Hoger onderwijs. omarmt Turkije

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoger onderwijs. omarmt Turkije"

Transcriptie

1 transfer vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs Hoger onderwijs omarmt Turkije 7 jaargang 14 mei 2007 dgis-veteraan rob visser over samenwerking met arme landen column mark rutte duitsland introduceert topuniversiteiten nuffic-congres: meten is niet altijd weten ministers bijeen voor bologna-conferentie alumnus

2 7 Transfer is een onafhankelijk vakblad voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs en onderzoek. Transfer is een uitgave van de Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs. Verschijnt negen keer per jaar. Redactie Els Heuts Aan dit nummer werkten mee Annemieke Bosman, Jos van Beurden, Dorrit van Dalen, Walter van Hulst, Martine Postma, Vera Ros, Mark Rutte, Klari Simonet, Marja Verburg, Robert Visscher Beeld Laurens Aaij(Het Hoge Noorden), Jos van Beurden, Roel Burgler, Jules Leenders, Serge Ligtenberg, Heleen Ravenhorst, Sam Rentmeester, Bram Saeys Redactieraad Madeleine Gardeur (Universiteit van Groningen), Joep Huiskamp (Technische Universiteit Eindhoven), Yvonne van de Meent, Fred Paats (ITC) Redactieadres Nuffic, postbus 29777, 2502 LT Den Haag, tel , fax , Abonnementen Transfer is gratis verkrijgbaar. Geïnteresseerden kunnen zich voor een gratis abonnement aanmelden via bellen naar DUO-tijdschriftenservice of een sturen naar Abonnementenadministratie Nuffic, Transfer, Postbus 29777, 2502 LT Den Haag, tel Advertenties Bureau van Vliet, tel Vormgeving en lay-out Sabrina Luthjens BNO en Brigitta Opstal (www.makingwaves.nl) Druk Drukkerij Deltahage, Den Haag Overname artikelen Het overnemen en vermenigvuldigen van artikelen uit Transfer is slechts geoorloofd na schriftelijke toestemming van de hoofdredactie. Foto omslag Turkse studenten op het terrein van de Middle East Technical University (Metu) in Ankara Transfer 8 verschijnt op 28 mei 2007 transfer Vuurtorens van de wetenschap Net als in Nederland heeft het Duitse hoger onderwijs zich jarenlang gericht op het binnenhalen van zoveel mogelijk studenten. Hoger onderwijs voor velen was het devies. De keerzijde van de enorme toename van studenten wordt steeds duidelijker. Het massale onderwijs in overvolle collegezalen heeft geleid tot middelmatigheid. En de roep om toptalent de ruimte te geven wordt in beide landen steeds groter. Duitsland heeft de koe inmiddels bij de horens gevat en is begonnen met het creëren van topuniversiteiten. De komende jaren wordt er 2 miljard extra in het Duitse hoger onderwijs geïnvesteerd. Vorig jaar hebben, na een zware selectieronde, drie instellingen de status van elite-universiteit gekregen. De tweede ronde is nu in volle gang waarbij nog eens zeven universiteiten tot Leuchtturm der Wissenschaft benoemd kunnen worden. Voor een periode van vijf jaar krijgen de instellingen 100 miljoen euro om tot de internationale wereldtop te gaan behoren. In een ranglijst van het Britse Times Higher Education Supplement haalde vorig jaar geen enkele Duitse universiteit de top-50. Ook in Nederland wordt regelmatig de wens uitgesproken dat in ieder geval drie Nederlandse universiteiten tot de top-50 van de wereld moeten gaan behoren. Wellicht biedt het verhaal over de Duitse elite-universiteiten in dit nummer van Transfer aanknopingspunten om niet alleen over de wenselijkheid van topinstituten te praten, maar om ook eens concrete stappen te zetten. Hoger onderwijs voor velen is in Turkije niet aan de orde. Slechts een op de vier jongeren met een diploma van de middelbare school kan doorstromen naar de universiteit omdat er niet voldoende capaciteit is. Er is onder jonge Turken een honger naar kennis en contacten, aldus Erik-Jan Zürcher, penvoerder van het onlangs geopende Nederlands Instituut voor Hoger in Ankara in deze Transfer. Steeds meer Turkse studenten weten echter de weg naar Nederland te vinden. Hun aantal is in korte tijd verdubbeld. Vier jaar na het Focusjaar Turkije zijn er meer dan tweehonderd contracten en overeenkomsten tussen het Nederlandse en Turkse hoger onderwijs. Ook al zit een lidmaatschap van de Europese Unie er voor Turkije voorlopig niet in, de samenwerking op het gebied van het hoger onderwijs is de laatste jaren alleen maar toegenomen. Els Heuts i n h o u d 8 Meer draagvlak voor samenwerking met arme landen De stereotyperingen van wetenschappers en ambtenaren over en weer zijn verschrikkelijk, vindt DGIS-veteraan Rob Visser. Als raadsadviseur kennis en onderzoek wil hij op de universiteiten meer draagvlak creëren voor samenwerking met arme landen. Want dat is momenteel alleen aanwezig bij oudere medewerkers. 12 Turkije hongert naar kennis en contacten Lid van de Europese Unie zal Turkije voorlopig niet worden, maar het Nederlandse en Turkse hoger onderwijs hebben elkaar ontdekt. Er zijn inmiddels meer dan tweehonderd contracten en overeenkomsten met Turkse instellingen. En uit bijna geen enkel niet-eu-land komen zo veel studenten naar Nederland. 18 Duitsland introduceert elite-universiteiten Niet alleen in Nederland woeden er discussies over de wenselijkheid van het creëren van topuniversiteiten. Ook in Duitsland zijn klachten over massaliteit en middelmatigheid gemeengoed. Elite-universiteiten moeten de Duitse wetenschap weer op de kaart zetten. 28 Stoomcursus Nederlands doet het goed Steeds meer buitenlandse Erasmustsudenten komen, voorafgaand aan hun studie in Nederland, hierheen voor een Erasmus Intensive Language Course (EILC). Nederlandse Erasmusstudenten op hun beurt hebben veel minder belangstelling voor deze intensieve taalcursussen in het buitenland. En verder 2 Colofon en redactioneel 4 Nieuwsberichten 11 Column Mark Rutte 16 Onderzoek zonder grenzen 21 Vliegende Hollander 22 Jaarcongres Nuffic 24 Alumnus 26 Ministers bijeen voor Bologna-proces 28 Veel animo voor taalcursussen Erasmus 31 Agenda

3 n i e u w s b e r i c h t e n TU Delft: beperk aantal exchange-studenten Het college van bestuur van de Technische Universiteit Delft heeft de faculteiten gevraagd om in het eerste semester van volgend studiejaar minder exchange-studenten aan te trekken. Een deel van de groep die al wordt verwacht, zou zo mogelijk moeten worden overgeheveld naar het tweede semester. De reden is dat er in de eerste helft van het studiejaar waarschijnlijk niet genoeg kamers voor internationale studenten beschikbaar zijn. De kamers die er wel zijn, zouden allereerst naar buitenlandse promovendi en masterstudenten moeten gaan. De TU Delft verwacht in september een tekort van ruim 160 kamers. Dat komt, volgens collegelid Paul Rullmann, doordat het aantal buitenlandse studenten stijgt, terwijl plannen om extra woonruimte te realiseren, worden vertraagd. Van slechte planning zou geen sprake zijn. De vertraging komt door procedures waar wij geen invloed op hebben: vergunningen, een tram die ineens door de campus gaat rijden, de buurt die inspraak heeft. De universiteit wil de komende jaren appartementen toevoegen aan de bestaande woningvoorraad voor De TU Delft verwacht in september een tekort van 160 kamers voor buitenlandse studenten buitenlandse studenten. Over één à twee jaar zijn de problemen opgelost, meent Rullmann. Misschien nog wel eerder: Wellicht vinden we nog ergens een boot, of een oud verpleeghuis dat verbouwd kan worden. Dat zou al lucht geven. (MP) Foto: Sam Rentmeester Promovendi willen graag Nederlands leren De taal vormt voor buitenlandse promovendi aan de Universiteit Twente het grootste probleem tijdens hun verblijf in Nederland. Een overgrote meerderheid wil graag (beter) Nederlands leren. Dat blijkt uit onderzoek onder buitenlandse promovendi door het Promovendi Netwerk Universiteit Twente (P-NUT). Van de ruim vierhonderd promovendi vulden er 112 de vragenlijst in. De meeste komen uit niet-eu-landen. Internationalisering betekent dus niet alles in het Engels doen, zoals universiteiten denken, zegt Alexander le Febre, voorzitter van het Promovendi Netwerk. Kennis van de Nederlandse taal is handig en soms noodzakelijk bij het zoeken naar een huis, invullen van formulieren en boodschappen doen. Veel promovendi volgen echter geen taalcursus bij ons taalcentrum, omdat hun leerstoel zo n cursus niet kan betalen of omdat die onder werktijd wordt gegeven. Het college van bestuur van de UT heeft inmiddels financiering van taalcursussen voor aio s toegezegd. Ik hoop dat ze ook de ruimte krijgen om die onder werktijd te volgen, aldus Le Febre. Uit het onderzoek blijkt ook dat de opvang en begeleiding van promovendi staat of valt met de inzet van de leerstoelsecretaresse. Le Febre pleit voor een centraal aanspreekpunt in de vorm van een website (inmiddels in voorbereiding) en een of twee vaste medewerkers. (VR) Nederland scoort goed met onderwijskwaliteit RUG niet trots op wooncontainers Sinds de opening in 2002 regent het klachten over Nijenborgh Foto: Laurens Aaij (Het Hoge Noorden) Buitenlandse studenten zijn zeer te spreken over Aan de barometer werken uit Nederland alleen de Bordkartonnen muren, dief- erkend dat de bouw van Nijenborgh puntensysteem de huur van 335 Nederlandse onderwijsinstellingen als het gaat om Technische Universiteit Delft, de Universiteit Leiden stal, lekkages, schimmel: sinds de achteraf geen goed idee is gebleken euro rechtvaardigt en of de bewo- de kwaliteit van het onderwijs, de docenten en een en de Christelijke Hogeschool Nederland mee. Ann opening in 2002 regent het klachten en dat Nijenborgh niet iets is om als ners niet alsnog geld kunnen multiculturele studieomgeving. Maar verbeter- O Brien, communicatiemanager van de TU Delft, is over Nijenborgh, het wooncon- universiteit trots op te zijn. Duppen terugkrijgen. Als je onderwijs aan punten zijn er ook, zoals het aanbod van studen- blij met de uitkomst. We zijn vergelijkbaar met veel tainercomplex in Groningen dat heeft wel achterstallig onderhoud buitenlandse studenten biedt, ben tenhuisvesting, de contacten met Nederlandse ervaren spelers op het internationale veld en dingen huisvesting biedt aan ruim honderd en extra toezichtmogelijkheden je als universiteit ook verantwoor- studenten en de mogelijkheden van parttime werk. dus serieus mee naar internationaal toptalent. buitenlandse studenten. Een Franse aan gekaart bij de verantwoordelijke delijk voor huisvesting, vindt Dat blijkt uit de International Student Barometer Instellingen kunnen de resultaten gebruiken om student van de Toulouse Business diensten. SOG-fractielid Joanneke van den van de International Graduate Insight hun marketing en dienstverlening beter te laten School diende onlangs via zijn oplei- Huurderscompensatie is voor Nieuwboer. Nijenborgh gaat deze Group (I-Group), een Brits onderzoeksbureau met aansluiten bij de wensen en verwachtingen van ding een klacht in over het complex. hem niet bespreekbaar, omdat zomer overigens dicht, want dan Europese vestigingen. De barometer peilt jaarlijks buitenlandse studenten. Komend studiejaar doen De universiteitskrant UK nodigde dat ten koste gaat van het budget opent een nieuw complex aan het de meningen van buitenlandse studenten aan 97 waarschijnlijk nog drie Nederlandse universiteiten daarop Koos Duppen, financieel voor onderwijs en onderzoek. De Winschoterdiep. De lessen die vooral Angelsaksische instellingen. De deelnemers en twee hogescholen mee. De I-Group benadert bestuurder van de Rijksuniversiteit Studentenorganisatie Groningen we hier hebben geleerd, worden worden ondervraagd over studentenvoorzieningen en over inhoud en kwaliteit van het onderwijs. circa studenten; de respons is 30 tot 35 procent. (VR) Groningen (RUG), uit voor een bezoek aan Nijenborgh. Deze heeft (SOG) die om compensatie had verzocht, onderzoekt nu of het niet vergeten, heeft Duppen beloofd. (VR) 4 mei 2007 transfer transfer mei

4 n i e u w s b e r i c h t e n Stop gekissebis naamgeving hogescholen Een hogeschool mag zich in het buitenland best universiteit noemen. Want de naam waarmee een instelling zich tooit is niet belangrijk. Het gaat om het verhaal achter de naam en de aard en de kwaliteit van het onderwijs. Daar moeten afspraken over worden gemaakt en dan kunnen we de naamgeving gewoon laten zitten, aldus Nuffic-voorzitter Sander van den Eijnden. Op het jaarcongres van de Nuffic begin april riep de Nuffic-voorman het hoger onderwijs op om een punt Foto: Roel Burgler Studenten kunnen vanaf september hun studiebeurs over de hele wereld meenemen. Een meerderheid van de Tweede Kamer ging eind maart akkoord met het voorstel om de studiefinanciering internationaal meeneembaar te maken. Om misbruik te voorkomen moet elke student te zetten achter het al jaren durende geharrewar rond de naamgeving van instellingen. Zelden was er in het Nederlands hoger onderwijs zoveel te doen over zo weinig. Het begrip university heeft internationaal een heel brede, weinig precieze betekenis, betoogde Van den Eijnden. Aan de naam van een instelling is vrijwel nooit goed af te leiden om welk type onderwijs het gaat, ook in het buitenland niet. Voor een onbekend land als Nederland, is het daarom belangrijk om uit te leggen hoe het hoger onderwijs echt in elkaar steekt. We moeten de verschillen in duidelijke termen benoemen. Vorig jaar werd al een voorstel gemaakt voor een bruikbare typologie van het Nederlandse hoger onderwijs, maar dat liep vast op de naamgeving van de hogescholen. De HBO-raad en de VSNU willen voor de zomer het met elkaar eens worden over een hoger onderwijsclassificatie die in het buitenland valt uit leggen. (EH) Tweede Kamer akkoord met wereldwijde beurs Studenten kunnen vanaf september hun studiebeurs over de hele wereld meenemen. drie van de afgelopen zes jaar in Nederland hebben gewoond. GroenLinks en D66 vinden deze voorwaarde te streng. Volgens beide partijen zouden veel studenten, zoals kinderen van expats, daardoor buiten de regeling vallen. De PVV daarentegen vindt de regels niet streng genoeg. Mensen uit landen als Turkije zouden zich in het Nederlandse bevolkingsregister inschrijven en zo de in verhouding hoge Nederlandse studiefinanciering kunnen meenemen naar hun thuisland. De Tweede Kamer vindt dat de meeneembare beurs ook voor het mbo moet gelden. Een internationale uitwisseling is ook belangrijk voor leerlingen die worden opgeleid tot kok of voor een baan in de agrarische sector of mode, is de redenering. D66 diende een motie in om mbo ers met ingang van het studiejaar 2008/09 een internationale beurs te geven. Maar minister Plasterk wil daar wat selectiever in zijn. Dit voorjaar wordt een experiment afgerond met mbo-leerlingen die in de grensgebieden van Duitsland en België studeren. Op basis van de uitkomsten van dit experiment zal de minister nog deze maand met een voorstel komen. (EH) Het pand van de European University in Den Haag Plasterk sluit internationale opleiding De Engelstalige bacheloropleiding Internationaal Management van de European University in Den Haag mag geen nieuwe studenten meer inschrijven omdat de accreditatie sinds 1 januari is verlopen. Dat staat in een brief die minister Plasterk op 5 april naar de instelling stuurde. De European University is een particuliere instelling die volgens de eigen website sinds 1973 bestaat en veertien Engelstalige businessprogramma s op bachelor- en masterniveau aanbiedt. Maar alleen de bachelor Internationaal Management heeft een officiële erkenning (aanwijzing). Een aangewezen opleiding wordt niet bekostigd door de overheid studenten betalen euro collegegeld per jaar maar heeft verder dezelfde rechten als bekostigde opleidingen. De bachelor Internationaal Management is overigens aangewezen als hboopleiding en is dus geen universitaire studie zoals op de website wordt gesuggereerd. De 100 tot 150 studenten komen volgens de European University uit veertig landen. Bij de introductie van het accreditatiesysteem kregen alle aangewezen opleidingen automatisch een voorlopig keurmerk, dat tot 31 december 2006 geldig was. Het is de European University niet gelukt om voor het verstrijken van die datum een volwaardige accreditatie in de wacht te slepen. Zonder keurmerk kan de European University geen erkende bachelordiploma s meer uitreiken en komen studenten niet in aanmerking voor een beurs. De instelling is verplicht zittende studenten te helpen met de overstap naar een opleiding die wel is geaccrediteerd. Het ministerie van onderwijs heeft de European University gewezen op de deskundigheid van de Nuffic ter zake. (YvdM) Foto: Serge Ligtenberg Buitenlands nieuws Maleisië kiest voor kwaliteit. De Maleisische regering stelt dit jaar beurzen beschikbaar voor studenten die zijn aangenomen door een buitenlandse topuniversiteit. Dat zijn er driehonderd meer dan vorig jaar. Ook moedigt de Maleisische overheid studenten aan te kiezen voor een goede lokale onderwijsinstelling, als het alternatief een middelmatige buitenlandse universiteit is. Hoger onderwijs in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten is erg duur. We willen onze studenten niet naar een willekeurige univer siteit in het buitenland sturen, zegt onderwijsminister Datuk Mustapa Mohamed. De gelukkige ontvangers van die beurzen krijgen straks mogelijk te maken met het nieuwe Academic Technology Approval Scheme, waarmee Groot-Brittannie niet-eustudenten om veiligheidsredenen wil screenen. Volgens dit plan hebben studenten die natuurkunde, computerwetenschappen of andere gevoelige studies kiezen, voor een visum straks toestemming van Buitenlandse Zaken nodig. Eerst zou onder meer duidelijk moeten zijn waar de studenten vandaan komen en wat ze met de opgedane kennis willen doen. Het nieuwe plan moet volgens de BBC het huidige veiligheidssysteem vervangen, waarbij instellingen op vrijwillige basis rapporteren over verdachte studenten. Britse wetenschappelijke organisaties vrezen nu een daling van het aantal buitenlandse studenten. Groot-Brittannië trok in het jaar ongeveer buitenlandse masterstudenten; van hen volgen een studierichting die voor het plan relevant is. De Britten hebben wel de visumkosten voor buitenlandse studenten verlaagd van 129 pond (190 euro) naar 99 pond (146 euro). Het land hoopt zo beter te kunnen concurreren met de Verenigde Staten en Australië. In dat laatste land staat momenteel de Engelse taalvaardigheid van buitenlandse studenten ter discussie. Volgens een onderzoeksrapport van de demograaf Bob Birrell beheerst ruim eenderde van de buitenlandse studenten het Engels zo slecht dat ze nooit hadden mogen worden toegelaten. Een aantal docenten heeft nu tegenover de Australische pers toegegeven dat ze door hun staf onder druk zijn gezet om deze studenten geen onvoldoendes te geven. Eén docent heeft ontslag genomen omdat hij weigerde mee te werken. Een ander schatte dat de helft van haar studenten plagieerde, omdat hun geschreven Engels opvallend beter was dan de gesproken variant. De Australische onderwijsminister Julie Bishop zegt geen bewijs te zijn tegengekomen van studenten die voldoendes krijgen terwijl ze niet aan de Engelse taalvaardigheidseisen voldoen. (VR) 6 mei 2007 transfer transfer mei

5 interview Als raadsadviseur kennis en onderzoek bij DGIS wil hij op de universiteiten meer draagvlak creëren voor samenwerking met arme landen. Want dat is er momenteel echt onvoldoende. En dat is schadelijk voor het Nederlandse imago in het buitenland, weet Rob Visser. Foto: Serge Ligtenberg d g i s - v e t e r a a n r o b v i s s e r w i l m e e r r e s p e c t v o o r b e l e i d s - o n d e r s t e u n e n d o n d e r z o e k Ons imago is verschraald Meer draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking bij universiteiten, meer belangstelling bij de overheid voor de wijze waarop wetenschappers te werk gaan. Dat wil het Directoraat Generaal Internationale Samenwerking (DGIS) van het ministerie van Buitenlandse Zaken bereiken. Op het ministerie heeft Rob Visser al dertig jaar te maken met onderzoek. Ruim een jaar geleden kreeg hij de opdracht om aan beide doelen te werken. Daartoe werd hij benoemd tot raadsadviseur kennis en onderzoek. Ik leg voortdurend relaties tussen wetenschappers en ambtenaren van het ministerie, vertelt Visser in zijn hoekkamer die uitkijkt op het Malieveld in Den Haag. Onder de vorige minister voor Ont wikkelingssamenwerking, Agnes van Ardenne, is veel aandacht besteed aan de rol van kennis bij het formuleren van beleid. Er verscheen een nota Kennis in ontwikkeling en de Directie Culturele Samenwerking, Onderwijs en Onderzoek (DCO) kreeg een centraal onderzoeksprogramma in beheer. Onderzoek moest effectiever worden gebruikt, vond het ministerie. Veel onderzoek dat DGIS financierde, was niet goed bruikbaar, legt Visser uit. Dan lieten we bijvoorbeeld onderzoek doen naar bosbouw in Peru. Halverwege de onderzoeksperiode was er nog één keer overleg, maar tegen de tijd dat de resultaten kwamen, was bosbouw in Peru voor ons geen speerpunt meer. Hoog tijd dus om de vraag van de beleidsmakers en het werk van de wetenschappers beter op elkaar af te stemmen. Praktische toepassing Visser deed ooit als antropologiestudent onderzoek in Thailand. Hij had in die tijd veel contact met vertegenwoordigers van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties. Zij konden zijn inzichten gebruiken bij de uitvoering van hun projecten. Die De stereotyperingen van wetenschappers en ambtenaren over en weer zijn verschrikkelijk praktische toepassing, daar was ik trots op. Toch was zijn keuze voor een ministerie waar ideeën in praktijk worden gebracht niet helemaal van harte. De wetenschap is Visser altijd blijven trekken. Hij heeft de band met de universitaire wereld dan ook onderhouden en geeft zelf regelmatig cursussen ontwikkelingssamenwerking aan studenten. Visser weet als geen ander hoe het op de universiteiten is gesteld met het draagvlak voor samenwerking met arme landen. Is dat echt onvoldoende? Ja, zegt hij resoluut. Bovendien is het alleen aanwezig bij oudere medewerkers. Als wij hier een conferentie organiseren, is de jongste wetenschapper die komt, 45 jaar. Dat heeft een aantal oorzaken. Een eerste is de opkomst van de vraaggerichte benadering in het beleid voor ontwikkelingssamenwerking. Daardoor is hier minder te halen voor Nederlandse onderzoekers. Een tweede oorzaak is professionalisering, zowel bij universiteiten als bij het ministerie. Aan universiteiten moet gepubliceerd worden, daar hebben ze geen tijd meer voor snel een onderzoekje doen voor het ministerie. En ook hier zijn we zakelijker geworden; mensen worden niet meer aangemoedigd om zomaar eens langs te komen. En ten slotte hebben wetenschappers niet de gewoonte om een jonge medewerker mee te nemen als ze hier komen, zoals wij omgekeerd altijd wel doen. Geen landgenoten Die geringe belangstelling voor samenwerking met arme landen heeft grote gevolgen, weet Visser. Daardoor werken er nauwelijks nog Nederlanders bij de belangrijke internationale onderzoeksinstellingen. Kijk maar naar het Center for the Global South in Washington, het Development Cooperation Directorate van de OESO, het Britse Overseas Development Institute, het auteursteam van het transfer mei

6 c o l u m n Human Development Report van UNDP of het World Development Report van de Wereldbank: je treft er geen landgenoten aan. Dat betekent dat wij interessante discussies die daar worden gevoerd, hier niet snel oppikken. Het betekent ook dat wij in internationale fora minder meedoen. Als handelsland heeft Nederland belang bij allerlei internationale regelingen. Onze stem daarover hangt samen met ons imago, met de mate waarin wij voorop lopen in discussies over internationale ontwikkeling. En dat imago is verschraald. Rob Visser studeerde antropologie en verrichtte daarna promotieonderzoek in Thailand. Hij verbleef vier jaar in Nepal, waar hij een kantoor opzette voor de Nederlandse ontwikkelingsorganisatie SNV. Als raadsadviseur kennis en onderzoek op het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft hij naar eigen zeggen twee taken: hij moet de relaties tussen het departement en de onderzoekswereld verbeteren, en hij moet ervoor zorgen dat zijn collega s meer Veldwerk DGIS wil dat probleem op verschillende manieren aanpakken. Enerzijds door onderzoekers weer meer bij ons te betrekken en jonge mensen erbij te halen. Zo hebben we een Informeel Netwerk Jonge Academici opgericht en ben ik aan het lobbyen voor een idee dat in overleg met universiteiten opkwam, om jaarlijks tien jonge mensen te sponsoren die een paar maanden stagelopen bij een vooraanstaand internationaal onderzoeksinstituut, daarna twee jaar veldwerk doen en dan een tijd bij Buitenlandse Zaken werken. Zij moeten zo ervaring opdoen met de wisselwerking tussen beleid en onderzoek en tegelijkertijd onze relaties met de grote onderzoeksinstellingen verstevigen. Anderzijds kijkt DGIS naar een nieuw soort onderzoek, dat een voor alle partijen interessantere rol moet krijgen ten aanzien van het beleid. Als voorbeeld noemt Visser de in 2005 opgerichte IS-academie. Daarin vindt uitwisseling plaats tussen wetenschappelijk medewerkers en ambtenaren. Wat verwacht DGIS nu precies van de universiteiten? Dat ze meedenken over hun rol bij de ontwikkeling van arme landen, zoals nu trouwens ook gebeurt binnen een kleine groep in VSNU- en WOTROverband, en aangestuurd door de Wageningse rector Martin Kropff. Ik zou ook willen dat ze meer respect krijgen voor beleidsondersteunend onderzoek én voor de methoden die daarbij horen. Dat zijn andere methoden dan die van de zuivere wetenschap. Voor beleidsondersteunend onderzoek begin je niet in een bibliotheek en bedenk je geen hypothesen, maar begin je met je af te vragen wie de relevante personen zijn op een beleidsterrein. Die ga je eerst eens tappen; je bent eerder technisch documentalist dan zuiver wetenschapper. Het zou mooi zijn als er aparte cursussen waren die opleiden tot beleidsadviseur. Zulke cursussen zouden volgens Visser geen overbodige luxe zijn. Want toenadering is echt nodig. De stereotyperingen van wetenschappers en ambtenaren over en weer zijn verschrikkelijk. Ambtenaren die van wetenschappers zeggen dat ze er niks aan hebben. En andersom en dat vind ik nog erger wetenschappers die zeggen dat ambtenaren dom zijn. Als blijk van goede wil is DGIS bereid om af en toe mee te betalen aan onderzoek dat strikt genomen niet aan de criteria voor medefinanciering voldoet. Soms zeker als er cofinanciering is van een universiteit of OCW betalen we mee aan onderzoek dat zich niet richt op de 4 procent allerarmsten, maar bijvoorbeeld op tandheelkunde. Wij willen best gebruikmaken van de trend van internationalisering door tegen een universiteit te zeggen: als jullie toch met geld van een ander ministerie tandheelkunde in Mozambique gaan steunen, dan willen wij daar wel aan meebetalen. Dorrit van Dalen b e v l o g e n a n t r o p o l o o g w i l z i c h z e l f o v e r b o d i g m a k e n belangstelling krijgen voor kennis en onderzoek. De functie werd in het leven geroepen op advies van sleutelfiguren uit de wetenschap. Aan hen was gevraagd hoe bruggen konden worden geslagen over de kloof tussen wetenschap en beleid, vertelt Visser. Aanvankelijk was het idee dat er een soort makelaar of loket nodig zou zijn. Maar later werd duidelijk dat er weinig te makelen zou zijn als het departement zelf niet meer belangstelling voor onderzoek kreeg. Vissers hoogste ideaal op werkgebied is om zichzelf overbodig te maken. Maar zo ver zijn we nog lang niet. Wat vindt hij het allerbelangrijkste als het gaat om ontwikkelingssamenwerking? Het inzicht dat armoedebestrijding noopt tot doelmatige interventies en dat voor de doelmatigheid van interventies meer kennis nodig is. (MP) Verschil maken moet Het hoger onderwijs in Nederland moet en kan beter. De kansen liggen er, alle randvoorwaarden zijn aanwezig. In de afgelopen kabinetsperiode hebben Annette Nijs, Bruno Bruins en ik, in onze functie als staatssecretaris van Onderwijs, veel veranderingen in gang gezet. Het komt er nu op aan dat het huidige kabinet deze veranderingen doorzet. Daarbij moet vooral veel aandacht worden besteed aan internationalisering van het hoger onderwijs. Eind maart werd in de Tweede Kamer de breed gesteunde wijziging van de Wet studiefinanciering in verband met studeren in het buitenland behandeld. Studenten die helemaal of deels in het buitenland willen studeren, kunnen door deze wijziging van Bruno Bruins vanaf september hun studiefinanciering niet alleen meenemen naar Europese landen, maar ook naar alle landen daarbuiten. Nederland is een van de eerste landen in Europa die hiertoe overgaan. Studenten krijgen zo maximale vrijheid om een opleiding te kiezen die bij hun wensen aansluit. Deze maatregel is enerzijds een uitdaging wij gunnen onze studenten het beste onderwijs, waar ook ter wereld, anderzijds een bedreiging: ons streven moet zijn de beste te zijn, zodat Nederlandse studenten hier blijven en buitenlandse studenten hier komen, omdat nergens anders beter onderwijs wordt aangeboden. Landen als Amerika en Engeland trekken nu de beste studenten en wetenschappers naar zich toe. Die mensen moeten naar Nederland willen komen! Nederlandse universiteiten en hogescholen moeten ambitieuzer worden, meer vragen van zichzelf en van de studenten. De slag om de beste studenten en onderzoekers winnen we niet zonder herkenbare topkwaliteit. Een versoepeling van onze kennismigrantenregeling kan hierbij helpen, zodat de echte wizkids uit India, Guatemala of Singapore gemakkelijker hier kunnen studeren en onderzoek doen. Universiteiten of hogescholen zijn méér dan gebouwen waarin onderwijs wordt gegeven en onderzoek wordt gedaan. Het zijn kennisgemeenschappen, die nauwe banden hebben met de maatschappij. Niet alleen met het bedrijfsleven, maar met een ieder die gebruik wil maken van de aanwezige kennis en de mogelijkheden die de instelling biedt. De rol van de student mag hierbij niet worden onderschat. Wat dat betreft kunnen we veel leren van andere landen. In Nederland komen studenten onderwijs halen, in de Verenigde Staten bijvoorbeeld zijn studenten actieve participanten in de kennisgemeenschap. Hier geldt: meer competitie door actievere studenten. Om topopleidingen te kunnen bieden, moeten we verschil maken. Instellingen kunnen onmogelijk extra s bieden, zoals bijzondere buitenlandse gastdocenten, zonder een hoger collegegeld te rekenen. Vasthouden aan het wettelijk collegegeld voor iedere student en iedere opleiding, is dodelijk voor de ontwikkeling van échte topopleidingen! Ook moet de toetreding van nieuwe (buitenlandse) hogeronderwijsaanbieders in beginsel niet worden belemmerd. Ik ben dan ook enthousiast over het feit dat in Nederland, met het oog op internationale toegankelijkheid, al meer dan Engelstalige opleidingen op hoger niveau worden georganiseerd. Als we naar het buitenland kijken, valt op dat alle Angelsaksische landen een systeem hanteren van selectie bij de poort en differentiatie van collegegelden. Ook de VVD wil meer selectie van studenten en een gedifferentieerd collegegeld. Dit creëert de mogelijkheid om topopleidingen aan te bieden. Veel onderwijsinstellingen die hier jarenlang sceptisch over zijn geweest, zijn inmiddels vóór. Deze ontwikkelingen zijn noodzakelijk om de internationale concurrentiekracht van Nederland als kenniseconomie in de toekomst te behouden. 10 mei 2007 transfer transfer mei Foto: Hans Oostrum Mark Rutte Mark Rutte is VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, en oudstaatssecretaris van Onderwijs. Hij nodigt als columnist voor de volgende Transfer uit: J.P. Kroeger, hoofdredacteur van Science Guide de nieuws- en opiniesite over hoger onderwijs.

7 a c h t e r g r o n d a a n t a l t u r k s e s t u d e n t e n in n e d e r l a n d in k o r t e t i j d m e e r d a n v e r d u b b e l d Hoger onderwijs omarmt Turkije De Middle East Technical University in Ankara Foto: METU (Middle East Technical University) Vier jaar na het Focusjaar Turkije heeft de hogeronderwijssamenwerking tussen Nederland en Turkije stevig vorm gekregen. Meer dan tweehonderd contracten en overeenkomsten zijn er inmiddels, en uit bijna geen enkel niet-eu-land komen zo veel studenten naar Nederland. Turkije hongert naar kennis en contacten. Lid van de Europese Unie zal Turkije voorlopig niet worden. Met de hervatting, eind maart, van de onderhandelingsbesprekingen daarover, wordt slechts een klein stapje gezet op een weg die nog heel lang zal zijn. In het hoger onderwijs is de verkennende fase inmiddels voorbij. De Nuffic bestempelde Turkije vier jaar geleden al tot focusland. Het hele jaar 2003 was er veel aandacht voor samenwerking en uitwisseling tussen het Nederlandse en het Turkse hoger onderwijs. Dat was niet zomaar: een jaar later zouden tal van hogeronderwijsprogramma s zoals het Erasmus- en het Socratesprogramma voor Turkije worden opengesteld. Voor veel universiteiten en hogescholen was dat aanleiding om zich op het Aziatische land te oriënteren. De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) was er vroeg bij. Wij zijn al in 2002 contacten gaan leggen, vertelt Franka van den Hende, adjunct-hoofd van het bureau internationale samenwerking. We hebben vooral naar niveau gekeken en zijn een brede samenwerking gestart met enkele Turkse topuniversiteiten, zoals Bilkent, Middle East Technical University (Metu) en Hacettepe in Ankara, en Koç in Istanbul. Daarnaast hebben we de al bestaande banden met De RUG bouwt de relaties met Turkije stap voor Ege University in Izmir aangehaald. Het niveau van stap verder uit, zowel op instellings- als op facultair de studenten en de kwaliteit van de universiteiten is niveau. Jaarlijks komen circa 35 Turkse Erasmus/ hoog, vindt Van den Hende. Bovendien zijn vooral Socrates-studenten naar Groningen en de universiteit de betere universiteiten Engelstalig. Dat maakt niet werft actief masterstudenten in Turkije. De faculteit Bedrijfskunde & Economische Wetenschappen alleen de uitwisseling, maar ook de communicatie een stuk gemakkelijker. overweegt een of meer double degree-programma s te d r u k v e r k e e r v a n e n n a a r i s t a n b u l e n a n k a r a De toenemende belangstelling vanuit Nederland voor Turkije en Willem-Alexander en prinses Máxima. Recentelijk waren ook stevige het hoger onderwijs aldaar blijkt ook uit de vele officiële bezoeken over en weer. In december had toenmalig Onderwijsminister rector van Metu in Nederland. delegaties van de TU s van Delft en Eindhoven in Turkije en was de Maria van der Hoeven in Amsterdam een onderhoud met de Turkse Eind mei gaan de secretarissen van de Nederlandse universiteiten, in minister voor cultuur en toerisme over een mogelijke intensivering het kader van hun jaarlijkse excursie, naar Turkije. Vanuit het onderwijs zijn er bijna jaarlijks studiereizen, bijvoorbeeld voor leraren en van de samenwerking op het gebied van literatuur en archeologie. Een week later bracht ze in Istanbul een bezoek aan de Bosporus voor pabostudenten. Leden van de studentenraad van de TU Delft Universiteit en sprak in Ankara met haar Turkse collega en de voorzitter van de raad voor het hoger onderwijs. Ook opende ze het ber maken studenten van de faculteiten Economie en Bedrijfskunde brachten al eens een bezoek aan Istanbul en Ankara. En in novem- nieuwe Nederlands Instituut voor Hoger Onderwijs in Ankara (NIHA) van de Rijksuniversiteit Groningen een uitgebreide studiereis naar en deed ze de Middle East Technical University (Metu) aan. Deze Turkije, onder de noemer Reaching for a rising star. (WvH) laatste kreeg eind februari zelfs koninklijk bezoek van kroonprins 12 mei 2007 transfer transfer mei

8 ontwikkelen. En ook op onderzoeksgebied ontluiken de contacten. De RUG telt inmiddels vijf tot tien Turkse promovendi. Punten van aandacht zijn volgens Van den Hende nog wel de uitwisseling van docenten en de gelijkwaardigheid in de contacten. Want Turkse studenten en onderzoekers komen dan wel hier, maar de (negatieve) beeldvorming over Turkije zou Nederlanders nog belemmeren om daarheen te gaan. Veel Nederlanders ontlenen hun beeld van Turkije aan de Turkse gemeenschap hier. Maar het moderne, stedelijke en universitaire leven ginds is heel anders dan het leven van de Anatolische plattelandsmensen die naar Nederland kwamen. Voor veel studenten die naar Turkije gaan, is dat een eye opener. Zoals een Groningse uitwisselingsstudent eind februari voor een Nederlandse tv-camera zei tijdens het bezoek van kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima aan Ankara: Het is voor mij makkelijker om contact te maken met Turkse studenten hier dan met de Turkse jongeren in Het nieuwe gebouw van het Scheepvaart en Transport College, direct aan de Nieuwe Maas op de punt van de Lloydpier, vinden ze cool. En Worm vinden ze te gek, het avantgardecentrum voor film en elektronische muziek. Dan is er nog de Erasmusbrug van architect Ben van Berkel. Maar dé favoriet blijft de Kunsthal, ontworpen door maestro Rem Koolhaas. De 24 studenten architectuur van de Middle East Technical University (Metu) in Ankara kijken hun ogen uit tijdens een fietstocht door Rotterdam. Zeker ook als ze door Spangen en de andere wijken in Oud-West peddelen, waar driekwart immigrant is. Als moderne, hoogopgeleide stadsjongeren kunnen ze zich nauwelijks identificeren met hun landgenoten van het platteland in Anatolië. Samen met een docent is de groep Turkse studenten van eind fe bruari tot begin maart voor een studiereis van een week in Nederland. Ekim Tan en Emre Altürk, alumni van hun opleiding en Nederland. Van den Hende hoopt en denkt dat de positieve ervaring van de terugkomers en de goede indruk die de Turkse studenten in Nederland achterlaten, dit beeld op den duur zullen bijstellen. Het Groningse verhaal gaat eigenlijk op voor het hele hoger onderwijs in Nederland. Bijna elke missie of delegatie rapporteert over het hoge niveau van het onderwijs in Turkije. Zeker op de topuniversiteiten, die aan de poort mogen selecteren. Bijna alle Nederlandse uitwisselingsstudenten roemen de vriendelijkheid, de gastvrijheid en de plezierige contacten met Turkse studenten en docenten. En bijna alle bureaus en coördinatoren internationalisering spreken over de soepele communicatie en efficiënte organisatie. Cijfers Ook de cijfers tonen dat het Nederlandse en het Turkse onderwijs elkaar hebben ontdekt. In 2005 kwamen 425 Turkse studenten naar Nederland, twee jaar eerder waren dat er nog maar 161. Door de daling van het aantal studenten uit Indonesië, staat Turkije daarmee opeens op de tweede plaats van niet-eulanden, na China. Die sterke toename komt overigens vooral door de openstelling van het Erasmus- en het Socratesprogramma voor Turkije. Een recente inventarisatie van de Universiteit Leiden leverde meer dan tweehonderd contracten en samenwerkingsovereenkomsten met Turkse instellingen op. Van de universiteiten is Groningen koploper, maar ook Maastricht, Tilburg, Delft en Eindhoven zijn erg a r c h i t e c t u u r s t u d e n t e n k i j k e n h u n o g e n u i t in r o t t e r d a m Foto: METU (Middle East Technical University) momenteel als promovendi werkzaam op de TU Delft, hebben een druk programma samengesteld met lezingen, workshops en een uitvoerige excursie naar de Maashaven, want met dat gebied gaan de studenten terug in Ankara aan de slag in het kader van hun afstudeer project. Een groot deel van de studenten kent de Nederlandse namen en bureaus op het gebied van architectuur, zoals Van Berkel, Koolhaas, MVRDV, Wiel Arets en Mecanoo ze staan zelfs stuk voor stuk hoog op het lijstje van internationale favorieten. Voor de helft van de 24 is dat een belangrijke reden om een masterstudie in Nederland bovenaan het verlanglijstje te zetten. Slechts één noemt de Verenigde Staten in de mini-enquête die Ekim Tan houdt. Ik was hoogstverbaasd, zegt Tan. Voorheen was Metu, zowel onder docenten als studenten, vooral op Amerika gericht. De jongste generatie kijkt blijkbaar nadrukkelijker naar Europa. (WvH) actief in Turkije. Bij de hogescholen loopt Inholland voorop, gevolgd door de HAN, Saxion en de Haagse Hogeschool. De samenwerking is bevorderd door de snelle invoering van het BaMa-systeem in Nederland en het overschakelen op Engelstalige masters, stelt Erik-Jan Zürcher, hoogleraar Turkse talen en culturen van de Universiteit Leiden, die penvoerder is van het onlangs geopende Nederlands Instituut voor Hoger Onderwijs in Ankara (NIHA). Als belangrijkste taken voor het NIHA ziet Zürcher het faciliteren van contacten en uitwisselingen en het werven van Turkse studenten voor het Nederlandse hoger onderwijs. Volgens de hoogleraar ontwikkelen de banden zich voorspoedig en liggen er nog volop kansen voor verdere groei. Turkije heeft een jonge bevolking en het hoger onderwijs heeft onvoldoende capaciteit. Slechts een op de vier jongeren met een diploma van de middelbare school kan naar een universiteit. Er is onder jonge Turken een honger naar kennis en contacten. Als grootste hobbels noemt Zürcher de taaie visaprocedures in combinatie met de hoge kosten en de beperkte beschikbaarheid van beurzen. Op dit laatste punt tonen enkele universiteiten zelf initiatief. Zo heeft Groningen sinds een jaar of tien het Ubbo Emmius-fonds voor buitenlandse promovendi. De Ik maak makkelijker contact met Turkse studenten in Ankara dan met de Turkse jongeren in Nederland Foto: Sam Rentmeester Universiteit Maastricht (UM) stelt komend academisch jaar twintig zogenaamde high potential scholarships van euro, voor studie en levensonderhoud, beschikbaar voor masterstudenten uit niet-eu-landen. Bij gelijke geschiktheid krijgen kandidaten uit India, China en Turkije voorrang. De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) heeft recentelijk een beurzenprogramma aangekondigd samen met chipmachinefabrikant ASML uit Veldhoven, die dringend verlegen zit om nieuwe medewerkers. Per jaar mogen veertig talenten een master aan de TU/e volgen, met daarbij de garantie op een driejarig contract bij ASML. Ook dit programma richt zich vooral op niet- EU-landen, en ook hier staat Turkije op de lijst van doellanden. Land van herkomst Turkije is voor ons zeer zeker een focusland, vertelt Inge Adriaans van het international relations office in Eindhoven. Diverse faculteiten zijn bezig concrete plannen te ontwikkelen. Denk aan bi-diplomering, bi-promotie of een constructie zoals met ASML. We zijn ook met andere bedrijven in gesprek. De TU Delft is eveneens druk doende met Turkije, vooral met de technische universiteiten in Ankara en Istanbul. Op korte termijn zullen double degree-programma s worden gestart bij Bouwkunde, Industrieel Ontwerp en Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek. Het is de bedoeling om de samenwerking snel naar andere faculteiten uit te breiden. Net als op de universiteiten zit Turkije ook bij de hogescholen in de lift. Opvallend is dat de zogeheten wederkerigheid daar minder een probleem lijkt te vormen. Dit komt enerzijds doordat de hogescholen meer studenten met een Turkse achtergrond hebben. Voor deze groep is een uitwisseling een kans is om op een andere manier kennis te maken met het land van herkomst. Anderzijds kennen de hogescholen diverse opleidingen die direct te maken hebben met de multiculturele samenleving, zoals de pabo s en opleidingen in de gezondheidszorg. Deze willen zich graag oriënteren op de Turkse cultuur. Maar ook bij de business-opleidingen groeit de belangstelling voor Turkije zichtbaar. Walter van Hulst 14 mei 2007 transfer transfer mei

9 o n d e r z o e k z o n d e r g r e n z e n Adriana Gittenberger-de Groot: Waarom een Chinees hierheen halen? l e i d s e m e d i c i k u n n e n u i t s t e k e n d e n e d e r l a n d e r s k r i j g e n Dit is al een multiculturele afdeling Wie internationalisering zegt, denkt allereerst aan studenten die de grens over gaan. Maar hoe internationaal van samenstelling zijn onderzoeksgroepen op de Nederlandse universiteiten? En welke visie zit daarachter? Transfer bezoekt dit seizoen onderzoekers op negen universiteiten. In deel 7 van deze serie de afdeling anatomie en embryologie van de Universiteit Leiden. Foto: Serge Ligtenberg Teleurgesteld leest afdelingshoofd Adriana Gittenberger-de Groot een voor van een Hongaarse promovendus. Hij wil dolgraag een jaar onderzoek komen doen naar bindweefselcellen in het hart. Eigenlijk zit de afdeling anatomie en embryologie van de Leidse faculteit Geneeskunde om iemand met die specialisatie te springen. Ik had hem heel graag gehad, vertelt Gittenberger-de Groot. Maar we hebben geen financiën kunnen vinden. En hij kan zelf ook geen geld meebrengen, dus dan houdt het op. Jammer, vindt de hoogleraar, maar het is niet anders. Internationalisering is een grote hype, ook bij het Leids Universitair Medisch Centrum, waar haar afdeling onder valt. Bij parasitologie, waar infectieziekten worden onderzocht, lopen bijvoorbeeld veel Afrikaanse en Aziatische onderzoekers rond. Maar de internationalisering gaat voor een groot gedeelte aan anatomie en embryologie voorbij. Dat komt deels doordat er weinig geld beschikbaar is, maar deels ook doordat Gittenberger-de Groot niet bewust heel hard op zoek is naar buitenlandse medewerkers. Zeer lastig Iedere week krijgt ze zeker drie open sollicitaties per uit het buitenland. Vooral uit het Verre Oosten. Meestal met als aanhef 'Dear Sir', dan denk ik al: laat maar. Vaak schrijven ze in gebrekkig Engels. Hoe zou ik zo iemand moeten aannemen? Als mensen geschikt lijken, kan ik ze voor een gesprek Communicatie is heel belangrijk in dit vak laten overkomen naar Leiden. Maar in een gesprek kan ik niet nagaan of ze echt geschikt zijn. De publicaties die op hun cv's staan, zijn vrijwel altijd in het Chinees. Het niveau inschatten is zeer lastig. Dus waarom zou ik een Chinees naar Nederland halen, als ik ook geschikte Nederlandse kandidaten heb? Dat betekent niet dat andere culturen met een vergrootglas moeten worden gezocht bij anatomie en embryologie. Er werken promovendi met Duitse, Turkse, Spaanse, Afghaanse en Indonesische achtergrond. In totaal telt de afdeling achttien promovendi. Van de vier universitair docenten heeft er een een Iraanse achtergrond. Maar zij komen allemaal niet rechtsreeks uit het buitenland, zegt Gittenberger-de Groot. Ze woonden al lange tijd in Nederland, omdat ze bijvoorbeeld hun eigen land zijn ontvlucht of hier hebben gestudeerd. Ze hebben allemaal, op een Duitse promovenda na, de Nederlandse nationaliteit. Ook de rest van de medewerkers is Nederlander, onder wie drie hoogleraren, twee universitair hoofddocenten en drie postdocs. De afdeling heeft geen buitenlanders in vaste dienst. Daar staat tegenover dat veel buitenlandse medewerkers er een paar maanden tot een halfjaar onderzoek doen. Ik ga veel naar internationale congressen en reis daarvoor veel over de wereld. Ik ben altijd wel op zoek naar specialisten. Zo hebben we samenwerkingsverbanden met universiteiten in Duitsland en Portugal. Met een Weens instituut doen we onderzoek naar stamcellen. Met dat instituut wisselen we voor kortere periodes regelmatig onderzoekers uit. Daar zit altijd ook een gezamenlijke publicatie aan vast. De afdeling anatomie en embryologie van de faculteit Geneeskunde in Leiden onderzoekt het ontstaan van hart- en vaatziekten. We proberen de ontwikkeling daarvan bij embryo's te onderzoeken, zegt afdelingshoofd Adriana Gittenberger-de Groot. We kijken naar aderverkalking, hartritmestoornissen en aangeboren afwijkingen. De Met kindertjes praten Binnenkort komt een Argentijnse promovendus van de universiteit van Buenos Aires naar Leiden. Ze doet onderzoek naar de invloed van diabetes op de zwangerschap. Gittenberger-de Groot: Ik ontmoette haar op een congres in Istanbul over diabetes. Daar doen wij ook onderzoek naar, vooral naar de invloed van diabetes op het ontstaan van hartafwijkingen. Haar expertise kunnen we heel goed gebruiken. Wij betalen het onderzoek, zij heeft zelf een beurs geregeld voor haar verblijf in Nederland. Die uitwisselingen komen vaak voor, maar dat een promovendus of postdoc definitief in Leiden blijft, is zeldzaam. Ik wil mensen opleiden tot wetenschapper en ervoor zorgen dat ze hier na hun onderzoek verder kunnen. Buitenlanders kunnen dat vaak niet. Na een promotie of onderzoek als postdoc kun je bijvoorbeeld kindercardioloog worden. Dan moet je wel met kindertjes praten, uiteraard in het Nederlands. Buitenlanders spreken daarvoor vaak niet goed genoeg Nederlands. Communicatie is heel belangrijk in dit vak. Dat geldt ook voor de docenten. Bij lessen anatomie aan de snijtafel is het heel handig als ze Nederlander zijn. Zodat alle studenten en medewerkers ze goed begrijpen. Over vijf jaar ga ik met pensioen. Ik denk niet dat er dan veel is veranderd hier. Want waarom zou ik met heel veel moeite een buitenlander binnenhalen, als ik uitstekende Nederlanders kan krijgen en al een multiculturele afdeling heb? Robert Visscher a a n g e b o r e n a f w i j k i n g e n b i j e m b r y o s afdeling maakt voor dit onderzoek gebruik van proefdieren, zoals muizen, kippen en kwartels. De onwikkeling van hart- en vaatziekten begint in de embryonale fase, met als belangrijkste fase de derde tot en met de achtste week. Veel vrouwen weten dan nog niet dat ze zwanger zijn, daarom gebruiken we proefdieren. Een belangrijk onderzoek van de afdeling betreft de invloed van voeding op de foetus. We hebben net ontdekt dat als de uterus een hoog cholesterol- of suikergehalte heeft, het kind later een verhoogde kans heeft op aderverkalking. Daar gaan we de komende tijd meer onderzoek naar doen. (RV) 16 mei 2007 transfer transfer mei

10 a c h t e r g r o n d o m s t r e d e n s e l e c t i e v a n e l i t e - u n i v e r s i t e i t e n in d u i t s l a n d g a a t t w e e d e r o n d e in Op naar tien vuurtorens van de wetenschap Niet alleen in Nederland wordt gediscussieerd over de kwaliteit van het onderwijs. Ook in Duitsland zijn klachten over massaliteit en middelmatigheid inmiddels gemeengoed. Om toptalent de ruimte te geven, heeft het land nu het fenomeen elite-universiteit geïntroduceerd. Voor acht Duitse universiteiten zijn spannende tijden aangebroken. Vorige maand dienden ze een strategieplan in, waarmee ze de status van elite-universiteit hopen te verkrijgen. Maximaal zeven van de acht kunnen tot Leuchtturm der Wissenschaft ( vuurtoren van de wetenschap ) worden benoemd. Deze universiteiten krijgen de komende vijf jaar elk ongeveer 100 miljoen euro om tot de internationale top van universiteiten te gaan behoren. De introductie van topuniversiteiten het moeten er in totaal tien worden is een van de maatregelen die Duitslands wetenschappelijke imago in de wereld moeten verbeteren. Want dat imago is aan slijtage onderhevig: in een universiteitenranking van de Britse krant The Times stond vorig jaar geen enkele Duitse universiteit in de topvijftig. Om onder meer daar verandering in te brengen, wordt de komende jaren twee miljard euro in het Duitse hoger onderwijs geïnvesteerd. Driekwart van dat bedrag wordt betaald door de centrale overheid, de deelstaten brengen de rest op. Overvolle collegezalen Net als in Nederland woeden in Duitsland al geruime tijd discussies over de kwaliteit van het onderwijs. De achtergrond is in beide landen dezelfde: ook in Duitsland is het beleid er jarenlang op gericht geweest om vooral veel studenten te trekken. Maar In een universiteitenranking van The Times stond vorig jaar geen enkele Duitse universiteit in de topvijftig het massale onderwijs in overvolle collegezalen heeft volgens critici geleid tot middelmatigheid. Daarom luidt nu ook in Duitsland het credo: geef toptalent de ruimte. De afgelopen jaren zijn al meer pogingen ondernomen om de kwaliteit van het universitair onderwijs en onderzoek te verbeteren. In 2004 al probeerde de toenmalige minister van Onderwijs, Edelgard Bulmahn (SPD), de invoering van elite-universiteiten erdoor te krijgen. De bedoeling was een aantal geselecteerde universiteiten extra geld te geven, zodat zij zich zouden kunnen meten met internationale toppers als Harvard, Cambridge en Yale. Het lukte toen niet omdat de deelstaten dwarslagen. Complicerende factor is namelijk dat onderwijs in Duitsland een aangelegenheid van de deelstaten is. De centrale overheid mag alleen algemene beginselen op onderwijsgebied regelen. Wat daar wel en niet onder valt, is telkens weer onderwerp van discussie. Zo werd in 2005 het verbod op de heffing van collegegeld afgeschaft. Dat verbod had de vorige regering, van Gerhard Schröder, in 2002 juist ingevoerd om gelijke kansen voor iedereen te garanderen. De deelstaten waren ertegen en kregen van de hoogste rechter, het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe, gelijk. Nu mag elke deelstaat zelf bepalen of en hoeveel collegegeld er wordt geheven. Foto: Karlsruhe Institut für Technologie (KIT) Studenten van het Karlsruhe Institut für Technologie, een van de elite-universiteiten In een universiteitenranking van The Times stond vorig jaar geen enkele Duitse universiteit in de topvijftig Ook andere pogingen om iets te doen aan de kwaliteit structuren van Duitsland, ingevoerd na de Tweede van het Duitse hoger onderwijs liepen stuk op verzet Wereldoorlog, moest aanpassen aan de eisen van de van de deelstaten. Zo wilde de regering in 2004 de huidige tijd. De hervorming liep er verschillende Juniorprofessur invoeren, waardoor meer en jongere malen op stuk. Uiteindelijk werd de hervormingswet wetenschappers volwaardig aan de slag konden aan in februari 2006 aangenomen, maar dat lukte alleen de universiteiten en onderzoeksprogramma s konden omdat het onderwijsbeleid zoveel mogelijk buiten starten, in plaats van jaren in de schaduw van oudere beschouwing werd gelaten. Wel werd bepaald dat het professoren te moeten staan. Ook dit plan hielden de de centrale overheid is toegestaan met financiële hulp deelstaten tegen, omdat de minister daarmee op hun het hoger onderwijs te stimuleren. Dat doet zij nu terrein was gekomen. met de benoeming van elite-universiteiten. Het hogeronderwijsbeleid was één van de belangrijkste punten bij de federalismehervorming, een de deelstaten is verdwenen. De drie universiteiten Dat betekent niet dat de weerstand tegen het plan bij groot hervormingsprogramma dat de federale die in 2006 zijn benoemd, bevinden zich in de zuide- 18 mei 2007 transfer transfer mei

11 v l i e g e n d e h o l l a n d e r lijke deelstaten Baden-Württemberg en Beieren. Andere deelstaten voelen zich daardoor achtergesteld en vrezen dat met de aandacht voor de elite-universiteiten de kwaliteit van het onderwijs elders zal dalen. Zij vinden dat het beschikbare geld over alle universiteiten moet worden verdeeld. Ook menen critici dat Duitsland helemaal niet moet willen concurreren met universiteiten als Harvard en Yale. Dat zou een ongelijke strijd zijn, aangezien deze universiteiten veel meer eigen vermogen hebben dan de Duitse instellingen ooit zullen bezitten. Zuid-Duitse lobby Ondanks dat alles is de tweede selectieronde inmiddels volop bezig. In deze tweede ronde is de regionale en disciplinaire verdeling gebalanceerder, aldus Onderwijsminister Anette Schavan (CDU). Daarmee bedoelt ze vooral dat er meer universiteiten uit het noorden en het westen van het land zijn geselecteerd; vorig jaar kreeg de jury het verwijt te zijn gezwicht voor de lobby van de Zuid-Duitse deelstaten. De vorig jaar benoemde universiteiten willen met het geld dat ze nu extra krijgen, vooral toponderzoekers aanstellen ook internationale en onderzoekers vrijstellen van bestuurlijke taken. De Ludwig- Maximilians Universität (LMU) in München heeft plannen voor een Center for Advanced Studies, dat de dialoog tussen de disciplines moet versterken en probleem-georiënteerd onderzoek mogelijk moet maken. Hiermee moet de LMU een trefpunt van wetenschappers uit de hele wereld worden. Op de lange termijn stel ik me voor dat we een stichtings- e n d e g e l u k k i g e n z i j n... In oktober 2006 heeft Duitsland de elitestatus verleend aan drie universiteiten: de Ludwig- Maximilians Universität in München (LMU), de TU München (TUM) en de TU Karlsruhe. Deze universiteiten krijgen de komende jaren extra geld om tot de wereldtop te gaan behoren. Instellingen die voor de elitestatus in aanmerking willen komen, worden beoordeeld door een speciale commissie, gevormd door 27 Duitse en internationale wetenschap- universiteit worden, die in grote mate onafhankelijk is van de schommelingen van financiering door de staat, zegt rector Bernd Huber. Voor de andere Beierse elite-universiteit, de TU München (TUM), gelden soortgelijke plannen: het TUM Institute for Advanced Study moet onder meer maximale ruimte creëren voor de creatieve ontwikkeling van de wetenschappelijk-technische elite, bijvoorbeeld door gerenommeerde professoren aan te stellen. In Karlsruhe gaf het Karlsruhe Institut für Technologie (KIT) de doorslag bij de jury. Dit instituut werkt samen met vele andere instellingen en kan volgens eigen zeggen concurreren met het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en het California Institute of Technology. Publieke opinie Of Duitsland in 2011 wel een of meer universiteiten in de internationale topvijftig heeft, is moeilijk te voorspellen. Evenmin is met zekerheid te zeggen of het land in oktober aanstaande de gewenste tien elite-universiteiten zal tellen. Als bij de acht genomineerden geen zeven geschikte kandidaten zitten, wordt een nieuwe ronde georganiseerd. Toch ziet jurylid en voorzitter van de Wetenschapsraad Peter Strohschneider nu al gunstige resultaten: Ik heb de indruk dat de positieve effecten van de concurrentie tussen de universiteiten voor het gehele wetenschappelijke systeem in de publieke opinie steeds meer worden erkend. Marja Verburg In Münster pers van de Duitse onderzoeksorganisatie afgewezen), de Universität Konstanz, de Freie DFG en de Wissenschaftsrat. In oktober Universität Berlin en de Humboldt-Universität zit de maakt de commissie haar tweede selectie échte kennis bekend. Genomineerd zijn de Rheinisch- Westfälische Technische Hochschule in Aken, de Ruhr-Universität Bochum, de Albert- Ludwigs-Universität Freiburg, de Georg- August-Universität Göttingen, de Ruprecht- Karls-Universität Heidelberg (de oudste universiteit van Duitsland, die vorig jaar nog werd Berlin. Ook kunnen 44 Graduiertenschulen (onderzoekscholen waarin promovendi rond een bepaald thema zich hebben verzameld) en veertig Exzellenzcluster (universitaire onderzoeksprojecten waarbinnen gerenommeerde wetenschappers een bepaald thema bestuderen) in aanmerking komen voor extra geld. (MV) Ik zou in Finland willen wonen Liefde voor het land dreef pedagoog Hilde Wierda-Boer (26) naar de Finse universiteitsstad Jyväskylä. Voor haar promotie aan de Radboud Universiteit Nijmegen onderzocht ze hoe Finse tweeverdieners werk en gezin combineren. Ik ben al heel lang gefascineerd door Finland. Het begon toen ik een jaar of vijftien was en ik de vrouw van mijn oom, die Finse is, door de telefoon in haar moedertaal hoorde praten. Ik raakte vastbesloten mij die wonderlijke taal ook eigen te maken en begon haar faxen te sturen in het Fins. In Jip-en-Janneke- Fins, want mijn zakwoordenboekje attendeerde mij niet op het bestaan van iets als naamvallen. Vakanties in Finland wakkerden mijn liefde voor het land nog verder aan. Het lag voor de hand Fins te gaan studeren, maar daar won de nuchterheid het toch van de hartstocht. Ik voorzag een werkloze doctorandus Finse taal- en letterkunde te worden en koos voor pedagogische wetenschappen. Ook interessant, en ik had altijd nog de mogelijkheid naar Finland te gaan voor onderzoek. Als je wilt bestuderen hoe moderne mensen werk en gezin combineren, is Finland de plek bij uitstek om dat te doen. Het leven is er zo duur, dat mannen en vrouwen eigenlijk gedwongen zijn beiden te werken. De Nederlandse moraal dat je je kinderen bij voorkeur niet te veel uitbesteedt, vindt daar weinig weerklank. Niemand zal zeggen zich schuldig te voelen wanneer hij zijn kinderen naar de opvang brengt, want net als in andere Scandinavische landen vindt men dat dat voor kinderen veel beter is dan aan moeders rokken te blijven hangen. Op elke crèche werkt minstens één universitair geschoold iemand en daar zijn de Finnen zeer content mee. Een mer à boire om daar onderzoek te doen zou je zeggen, maar het was nog best lastig voldoende participanten te vinden. De Finnen besteden hun schaarse vrije tijd begrijpelijk genoeg liever aan andere dingen dan aan vragenlijsten invullen. Donkere maanden Ik vond het geweldig in Jyväskylä. Tijdens mijn studie was ik er al eens een jaar geweest en ik wilde per se terug. Dat ik er nu alleen in de donkere maanden zat, vond ik niet erg. De lange winters in Finland zijn juist ontzettend gezellig. De sneeuw zorgt voor redelijk wat licht en iedereen is voortdurend buiten om te langlaufen of te skiën. Jammer alleen dat ze uitgerekend dit jaar zo n zachte winter hadden, net als wij! Het gebrek aan sneeuw was echt het gesprek van de dag. Ik zou me graag voor langere tijd in Finland vestigen. Mijn man heb ik mee, want die is net als ik volslagen gek van het land. Maar hoewel het zo n oervoorbeeld van een werkende natie is, is het toch niet makkelijk daar een baan te vinden. Voorlopig zullen we het dus bij vakanties moeten houden. Annemieke Bosman Hilde Wierda-Boer 20 mei 2007 transfer transfer mei Foto: Bram Saeys

12 v e r s l a g Publicist en cultuurhistoricus Thomas von der Dunk hield een vlammend betoog op het jaarcongres Wat heeft Nederland de wereld te bieden als het Het publiek kon Von der Dunks pittige uitspraken wel enige service en begeleiding tegenover staan. gaat om hoger onderwijs? Iedereen roept hier aldoor wel waarderen. Ook naar de Maastrichtse college- Meten kan een manier zijn om grip te krijgen op dat het steeds beter gaat. Dan blijft het wel een groot voorzitter Jo Ritzen werd aandachtig geluisterd, deze kwesties. Zo wil de Nuffic samen met partners raadsel dat men dat elders niet ziet en dat de potentiële die in zijn uiteenzetting tot een andere conclusie uit het veld een meetinstrument voor internatio- Nobelprijswinnaars hier niet in groten getale binnen- kwam. De internationalisering verloopt volgens hem nalisering ontwikkelen. Jeroen Torenbeek (James stromen. Publicist en cultuurhistoricus Thomas lang niet goed genoeg en Bologna zet niet genoeg Boswell Instituut, Universiteit Utrecht) deed tijdens von der Dunk (Universiteit Utrecht) wond er in zijn zoden aan de dijk. Het Bolognaproces is verzand in de workshop Meten is weten: naar een integrale bijdrage op het tweede jaarcongres van de Nuffic complexiteit en nationale implementaties. De moed benadering van internationalisering, een voorzet vorige maand geen doekjes om. Ik vermoed dat ik en de organisatie ontbreken, oordeelde Ritzen. De voor zo n meetinstrument. Alles kun je meten, dus ben uitgenodigd om de serene sfeer van mondiale Nederlandse positie verbetert niet door Bologna. ook internationalisering. Denk aan in- en uitgaande welwillendheid te verstoren, sprak hij zijn gehoor in Ritzen pleitte dan ook voor een credit mobility, degree mobilitiy en Foto: Jules Leenders Scheveningen grijnzend toe. Misschien was dat ook wel nodig. In de internationalisering is weliswaar veel bereikt (Engelstalig onderwijs, Neso-kantoren, partnerships, invoering van de bachelor-masterstructuur) Europees statuut met ruimte voor afwijking van de nationale regelgeving, voor gezamenlijke onderwijsprogramma s, diplomering en Durf jezelf te vergelijken met andere instellingen samenwerkingsovereenkomsten. Je moet dan duidelijke internationaliseringsdoelen stellen en zorgen voor een goede verwerking van admini- maar dat is nog geen reden om tevreden achterover te accreditatie en voor Europabrede stratieve gegevens. En durf jezelf i n t e r n at i o n a l i s e e r d e r s b i j e e n leunen en halleluja te roepen. Zo is het Nederlandse invoering van collegegelden en te vergelijken met andere instel- onderwijs nog onvoldoende bekend in het buitenland studiefinanciering. lingen. We zijn zó bang om voor gek te staan, aldus o p j a a r c o n g r e s n u f f i c en vallen de mobiliteitscijfers nog altijd tegen verge- Ook is er volgens hem meer differentiatie nodig. Nu Torenbeek. Veel aanwezigen juichten zo n model al leken met andere Europese landen. Het is de vraag had hij de indruk dat elke universiteit of hogeschool langer toe. Maar dan moeten colleges van bestuur ook hoe erg dat is, aldus Von der Dunk, die vooral over de zich op dezelfde zaken richt. Dan zitten er dus eens over de brug komen met middelen. Laat OCW schaduwkant van internationalisering sprak. veertig hbo-instellingen in Vietnam. Dat is juist wat dit in godsnaam dwingend voorschrijven, verzuchtte Meten is niet altijd weten Hobbyisme Over derderangs gefortuneerde Amerikaanse studenten op onze university colleges en over uit hobbyisme en profileringszucht voortgekomen internationaliseringsactiviteiten. Over instellingen die de normen voor studenten verlagen om een schijn van progressie op te houden en die kwantiteit vertalen als kwaliteit. Maar wat zeggen die grote aantallen Chinezen die de Engelse taalvaardigheid van Nederlandse docenten komen toetsen eigenlijk je niet moet hebben. Eén of twee is beter. En hoeveel buitenlandse studenten heb je nodig om kostendekkend te zijn? Er is een veel kostenefficiëntere benadering nodig. Het heeft geen zin om met zijn dertigen op Higher Education Fairs te staan en terug te komen met één of twee studenten waaraan je per student minstens euro recruteringskosten kwijt bent. Dwingend Prikkelende bijdragen die de bezoekers opriepen tot een deelnemer. Bedenkingen Maar geven internationaliseringsgegevens ook een antwoord op misschien wel de belangrijkste vraag over internationalisering: wat is het effect van internationalisering op de kwaliteit van onderzoek en onderwijs? Je kunt elk onderdeel meten maar bij elk onderdeel talloze bedenkingen hebben, merkte Torenbeek op. Neem het aantal buitenlands partners als graadmeter. Tegenover Nederlandse instellingen met over onze onderwijskwaliteit? En heeft elke student kritisch zelfonderzoek, zo bleek tijdens de discussies een of twee partners staan instellingen in Centraal- buitenlandervaring nodig om straks goed zijn werk te op het congres. Want met welke doelen internationa- Aziatische deelrepublieken met honderden partners. Het tweede Nuffic-Jaarcongres bood een ontnuchterende kunnen doen? Von der Dunk sprak de vrees uit dat instellingen in liseren we? Wie zijn onze doelgroepen en hoe krijgen we die hier? Hoever moet je buitenlandse studenten Maar rectoren worden daar afgerekend op het aantal overeenkomsten. Hoe kleiner en minder succesvol een kijk op internationalisering. Veel is al gerealiseerd, maar hun internationaliserings- en profileringsdrift hun primaire doel uit het oog verliezen: goed onderwijs tegemoetkomen? Moeten begeleiders van Saoedische studentes een visum krijgen? Mag je van buitenlandse universiteit, des te meer overeenkomsten er worden getekend. Cijfers zeggen dus niet alles over de kwali- het is nog lang niet genoeg. En veel essentiële vragen bieden aan Nederlandse studenten. Onderwijs dat toch al aan slijtage onderhevig is door jarenlange studenten verwachten dat zij zelf een kamer regelen omdat Nederlandse studenten dat ook zelf moeten teit van een instelling. Meten is weten; Thomas von der Dunk was er al sceptisch over. Meten is niet altijd over het doel en effect van internationalisering blijven bezuinigingen. Bij de humaniora is in 25 jaar tijd het aantal medewerkers per student gehalveerd, regelen. Of moet je kiezen voor service or perish, het adagium van de Rijksuniversiteit Groningen, als weten, beaamde ook Torenbeek. Maar meten is misschien wel beginnen met weten. nog onbeantwoord. wist Von der Dunk. Toch blijft Utrecht een glamourverhaal oproepen over tutorship. variant op publish or perish? Buitenlandse studenten betalen immers vaak hoge collegegelden. Daar mag Vera Ros 22 mei 2007 transfer transfer mei

13 a l u m n u s Ik durf meer vragen te stellen over seks Getnet Tadele (38) promoveerde in Amsterdam op onderzoek naar de visie van jonge Ethiopische mannen op seks en HIV/aids. Terug in Addis Abeba probeert hij het onderwerp in Ethiopië uit de taboesfeer te halen. Getnet Tadele: In Ethiopië is er veel meer niet-productieve tijd dan in Nederland Beide keren dat we hebben afgesproken, regent het. onderdeel van de afdeling sociologie en antropologie In Amsterdam is het najaar. Hij komt op de fiets, van de Universiteit van Amsterdam, het proefschrift draagt oude kleren en een regenjack, zijn haar is Bleak Prospects geschreven. Het gaat over hoe jonge kletsnat. In Addis Abeba, in het voorjaar, is hij met de mannen in de Ethiopische stad Dese naar seksualiteit auto, alles zit keurig. Als ik in Amsterdam aankom, en HIV/aids kijken. In niet één Ethiopische studie leen ik meteen ergens een fiets. Dan kan ik gaan en over dit onderwerp kruipt de onderzoeker zo in de staan waar ik wil. Hij is vaak kort in Amsterdam. huid van zijn doelgroep. Tadele rekent af met de Elke keer als ik naar het buitenland moet, probeer ik mythe dat de Afrikaanse seksualiteit de hoofdoorzaak er een tussenlanding te maken. Ik heb er mijn vaste van venerische ziektes zou zijn en toont het verband winkeladressen. tussen aids en armoede. Zijn open benadering is een Getnet Tadele heeft bij medische antropologie, een doorbraak in het taboerijke Ethiopië. Foto: Jos van Beurden Volgens Tadele heeft het schrijven van zijn proefschrift hem sterk gevormd. Zijn hoogleraren, medisch antropoloog Sjaak van der Geest en homoen lesboprofessor Gert Hekma, leerden hem diep te gaan, dichter bij het onderwerp te komen en toch de afstand te houden die bij wetenschappelijk onderzoek hoort. Voordat hij in Amsterdam begon, was hij veel met kwantitief onderzoek beziggeweest. Ik had mijzelf in studies naar jonge moeders die hun baby s achterlaten en naar geweld tegen kinderen binnen het gezin al wel iets vertrouwd gemaakt met kwalitatief onderzoek, maar in Amsterdam heb ik mijn skills verfijnd. Flexibel zijn Tadele had geluk met zijn promotoren. Van der Geest onderhield nauw contact en behandelde mij en andere promovendi als zijn kinderen. Hekma leerde mij flexibel te zijn en de jonge mannen in Dese informeel te benaderen. Wat hij waardeert in het Nederlandse stelsel, is dat promovendi deel uitmaken van de wetenschappelijke staf. Ik had een eigen werkruimte, een eigen telefoon en eigen adres. Hij is de eerste en enige gepromoveerde medisch antropoloog in Ethiopië. Hij doceert antropologie aan Addis Abeba University en geeft een middag college medische antropologie. Het is moeilijk om aan te geven wat hij van zijn verblijf in Amsterdam gebruikt in Ethiopië. College geven hier in Ethiopië is heel anders. Hier spreekt de docent, de student luistert en noteert. De groepen zijn vaak groter dan negentig man, de studenten passiever dan in Nederland. Tadele probeert dat te veranderen. Elke student heeft mijn mobiele nummer en mag mij bellen. In persoonlijke gesprekken maak ik de afstand zo klein mogelijk, maar ik heb absoluut geen tijd om zoals Van der Geest in Nederland deed ze uitgebreid op de thee te vragen. Het werkt anders. In Ethiopië is er minder onderscheid tussen werk en vrije tijd. We hebben hier zelden vakantie. Heel vaak ben ik ook op zondag op de universiteit. Maar er is veel meer nietproductieve tijd dan in Nederland. Daar kom je, of je nu docent bent of student, s ochtends binnen met een lijstje in je hoofd van wat je gaat doen. In campagnes vind je hier nooit iets over seks tussen mannen Getnets grootste knelpunten zijn tijd en geld. Het voordeel van de universiteit is dat ik tamelijk vrij ben. Ik kan onderzoeken wat ik wil. Aan de andere kant is iedereen volstrekt overbelast. Colleges en supervisie eisen veel. Het salaris is abominabel laag, net voldoende om een week van te leven. Daarom verricht ieder staflid consultancy. Zelf onderzoek ik, in opdracht van buitenlandse hulporganisaties, het seksuele misbruik van jongens op de Mercato, de hoofdmarkt van Addis Abeba, en seks tussen mannen. Tadele reist veel: sinds zijn terugkeer, begin 2005, bezocht hij naast Nederland de Verenigde Staten, Noorwegen, Kameroen, Senegal en Malawi. Steeds op uitnodiging, want geld om te reizen heeft de universiteit niet. Binnenkort ga ik als gastonderzoeker naar Noorwegen. Eigen instituut De Ethiopische overheid heeft nog geen belangstelling getoond voor zijn proefschrift. Buiten Ethiopië krijgt het meer aandacht. Of zijn proefschrift ertoe bijdraagt dat mensen in Ethiopië voorzichtiger worden, weet hij niet. De meeste mensen denken dat je aids krijgt van heteroseksuele contacten. Iets over seks van man tot man kom je in de campagnes nergens tegen. Er is onderzoek onder straatkinderen in de stad Adama het vroegere Nazareth gedaan. 98 Procent antwoordde niet seksueel actief te zijn. Ik geloof er niets van. In de stad Dese, waar ik diepteinterviews deed, hoorde ik heel andere geluiden. Het onderzoek in Adama was puur kwantitatief met, naar ik vrees, vooral sociaal gewenste antwoorden. Zijn droom is een eigen instituut voor seksualiteitstudies. Medisch onderzoek in Ethiopië moet volgens Tadele om meer gaan dan epidemiologische en kwantitatieve gegevens. Wat nodig is om ziektes als aids effectief te bestrijden, zijn antwoorden op vragen als waarom seks belangrijk is voor mensen, wat voor plezier zij eraan beleven, welke wensen ze hebben. Hoe kijken ze naar liefde, naar relaties? Wat betekent anale seks voor hen? Ja, mijn verblijf in Amsterdam heeft wel geholpen om dat soort vragen te stellen. Jos van Beurden 24 mei 2007 transfer transfer mei

14 interview Bologna moet geen bureaucratisch proces worden Acht jaar geleden werd in Bologna het initiatief genomen om het hoger onderwijs in Europa te harmoniseren. In mei komen de onderwijsministers van 46 landen in Londen bij elkaar om de balans op te maken. Hoe ver is het proces gevorderd om in 2010 een Europese Hoger Onderwijs Ruimte te creëren? Vijf vragen aan Bill Rammell, de Britse staatssecretaris van hoger onderwijs, die verslag uitbrengt op de conferentie in Londen. Hoeveel voortgang is er geboekt sinds de laatste conferentie in Bergen in 2005? We hebben toen afgesproken dat de periode tussen Bergen en Londen gebruikt zou worden voor de implementatie en het consolideren van de bestaande afspraken. Er zouden geen nieuwe lijnen worden uitgezet. Een aantal prioriteiten is toen vastgesteld. De Bologna Follow Up Group is op basis daarvan aan de slag gegaan met bijvoorbeeld kwaliteitsbewaking zoals de invoering van een European Standard and Guidelines for Quality Assurance en het ontwikkelen van voorstellen voor een European Register of Quality Assurance Agencies. We werken nog aan de rapportage waarin de voortgang van de Bologna-hervormingen in de afgelopen twee jaar gemeten wordt. De verwachting is dat de meeste vooruitgang is geboekt op het terrein van de participatie van studenten in kwaliteitszorg systemen. Het was een van de zwakste onderdelen, nu is het een sterk punt. Verder rapporteert meer dan 75 procent van de landen dat studenten soepel kunnen doorstromen van bachelor naar master. Alle landen werken aan het ontwikkelen van een nationaal kwaliteitszorgsysteem. En een meerderheid van de landen heeft stappen ondernomen om joint degrees toe te staan en te erkennen. Wat zijn de belangrijkste obstakels in het Bolognaproces? Bologna moet geen bureaucratisch, strak geleid, rigide proces worden. Het moet juist dynamisch blijven, met erkenning van de diversiteit van de verschillende hoger onderwijssystemen in Europa. Een set van statische regels zou een verdere hervorming en vernieuwing van het hoger onderwijs in de weg staan. Sommige kansen zijn gewoon te goed om te laten lopen Het is heel belangrijk dat Bologna niet gezien wordt als een geïsoleerd, op zichzelf staand proces, maar dat het deel uitmaakt van de algehele modernisering en internationalisering van het hoger onderwijs. Bologna kan eraan bijdragen dat afgestudeerden goed inzetbaar en toegerust zijn voor de moderne arbeidsmarkt. Maar dat is niet genoeg. Er moet meer aandacht komen voor samenwerking met het bedrijfsleven, diversiteit binnen het hoger onderwijs en autonomie voor de instellingen. Wat zijn de belangrijkste thema s op de conferentie in Londen? Het is goed om stil te staan bij de behaalde resultaten sinds Bergen, maar we moeten ook de vaart in het proces zien te houden. We moeten kijken wat er nog moet gebeuren om in 2010 tot een European Higher Education Area (EHEA) te komen. Op basis van die inventarisatie moeten we de prioriteiten voor de komende twee jaar vaststellen. Het Verenigd Koninkrijk wil de conferentie ook gebruiken om een brede discussie op gang te brengen, hoe de EHEA er na 2010 uit moet gaan zien in relatie tot de hervorming van het hoger onderwijs. Die modernisering is nodig om de concurrentie van de hoger onderwijssystemen van de individuele landen veilig te stellen in een globaliserende wereld. Heeft de ontwikkeling van een European Qualification Framework (EQF) dat door de Europese Commissie wordt ontwikkeld, een vertragend of juist een katalyserend effect op het Bolognaproces? De Britse regering staat achter het voorstel voor een European Qualification Framework. (Het EQF deelt het onderwijs, van primair tot wetenschap- pelijk onderwijs, in acht niveaus in en omschrijft de beoogde kwaliteit per niveau, red.) De plannen voor een EQF, dat overigens nog niet geformaliseerd is, behelzen een overkoepelend kader dat ruimte biedt aan kwaliteitskaders in verschillende landen, inclusief het Bologna Framework. Het accent moet liggen op de afstemming van deze nationale kwaliteitskaders zodat het niveau van de verschillende onderwijssystemen beter te vergelijken is. Het is een praktische manier voor de Europese Unie om de mobiliteit van studenten en werknemers tussen de staten te faciliteren. Wat voor agenda moet Nederland, dat in 2009 secretaris is van het Bolognaproces, opstellen voor na 2010? Het Verenigd Koninkrijk wil de komende conferentie ook gebruiken voor een eerste discussie over wat er moet gebeuren na Maar het belangrijkste is nu dat de doelen die we ons in 1999 hebben gesteld, bereikt worden. Daar moet de meeste aandacht naar uitgaan. De deelnemende landen moeten goed nadenken hoe zij de gemaakte afspraken consequent kunnen invoeren in hun onderwijssysteem. We moeten nu geen besluiten nemen over de volgende fase, dat moet op de conferentie in Leuven in 2009 gebeuren. Ik denk dat de flexibele en informele opzet van het proces bijgedragen hebben aan de bereikte resultaten tot nu toe. Die benadering moeten we niet loslaten. Dorrit van Dalen en Els Heuts m e e r mobi liteit v a n s t u d e n t e n e n w e t e n s c h a p p e r s Het Bolognaproces is een Europees initiatief om in 2010 een Europese Hoger Onderwijs Ruimte te creëren die tot grotere vergelijkbaarheid en verbinding van nationale onderwijssystemen moet leiden. Het doel van Bologna is meer internationale uitwisseling van studenten en wetenschappers binnen Europa en het aantrekkelijker maken van het Europees hoger onderwijs. De 46 landen die zich inmiddels heb- In Münster ben aangesloten bij het Bolognaproces doen op van zaken geëvalueerd ten aanzien van de vrijwillige basis mee. Bologna-doelstellingen zoals die zijn afgesproken op eerdere conferenties zit in Bologna, Praag, Belangrijke strategieën om tot harmonisatie de komen, zijn het creëren van eenzelfde structuur échte kennis voor het hoger onderwijs door middel van het bachelor-mastersysteem, de invoering van het European Credit Transfer System (ECTS) en een gezamenlijke benadering van kwaliteitszorg. Op de conferentie in Londen wordt de stand Berlijn en Bergen. En er wordt stilgestaan bij de onderwerpen die de komende jaren extra aandacht verdienen om de ambitieuze deadline van 2010 te halen. (EH) 26 mei 2007 transfer transfer mei

15 a c h t e r g r o n d Stoomcursus Nederlands doet het goed Steeds meer buitenlandse Erasmusstudenten komen, voorafgaand aan hun studieverblijf in Nederland, hierheen voor een Erasmus Intensive Language Course (EILC). Nederlandse Erasmusstudenten op hun beurt hebben veel minder animo voor deze intensieve taalcursussen in het buitenland. n u f f i c k r e e g v i e r h o n d e r d a a n m e l d i n g e n v o o r 250 c u r s u s p l a at s e n Nederlandser kan het niet: afspraken maken met de agenda bij de hand. Die opdracht hebben de deelnemers van de Erasmus Intensive Language Course (EILC) in Nijmegen vanochtend. De agenda is overigens toevallig als hulpmiddel gekozen. Het gaat erom dat de studenten in het Nederlands iets afspreken en noteren. En dat lukt aardig: na twee weken les aan het Universitair Taal- en Communicatiecentrum Nijmegen (UTN) zijn de zestien cursisten vooral uit Noord-, Midden- en Oost-Europa al in staat om een eenvoudig gesprek in het Nederlands te voeren. En Foto s: Heleen Ravenhorst dat is precies de bedoeling, vertelt José Bakx, manager Nederlands voor anderstaligen bij het UTN. Wij zijn gericht op functioneel taalgebruik, zodat cursisten zich in het dagelijks leven zo veel mogelijk kunnen redden. EILC s zijn korte, intensieve cursussen waar buitenlandse studenten, ter voorbereiding op hun Erasmusverblijf, Nederlands of een andere EILCtaal leren. De EILC-talen zijn de kleine talen van de Erasmuslanden: alle talen behalve Engels, Duits, Frans en Spaans. De cursussen duren drie tot acht weken en zijn er vanaf beginnersniveau. Deelname en studiemateriaal zijn gratis. De cursisten hebben bovendien recht op extra beurs voor de cursusperiode en ontvangen vier à vijf ECTS. Tevreden Mijn Nederlandse medestudenten hoeven straks tenminste niet alles voor mij te vertalen, vertelt de Noorse psychologiestudente Anna Helle Valle. Zij gaat na de EILC studeren aan de Universiteit van Amsterdam en is erg tevreden over de cursus. Wel scheelt het volgens haar of je al Duits of Engels spreekt en geïnteresseerd bent in talen. Dan is het makkelijker om ook Nederlands te leren. Haar medecursiste Stefania Pellegrini heeft die voorsprong niet. De Italiaanse, die colleges wil gaan volgen aan de Radboud Universiteit Nijmegen, vindt de cursus dan ook moeilijk. Ze is niet de enige, weet Bakx. Zuid-Europese studenten hebben over het algemeen meer moeite met het Nederlands dan cursisten uit andere landen. Ze spreken minder goed Engels. Om dat op te vangen, zet het UTN cursisten met zo veel mogelijk verschillende nationaliteiten bij elkaar. Dan worden ze gedwongen om onderling Nederlands te spreken. Nederland telt negen taalinstituten die EILC s geven. Bij het UTN, dat s zomers en s winters een cursus aanbiedt, is er vijf dagen per week drie uur les. s Middags is er tijd voor zelfstudie en lokale excursies, georganiseerd door het UTN. Anna en haar studiegenoten zijn blij dat ze niet steeds in de klas zitten, zodat ze veel met elkaar en op straat kunnen oefenen. Nederlanders zijn open en vriendelijk, Voor de organisatie van de cursussen is straks minder geld beschikbaar vindt Anna, die ook in Frankrijk heeft gestudeerd. Daar zijn mensen meer geneigd je te corrigeren. Hier is het veiliger om te oefenen. De onderlinge band wordt versterkt door het feit dat de cursisten op een vakantieboerderij in het landelijke Berg en Dal verblijven. Toenemende belangstelling UTN-cursisten moeten 80 procent van de lesuren bijwonen om recht te hebben op een certificaat en vier ECTS. Vergeleken met onze inhoudelijk vergelijkbare, maar langere taalcursussen boeken we met deze korte, intensieve training betere resultaten, merkt Bakx op. De meeste studenten zijn erg gemotiveerd en werken hard. Ook de docenten zijn heel enthousiast. De Nuffic, die de Nederlandse EILC s coördineert, deelt die conclusie. De belangstelling voor de taalcursussen neemt dan ook toe, signaleert de organisatie. Voor de 256 plaatsen in het cursusjaar ontving de Nuffic maar liefst vierhonderd aanmeldingen. En dat terwijl het aantal beschikbare plaatsen al 40 procent hoger was dan een jaar eerder. We zijn voortdurend op zoek naar nieuwe cursuscentra, vertelt programmabeheerder Heleen Ravenhorst. Minder goed nieuws is dat de Europese Commissie heeft besloten om voor het nieuwe Leven Lang Leren-programma, waaronder de EILCcursussen vallen, maximale bedragen per cursus per land te hanteren. Daardoor zal voor de organisatie van de cursussen minder geld beschikbaar zijn dan voorheen, denkt Ravenhorst. Sommige instellingen zullen een deel van de kosten zelf moeten opbrengen of andere maatregelen moeten nemen. José Bakx is daar niet zo blij mee. Dan moeten we de inzet van docenten of het aantal contacturen beperken, vreest ze. Dat betekent dat de kwaliteit omlaag gaat. Een ander aandachtspunt is de geringe EILC-deelname van Nederlandse Erasmusstudenten. De meeste gaan naar andere dan EILC-landen, maar van de kleine studenten die wel een EILC-land kiezen, volgt slechts 4 procent een taalcursus. Redden deze Nederlanders zich met Engels, hebben ze geen tijd 28 mei 2007 transfer transfer mei

16 Deelnemers aan de Erasmus taalcursus in Nijmegen of zin of zijn ze niet op de hoogte van het bestaan van de cursussen? We kunnen er niet de vinger op leggen waar het precies aan ligt, zegt Ravenhorst. De Erasmusstudenten worden uitgebreid geïnformeerd over hun verblijf in het buitenland. De Nuffic gaat nu flyers verspreiden op universiteiten om het programma onder de aandacht te brengen. Chocoladefabriek Twee Nederlandse studenten die wel een EILC volgden, zijn Fleur Dikken en Maurice de Kleijn. Zij deden dat in respectievelijk Iaşi (Roemenië) en Perugia (Italië). Fleur, studente sociale wetenschappen aan de Universiteit Utrecht, volgde de cursus met het oog op haar bacheloronderzoek naar Roma-kinderen op een Roemeense school, Maurice deed het voorafgaand aan zijn studieperiode aan de universiteit van Lecce. Maar liefst 78 procent van de EILC-cursisten in Finland blijft zich ook na de cursus in de Finse taal verdiepen. Dat blijkt uit onderzoek naar het effect van EILC-cursussen, dat twee Finse studenten afgelopen jaar hebben uitgevoerd. Ze deden dat aan de Universiteit van Jyväskyä, in opdracht van het Finse Nationaal Agentschap. Van de cursusdeelnemers verwachtte 66 Fleur is positief over de cursus. Weliswaar was onze docente het meest aan het woord, maar doordat ze zo veel uitlegde en leuk vertelde, heb ik veel geleerd. Tijdens mijn onderzoek kon ik daardoor in het Roemeens vragen stellen. Fleur volgde overigens in Nederland al een basiscursus Roemeens. In het buitenland moet je al van alles uitzoeken en daaraan ben je veel tijd kwijt. Maurice, die mediterrane archeologie studeert aan de Vrije Universiteit Amsterdam en archeoloog in Italië wil worden, volgde een vierweekse, intensieve cursus met ruimte voor practica, lessen over Italiaanse cultuur en een uitstapje naar een chocoladefabriek. Soms waren we van acht uur s ochtends tot zeven uur s avonds bezig. Ook Maurice volgde voor vertrek al een basiscursus in Nederland. Maar ook zonder basiscursus zou zowel Fleur als Maurice andere Erasmusstudenten een EILC zeker aanraden. Het is de perfecte manier om een taal te leren. Je staat ermee op en gaat ermee naar bed, zegt Maurice. Het verbaast beiden dat Nederlandse studenten relatief weinig naar het buitenland gaan en nauwelijks EILC s volgen. Ik ken best veel studenten die naar het buitenland gaan, zegt Fleur. Misschien was de drempel daardoor voor mij minder hoog. Het is wel veel geregel en je moet een jaar van tevoren alles voorbereiden. Universiteiten zouden studenten met buitenlandervaring meer bij de voorlichting moeten betrekken, vindt ze. Een praatje tijdens een college is leuker dan iets lezen op internet of in een folder. Vera Ros o u d - c u r s i s t e n g a a n v a a k v e r d e r m e t e i l c - t a a l In Münster procent opnieuw Fins spreken tijdens Slechts 4 procent was op de hoogte van het vakanties, werk of studie in het buitenland feit dat de thuisinstelling de studiepunten of in contacten met vrienden. Vrijwel alle die met de EILC worden behaald, zit erkent. de De ondervraagden raadden een EILC ter voorbe- échte kennis reiding op een Erasmusverblijf aan. Eenderde gaf aan het gewenste kennisniveau te hebben bereikt, bijna alle studenten zeiden het gewenste niveau om te communiceren te hebben gehaald. onderzoekers pleiten er daarom voor om dit feit in heel Europa goed onder de aandacht te brengen. Ook vinden ze dat het cursusaanbod gevarieerder moet worden wat betreft niveau en intensiteit. (VR) A G E N The many faces of Internationalisation is de titel van de jaarlijkse conferentie van de ACA, the Academic Cooperation Association, die van 13 tot 15 mei in Berlijn wordt gehouden. Medeorganisatoren zijn de Duitse DAAD en de German-American Fulbright Commission. Tijdens de conferentie wordt ingegaan op de verschillende internationaliseringsmodellen en er zal een internationaliseringsagenda voor de toekomst worden vastgesteld. De openingsspeech wordt gehouden door eurocommissaris Jan Figel. Meer informatie is te vinden via De jaarlijkse en 59-ste conferentie van de NAFSA, de Association of international Educators, vindt plaats van 27 mei tot 1 juni in Minneaopolis, Minnesota. Het thema van de bijeenkomst luidt Preparing Global Citizens. Tijdens deze conferentie organiseert de Nuffic wederom een Study-in-Holland-booth. Nederlandse hogescholen en universiteiten kunnen deelnemen aan deze stand. De hogeronderwijsinstellingen presenteren zichzelf en bemensen de stand. Daarnaast wordt er onder andere weer een Dutch Drink georganiseerd. Meer informatie is verkrijgbaar bij Rob Wieleman: of Op dinsdag 26 juni gaat het HIB op studiebezoek bij het Netherkantoor in Brussel. Het programma is te vinden op het prikbord van het HIB: COI/HIB. Voor meer informatie kan contact worden opgenomen met Rob Wieleman Fairs Studyworld 2007 Berlijn Times Education Boutique New Delhi In het kader van het Cultureel Verdrag tussen Japan en Nederland stelt de Japanse overheid drie beurzen beschikbaar voor Nederlandse studenten. De beurs kan worden aangevraagd voor een vervolgstudie in Japan voor een periode van maximaal twee jaar. De studieduur bedraagt de periode april 2008 maart 2010 of oktober 2008 maart De studieduur is inclusief een intensieve taalcursus van zes maanden voor kandidaten die de Japanse taal onvoldoende beheersen. De beurzen zijn bestemd voor pas afgestudeerden van universiteiten, D A mei mei Cultureel Verdrag beurzen Japan (Monbukagakusho beurzen) kunstacademies en conservatoria. Een welkomstbrief van de Japanse universiteit is verplicht. De beurs bestaat uit een maandtoelage, een tegemoetkoming in de aanloopkosten, vergoeding internationale reiskosten en vrijstelling van het collegegeld. Een gesprek op de Japanse ambassade naar aanleiding van het ingediende dossier vormt onderdeel van de selectie. Dan zal ook een taaltest worden afgenomen. De gesprekken zullen maandag 16 juli 2007 plaatsvinden. Sluitingsdatum voor het indienen van de aanvragen is 15 juni 2007 bij de Mei 2007 Juni 2007 Study-in-Holland-booth bij netwerkconferenties Ook in 2007 organiseert de Nuffic een Study-in-Hollandbooth bij de bij de EAIE-conferentie in Trondheim (12 15 september). Nederlandse universiteiten en hogescholen kunnen deelnemen aan deze stands. De hogeronderwijsinstellingen kunnen zichzelf hier presenteren, de stand bemensen en partners uitnodigen voor de Dutch Drink. Er is beloofd dat in 2007 meer standruimte wordt toegewezen dan in voorgaande jaren. Via de COI- en HIB-mailinglijsten is hierover informatie verspreid. Deadline voor aanmelding is 1 juni. Meer informatie is verkrijgbaar bij Rob Wieleman: of Japanse ambassade. Formulieren en informatie kan worden gedownload van de website van de Japanse ambassade information2/announcement/ mext(rs)08.html Aanmeldingen sturen naar: Embassy of Japan Tobias Asserlaan 2 Att. Ms. S. Ikeno 2517 KC Den Haag 30 mei 2007 transfer transfer mei

17 Studie en werk voor hoger opgeleide vluchtelingen Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF Geef ook om talent! Giro If any problems occur, you can easily reach us by , fax or telephone. For more information and application, browse to: or call the Lippmann Groep in the Netherlands. Tel: Fax: Go global with IPS! Going to the Netherlands or elsewhere in the world for study, work experience or a foreign exchange programme? Apply for the Insurance Passport for Students. You ll be insured to the max! IPS offers coverage for medical and urgent dental treatment, special expenses, liability, legal assistance, loss of baggage et cetera. We look forward answering any questions you have. transfer vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs Transfer is hét vakblad over internationale samenwerking in hoger onderwijs en onderzoek. Transfer houdt u negen keer per jaar op de hoogte van de jongste ontwikkelingen op dit gebied. Naam: Voorletter(s): Adres: (m/v) Transfer biedt: l nieuws en achtergronden; l prikkelende opinies; l columns van belangrijke personen in het hoger onderwijs; l een actuele agenda met relevante activiteiten, en nog veel meer. Postcode en plaats: Telefoon: Wilt u ontdekken wat Transfer u te bieden heeft? Vraag dan een gratis proefexemplaar aan. Vul hiernaast uw gegevens in en stuur deze bon naar: Nuffic, redactie Transfer, Postbus 29777, 2502 LT Den Haag. Onderwijsinstelling/bedrijf: Afdeling:

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum 100 %?! Terugblik - stedenreizen / EEPD / stadswandeling - lustrum Site: - vakinhoud PTA - examenreglement BOOR Toetsweken Periode 1:- 10 t/m 18 oktober SE's - profielwerkstuk, literatuurlijst - 18 t/m

Nadere informatie

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl GEZOCHT denkers & doeners studereninduitsland.nl Weleens gedacht aan studeren in Duitsland? Studeren in Duitsland, nog niet zo veel Nederlanders doen het. Toch heeft Duitsland enorm veel te bieden: aan

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 819 Tijdelijke regels betreffende experimenten in het hoger onderwijs op het gebied van vooropleidingseisen aan en selectie van aanstaande studenten

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32957 30 september 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 21 september 2015, nr. HO&S/805204,

Nadere informatie

Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers

Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Eindrapport Tussen wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers Eindrapport Een onderzoek in opdracht

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Foto: FNWI (Interieur), fotograaf Harry van Veenendaal (2012) Projectnummer: 13156 Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc drs. Carine van Oosteren drs. Jeroen

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 21337 29 juli 2014 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 09-07-2014, nr. DL/641019, houdende

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde.

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde. 1 Deficiënties bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde Januari 2005 Uitgave VSNU Informatiecentrum Aansluiting vwo-wo, in samenwerking met

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Studie of stage in het buitenland? wilweg.nl Studie of stage in het buitenland? Wil jij je horizon verbreden? Een onvergetelijke tijd beleven? Vrienden hebben

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

Welkom. Alumnikringen Maastricht University

Welkom. Alumnikringen Maastricht University Welkom Alumnikringen Maastricht University Inhoud Alumni Wederzijds belang Alumnikringen Ervaringen Alumni Maastricht University Alumnus/alumna, alumni Iemand die, bekostigd of privaat gefinancierd, het

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1b, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1b, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 13500 1 september 2010 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 13 augustus 2010, nr.

Nadere informatie

STAAL GAAT HET MAKEN STUDENTENPROGRAMMA IN SAMENWERKING MET BEDRIJVEN NATIONALE STAALBOUWDAG 2012

STAAL GAAT HET MAKEN STUDENTENPROGRAMMA IN SAMENWERKING MET BEDRIJVEN NATIONALE STAALBOUWDAG 2012 STAAL GAAT HET MAKEN NATIONALE STAALBOUWDAG 2012 STUDENTENPROGRAMMA IN SAMENWERKING MET BEDRIJVEN Elk jaar trekt de Nationale Staalbouwdag vele opdrachtgevers, ontwerpers, (staal)bouwers, leveranciers

Nadere informatie

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

Center for Organisation Development in Hospitals

Center for Organisation Development in Hospitals instituut Beleid & Management Gezondheidszorg Center for Organisation Development in Hospitals Het Center for Organisation Development in Hospitals is een samenwerkingsverband van het instituut Beleid

Nadere informatie

nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs

nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32379 1 oktober 2015 Besluit van de Minister van Buitenlandse Zaken van 22 september 2015, nr. DVB/CU-BPZ-329/15, tot

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

http://uva.nl/ Sunday 28th of September 2014 08:37:59 AM Document generated by http://siteoid.com/

http://uva.nl/ Sunday 28th of September 2014 08:37:59 AM Document generated by http://siteoid.com/ Studenten Medewerkers EN Delen Delen via email Delen op facebook Delen op linkedin Delen op twitter Extranet Alumni Bibliotheek Contact English home Koninklijke onderscheiding voor universiteitshoogleraar

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3. Goirle, 26 mei 2016. Uw kenmerk : : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe

Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3. Goirle, 26 mei 2016. Uw kenmerk : : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3 Goirle, 26 mei 2016 Uw kenmerk : Ons kenmerk Onderwerp : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe : studievoorlichtingsavond 2 juni2016 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2013-2014 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Staal: duurzaam sterk

Staal: duurzaam sterk Staal: duurzaam sterk NATIONALE STAALBOUWDAG 2011 STUDENTENPROGRAMMA IN SAMENWERKING MET BEDRIJVEN Wat geldt voor het materiaal staal, geldt ook voor de Nationale Staalbouwdag: duurzaam sterk. Elk jaar

Nadere informatie

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55 Tekst: Nelly Rosa Foto s: Ken Wong Volgens Juliette Chirino-Mendez, hoofd klantcontact van SSC bestaat er een perceptie dat het financieel nadeliger uitpakt als je met Stichting Studiefinanciering Curaçao

Nadere informatie

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen 18.30 : algemene infosessie Verwelkoming Studentengetuigenis over Göteborg: Leonie Verberckmoes voorstelling verschillende mogelijkheden voor een buitenlandse ervaring studentengetuigenis: buitenlandse

Nadere informatie

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel)

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Als voorbereiding op de opdracht kunt u onderstaande tekst lezen. Wat heb jij aan Europa Europa een ver van je bed show? Nee hoor. Je eten, je kleding, de prijs

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

6 juni 2015. Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek

6 juni 2015. Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek 6 juni 2015 Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

DOORSTUDEREN NA HET HBO

DOORSTUDEREN NA HET HBO DOORSTUDEREN NA HET HBO Met welke financiële gevolgen moet je rekening houden? Informatie van het Avans Studentendecanaat Stand van zaken 2015-2016 Kenmerk: 14 september 2015 Studeren na het HBO: onderwerpen

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2014-2015 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Handelende in overeenstemming met de Minister van Economische Zaken;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Handelende in overeenstemming met de Minister van Economische Zaken; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 17514 25 juni 2014 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 6 juni 2014, nr. 598670, tot wijziging

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Overzicht Lotingstudies WO Laatste wijziging: 14-9-15

Overzicht Lotingstudies WO Laatste wijziging: 14-9-15 Overzicht Lotingstudies WO Laatste wijziging: 14-9-15 Bedrijfskunde Radboud Universiteit Nijmegen Bedrijfskunde Rijksuniversiteit Groningen Bedrijfskunde Vrije Universiteit Amsterdam Biomedische wetenschappen

Nadere informatie

Europese toppositie voor Management onderzoek van Erasmus Universiteit Rotterdam

Europese toppositie voor Management onderzoek van Erasmus Universiteit Rotterdam Persbericht Europese toppositie voor Management onderzoek van Erasmus Universiteit Rotterdam Belang van managementonderzoek In een onlangs verschenen rapport*) van de Rijksuniversiteit Leiden is de kwaliteit

Nadere informatie

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten,

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten, 1. Jurriaan Vogel Als derdejaarsstudent Bedrijfseconomie mag ik dit jaar al namens Student Party ECCO in de faculteitsraad van Tilburg School of Economics and Management plaatsnemen. Hier hebben we al

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

CT Nieuws. Inhoud 05/12/2013 nummer 14 jaargang 48. Training Reis Veilig. International Office / Stagebureau

CT Nieuws. Inhoud 05/12/2013 nummer 14 jaargang 48. Training Reis Veilig. International Office / Stagebureau Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen Onderwijs- en Studentenzaken CT Nieuws Inhoud 05/12/2013 nummer 14 jaargang 48 1 Training Reis Veilig 1 International Office / Stagebureau gesloten 2 Shell

Nadere informatie

SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT

SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT 25 februari 2010 Partners: Universiteit van Amsterdam, ILO (Instituut voor de Lerarenopleiding; penvoerder); Vrije Universiteit, Onderwijscentrum VU; Universiteit

Nadere informatie

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Gemeente Den Haag Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Den Haag werkt aan betere aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt Bedrijfsleven, onderwijs en bestuurders in de regio Den Haag slaan

Nadere informatie

Zij-instroomprogramma geneeskunde. Dubbeltalent gezocht

Zij-instroomprogramma geneeskunde. Dubbeltalent gezocht Zij-instroomprogramma geneeskunde Dubbeltalent gezocht Ben je een talentvolle student met interesse in en ervaring met wetenschappelijk onderzoek? Misschien kun jij dan wel deelnemen aan het vierjarige

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Dat ze klaarstaat voor haar vrienden. Als ze samen is met haar vriendinnen, is er veel gein

Dat ze klaarstaat voor haar vrienden. Als ze samen is met haar vriendinnen, is er veel gein Oefening 5 Persoon 1: Annet Kok (moeder) Talent: Prestatiegericht Betrouwbaar Humoristisch Optimistisch Vasthoudend Concreet voorbeeld: Tijdens de hockeywedstrijden Dat ze klaarstaat voor haar vrienden

Nadere informatie

Academische opleiding leraar basisonderwijs

Academische opleiding leraar basisonderwijs 2015 2016 Academische opleiding leraar basisonderwijs ACADEMISCHE OPLEIDING LERAAR BASISONDERWIJS Vind jij het inspirerend om aan kinderen les te geven? Ben je geïnteresseerd in onderzoek naar verschillen

Nadere informatie

Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013

Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013 Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013 BESTE ALUMNI, Aan het begin van 2013 kijken we terug op twee mooie jaren waarin NOSO weer langzaam opbloeide. Na deze taak volbracht te hebben vonden Manon, Jeffrey en Bram

Nadere informatie

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding 14 november 2014 Programma Jelka Driehuis, coördinator Internationalisering

Nadere informatie

VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009

VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009 VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009 Inleiding De SGL hecht grote waarde aan bondige en duidelijke taal. Een verkiezingsprogramma is vaak lang en uitgebreid

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016

GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016 De Colleges van Bestuur van: GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ONDERZOEKSCHOOL Huizinga Instituut 2012-2016 de Erasmus Universiteit Rotterdam; de Radboud Universiteit Nijmegen; de Rijksuniversiteit Groningen;

Nadere informatie

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen Een groot aantal ingevulde vragenlijsten is per 15 augustus 2003 (de deadline) geretourneerd. Een rappel leverde nog eens een aantal ingevulde vragenlijsten op. Uiteindelijk hebben 29 decanen en 22 directeuren

Nadere informatie

Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants

Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Registeraccountant worden Accountant is een beschermde titel. In Nederland mogen alleen registeraccountants (RA s) en Accountant-Administratieconsulenten

Nadere informatie

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen De studiefinanciering gaat in september 2015 drastisch veranderen. Het zogenaamde leenstelsel wordt geïntroduceerd. Dat heeft heel veel financiële

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Aan de raad AGENDAPUNT 3 Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Voorstel: 1. De kaders uit het beleidsplan 'Werken werkt!' vaststellen, zijnde: a. als doelstellingen: - het bevorderen van de mogelijkheden

Nadere informatie

Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana

Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana Cooperation between Departments of Computer Science and Information technology in the Netherlands, Ethiopia and Ghana Kees Smit, Centre for International Cooperation, VU Aemro Bizuneh Bahir Dar University

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Code opleiding 56829 Internationaal en Europees Recht

Code opleiding 56829 Internationaal en Europees Recht OPLEIDINGEN MET DECENTRALE SELECTIE 2013-2014 WO Naam instelling: Universiteit Leiden Code instelling: 21PB Percentage 16% www.aanstaande-studenten.leidenuniv.nl Naam instelling: Universiteit Leiden Code

Nadere informatie

Notitie over de zorgen m.b.t. het profileringsfonds Studentenraadsfractie ORAS December 2014

Notitie over de zorgen m.b.t. het profileringsfonds Studentenraadsfractie ORAS December 2014 Notitie over de zorgen m.b.t. het profileringsfonds Studentenraadsfractie ORAS December 2014 De TU Delft is een topuniversiteit. Althans, dat willen we graag geloven. Internationaal heeft de TU een naam

Nadere informatie

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING 3 ONDERZOEKSREEKS NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking 3 onderzoeksreeks NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek bewustzijn

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Internationale beroepspraktijkvorming

Internationale beroepspraktijkvorming Internationale beroepspraktijkvorming Uw leerlingen over de grens: tips en spelregels Mbo-leerlingen kiezen steeds vaker voor een stage in het buitenland. Maar hoe regelt u die internationale BPV (i-bpv)?

Nadere informatie

Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten

Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten Inleiding Deze handleiding is bedoeld voor promovendi die onderzoek willen doen en scholars

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Beste leerlingen, dames en heren, Er is een filmpje op YouTube dat begint

Nadere informatie

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists Worldschool Young European Specialists YES! Young European Specialists Programma voor deelnemende leerlingen YES! is een speciaal onderwijsprogramma voor leerlingen van het VWO, vijfde leerjaar. Honderd

Nadere informatie

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 Procedure Erasmus+ 2014-2020 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 contactpersoon Klaartje Gosens e-mail internationaloffice@avans.nl van

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

6 juni 2015. Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek

6 juni 2015. Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek 6 juni 2015 Onderzoek: Aanpak vluchtelingenproblematiek Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1

Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1 Goudzwaard School of Fair and Green Economics 1 Comité van Aanbeveling: Prof. Dr. H.H.F. (Herman) Wijffels, hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering (Universiteit Utrecht) en oprichter Sustainable

Nadere informatie

VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS

VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS VOORBEREIDING OP HET HOGER ONDERWIJS WELKE MOGELIJKHEDEN HEB IK? 10-9-2015 COLLEGE DEN HULSTER 2 WELKE MOGELIJKHEDEN 1 HBO (73%) MBO (5%) VWO (5%) VAVO (10%) JE KEUZE UITSTELLEN (5%) EEN BAAN ZOEKEN (2%)

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

SMO abonnement: 40,00 per kalenderjaar, omvat 6 smo-publicaties.

SMO abonnement: 40,00 per kalenderjaar, omvat 6 smo-publicaties. 1 Eindredactie: Tatiana van Lier en Ria Logtenberg Vormgeving: Max Beinema grafische vormgeving Druk: Hooiberg, Epe ISBN-10: 90-6962-225-4 ISBN-13: 978-90-6962-225-5 Bestelnummer: 0335 SMO-2006-1 Den Haag,

Nadere informatie

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht Economie en Recht Bedrijfskunde Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Wageningen University 238 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Erasmus Universiteit Rotterdam 2.204 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Maastricht University**

Nadere informatie

talencentrum Het Talencentrum helpt u verder

talencentrum Het Talencentrum helpt u verder Het Talencentrum helpt u verder 1 Het Talencentrum Succesvol communiceren begint met taal. Of u nu naar een congres in Atlanta gaat, een vergadering hebt in Beijing, op stage gaat in Rio de Janeiro of

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Gelet op artikel 33, lid Ib, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Gelet op artikel 33, lid Ib, van de Wet op het voortgezet onderwijs; Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 2011, nr. DL/299780 houdende wijziging van de Regeling verwantschapstabel educatieve minor De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen Inleiding Wat doen wij? DeDecaan.net is opgezet voor decanen en scholieren in het VO. Elke school kan een site van ons afnemen. De site heeft allerlei functies om decanen te ondersteunen en hun werk te

Nadere informatie

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Voor u ligt een nieuwe analyse Keuzegids 2015 d.d. 5-11-2014. Deze vernieuwde analyse is tot stand gekomen wegens een grote rectificatie op de Keuzegids 2015 d.d.

Nadere informatie

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld Bachelor vooraanmeldingen UT opleidingen (Bron IBG) 17-07-2006 ADVANCED TECHNOLOGY 50002 naam studie 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % ADVANCED TECHNOLOGY UNIVERSITEIT

Nadere informatie

Coach voor leren en ontwikkeling

Coach voor leren en ontwikkeling Specialisatie Coach voor leren en ontwikkeling MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Coach voor leren en ontwikkeling MSc

Nadere informatie

Master in de meertalige communicatie

Master in de meertalige communicatie BRUSSEL t Master in de meertalige communicatie Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als

Nadere informatie

Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015

Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015 Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015 Voor leerlingen van: Almende college, Ludger College, Ulenhof College, Rietveld Lyceum, Christelijk College Schaersvoorde, Liemers College,

Nadere informatie

Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015

Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015 Voorlichtingsavond HBO & WO Opleidingen woensdag 7 oktober 2015 Voor leerlingen van: Almende college, Ludger College, Ulenhof College, Rietveld Lyceum, Christelijk College Schaersvoorde, Liemers College,

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie