Technologiestichting STW. Utilisatierapport 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Technologiestichting STW. Utilisatierapport 2013"

Transcriptie

1 Technologiestichting STW Utilisatierapport 2013

2 Technologiestichting STW Postadres Postbus GA Utrecht The Netherlands Bezoekadres Van Vollenhovenlaan JP Utrecht T +31 (0) F +31 (0) E Foto omslag Ivar Pel, Utrecht STW-nummer 2014/01083/STW ISBN-nummer NUR 950

3 Utilisatierapport 2013 Technologiestichting STW december 2013 Technologiestichting STW 1

4

5 Inhoud 05 Voorwoord Statistiek 09 Samenvatting cijfers 10 Twee momenten van evaluatie 10 De projecten van start gegaan in 2002 en De methode; hoe meten we de utilisatie 12 Projecten gestart in Projecten gestart in STW-projecten Uitleg projecten 73 Projecten per instelling Lijst van gebruikers STW-projecten STW-projecten Uitleg projecten 19 Projecten per instelling Lijst van afkortingen 64 Lijst gebruikers bij STW-projecten 2002 Technologiestichting STW 3

6 4 Utilisatierapport STW 2013

7 Voorwoord Waarde van kennis Wat levert al het onderzoek dat Technologiestichting STW financiert nu op? Ons Utilisatierapport geeft daar elk jaar weer inzicht in. Dat doen we compleet en openhartig. Elk project uit de peiljaren van het rapport komt aan de orde en elk project krijgt een waardering. In dit nieuwste Utilisatierapport toont STW u de valorisatieresultaten op de STW-projecten die in 2002 respectievelijk 2007 zijn gestart. Wij doen dit zoals u al sinds de jaren 90 van de vorige eeuw van ons gewend bent: door te rapporteren over de betrokkenheid (B) van mogelijke kennisgebruikers bij het onderzoek, over het ontstaan van een aanwijsbaar product (P) uit het onderzoek en over de inkomsten (I) die het onderzoek STW en/of de betrokken onderzoeksgroep heeft opgeleverd. Deze B, P en I worden niet alleen gescoord maar ook altijd toegelicht met een korte tekst waarin het proces en de context beschreven worden. Een kwantitatieve en een kwalitatieve waardering die samen de valorisatie van de onderzoeksresultaten beschrijven. Boeiend is en blijft de vraag wanneer je een project een succes kunt noemen. Ons onderzoek is altijd door mogelijke toepassing en vragen uit de praktijk geïnspireerd, maar het is wetenschappelijk onderzoek. Elk project is daarom per definitie een stap op nog niet bekend terrein en dus zijn de uitkomsten niet met zekerheid te voorspellen. Wie de stukjes bij alle projecten in dit Utilisatierapport leest zal zien dat sommige projecten alleen nieuwe kennis opleveren en dat andere projecten al tijdens hun looptijd tot soms spectaculaire toepassingen leiden. De meeste projecten zitten aan het eind van hun looptijd daar tussenin. Dat laatste levert het meest interessante leesvoer: waar sta je nou aan het eind van een project, hoe kijken de betrokken mogelijke kennisgebruikers dan tegen de stand van zaken aan, wat moet er verder gebeuren? Dat is hoe de waarde van kennis ontstaat. Eppo Bruins directeur Technologiestichting STW 5

8

9 01 Statistiek 09 Samenvatting cijfers 10 Twee momenten van evaluatie 10 De projecten van start gegaan in 2002 en De methode; hoe meten we de utilisatie 12 Projecten gestart in Projecten gestart in 2007 Statistiek 7

10 8 Utilisatierapport STW 2013

11 Samenvatting cijfers tabel 1 Projecten gestart in 2003 tot en met 2007 hebben (5 jaar na de start) tot en met 2012 het volgende opgeleverd: De cijfers geven inzicht in de situatie direct na beëindiging van een project. Het ontwikkelingstraject moet dan vaak nog beginnen. Het is dan ook heel goed denkbaar dat de inkomsten de komende jaren nog fors zullen toenemen (zie tabel 1). aantal overeenkomst octrooi inkomsten (in M ) , , , , , Van de projecten die in 2002 zijn gestart, heeft tot nu toe 78,7 procent (=score B en C) geleid tot een actieve relatie met één of meer gebruikers (figuur 5 op pagina 12), 83,1 procent (=score B en C) heeft een concreet product opgeleverd en 36 procent (=score B en C) heeft cash of in kind inkomsten opgeleverd. figuur 1 aantal gestarte projecten Aantal gestarte projecten Van de projecten die gestart zijn in 2002 hebben er 38 één of meerdere vervolgonderzoeken gesubsidieerd gekregen of zijn een vervolg op een eerder gehonoreerd project ,1 Procent (=score B en C) van de projecten die in 2007 zijn gestart, heeft tot nu toe geleid tot een actieve relatie met één of meerdere gebruikers (figuur 6 op pagina 13). 82 Procent (=score B en C) heeft een concreet product opgeleverd en 27,7 procent (=score B en C) heeft cash of in kind inkomsten opgeleverd. Voor deze projecten die onlangs beëindigd zijn, is het in veel gevallen nog te vroeg om van uitgekristalliseerde kennisexploitatie te spreken Van de projecten die gestart zijn in 2007 hebben er 14 één of meerdere vervolgonderzoeken gesubsidieerd of zijn een vervolg op een eerder gehonoreerd project. figuur 2 Aantal overeenkomsten De figuren 7 en 10 geven de BPI-code die de projecten uit 2002 en 2007 hebben gekregen weer. Een uitleg van deze figuren treft u aan op pagina 14. aantal overeenkomsten Statistiek 9

12 Twee momenten van evaluatie figuur 3 Aantal octrooien aantal octrooien De projecten van start gegaan in 2002 en 2007 In het algemeen zit er een grote tijdsspanne tussen de start van een project en het moment waarop de resultaten daadwerkelijk tot een bruikbaar resultaat leiden. STW is alleen betrokken bij het eerste deel van dit lange traject, namelijk bij de onderzoeksfase die doorgaans vier tot zes jaar beslaat. In deze utilisatierapportage zien wij, enige tijd na afloop van het onderzoek, terug op destijds gestarte STW-projecten. Voor deze evaluatie worden twee momenten gekozen; direct na afloop van een project, de interim rapportage (in dit rapport de projecten die in 2007 van start gingen), en vijf jaar later een eind rapportage, het utilisatierapport (hier de projecten die in 2002 van start gingen). figuur 4 inkomsten (in M ) Inkomsten 10 8 In de Interimrapportage (over de projecten uit 2007) worden dus de projecten bekeken die zes jaar geleden van start zijn gegaan en recent zijn afgesloten. Het kan voorkomen dat een gebruiker verder wil gaan met de resultaten van het onderzoek. Hij zal dan vaak in aansluiting op de onderzoeksfase nog een ontwikkelingstraject moeten uitvoeren. Dit kan bestaan uit de markt onderzoeken, een productielijn opzetten en dergelijke, kortom alles wat nodig is om te komen tot een commercieel product In de Utilisatierapportage (over de projecten die in 2002 van start gingen) is tien tot elf jaar na de start van universitair onderzoek al een veel beter alhoewel nog altijd niet volledig inzicht te verkrijgen in de daadwerkelijke toepassing en commercialisering. In dit rapport worden daarom ook die projecten bekeken die in 2002 van start zijn gegaan en waar over nu een min of meer afgerond oordeel gegeven kan worden met betrekking tot de utilisatie. De methode; hoe meten we de utlisatie Het zal duidelijk zijn, dat het meten van de mate van gebruik niet eenvoudig is. Zo kan een verbeterde procesbeschrijving voor een gebruiker financieel zeer aantrekkelijk zijn, zonder dat er sprake is van een concreet product. Anderzijds kan de realisatie van een daadwerkelijk product (gebaseerd op een werkend prototype) worden afgebroken omdat markteconomische aspecten een rol spelen. Hoe de stand van zaken op dit vlak is bij de verschillende projecten, wordt nagegaan door (telefonische) enquêtering van onderzoekers, projectleiders of gebruikers, die bij het des betreffende project waren betrokken. Mocht dit niet mogelijk zijn, dan wordt gezocht naar ander beschikbaar bronnenmateriaal. 10 Utilisatierapport STW 2013

13 Om een beeld te geven van de resultaten van een onderzoeksproject, heeft STW in de afgelopen jaren een meetmethode geïntroduceerd, die gebaseerd is op drie meer of minder onafhankelijke variabelen om de utilisatie te kunnen kwantificeren, te weten Betrokkenheid, Product en Inkomsten (BPI). Elk van deze variabelen is onderverdeeld in een oplopende vierpuntswaardering (0, A, B, en C). De definities van deze classificering zijn: Betrokkenheid De mate waarin één (of meerdere) gebruikers bij het onderzoek zijn betrokken: O A B C het project is mislukt; omdat de uitkomsten irrelevant zijn voor een gebruiker; er is enige belangstelling van de gebruikers geweest, door deelname in een gebruikerscommissie; de gebruikers participeren actief. Een eventueel geleverde bijdrage is klein in de vorm van geld, materialen en dergelijke; op niet mis te verstane wijze participeert de gebruiker in het project. Er is omvangrijke steun gegeven en vaak is er een contract met betrekking tot de samenwerking gesloten. Product In hoeverre zijn de doelstellingen van het onderzoek gehaald, en is er een aanwijsbaar product : O A B C het project is in het onderzoeksstadium mislukt, of het onderzoek is voortijdig afgesloten; er is geen concreet product. Er is meer onderzoek nodig om een bruikbaar product te verkrijgen. Voorlopige conclusies zijn al wel getrokken, maar een en ander moet nog worden geverifieerd. We zijn nog in de fase van basic technology. De voornaamste vorm van output is tot op dit moment de weten schappelijke publicatie; een voorlopig model, een principe of een conceptmethode is ontwikkeld en bruikbaar. Verificatie en verfijning is nog wel nodig voordat van een eindproduct kan worden gesproken. De gebruiker kan het onderzoeksproduct (nog) niet geheel zelfstandig gebruiken; er ligt een aanwijsbaar product, bijvoorbeeld in de vorm van software, een werkend prototype, een proces-omschrijving, een octrooi, kortom een min of meer afgerond concept, waarmee de gebruiker zelfstandig aan de slag kan gaan. Inkomsten Heeft het onderzoek geleid tot inkomsten voor STW en/of de onderzoeksgroep: O omdat het project wetenschappelijk mislukte, of omdat er geen gebruiker gevonden kon worden, zijn er geen inkomsten op dit project geweest en zijn die in de toekomst niet te verwachten; A er zijn nog geen inkomsten op het project. Dat wil hier zeggen dat er wel bijdragen aan het onderzoek kunnen zijn, maar nog geen revenuen uit de exploitatie van de kennis. Toekomstige baten zijn echter niet uitgesloten; B incidenteel is of wordt (een deel van) de kennis verkocht. De inkomsten kunnen hier ook bestaan uit het feit dat het resultaat waardevol is voor de samenleving; C er is een beduidende, gestage of grote stroom inkomsten (geweest), of er is zicht op dat een dergelijke stroom de eerstvolgende vijf jaar wordt gerealiseerd. Bijvoorbeeld als er al principe-afspraken gemaakt zijn. Gebruik makend van de hierboven beschreven classificatie kunnen alle projecten in een 4 x 4 x 4 matrix worden ingedeeld. In het totaal dus 64 mogelijkheden. Er ontstaat zo een beter gedifferentieerd beeld van de uiteindelijke resultaten die de projecten na vijf respectievelijk tien jaar opleveren. De meest geslaagde projecten vallen uiteraard in de categorie CCC. Maar een succesvol project met een grote betrokkenheid van een gebruiker in de non-profit sector én met een concreet en aanwijsbaar product (bijvoorbeeld milieu-onderzoek), wordt ook in een hoge klasse ingedeeld (CCA). Een project dat heeft geresulteerd in een product, maar geen afnemers vindt komt in een lage categorie terecht, bijvoorbeeld ACA. Ook wordt zo duidelijk wat de waarde is van fundamenteel-strategisch onderzoek, (de zogenaamde basic technology ) voor de gebruikers. Er is dan weliswaar geen aanwijsbaar product, maar bedrijven hebben er soms (veel) geld voor over om deze basiskennis te ontwikkelen (klasse CAA) of te kopen (klasse CAC). Achtergrondonderzoek vindt zijn plaats in de klasse AAA. Projecten die op bepaalde aspecten mislukten of zijn mislukt, krijgen een 0-waardering (bijvoorbeeld klasse 000). Inkomsten (toelichting) Hieronder verstaat STW alle gelden en bijdragen in natura (door gebruikers en derden) die op basis van een STW-project gegenereerd worden gedurende het hele traject, dus zowel van voor het project is gestart als tot na afloop van het project. Statistiek 11

14 figuur 5 Utilisatiegroepen 2002 Betrokkenheid O 0,0% A 21,3% B 59,6% C 19,1% Projecten gestart in 2002 In 2002 gingen 89 projecten van start. In deze projecten werd door STW voor 39,4 miljoen euro geïnvesteerd. Bij deze projecten werden 49 overeenkomsten met de gebruikers gesloten en 18 octrooien aangevraagd. Aan inkomsten werd een bedrag van 6,1 miljoen euro genoteerd. Figuur 5 geeft de verdeling aan per utilisatiecode. De figuren geven aan hoeveel procent van de projecten een bepaalde score op de drie categorieën heeft gehaald. Figuur 7 (pagina 14) geeft de BPI-code weer, die de projecten hebben gekregen. Product O 0,0% A 16,9% B 49,4% C 33,7% Inkomsten O 0,0% A 64,0% B 28,1% C 7,9% 12 Utilisatierapport STW 2013

15 figuur 6 Utilisatiegroepen 2007 Betrokkenheid O 0% A 16,9% B 59,0% C 24,1% Projecten gestart in 2007 In 2007 gingen 83 projecten van start. In deze projecten werd door STW voor 46,9 miljoen euro geïnvesteerd. Bij deze projecten werden 40 overeenkomsten met de gebruikers gesloten en 17 octrooien aangevraagd. Aan inkomsten werd (tot nu toe) een bedrag van 9,4 miljoen euro genoteerd. Figuur 6 geeft de verdeling aan per utilisatiecode. De figuren geven aan hoeveel procent van de projecten een bepaalde score op de drie categorieën heeft gehaald. Figuur 10 (pagina 15) geeft de BPI-code, die de projecten hebben gekregen weer. Product O 0,0% A 18,1% B 62,7% C 19,3% Inkomsten O 0,0% A 72,3% B 24,1% C 3,0% Statistiek 13

16 figuur7 Utilisatieprojecten gestart in 2002 De verschillende categorieën worden in kleuren weergegeven. Een hoge score op de categorie Inkomsten is te herkennen aan een blauwe kleur. Voor een hoge score op Betrokkenheid is die kleur rood en voor een hoge score op Product is die kleur groen. Omdat de complete codes alle drie de BPIcomponenten bevatten, hebben alle bollen mengkleuren. Een project met BPI-code 000 zal een zwarte bol opleveren. Een project met een code CCC zal een witte bol opleveren. figuur 8 BPI-som C B < inkomsten A 0 A B betrokkenheid > C product > Verder geeft de inhoud van de bol weer hoeveel projecten die betreffende code toegekend hebben gekregen. Voor beide peiljaren zijn er geen projecten met code 000. De antracietkleurige bol geeft aan dat er 5 (2002) en 7 (2007) projecten zijn met de BPI-code AAA ( basic technology ). De witte bol rechts achterin geeft aan dat er 6 (2002) en 1 (2007) projecten zijn met BPI-code CCC. In figuur 7 scoren 22 projecten BBA. In figuur 10 zijn er 26 projecten met score BBA. aantal De BPI-score kan ook numeriek worden weergegeven, door A=1, B=2, C=3 te substitueren en de scores voor B, P en I bij elkaar op te tellen. Grafieken 8 (voor 2001) en 11 (voor 2006) tonen het resultaten B+P+I na deze substitutie figuur BPI-som gecorrigeerd voor het aantal permutaties per som Meerdere BPI-scores kunnen leiden tot dezelfde BPI-som. Zo is ABB hetzelfde waard als BAB of AAC. In figuur 9 (2002) en 12 (2007) is gecorrigeerd voor het aantal permutaties dat kan leiden tot een bepaalde score door dit aantal permutaties te delen. Dit leidt in beide gevallen tot een diagram dat zijn zwaartepunt sterk aan de rechterkant heeft (hoge BPI-som). Dit toont aan dat de uitkomst van de BPI-som meer is dan toeval, maar dat de aanpak van STW leidt tot een disproportioneel groot aantal succesvolle projecten Utilisatierapport STW 2013

17 figuur10 Utilisatieprojecten gestart in 2007 product > C B figuur 11 < inkomsten A 0 A B betrokkenheid > C BPI-som aantal figuur 12 BPI-som gecorrigeerd voor het aantal permutaties per som Statistiek 15

18

19 02 STW-projecten A / Universiteit van Amsterdam 22 D / Technische Universiteit Delft 30 E / Technische Universiteit Eindhoven 34 F / Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie 35 G / Rijksuniversiteit Groningen 37 L / Universiteit Leiden 39 M / Universiteit Maastricht 40 N / Radboud Universiteit Nijmegen 44 NIOO / Nederlands Instituut voor Ecologie 45 T / Universiteit Twente 54 U / Universiteit Utrecht 56 V / Vrije Universiteit Amsterdam 59 W / Wageningen Universiteit & Researchcentrum STW-projecten

20 Uitleg projecten 2002 Hieronder staan de gegevens die u op de projectpagina s kunt tegenkomen: Titel de titel van het project. Project het projectnummer, het volgnummer waarop de projecten zijn gesorteerd. BPI (bijvoorbeeld BCB, zie pagina 10 en 11): de utilisatiecategorieën waarin het project is ingedeeld. Projectleider naam van de project leider. Toewijzing de door STW aan dit project toegekende subsidie (in euro). Contracten en octrooien soort overeenkomst die met een gebruiker is afgesloten (optie, licentie, bijdrage, samenwerking, raamover een komst, material transfer agreement (mta), etc.) en eventuele octrooien/octrooiaanvragen. Inkomsten op dit project de totaal geregistreerde inkomsten (in euro). Dit zijn alle gelden en bijdragen in natura (door gebruikers en derden) die op basis van een STW-project gegenereerd werden gedurende het hele traject. Dus van voor de start tot na afloop van het project. een korte omschrijving van de doelstelling van het onderzoek. Resultaat een overzicht van de behaalde resultaten. Gebruiker(s) een lijst met de namen van de gebruikers bij het project. 18 Utilisatierapport STW 2013

21 A New materials for magnetic refrigeration BCC Universiteit van Amsterdam Projectleider Prof.dr. E.H. Brück Totale toewijzing in euro Contracten Geheimhouding: GEA Grasso BV, Universiteit van Amsterdam, Unilever UK Central Resources Ltd; Material Transfer Agreement: Universiteit van Amsterdam, Cooltech Applications Octrooien 46113: Materiaal geschikt voor magnetische koeling, werkwijze voor het bereiden ervan en toepassing van het materiaal; Magnetisch koelbaar materiaal II De doelstelling van het project is het ontwikkelen van magnetocalorische materialen die nabij of boven kamertemperatuur kunnen worden toegepast in warmtepompen. De eerste beoogde toepassing is in huishoudelijke koeling en airconditioning, maar warmtepompen kunnen veel breder ingezet worden. Geschikte materialen zijn gevonden en twee patenten zijn aangevraagd. Er is een proces ontwikkeld voor de bereiding met reproduceerbare eigenschappen. De voordelen zijn: een groter magnetocalorisch effect, een instelbare werktemperatuur en ze zijn veel goedkoper dan bestaande. Engelhard De Meern heeft een optie genomen op de patenten. Dit bedrijf onderzoekt hoe ze de materialen op industriële schaal kan produceren. Twee andere bedrijven betrokken bij het vervolg-project AMC.7036 testen de materialen in preïndustriële prototypes van warmtepompen. In 2007 hoopt men een eerste magnetische koeler voor speciale toepassingen in productie te nemen. We zijn binnen het project geslaagd de te gebruiken materialen te verfijnen. Zo is arseen in de warmtepomp volkomen ongevaarlijk, maar als het vrijkomt, is het giftig. Dus hebben wij arseen vervangen door germanium en silicium waarmee we dezelfde resultaten kunnen bereiken. Er zijn vier patenten aangevraagd voor nieuwe legeringen met goede magnetocalorische eigenschappen. Voor deze patenten is een exclusieve licentieovereenkomst gesloten met BASF Future Business. De magnetische wisselwerking in deze materialen is sterk afhankelijk van de structuur op atomaire schaal, waarbij kleine veranderingen grote gevolgen voor de koeleigenschappen kunnen hebben. Bij het opschalen van de productie van laboratoriumschaal naar industriële schaal moet daarom veel aandacht worden besteed aan de invloed van de verschillende productiestappen op de eigenschappen van magnetocalorische materialen. Bij BASF in De Meern is hiervoor een productie- en karakterisatielab opgebouwd waar materialen voor commerciële prototypen wordt geproduceerd. In 2014 zijn de eerste resultaten gepatenteerd. Tevens is in 2014 een licentieovereenkomst met BASF getekend. BASF wil de komende jaren deze technologie samen met zijn partners op de markt brengen. BASF Nederland BV (De Meern) / Douwe Egberts (Utrecht) / Energieonderzoek Centrum Nederland (Petten) / Global Cooling BV (Arnhem) / Itho BV (Schiedam) / TNO (Delft) / Universiteit Twente (Enschede) / Whirlpool S.A. (Joinville, Brazilië) STW-projecten

22 A structure for maintaining a shared world model in a dynamic environment between differentiated embedded systems and their interaction with human supervisors Development and use of a pspa-based reporter system for screening the mode of action of naturalpreservatives Origin of variability in stress resistance of bacterial spores BCA CCB BBB Projectleider Dr. N. Vlassis Totale toewijzing in euro Totale inkomsten in euro Projectleider Prof.dr. W. Crielaard Totale toewijzing in euro Contracten Licentie: IMEnz Bioengineering, UVA-NWI Octrooien P Construct and method for screening, selection and identification of stress factors Totale inkomsten in euro Projectleider Prof.dr. S. Brul Totale toewijzing in euro Totale inkomsten in euro De doelstelling van het project was het ontwikkelen van algoritmes om een robotteam zichzelf te laten besturen. Binnen het project zijn bestaande theoretische beslismodellen voor discrete problemen uitgebreid naar continue toestands- en actieruimtes, wat belangrijk is voor het toepassen van deze techniek bij echte robots. De schaalbaarheid van de oplossingen is verbeterd door de optimale beslissing af te schatten. Het werk heeft uiteindelijk veel impact gehad. Het PERSEUS-algoritme (1) is een begrip (2) geworden voor multi-agent decision making. Het proefschrift van Matthijs Spaan is genomineerd voor de Europese prijs voor de beste roboticatoepassing. Met zes van de negen gebruikers is er nog intensief contact, onder andere in een nieuw onderzoeksproject (Bsik-project ICIS). TNO heeft geïnvesteerd in nieuwe promovendi bij de UvA die zich met POMDPs bezig houden. Recent is de gecreëerde software gebundeld in een C++-toolbox. Deze toolbox bevat routines voor het plannen en leren van (bijna) optimale oplossingen voor multi-agent systemen (MASs). Het onderzoek heeft geleid tot het nieuwe Bsik-project Het project heeft verschillende nieuwe algoritmen en technieken opgeleverd. In eerste instantie heeft dat niet geleid tot directe industriële exploitatie. Toch toonden verschillende gebruikers en bedrijven grote interesse in de mogelijke toepassing van sommige van de ontwikkelde algoritmen in de praktijk. Dit was in het bijzonder het geval voor de max-plus-algoritme voor een schaalbare benadering van multi-agent coördinatie. De wetenschappelijke resultaten en de nieuwe algoritmes, ontwikkeld binnen dit project, hebben in hoge mate bijgedragen tot de nationale en internationale zichtbaarheid van de groep op het gebied van multiagent onderzoek in gedistribueerde omgevingen. Acklin BV (Waalwijk) / Giant Leap Technologies (Amsterdam) / Philips Applied Technologies (Eindhoven) / Philips Research Europe - Eindhoven / Saxion Hogeschool Enschede (Enschede) / Thales Nederland BV (Hengelo) / TNO (Delft, s-gravenhage) / Universiteit Leiden / Y All BV (Waalwijk) Escherichia coli reporterstammen ontwikkelen die signaaleiwitten tot expressie brengen onder controle van de pspa-promotor. Deze stammen gebruiken om inzicht te krijgen in de fysiologische functie van het psp-operon. Deze stammen gebruiken om natuurlijk voorkomende antimicrobiële middelen te testen in Escherichia coli. Principes vastgesteld voor Escherichia coli extrapoleren en exploiteren naar/in (voedsel)pathogenen. Het pspa-systeem als high-troughput systeem in gezondheidszorg en voedingmiddelenindustrie toepassen. Reporterstammen zijn ontwikkeld die in Escherichia coli verschillende reportereiwitten tot expressie brengen. Deze stammen kunnen gebruikt worden om membraanpotentiaalverstoringen te registreren. Met name de unieke dose-responsecurve van de pspa-promoter heeft een buitengewone toepasbaarheid. Het ontwikkelde reportersysteem is geschikt voor high-throughput screening. Het reportersysteem is ook actief in andere micro-organismen (Salmonella gallinarium). In veel pathogene Gram-negatieve organismen kan het systeem gebruikt worden, in Gram-positieve organismen is geen activiteit gevonden. Het bedrijf Imenz Bioengineering biedt het systeem in de markt aan als high-throughput screen voor identificatie van antimicrobiële middelen. Reporterstammen zijn ontwikkeld en zijn geschikt om membraanpotentiaal verstoringen te registreren. De unieke dose-responsecurve van de pspa-promoter is tevens geschikt voor high-throughput screening en het opsporen van onbekende antimicrobiële verbindingen. Het bedrijf IMEnz Bioengineering gebruikt het systeem als initiële high-throughput screening voor identificatie van mogelijke antimicrobiële middelen. Verschillende antimicrobiële peptiden uit dierlijke en plantaardige eiwitrijke reststromen uit de industrie zijn hierna doorontwikkeld. Een aantal van deze peptiden blijken soortspecifiek te zijn. Momenteel wordt onderzocht of ecosystemen hier mee kunnen worden ontdaan van ongewenste pathogenen. Academisch Medisch Centrum (Amsterdam Zuidoost) / IMEnz Bioengineering (Groningen) / Unilever R & D (Vlaardingen) Bacteriële sporen bevinden zich in de (landbouw) grond, komen daardoor in onze voedselketen en vormen potentieel, na kieming, een risico voor de gezondheid. Sporen zijn bestand tegen hoge temperaturen, sommige zelfs tot ver boven de 100 C. Overlevende sporen kiemen nooit tegelijk, wat conserveren extra lastig maakt. Dit project richtte zich op het mechanisme van heterogeniteit in kieming en de mechanismen van stressresistentie van sporen. De proeven hebben geleid tot het identificeren van een nieuwe manier van het meten van hitteresistentie. Deze methode is gepubliceerd in een toonaangevend Amerikaans microbiologietijdschrift. De onderzoekers hebben daarnaast het sporulatiegedrag van laboratoriumstammen en bederfisolaten vergeleken. Het bleek dat de isolaten complexe kolonies maken waarin op specifieke plekken sporen met een hoge hitteresistentie worden gevormd! Deze staat model voor de situatie in (industriële) biofilms. Unilever en Friesland Foods hebben de resultaten gebruikt om interne programma s te vernieuwen. Voor beiden is het ook aanleiding geweest een vervolg STW-aanvraag te sponsoren. Het project heeft in de periode geleid tot een sterk verbeterd inzicht in gedragsheterogeniteit binnen genetisch homogene bacteriële populaties sporenvormers. Een publicatie van promovendus Veening is in Nature Microbiological Reviews verschenen. Vervolgprojecten (CASIMIR, EU en STW Targeted Inhibition of Bacterial Spores-TIBS) hebben zich gericht/richten zich op het vinden van targets om bekende zwakzure conserveermiddelen effectiever te maken en liveimagingtechnieken om de sporenkiemingsheterogeniteit in detail te testen. In 2007 leidde dit tot een patentaanvraag van Unilever op een screeningssysteem. In het vervolgproject TIBS is een chemische core structuur geïdentificeerd die sterke antibederfsporeactiviteit geeft. Zeer recent is door Unilever onder andere op basis hiervan met de UvA een separaat project gestart met betrekking tot screening van natuurlijke ingrediënten op hun 20 Utilisatierapport STW 2013

23 Effect of additives on the phase behaviour of lipids Identifying novel targets for the treatment of gastrointestinal motility disorders: The role of mast cells and neurogenic inflammation BBA CCA Projectleider Prof.dr. H. Schenk Totale toewijzing in euro Projectleider Dr. G.E. Boeckxstaens Totale toewijzing in euro Contracten Geheimhouding: Janssen Pharmaceutica, Academisch Medisch Centrum; Optie: Janssen Pharmaceutica, Academisch Medisch Centrum Octrooien P59405 Means and methods for altering the motility of the gastrointestinal antisporewerking, ook gebruikmakend van een nu na tien jaar binnen STW-project ontwikkeld uniek live-imagingsysteem waarmee individuele sporen worden gevolgd. Dit SporeTracker -systeem stelt de onderzoekers in staat om vast te stellen of sporen blijven steken in de kiemings- of de uitgroeifase van ontwikkeling na toediening van antibacteriële stoffen. Deze gegevens zijn van groot belang voor het opstellen van risicoschattingen. Met TNO wordt in een parallel op te starten project een chemische bibliotheek van remmers gescreend en gekeken naar het toepassen van de opgezette onderzoeksstrategie en SporeTracker om inzicht te krijgen in kiemingseiwitten van pathogene Clostridia met een directe medische impact. FCDF Corporate Research (Deventer) / Nestlé Nederland BV (Nunspeet) / Nestlé Research Center Lausanne (Zwitserland) / Royal Friesland- Campina (Deventer) / TNO (Zeist) / Unilever R & D (Vlaardingen) / Wageningen Universiteit & Researchcentrum (Wageningen) Vetten zijn complexe mengsels van triglycerides en kunnen in verschillende kristalpakkingen voorkomen met verschillende fysische eigenschappen. Proefondervindelijk is vastgesteld dat het toevoegen van een additief het fasegedrag vaak op de gewenste manier beïnvloedt. Hoe, waarom en onder welke condities dit kan geschieden was het onderwerp van dit onderzoek. Vetbloem, het ongewenst wit uitslaan van chocolade, kan ontstaan door een verandering in de vetkristalsamenstelling en/of pakking, bijvoorbeeld door de irreversibele faseovergang beta(v) -> beta (VI), in cacaoboter. De cis-mono-onverzadigde triglyceriden zijn hoofdcomponenten van cacaoboter en lauric vetten en spelen een belangrijke rol bij het ontstaan van vetbloem. De triglyceride 1,2 distearoyl- 2-oleoylglycerol (SOS), bijvoorbeeld, is naar alle waarschijnlijkheid betrokken bij het ontstaan van vetbloem op chocolade ten gevolge van de faseovergang beta(v) -> beta(vi). In het onderzoek naar dit proces is een doorbraak gerealiseerd door het ophelderen van de kristalstructuren van beta2-sos en beta(v) cacaoboter met behulp van synchrotron poederdiffractiegegevens waarmee de metastabiliteit van beta(v) chocolade kon worden verklaard. De publicatie van dit werk heeft internationaal de aandacht getrokken in wetenschappelijke gremia maar ook in de populaire pers. Er zijn geen nieuwe gegevens. De aanvrager is sinds eind 2004 met emeritaat en bovendien is de Kristallografiegroep van de UvA sinds opgeheven. In dit project werden twee vaak voorkomende maag-darmaandoeningen (prikkelbaar darm-syndroom en postoperatieve ileus) onderzocht. De werkhypothese luidde dat beide veroorzaakt worden door een centraal mechanisme (degranulatie van mestcellen en neurogene inflammatie). In samenwerking met de gebruiker (Johnson & Johnson, Beerse, België) wilden wij 1) deze hypothese toetsen en aantonen via welke mechanismen genoemde processen verlopen, om zodoende 2) nieuwe targets voor behandeling identificeren. Voor beide aandoeningen konden wij in diermodellen aantonen dat mestceldegranulatie een essentiële rol speelt bij het ontstaan van klachten. Bij ileus gaat dit ook gepaard met neurogene inflammatie. Een aantal van deze processen konden wij ook bij de mens aantonen. Voor ileus heeft dit onderzoek geresulteerd in een wereldwijd octrooi genaamd inflammation and gasto-intestinal motility disease, en met behulp van een reeds bestaand geneesmiddel met mestcel stabiliserende eigenschappen hebben wij een eerste succesvolle patiëntentrial uitgevoerd. In voortzetting op de behaalde resultaten loopt momenteel eenzelfde trial voor het prikkelbaar darm-syndroom. Er zijn geen verdere gegevens bij STW bekend. Academisch Medisch Centrum (Amsterdam Zuidoost) / Janssen Pharmaceutica (Beerse, België) / Johnson & Johnson Pharmaceutical (Beerse, België) Loders Croklaan BV (Wormerveer) / Unilever R&D (Bedford, Groot-Brittannië) STW-projecten

24 Development of novel palladium catalysts for the synthesis of pi-conjugated oligomers and polymers D The development of high resolution ultrasonic techniques for inspection and material characterization in the aerospace industry AAA BBA Projectleider Prof.dr. P.W.N.M. van Leeuwen Totale toewijzing in euro Contracten Optie: Technische Universiteit Eindhoven, Universiteit van Amsterdam, TNO-Delft Totale inkomsten in euro Projectleider Prof.dr.ir. C.P.A. Wapenaar Totale toewijzing in euro De bestudering van de eigenschappen van polythiofenen, een belangrijke klasse van organische halfgeleiderpolymeren, is van groot belang voor de toepassing van deze materialen in plastic elektronica, variërend van sensoren tot zonnecellen. Een van de belangrijkste aspecten is de conformatie en aggregatie van polymeren aanzien dat in belangrijke mate de materiaal eigenschappen bepaalt. Het doel van dit project was om een eenvoudige methode te ontwikkelen waarmee de conformatie en aggregatie van polythiofenen bepaald kan worden. Verder is gekeken of de gesynthetiseerde polymeren kunnen worden gebruikt als metaaldetectoren en wat de rol van de conformatie is op de gevoeligheid. Voor het achterhalen of bepaalde eigenschappen van polythiofenen worden veroorzaakt door een verandering in conformatie of door aggregatie is een zeer eenvoudige optische methode is gevonden (1). Deze methode is algemeen toepasbaar en kan in principe voor ieder willekeurige organisch halfgeleiderpolymeer worden toegepast. Verder zijn er polythiofeenderivaten ontwikkeld die in staat zijn om metaalionen zoals palladium en ruthenium te binden. Nadat een metaal is gebonden dooft de fluorescentie van het polymeer. Op deze manier is het mogelijk om metaaldetectors te maken (2). Er zijn geen nieuwe ontwikkelingen. Holst Centre (Eindhoven) / Philips Research Europe - Eindhoven / TNO (Eindhoven) Technische Universiteit Delft Gebruikelijke methode voor ultrasone inspectie van constructiematerialen, zoals toegepast in de luchten ruimtevaart industrie (bijvoorbeeld laminaten en in het bijzonder GLARE) is gebaseerd op transmissiemetingen. Een nieuwe methode gebaseerd op hoge-resolutie reflectiemetingen en geïntroduceerd in een eerder STW-project, maakt het mogelijk 3D-afbeeldingen van het materiaal te verkrijgen zodat niet alleen de locatie maar ook de diepte van defecten in het materiaal verkregen kan worden. In dit vervolgproject wordt deze methode verder ontwikkeld. In het project zijn een acquisitie- en scanningsysteem ontwikkeld als ook dataverwerkingstechnieken voor de kwantitatieve en kwalitatieve karakterisatie van defecten. Voor het experimenteel testen van Glarepanelen is een opstelling gerealiseerd die in water ondergedompelde laminaten meet met verbeterde signaal-ruisverhouding en signaal-bandbreedte. De luchtvaartindustrie heeft de resultaten van dit project niet overgenomen ter verdere ontwikkeling van de methode voor industrieel gebruik. Wel is vast te stellen dat er een toenemende belangstelling is voor de pulse-echo-inspectie in combinatie met volledige onderdompeling. De in het project ontwikkelde kennis is opgepakt door de recyclingindustrie, waar ultrasone technieken ontwikkeld worden voor procescontrole bij het scheiden van plastics. Deze kennis heeft mede de basis gevormd voor een Europees FP7-onderzoeksproject naar de mogelijkheden van ultrasone imagingtechnologie in magnetische dichtheidscheiding (W2Plastics). Verdere spinoff van dit project was een STW fase-1 valorisatieproject waarin een haalbaarheidsonderzoek is gedaan naar de toepassing van ultrasone puls-echometingen voor geavanceerde defectdetectie in het vliegtuigmateriaal Glare. Resultaat was een effectief ultrasoon model voor elastische golfgeleiding in dit akoestisch complexe materiaal. Dit heeft een basis gelegd voor verder onderzoek naar de interpretatie van de gecompliceerde pulse-echodata. 22 Utilisatierapport STW 2013

25 Liquid loading in inclined pipes for gas production and transport Modellering en optimalisatie van zonnecellen van amorf silicium voor ruimtetoepassingen BBA ACA Projectleider Prof.dr. R.V.A. Oliemans Totale toewijzing in euro Totale inkomsten in euro Projectleider Dr. R.A.C.M.M. van Swaaij Totale toewijzing in euro Totale inkomsten in euro FMLC (Delft) / Fokker Aerostructures BV (Papendrecht) / Fokker Special Products BV (Hoogeveen) / Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (Marknesse) / Technische Universiteit Delft / Ten Cate Advanced Composites (Nijverdal) / TNO (Delft) Bij gasproductie wordt ook vloeistof geproduceerd. Als de gassnelheid afneemt stroomt de vloeistof terug en blokkeert de toegang voor gas naar de productiebuis. Hierdoor stopt de gasproductie. De kritische snelheid waarbij de gasproductie instabiel wordt hangt af van de hellingshoek van de productiebuis. Doel is om de fysische mechanismen die verantwoordelijk zijn voor deze tweefaseinstabiliteit te onderzoeken in een hellende buis. Het project heeft een betere fysische onderbouwing gegeven van de mogelijke rol van secundaire stroming en zwaartekracht bij het optreden van vloeistof terugstroming bij een kritische gassnelheid in een productiebuis. Als spin-off is het mogelijk een beter model te ontwikkelen voor het verstuiven en neerslaan van vloeistofdruppels in een kernringstroming. Voor de hoekafhankelijkheid van de kritische gassnelheid kunnen nog geen kwantitatieve verklaringen worden gegeven. Het tweefasemodel voor verticale stroming is door Shell gebruikt bij het verder verbeteren van de Shell Flow Correlations, die gebruikt worden in ontwerpberekeningen door de pijpleiding-, flow assuranceen process-engineers. De resultaten zijn gebruikt bij nieuwe JIP s, die door Shell en andere partners worden gesponsord bij de TU Delft. Bij projecten van TNO (met andere partners) zijn de resultaten gebruikt om methoden voor vloeistofverwijdering uit de VS te vertalen naar condities voor de Noordzee. Deze resultaten zijn internationaal gepresenteerd en gepubliceerd. Ze worden nu toegepast door verschillende oliemaatschappijen. Binnen de TU Delft heeft het geleid tot de ontwikkeling van het stekelvarken, een meetsectie voor snelle elektrische geleidingsmetingen. Hiermee kan de structuur van de vloeistoffilm worden gemeten, zowel in de tijd als ruimtelijk. Dit is bruikbaar onder alle hoeken en vooral geschikt voor dunne films. Shell Global Solutions International BV (Amsterdam) / Shell International Exploration and Production BV (Rijswijk) / Technische Universiteit Delft / TNO (Delft) / Twister BV (Rijswijk ZH) We hebben de prestatieverandering van amorf silicium zonnecellen onderzocht tengevolge van bestraling met elektronen en protonen, met als doel te onderzoeken of deze zonnecellen geschikt zijn voor toepassing in de ruimte. Met name de prestatie aan het einde van de levensduur van de satelliet is belangrijk om te weten. Daarvoor hebben we een computermodel ontwikkeld, gebaseerd op veranderingen in materiaaleigenschappen, waarmee de prestatie voorspeld kan worden als functie van de stralingsdosis. De resultaten staan beschreven in het proefschrift van Arjen Klaver, Irradiation-induced degradation of amorphous silicon solar cells. Er is een computermodel ontwikkeld waarmee de zonnecelprestatie voorspeld kan worden na langdurige belichting of bestraling met elektronen of protonen. Geconcludeerd is dat gedurende belichting defectcreatie geïnitieerd wordt door recombinatie. Gedurende bestraling is dit het gevolg van interactie van geladen deeltjes met het rooster. In de toekomst zullen zonnecellen op kleine satellieten getest worden, gebruikmakend van deze resultaten. Dit werk heeft geleid tot zeven publicaties en vier mondelinge presentaties. Er is een computermodel ontwikkeld waarmee de prestatie van zonnecellen van amorf silicium voorspeld kan worden na langdurige belichting, of bestraling met elektronen of protonen. Geconcludeerd is dat gedurende belichting defectcreatie geïnitieerd wordt door recombinatie door interactie van geladen deeltjes met het rooster. In een afstudeerproject wordt nu gewerkt aan verbetering van dit model. Het model was quasistatisch en nu wordt geprobeerd de verandering van de prestatie in de tijd dynamisch te modelleren. Dit vergt een goede karakterisering van de zonnecellen en van de modelparameters die de eigenschappen van de cellen beschrijven. In een vervolgproject zullen zonnecellen van amorf silicium als payload meevliegen met de Delfi n3xt sateliet. Deze satelliet is ontwikkeld en gebouwd door studenten en medewerkers van de TU Delft en wordt volgens plan gelanceerd in april De werking STW-projecten

26 Aerobic granular sludge reactors CCC Projectleider Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht Totale toewijzing in euro Contracten Overdracht Octrooi: TUD-TNWBT, Royal HaskoningDHV; Overname rechten en plichten: Royal HaskoningDHV; Samenwerking: TUD-TNWBT, STOWA Octrooien Werkwijze voor het verkrijgen van korrelvormige groei van een micro-organisme in een reactor; Werkwijze voor het behandelen van afvalwater Totale inkomsten in euro van de zonnecellen zal continu gemonitord worden en vergeleken worden met de simulatieresultaten. AgentschapNL (Utrecht) / Dutch Space BV (Leiden) / Energieonderzoek Centrum Nederland (Petten) / Helianthos BV (Arnhem) / Technische Universiteit Delft Het ontwikkelen van een eenvoudige, kostenefficiënte en compacte afvalwaterzuiveringstechnologie, gebaseerd op aëroob korrelslib. In het onderzoek is een eerste aanzet tot het groeien van aëroob korrelslib in het laboratorium doorontwikkeld tot een volwaardige technologie, gebaseerd op SBR-reactoren. In een zeer compacte reactor kan een hoge simultane verwijdering van CZV (100%), stikstof (94%) en fosfaat (94%) plaatsvinden. Het ontwerp van een waterzuiveringsinstallatie gebaseerd op aëroob korrelslib laat zien dat er 75% minder ruimte nodig is dan voor conventionele actief slib-installaties. Tevens is het energieverbruik tot 30% lager en zijn de investeringskosten 15% tot 20% lager. Deze door TU Delft en HaskoningDHV ontwikkelde technologie is zeer interessant voor het zuiveren van zowel huishoude-lijke als industriële afvalwaterstromen. Het aëroob korrelslib is gepatenteerd in twee octrooien. DHV introduceert de technologie op de markt onder de naam NeredaTM. Er is veel belangstelling getoond vanuit de Nederlandse waterschappen en uit de industrie, waar reeds drie praktijkinstallaties zijn gerealiseerd. Pilot-onderzoek zal leiden tot de eerste toepassing voor huishoudelijk afvalwater, en (inter) nationale projecten voor de bouw van NeredaTMinstallaties zijn gepland. HaskoningDHV Nederland BV (Nijmegen) / Paques BV (Balk) / Royal HaskoningDHV (Amersfoort) / Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) (Amersfoort) / Van der Pluijm Water- en Milieumanagement (Boxtel) / Wageningen Universiteit & Researchcentrum (Wageningen) / Waterboard AA en Maas ( s-hertogenbosch) / Waterschap Hollandse Delta (Ridderkerk) / Waterschap Reest en Wieden (Meppel) De technologie is nu volwassen en volledig in de praktijk geïntroduceerd. Er is zeer veel internationale aandacht voor de NEREDA-technologie en de eerste buitenlandse installaties zijn in aanbouw. Het onderliggende patent was afgelopen jaar door het Octrooibureau gekozen tot runner-up voor de Europese uitvindersprijs. Met DHV is een overeenkomst over licentieopbrengsten gemaakt waar komend jaar de eerste revenuen uit zullen voortkomen. Inmiddels wordt er gewerkt aan technologie om uit het geproduceerde slib alginaat te produceren. Dit zou het mogelijk maken om organisch koolstof in afvalwater om te zetten in een chemische grondstof. 24 Utilisatierapport STW 2013

27 Flight simulation models based on computational fluid dynamics and flight test identification Model predictive control for hybrid systems The analysis of spatial structures in hyperspectral images AAA BAA ABA Projectleider Prof.dr.ir. J.A. Mulder Totale toewijzing in euro Projectleider Prof.dr.ir. B. de Schutter Totale toewijzing in euro Projectleider Dr.ir. R.P.W. Duin Totale toewijzing in euro Een nieuwe methode voor de wiskundige synthese van aerodynamische modellen van vliegtuigen. Gegeven de geometrische vorm van het vliegtuig wordt eerst een model gemaakt met behulp van numerieke aerodynamica. Dit model wordt gebruikt om observaties in de vlucht te voorspellen. De fouten in de voorspelling worden wiskundig beschreven en gebruikt als aanvulling op het oorspronkelijke model. Er werd een numeriek softwarepakket ontwikkeld waarmee op basis van de geometrische vorm van het vliegtuig de aerodynamische krachten en momenten op het vliegtuig voor iedere mogelijke vliegtoestand konden worden berekend. De resultaten moesten worden samengevat in een globaal wiskundig model. Daarnaast moest het experimentele instrumentatiesysteem van het Cessna Citation II laboratoriumvliegtuig worden ontwikkeld om het geschikt te maken voor de uiterst nauwkeurige meting van aerodynamische krachten en momenten in dynamische vliegcondities. Geïnspireerd door de noodzaak de verschillen tussen voorspelling en meting van aerodynamische krachten en momenten wiskundig te beschrijven werd een nieuwe techniek ontwikkeld op basis van multidimensionale splines. Deze techniek bleek zo krachtig dat ze ook kon worden toegepast op de metingen zelf, niet slechts op de verschillen met de theoretische voorspellingen. Het resultaat bestaat dus uit twee nieuwe methoden voor de identificatie van aerodynamische vliegtuigmodellen. Toepassingen zijn voorzien in de vluchtsimulatorindustrie en bij de ontwikkeling van Micro Air Vehicles. Er werden proefschriften voltooid over de ontwikkeling van numerieke aerodynamica en over multidimensionale splines. Dutch Space BV (Leiden) / ESTEC - European Space Research and Technology Centre (Noordwijk) / Koninklijke Luchtmacht ( s-gravenhage) / Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (Amsterdam, Marknesse) / TNO ( s-gravenhage) / TRC Development BV (Arkel) / Vertigo Flight Simulation (Amsterdam) Wij hebben ons gericht op het gestructureerd ontwerp van regelaars voor specifieke klassen van hybride systemen, dat wil zeggen systemen die gekenmerkt worden door een combinatie van discrete en continue dynamica. De focus lag in het bijzonder op het ontwerpen van modelgebaseerde voorspellende regelaars voor stuksgewijze affine systemen met toepassing op DC-DC convertors en adaptive cruise control. De belangrijkste aspecten die aan bod kwamen waren stabiliteit, robuustheid en efficiënte implementatie. Naast tal van fundamentele resultaten i.v.m. regelaarontwerp voor stuksgewijze affine hybride systemen heeft het project geresulteerd in twee proefschriften, 19 tijdschriftartikelen, 3 boekhoofdstukken en 48 conferentiebijdragen. Er is een DC-DC convertor set-up gebouwd en er zijn richtlijnen ontwikkeld om gebruikers uit de industrie een leidraad te geven bij de te maken keuzes i.v.m. regelaarontwerp voor hybride systemen. Daarnaast hebben de activiteiten van de groep van de TU Eindhoven tot een patentaanvraag geleid i.s.m. Philips Lumileds: Philips invention , High Speed, Average-Current Control Loop. Onder de vervolgprojecten van dit project zijn drie EUprojecten: SICONOS (FP5) en de Networks of Excellence HYCON (FP6) en HYCON2 (FP7), een NWO Van Gogh uitwisselingsproject met Supélec Rennes, een NWO-STW VIDI Vernieuwingsimpulsproject Multi-agent control of large-scale hybrid systems (door Bart De Schutter) en een NWO-STW VENI Vernieuwingsimpulsproject Flexible Lyapunov functions for real-time control (door Mircea Lazar). Daarnaast hebben Mircea Lazar en Ion Necoara, de promovendi die op dit project hebben gewerkt, nu allebei een permanente academische positie verworven, respectievelijk als assistant professor aan de TU Eindhoven en als associate professor aan de Polytechnische Universiteit van Boekarest in Roemenië. IPCOS Technology BV (Boxtel) / Philips Lighting BV (Oss) / Shell Global Solutions International BV (Amsterdam) / Siemens Nederland NV ( s-gravenhage) / SKF Research & Development Company BV (Nieuwegein) In hyperspectrale beelden is er voor elk pixel een volledig spectrum, in plaats van een of drie kleurintensiteiten. Bij de aanvraag van het project in 2001 waren de eerste voor de industrie betaalbare scanners op de markt. Voordien werden ze vooral ten behoeve van remote sensing gebruikt. In de industriële toepassingen zijn ruimtelijke samenhang tussen de pixels en verwerkingssnelheid van groot belang om tot een nauwkeurige en bruikbare analyse en segmentatie van beelden te komen. Het project stelde zich ten doel de mogelijkheden hiertoe te onderzoeken en daarbij gebruik te maken van de ruimtelijke en spectrale samenhang. Het project ondervond moeilijkheden en stimulansen. Vooral in het begin was het moeilijk om geschikte, goed geannoteerde beelden te vinden. Gedurende het project kwamen er steeds frequenter contacten tot stand met andere gebruikers, zowel internationaal (Zuid-Afrika, Oostenrijk, Duitsland, België, Iran) als nationaal. Het ging hierbij om zeer verschillende toepassingen: delfstoffen, afvalwerking, genetisch onderzoek, medische diagnostike, landbouw, miltaire toepassingen en dergelijke. Het project concentreerde zich op de ontwikkeling van een software toolbox om de verscheidenheid aan problemen aan te kunnen. Deze toolbox is aan academische en industriële onderzoekers in de diverse toepassingsgebieden ter beschikking gesteld. Een volledige oplossing van de oorspronkelijke vraagstelling bleek echter veel moeilijker dan gedacht. In de breedte is veel bereikt. In de diepte valt nog veel te doen. Het project resulteerde allereerst in de ontwikkeling van een hyperspectrale toolbox, vrij beschikbaar voor onderzoek. Daarnaast zijn toepassingen bij drie partners (Unilever Vlaardingen, CTR in Villach, Oostenrijk en Plant Research International in Wageningen) uitvoerig onderzocht. De samenwerking met CTR leidde tot een vervolgproject (een door CTR gefinan-cierde promotieplaats) met betrekking tot het efficiënt gebruik van door experts geannoteerde meetgegevens voor het ontwerp van een (semi-) automatisch analysesysteem voor hyperspectrale STW-projecten

STW-gebruikerscommissie

STW-gebruikerscommissie STW-gebruikerscommissie Versie: november 2013 Pagina 1 / 10 Inhoud Inhoud... 1 Inleiding... 2 Definities... 3 02. Toepasselijkheid... 3 03. Taak... 4 04. Uitvoering project... 4 05. Samenstelling... 4

Nadere informatie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie Samenvatting Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie is in de laatste vijftien jaar enorm toe genomen. Ultrafiltratie membranen zijn gemakkelijk op te

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Minicongres Finishing

Minicongres Finishing Minicongres Finishing Aluminium Centrum Houten 29 september 2010 Erik van Westing Program Manager 2 M2i Introductie Innovatie Programma Marktbehoeftes en maatschappelijke vragen Benodigde Technologische

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002.

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002. Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek UITSTROOM UIT DE UITKERING NA START REÏNTEGRATIETRAJECT IN EERSTE HALFJAAR 2002 Paula van der Brug en Robert Selten April 2005 Op 1 januari

Nadere informatie

Departement industriële wetenschappen en technologie

Departement industriële wetenschappen en technologie Departement industriële wetenschappen en technologie Universitaire Campus, gebouw B B-3590 DIEPENBEEK Tel.: 011-23 07 90 Fax: 011-23 07 99 Aansturen en testen van een hybride infrarood beeldopnemer Abstract

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Salespresentatie Colorex

Salespresentatie Colorex praktijkgerichte emissiebeoordeling van cleanroomvloeren Inleiding Oprichting van een alliantie Cleanroom geschikte materialen CSM alliantie: Cleanroom geschikte materialen Machines en materialen De huidige

Nadere informatie

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT Wouter Schotborgh 29-1-2010 Presentatietitel: aanpassen via Beeld, Koptekst en voettekst 1 Introductie De paarse wereld: uitdagingen Onderzoek:

Nadere informatie

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008)

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008) Klanttevredenheidsonderzoek (2008) 1. Inleiding Het is op 1 januari 2007 een reorganisatie gestart. Om de effecten van deze reorganisatie te kunnen vaststellen is begin 2007een klanttevredenheidsonderzoek,

Nadere informatie

Overzicht aangesloten instellingen

Overzicht aangesloten instellingen Overzicht aangesloten instellingen - A - Academisch Medisch Centrum (AMC) Academisch Ziekenhuis Maastricht Amarantis Onderwijsgroep Amphia Ziekenhuis Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten ArtEZ Astronomische

Nadere informatie

Eindrapport Stimulering beveiliging

Eindrapport Stimulering beveiliging indi-2009-12-024 Eindrapport Stimulering beveiliging Project : SURFworks Projectjaar : 2009 Projectmanager : Maurice van den Akker Auteur(s) : Maurice van den Akker Opleverdatum : december 2009 Versie

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Exacte Wetenschappen Leraar in onderzoek Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Den Haag, mei 2010 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoud 1 Inleiding 3 2 Doel 4 3

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Remote instrumentation

Remote instrumentation indi-2009-12-035 Remote instrumentation Project : SURFworks Projectjaar : 2009 Projectmanager : Walter van Dijk Auteur(s) : Hind Abdulaziz, Alexander ter Haar (Stratix) Opleverdatum : december 2009 Versie

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

VISUELE EFFECT RAPPORTAGE

VISUELE EFFECT RAPPORTAGE VISUELE EFFECT RAPPORTAGE Windturbines in het Hattemerbroek Steffen Nijhuis Ph.D.-can TU Delft, Faculteit Bouwkunde Leerstoel Landschapsarchitectuur s.nijhuis@tudelft.nl 4 januari 2010 1. Visueel-ruimtelijke

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER SAMENVATTING In het begin van de vorige eeuw werd het fenomeen supergeleiding ontdekt. Als bepaalde materialen worden afgekoeld tot onder een kritische temperatuur geleiden ze stroom zonder weerstand.

Nadere informatie

CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector

CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W.J. Mansveld Postbus 20901 2500 EX Den Haag DATUM 11 november 2014 KENMERK ONDERWERP CGM/141111-01 Octrooianalyse Nederlandse biotechnologiesector

Nadere informatie

Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie?

Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie? Geeft uw informatiestrategie u een voorsprong op de concurrentie? Onderzoek naar het informatiemanagement bij de top van de Nederlandse bedrijven Whitepaper 1 Inhoud 1. Inleiding Informatiemanagement:

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 139 Staphylococcus aureus is één van de belangrijkste bacteriën verantwoordelijk voor implantaat gerelateerde infecties. Biomateriaal gerelateerde infecties beginnen met reversibele hechting van bacteriën

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Bedrijven - Kennisinstellingen. Tips voor een geslaagd huwelijk

Bedrijven - Kennisinstellingen. Tips voor een geslaagd huwelijk Bedrijven - Kennisinstellingen Tips voor een geslaagd huwelijk Karen Curé Universiteit Gent Dienst TechTransfer Hoe samenwerken? Samenwerkingsvormen - Wat kan je van een kennisinstelling verwachten? -

Nadere informatie

Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) Dynamische herconfiguratie.

Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) Dynamische herconfiguratie. Samenvatting Field programmabale gate arrays (FPGA s) zijn heel aantrekkelijk als ontwerpplatform voor digitale systemen. FPGA s zijn geïntegreerde schakelingen die geprogrammeerd of geconfigureerd kunnen

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

GLOBAL TALENT SOLUTIONS HEALTHCARE PHARMACEUTICALS & MEDICAL DEVICES

GLOBAL TALENT SOLUTIONS HEALTHCARE PHARMACEUTICALS & MEDICAL DEVICES GLOBAL TALENT SOLUTIONS HEALTHCARE PHARMACEUTICALS & MEDICAL DEVICES HUDSON RECRUITMENT & TALENT MANAGEMENT DE BESTE PROFESSIONALS VOOR SALES, MARKETING, HR EN GENERAL MANAGEMENT Ze zijn schaars: professionals

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik Onderzoek naar mobiel telefoongebruik en hersenactiviteit Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Arns-M, van Luijtelaar-G, Sumich-A, Hamilton-R, Gordon-E. Electroencephalographic,

Nadere informatie

Chapter 7 Nederlandse samenvatting

Chapter 7 Nederlandse samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting In dit hoofdstuk worden een aantal basisconcepten van chiraliteit beschreven en wordt een samenvatting gegeven van de hoofdstukken van dit proefschrift 189 Chapter 7

Nadere informatie

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk.

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Productie van Struviet uit Mest: Procesvoering en Afzetmogelijkheden Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Wetgeving Besluit

Nadere informatie

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Voor u ligt een nieuwe analyse Keuzegids 2015 d.d. 5-11-2014. Deze vernieuwde analyse is tot stand gekomen wegens een grote rectificatie op de Keuzegids 2015 d.d.

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015188

Niet-technische samenvatting 2015188 Niet-technische samenvatting 2015188 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Hersenverbindingen die betrokken zijn bij (eet)verslaving 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen Johan Paul FLAMAC, a division of SIM 1 Overzicht Inleiding Activiteiten van FLAMAC High-throughput formulatie onderzoek

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw?

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Q&A Octrooien op planteigenschappen 1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Als het Europees Octrooi Bureau een patent verleent,

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE ZONNECEL de vroege dagen

GESCHIEDENIS VAN DE ZONNECEL de vroege dagen de vroege dagen 1839 Edmond Becquerel ontdekt dat metaalplaatjes in een geleidende vloeistof onder belichting een spanning en een stroom leveren: het fotovoltaïsch (PV) effect. Comptes Rendues 6 (1839)

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Algemene escalatieberekening

Algemene escalatieberekening Algemene escalatieberekening G5010 1 Algemene escalatieberekening Redactiecommissie 1. Inleiding G5010 3 2. Uitgangspunten voor de escalatieberekening G5010 3 3. Berekening kostenescalatie G5010 4 4. Enkele

Nadere informatie

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek?

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek? Deze kaart geeft een overzicht van beschikbare feiten en geneesmiddelenonderzoek. De kaart is tot stand gekomen op basis van literatuuronderzoek, interviews en denksessies met deskundigen. Met dank aan

Nadere informatie

" Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies

 Inleiding:  Sectie GISt  GDMC  TUDelft  Case studies  Conclusies De impact van open vs closed source voor geo DBMS research Seminar Open Source GEO ICT Delft Wilko Quak 1 Overzicht " Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies 2 Section GIS

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Technologiestichting STW. Utilisatierapport 2004

Technologiestichting STW. Utilisatierapport 2004 Technologiestichting STW Utilisatierapport 2004 1993 1998 Inhoud Utilisatierapport 2004 5 Kees Vijlbrief over innovatiebeleid en STW 8 Program officers faciliteren en brengen mensen bij elkaar 16 Statistiek

Nadere informatie

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla 2 maart 2011 Jan

Nadere informatie

iet-technischesamenvatting

iet-technischesamenvatting iet-technischesamenvatting 1 Algemenegegevens 1.1 Titel van het project Verbetering van dendritische cel functies in anti-kanker therapieen 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Foto: FNWI (Interieur), fotograaf Harry van Veenendaal (2012) Projectnummer: 13156 Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc drs. Carine van Oosteren drs. Jeroen

Nadere informatie

De Communicerende Universiteit (20%)

De Communicerende Universiteit (20%) De valorisatieranking is opgebouwd uit 3 componenten: De communicerende universiteit (20%), de samenwerkende universiteit (40%) en de ondernemende universiteit (40%). Iedere component is opgebouwd uit

Nadere informatie

JANSE ARJAN 06-22919197 AMSTERDAM ARJANJANSE@HOTMAIL.COM 16 FEB 1989, NEDERLAND 2008-2012

JANSE ARJAN 06-22919197 AMSTERDAM ARJANJANSE@HOTMAIL.COM 16 FEB 1989, NEDERLAND 2008-2012 2008-2012 2007-2008 2001-2007 HBO, Werktuigbouwkunde, Hogeschool Windesheim, Zwolle, afgerond Universiteit, Industrieel Product Ontwerpen, Universiteit Twente, Enschede, niet afgerond VWO Natuur en Techniek,

Nadere informatie

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan Grontmij TU Delft Data Hub Functional Modules Your Application

Nadere informatie

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs Colofon Projectnaam: MJA-monitoring Wetenschappelijk onderwijs Datum: 16 mei 2013 Status: Eindversie Kenmerk: 1235678/223/BHW/AB/157005 Contactpersoon:

Nadere informatie

Peak Performance Programma

Peak Performance Programma Peak Performance Programma HeartMath Peak Performance Programma Organisaties en bedrijven verwachten van u als professional dat u creatief bent, dat u oplossingen aanreikt voor lastige problemen of dillema

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Concept. Inleiding. Advies. Agendapunt: 04 Bijlagen: - College Standaardisatie

Concept. Inleiding. Advies. Agendapunt: 04 Bijlagen: - College Standaardisatie Forum Standaardisatie Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl COLLEGE STANDAARDISATIE Concept CS07-05-04I Agendapunt: 04 Bijlagen: - Aan:

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Check Je Kamer Rapportage 2014

Check Je Kamer Rapportage 2014 Check Je Kamer Rapportage 2014 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt April 2015 Dit is een uitgave van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie Fytagoras B.V. Sylviusweg 72 Postbus 546 2300 AM Leiden www.fytagoras.nl Fytagoras-rapport T 071 527 47 42 F 071 527 50 85 info@fytagoras.nl Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving:

Nadere informatie

Center for Medical Imaging North-East Netherlands

Center for Medical Imaging North-East Netherlands Center for Medical Imaging North-East Netherlands CMI NEN - University of Twente Branch Prof. Dr G.P. Vooijs CMI Supervisory Board MIRA: Institute for Biomedical Technology and Technical Medicine University

Nadere informatie

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen Een groot aantal ingevulde vragenlijsten is per 15 augustus 2003 (de deadline) geretourneerd. Een rappel leverde nog eens een aantal ingevulde vragenlijsten op. Uiteindelijk hebben 29 decanen en 22 directeuren

Nadere informatie

Informatiebrochure INCA-studie

Informatiebrochure INCA-studie Informatiebrochure INCA-studie (Impact of Nutrition on Children with ADHD) Wetenschappelijk Onderzoek naar de Invloed van Voeding op Gedragsproblemen (ADHD) bij Kinderen Het onderzoeksteam: Prof.dr. Huub

Nadere informatie

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut Met ruim 500 professionals en expertise in meer

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY Introductie De ziekte van Parkinson werd als eerste beschreven door James Parkinson in 1817. Inmiddels is er veel onderzoek gedaan naar de ziekte van Parkinson, maar

Nadere informatie

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs TNO Bouw Centre for Mechanical and Maritime Structures (CMC) Leo de Vries, M.Sc. Hans van Vugt, M.Sc. Hr. Ms. Rotterdam L.deVries@bouw.tno.nl Stichting

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

Rendabele zonnecellen maken met dunne-film techniek

Rendabele zonnecellen maken met dunne-film techniek Rendabele zonnecellen maken met dunne-film techniek Winter 2009-2010: voor het eerst in jaren sneeuwt het flink in Nederland. We praten over superrendabele zonnecellen met Gertjan Bögels en John Schermer

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Witsenburg, Tijn Title: Hybrid similarities : a method to insert relational information

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne.

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. Toen het in kaart brengen van bezoekersgedrag op websites nog in de kinderschoenen stond, beperkten marketeers zich tot

Nadere informatie

Utilisatierapport 2008

Utilisatierapport 2008 Utilisatierapport 2008 Technologiestichting STW _ oktober 2008 Inhoud u Van idee tot utilisatie u prof.dr.ing. Matthias Wessling, dr. Bernd Bauer, dr. Henry van der Valk en mr. Sandra Oudejans _ Actieve

Nadere informatie