig te beantwoorden,

Nadere informatie

Duur: 3 dagdelen (1 hele dag en twee weken later een halve dag). Inclusief oefenen met een professionele acteur.

Duur: 3 dagdelen (1 hele dag en twee weken later een halve dag). Inclusief oefenen met een professionele acteur. HR professionaliseringstraject het aanbod Verandermanagement, adviseren en begeleiden Module Informatie Stand van zaken Adviseren en coachen voor de HR adviseur: specifiek gericht op HR als business partner

Nadere informatie

Open leertafel Macht en communicatie voor informatieprofessionals. Hoe krijg ik het voor elkaar?

Open leertafel Macht en communicatie voor informatieprofessionals. Hoe krijg ik het voor elkaar? In een wereld waarin adequate informatie de kracht van een organisatie uitmaakt maar informatiemanagement vaak niet echt doordringt tot het machtscentrum, heeft de informatieprofessional een moeilijke

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling netwerkbijeenkomst 1 december 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers In deze derde en laatste bijeenkomst keken we opnieuw naar verschillende mogelijkheden om meedenken en meepraten van

Nadere informatie

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013.

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Dames en heren, Wat fijn dat u vandaag bij ons bent. Ik heet u hartelijk welkom

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Agile & Scrum Projectmanagement De cursus Agile & Scrum Projectmanagement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Dames en heren, 1 DVHN, 9 september 2015.

Dames en heren, 1 DVHN, 9 september 2015. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, opening bijeenkomst Klantengroep Samenwerking Noord (Holland Web Week), Groningen, 16 september 2015 Dames en heren, Goed nieuws is geen nieuws, zeggen

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Leren leiden in samenwerken

Leren leiden in samenwerken INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE- EN VERANDERKUNDE Leren leiden in samenwerken Uw gemeente werkt samen en verandert in omvang: Leidt u die ontwikkeling en wilt u tot effectievere samenwerking

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Masterclass Plan van Aanpak Schrijven De Masterclass Plan van Aanpak Schrijven duurt 1 dag en omvat 2 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Beweging in de Bouw : Yes, here we are! We Won t Wait, We InterAct and Do.

Beweging in de Bouw : Yes, here we are! We Won t Wait, We InterAct and Do. Op 8 mei 2009 vond een bijeenkomst met Trainees en Baanbrekers in de Bouw plaats, met als thema: Nieuw Leiderschap & Netwerkorganisaties Locatie: Conferentiezaal Strukton te Utrecht Gastsprekers: Ir. Martijn

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES

FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES Voltijd Tilburg 2011/2012 COMMERCIËLE ECONOMIE FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES DIGITAL PUBLISHING STUDIES 25.M.3535.01.11 Enjoy YOUR learning community! We willen vermaakt worden, we zoeken naar

Nadere informatie

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren Professioneel adviseren In deze zesdaagse opleiding krijg je de kans om in een veilige omgeving de eigen sterkere en zwakkere kanten te onderkennen en te werken aan je ontwikkelpunten als consultant. Je

Nadere informatie

De leergang LHBM start bij voldoende belangstelling (minimaal acht deelnemers). Het streven is de leergang minimaal één maal per jaar te houden.

De leergang LHBM start bij voldoende belangstelling (minimaal acht deelnemers). Het streven is de leergang minimaal één maal per jaar te houden. Deelnemers aan deze leergang verbreden hun kennis op verschillende bedrijfskundige domeinen en passen deze direct toe in hun eigen werkomgeving. Aan het eind van de leergang zijn de kosten van de opleiding

Nadere informatie

BID 2014: John Fentener van Vlissingen pleit voor aanpassing politiek stelsel

BID 2014: John Fentener van Vlissingen pleit voor aanpassing politiek stelsel Als dit bericht geen beeld bevat klik dan hier om het bericht te openen via de browser. - Persbericht - BID 2014: John Fentener van Vlissingen pleit voor aanpassing politiek stelsel Verbintenis tussen

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

CONGRES 2011. Thema: Innoveren & Veranderen

CONGRES 2011. Thema: Innoveren & Veranderen ADVOCATUUR CONGRES 2011 Thema: Innoveren & Veranderen 10 EN 11 NOVEMBER TE UTRECHT - Topsprekers op het gebied van innovatie en verandering - Toegespitst op de praktijk bij advocatenkantoren - Volop ruimte

Nadere informatie

De drie decentralisaties: ook een zaak van de gemeentesecretaris

De drie decentralisaties: ook een zaak van de gemeentesecretaris Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Algemene informatie voorafgaande aan een intakegesprek De drie decentralisaties: Een actie-onderzoek bij zes leerkringen rond sen. Uitvoering: Sioo,

Nadere informatie

BELEID, COMMUNICATIE EN ORGANISATIE PROF. DR. BIANCA BEERSMA DRS. THERESE ONDERDENWIJNGAARD

BELEID, COMMUNICATIE EN ORGANISATIE PROF. DR. BIANCA BEERSMA DRS. THERESE ONDERDENWIJNGAARD BELEID, COMMUNICATIE EN ORGANISATIE PROF. DR. BIANCA BEERSMA DRS. THERESE ONDERDENWIJNGAARD DEZE PRESENTATIE Een sociaal-wetenschappelijke benadering van organisaties Inhoud van de studie Opbouw van de

Nadere informatie

HBO Talentenprijs editie marketing

HBO Talentenprijs editie marketing HBO Talentenprijs editie marketing Nieuwsbrief - maart Donderdag 31 mei 2012 Hanzehogeschool Groningen We zijn aan het eind van de maand maart en dat betekent dat het unieke HBO Talentenprijs event over

Nadere informatie

Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012.

Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012. Resultaten van de Kans- tevredenheidenquête d.d. juni 2012. In totaal legden 42 mensen deze enquête af. Statistieken voor vraag 1 : Heb je dit schooljaar contact gehad met Kans? Ja 90.48% Nee 9.52% Statistieken

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

F A B S C H O L K I D S

F A B S C H O L K I D S F A B S C O H O L K I D S Over FabSchool Kids In Fabschool Kids staat zelf dingen maken, creativiteit en samenwerken centraal. In hands-on workshops in het Fablab Amsterdam leren kinderen alles over digitale

Nadere informatie

MPA. Master of Public Administration. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur

MPA. Master of Public Administration. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur MPA Master of Public Administration Nederlandse School voor Openbaar Bestuur Voorwoord De NSOB wil opleiden voor een hoogwaardig openbaar bestuur. Met geavanceerde en uitdagende opleidingen voor het topsegment

Nadere informatie

De economische crisis duurt voort, werk aan vertrouwen. drs. ing. Richard Lamb, Bureau Trendwatcher.com

De economische crisis duurt voort, werk aan vertrouwen. drs. ing. Richard Lamb, Bureau Trendwatcher.com De economische crisis duurt voort, werk aan vertrouwen drs. ing. Richard Lamb, Bureau Trendwatcher.com De economische crisis duurt voort, werk aan vertrouwen ~ Ontwikkel uw eigen toekomstvisie ~ Trends

Nadere informatie

Leer trefzeker beïnvloeden! www.learyacademy.nl

Leer trefzeker beïnvloeden! www.learyacademy.nl EA-Design EA-Design Leer trefzeker beïnvloeden! Welkom! Trefzeker beïnvloeden van communicatie met anderen leer je bij de Learyacademy. Lees over onze workshops, trainingen, ook online, opleidingen, boeken

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

En in die zestien jaar heeft Willem-Alexander zich ontwikkeld tot een zeer capabel waterspecialist.

En in die zestien jaar heeft Willem-Alexander zich ontwikkeld tot een zeer capabel waterspecialist. Toespraak bij prijsuitreiking Techniekstudent van het jaar door Commissaris van de Koning, drs. Ank Bijleveld-Schouten op dinsdag 7 mei 2013 te Enschede. Beste mensen, Ik wil jullie kort aangeven waarom

Nadere informatie

WIE IS. Kees-JanDiepstraten. Hij legt de branche het vuur na aan de schenen VISIONAIR

WIE IS. Kees-JanDiepstraten. Hij legt de branche het vuur na aan de schenen VISIONAIR VISIONAIR In zijn scriptie over strategische allianties stelde hij dat bezit zal verdwijnen en accountancy gebaseerd op kosten op een dood spoor zit. Hij zakte bijna omdat zijn docenten hem niet geloofden.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Programma 5. Module Verandermanagement 6. Module Leadership 7. Module Ethiek 8. Module Strategie & Beleid 9.

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Programma 5. Module Verandermanagement 6. Module Leadership 7. Module Ethiek 8. Module Strategie & Beleid 9. 1 Inhoudsopgave Inleiding 4 Programma 5 Module Verandermanagement 6 Module Leadership 7 Module Ethiek 8 Module Strategie & Beleid 9 Rooster 10 Opleidingskosten 10 Netherlands Business Academy Postbus 6546

Nadere informatie

Leergang voor adjunct- en locogemeentesecretarissen In samenwerking met de VGS

Leergang voor adjunct- en locogemeentesecretarissen In samenwerking met de VGS INTERUNIVERSITAIR CENTRUM VOOR ORGANISATIE - EN VERANDERKUNDE Newtonlaan 209 3584 BH Utrecht 030-291 30 00 030-291 30 13 s i o o@ si oo. nl w ww. si oo. nl Leiderschap in de top van de gemeentelijke organisatie

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Wat is Zijnsoriëntatie?

Wat is Zijnsoriëntatie? Wat is Zijnsoriëntatie? Zijnsoriëntatie is een modern spiritueel pad dat boeddhistische wijsheid en diepgaand psychologisch inzicht integreert. Zijnsoriëntatie helpt je jouw leven werkelijk te verdiepen

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

Public Administration Arbeidsmarkt

Public Administration Arbeidsmarkt Public Administration Maar liefst 33 masters staan voor je klaar als je je bachelor politicologie, bestuurskunde of internationale betrekkingen hebt gehaald. Maak daar maar eens een keuze uit. Ga je voor

Nadere informatie

Netherlands Business Academy. Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05. info@nlba.nl www.nlba.nl

Netherlands Business Academy. Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05. info@nlba.nl www.nlba.nl 1 Netherlands Business Academy Postbus 6546 4802 HM Breda T. +31 (0)76-82 005 05 info@nlba.nl www.nlba.nl 2 Inhoudsopgave Inleiding 4 Programma 5 Module Verandermanagement 6 Module Leadership 7 Module

Nadere informatie

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de steden en staten. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Leergang januari - juni 2013. HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders

Leergang januari - juni 2013. HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders Leergang januari - juni 2013 HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders In de afgelopen jaren is er een kloof ontstaan tussen de wereld van de cao en het sociaal beleid binnen ondernemingen.

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Nieuwsbrief MTC december 2014

Nieuwsbrief MTC december 2014 Nieuwsbrief MTC december 2014 Afscheid van een tennisvriend Op 8 december 2014 is helaas veel te vroeg, ons sympathieke en altijd vrolijke tennislid Fred Koster overleden. Wij bewaren mooie herinneringen

Nadere informatie

De Crowdfunding Safari workshop

De Crowdfunding Safari workshop De Crowdfunding Safari workshop Veel organisaties kampen met dalende subsidies, hebben moeite met het ophalen van investeringen of leningen en kunnen doelen daardoor steeds moeilijker halen. Crowdfunding

Nadere informatie

Persbericht Bewegende Beelden Over beelden en media bij betekenisgeving en zingeving in een veranderende overheid

Persbericht Bewegende Beelden Over beelden en media bij betekenisgeving en zingeving in een veranderende overheid Persbericht Bewegende Beelden Over beelden en media bij betekenisgeving en zingeving in een veranderende overheid Symposium 2013 Samenvatting: hoe enthousiasme in de overheid leidde tot co-creatie Op 31

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Persoonlijke Effectiviteit De cursus Persoonlijke Effectiviteit duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Leergang januari - juli 2014. HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders

Leergang januari - juli 2014. HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders Leergang januari - juli 2014 HRM en arbeidsverhoudingen Leergang voor vakbondsbestuurders In de afgelopen jaren is er een kloof ontstaan tussen de wereld van de cao en het sociaal beleid binnen ondernemingen.

Nadere informatie

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger

Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Isabel De Clercq (Wolters Kluwer) deelt haar kennis met ons Kennis delen maakt organisaties nog krachtiger Kennis delen heeft een positieve invloed op het innoverend vermogen en op het vinden van oplossingen

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam

SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam SKO en Leergang Onderwijskundig Leiderschap op de Erasmus Universiteit Rotterdam Alice van de Vooren en Gerard Baars Risbo, Erasmus Universiteit Rotterdam Versterking onderwijscarriere EUR EUR-speerpunt:

Nadere informatie

Op bouwen staat geen leeftijd. www.sibomat.be

Op bouwen staat geen leeftijd. www.sibomat.be Op bouwen staat geen leeftijd. www.sibomat.be Op Batibouw botsten we op Sibomat. We waren op de juiste plek op het juiste moment. - Catheline John S. (70) en Catheline S. (64) hebben geen tijd om zich

Nadere informatie

Les 8: Ik voel me hier gelukkig.

Les 8: Ik voel me hier gelukkig. CD 2, Track 15 Alstublieft meneer. Zal ik de kabeljauwfilets in een tasje voor u doen? Kijkt u eens. Tot ziens. Dag meneer. Mijn naam is Sandra Metten. Ik schrijf een artikel voor het studentenblad Zo!

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie