Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b"

Transcriptie

1 Weerstanden door Willy Acke, ON4AW Deel 32b De Zon (vervolg) De oorsprong van de zonnevlekstraling Soms veroorzaakt een emissie op een niveau dat enkele honderden malen groter is dan die van de stille Zon een uitbarsting, gekenmerkt door een 'ruisstorm'. De grootste stijgingen worden veroorzaakt door zonnevlammen, waarbij zichtbare uitsteeksels ongelooflijk explosief geweld manifesteren. Sterke ruisstormen veroorzaken ruis op radio en radar. De verschillende types van zonneradio-uitstoot zijn in feite nauw verwant. De metergolflengtestraling die gedurende meerdere dagen aanhoudt op een hoog niveau, onderscheidt zich vooral door de associatie met zonnevlekken. Men kan door de telling van het aantal vlekken de intensiteit van de radio-emissie voorspellen. De fysieke verbinding tussen de zichtbare plek en de radiogolven komt door het belangrijkste kenmerk van een zonnevlek, haar sterk magnetisch veld. Zonnevlekken produceren radiostraling die circulair gepolariseerd is. Een zichtbare zonnevlek is een donkere omgeving van een gebied van de Zon dat gemakkelijk gelijk kan zijn aan de oppervlakte van Europa. Ze is donker omdat ze koeler is dan de Fotosfeer, maar straalt nog steeds genoeg licht voor de spectrograaf om deze te laten registreren dat het magnetisch veld vaak meer dan 1000 gauss bedraagt. De eerste dynamische spectrografen werkten met een breedband ruitvormige antenne in het bereik 70 tot 130 MHz, later uitgebreid tot MHz. Zonneuitbarstingen op frequenties boven de 300 MHz (centimetergolven) zijn waargenomen met telescopen die het frequentiebereik 25 tot 580 MHz (52 cm tot 12 m) bestreken. Recent zijn er radiotelescopen gebouwd voor de hogere frequenties 500 tot 1000 MHz (30 tot 60 cm) en 2000 tot 4000 MHz (7,5 tot 15 cm) voor het onderzoeken en waarnemen van de toestand van de Zon. 18) Fakkels Soms barsten ingewikkelde zonnevlekkengroepen plots uit met een gewelddadige uitwerping van energie. Onder en opzij van de vlekken en soms er doorheen treft men kronkelende stralende massa's aan die men Fakkels noemt. Het zijn uitbarstingen die gepaard gaan met elektrische verschijnselen, waarbij de temperatuur zo groot is dat de daardoor uitgezonden stralen een frequentie hebben die maakt dat het middenste van een zonnevlek donker is, maar violetachtig gekleurd. Zonnefakkels worden veroorzaakt door plotselinge veranderingen in geconcentreerde gebieden van het magnetisch veld van de Zon. Dit zijn ingewikkelde gebeurtenissen die gekenmerkt worden door het vrijkomen van gas, electronen, zichtbaar licht en UV-licht, plus X-stralen. Wanneer de straling en de deeltjes van een zonnefakkel het magnetisch veld van de Aarde bereiken komen zij in contact met het magnetisch veld van de Aarde aan de polen en produceren ze een Aurora Borealis. De Fakkels zelf zijn heldere wolken van lichtgevend gas, meestal met een onregelmatige vorm, die zweven op een hoogte van een paar km boven de Fotosfeer. De in Fakkels opgeslagen magnetische energie wordt heftig uitgestoten in de Corona, de Chromosfeer en de Fotosfeer, hetgeen leidt tot het uitwerpen van hoogenergetische deeltjes en intense straling van hoogfrequente röntgenenergieën. Fakkels vertonen een enorme uitbarsting van lichtgevende waterstofdamp, meestal slechts een paar minuten durend. Naast het feit dat ze een intens licht uitstralen, stoten Fakkels een kortegolfstraling uit die soms ernstige gevolgen heeft voor de telecommunicaties op Aarde door verstoring van de ionosfeer via een omhulsel van elektrisch geladen deeltjes, in een laag die werkt als een weerkaatsende spiegel voor bepaalde golflengten, vooral 100 km boven het aardoppervlak. Wanneer een Fakkel optreedt vindt er ook een sterke stijging plaats van ultraviolette straling in de ionosfeer, waardoor de geladen deeltjes tijdelijk geneutraliseerd worden en een deel van de radiospiegel vernietigd. In dit geval stijgen de vanop de Aarde uitgezonden golven gewoon rechtstreeks op in de ruimte en gaan erin verloren zodat het ontvangende station helemaal niets hoort, en dit verschijnsel staat bekend als een fade-out. In tijden van zonnevlekmaxima, wanneer Fakkels het vaakst voorkomen, bestaat er soms een bijna continue radiostoring, dagenlang, die zelfs de publieke kortegolfomroepen beïnvloedt

2 Fig Fakkels zenden straling uit van twee soorten, namelijk golven en deeltjes. In de race van de Zon naar de Aarde beginnen beiden gelijktijdig te bewegen, maar de golven verplaatsen zich met de snelheid van het licht en winnen daardoor met een comfortabele marge. Welke ook hun golflengte is, de reistijd is dezelfde voor allen, namelijk 8,5 minuten. De golven knipperen in de spectrohelioscoop. De deeltjes komen vertraagd aan, afhankelijk van hun eigen snelheid. Ze bleven achter. Met behulp van het diagramma kunnen we nazien welke invloed de Zon via deze weg uitoefent en welke resultaten en gevolgen de inslag van golven en deeltjes veroorzaakt. Zeer grote Fakkels van de klasse 3 worden doorgaans binnen éen of twee dagen gevolgd door geomagnetische stormen, vaak grote stormen, als de Fakkel ontvlamt binnen de 45 graden van het midden van de zichtbare zonneschijf. Geomagnetische stormen duren enkele uren tot enkele dagen, en gedurende die tijd schommelt het magnetisch veld van de Aarde tussen veel bredere grenzen dan het normaal gesproken doet. In verband met die elektromagnetische stormen treden er verstoringen op in de ionosfeer, met vorming van ionosferische stormen. Magnetische stormen en hun bijbehorende ionosferische storingen worden veroorzaakt door de uitstoot van overdreven veel geladen deeltjes vanuit de Zon. Elke ionosferische storm verstoort op een ernstige manier de HF-communicatie over lange afstanden en veroorzaakt de fade-out van kortegolfsignalen die op bepaalde frequenties dalen tot zeer lage signaalsterkten of volledig verdwijnen. De hogere bereiken van de hoge frequenties worden het zwaarst getroffen (28 MHz en hoger). De transmissiepaden op de lage breedtegraden worden minder geraakt dan die die op de hoge breedtegraden.de paden die het zwaarst gestoord worden, zijn deze die passeren doorheen aurorazones, vooral gecentreerd op de geomagnetische polen. Ionosferische metingen geven aan: (1) dat de F-zone dan verspreid ligt op een abnormaal grote hoogte tijdens de storing, en (2) dat daar een abnormaal lage ionisatiedichtheid heerst

3 Fig Extra straling komt niet alleen van spectaculaire storingen op de Zon, zoals ruisstormen en Fakkels, maar lijkt te worden geassocieerd met de regio's die bekend staan als 'calciumgebieden' zoals een optische verstoring, gekenmerkt door de ongebruikelijke uitstoot van spectraallijnen van calcium. Ze stralen een radio-emissie uit op golflengten rond de 50 cm. Er treden grote cyclische variaties op van zowel de radio-emissie als van het oppervlak van calciumplek als de Zon roteert. Men heeft de nomenclatuur van de calciumvlekken ook gestandaardiseerd tot Fakkels en ze bij die categorie ondergebracht, nadat men ontdekt had dat deze laatsten ook steeds calciumspectrale lijnen uitstraalden. Herinneren we er aan dat calcium de zesde hoofdcomponent is van ons menselijk lichaam. Dit alles is geen toeval. De Fakkel zelf vertoont slechts een verhoging van de intensiteit van de lijnemissie, gewoonlijk vergezeld gaande van een catastrofale explosie die ernstige gevolgen heeft. Het belangrijkste daarvan is het uitstoten van een grote gaswolk met een gewicht van ton en meer, met een snelheid van 1000 km/s. Dit gas kan zich niet losmaken van het magnetisch veld en sleept dit dus mee. Het gas en het magnetisch veld bereiken de Aarde een dag of twee later, waardoor magnetische stormen en poollicht gegenereerd worden en onregelmatige radiostraling. Tegelijkertijd worden röntgenstralen opgewekt en kosmische stralen voortgebracht, alsook een verhoging van de ionisatie van de atmosfeer. Fakkels blijven altijd dicht gelocaliseerd bij de Fotosfeer en ze ontwikkelen zich eerder horizontaal dan verticaal als rooskleurige vlammen. Ze zijn relatief klein, meestal niet meer dan een paar duizend kilometers lang. In wit licht zijn Fakkels nauwelijks zichtbaar wegens hun gering contrast, maar op de golflengten van de sterke Fraunhoferlijnen zijn ze belangrijk helderder dan hun omgeving. Het fakkelveld valt goed samen met een magnetisch veld. Aan de grenzen van het fakkelveld bedraagt de magnetische veldsterkte ongeveer 10 gauss. Het lijkt verwonderlijk dat een magnetisch veld dat in een zonnevlek voor een afkoeling van de materie zorgt, daarbuiten juist een helderheidstoename van het gas tot gevolg heeft

4 Fig Eén enkele zonnefakkel kan grote schade aanrichten aan de radiocommunicatie en de werking van satellieten, navigatieapparatuur, en zelfs het elektriciteitsnet verstoren. Straling en deeltjes die de Aarde bereiken zullen de aardse atmosfeer ioniseren en de radiosignaaldoorstroming van en naar de Aarde, van errond cirkelende satellieten en de op de Aarde gebaseerde stations onmogelijk maken. Sterk geïoniseerde deeltjes die in onze atmosfeer terechtkomen kunnen elektrische stromen induceren in hoogspanningslijnen (net zoals een transformator dat zou doen) en spanningspieken veroorzaken. Als een spanningspiek groot genoeg is, kan hij op zijn beurt het elektriciteitsnet overbelasten en zelfs de automatische veiligheidsvoorzieningen zoals ingebouwde automaten in distributiesystemen doen uitvallen. Fig Fakkels zijn de eerste tekenen van een magnetische activiteit. Ze verschijnen vóór de zonnevlekken en overleven ze met enkele weken en maanden. Gemiddeld bestaan ze drie keer langer dan de bijbehorende zonnevlekkengroep. De gemiddelde levensduur van fotosferische Fakkels is 90 dagen. Na een bepaalde duurtijd wordt een fakkelgebied uitgerafeld door convectie en verliest de oorspronkelijke vorm. Vervolgens worden alle vezels verdeeld over een toenemend gebied tot de fakkelzone uiteindelijk onzichtbaar wordt. Met monochromatisch filters, zoals in de waterstof-hα lijn of in de calcium-h en -K lijnen zijn Fakkels waarneembaar op de gehele Zon. Dergelijke filters tonen de voortzetting van Fakkels in lagen boven de Fotosfeer als chromosferische Fakkels

5 Fig Waarneming van fotosferische Fakkels. Met elke telescoop met een opening van ten minste 30 kan men deze waarnemen. De temperatuur van de Fakkels is afhankelijk van de hoogte boven het oppervlak van de Zon. Maximale waarden (ongeveer 1000 K boven de temperatuur van de Fotosfeer) worden bereikt tussen de cellen van hun korreligheid of granulatie. In de bovenste en koele fotosfeerlagen ligt de temperatuur van Fakkels enkele honderden gaden hoger en hun helderheid is 10% hoger dan die van de rustige, ongestoorde Fotosfeer. 19)De Zon en het Radio-Amateurisme Fig Zonder de Zon en de zonnevlekken die ze creëert, zou langeafstandscommunicatie (DX) onmogelijk zijn. Dit geldt zowel voor bv. de 20-meter-band als de hogere frequenties. De Zon zorgt voor het benodigde niveau van atmosferische ionisatie om de amateurbanden te openen. De Zon veroorzaakt ook de aurora-zonnegloed waardoor op de zeer hoge frequenties (ZHF= VHF) afstanden van meer dan 1000 kilometers kunnen overbrugd worden met eenvoudige TX/RX apparatuur

6 Fig In tegenstelling tot de plaatselijke FM radio-omroep op de VHF- en middengolfbanden, hangt kortegolfontvangst (en -zenden) af van de breking en weerkaatsing van signalen uit lagen gas die zich honderden kilometers boven het aardoppervlak bevinden. De aardse ionosfeer bestaat uit verscheidene lagen, van onder af met toenemende ionisatie, de D-, E-, F 1 - en F 2 - lagen. Vanaf 300 tot 400 km hoogte neemt de ionisatie langzaam af. Deze ionosfeer wordt in hoge mate beïnvloed door de ver-ultra-violette en corpusculaire stralen van de Zon. Fig De eigenschappen van de lagen gas in de ionosfeer veranderen wanneer ze onderworpen worden aan zonnestraling: sommige zullen radiosignalen absorberen en andere zullen ze weerkaatsen. Zonsondergang en zonsopgang bieden een aantal interessante mogelijkheden qua voortplanting of propagatie van radiosignalen. Radiogolven met frequenties beneden 12 MHz worden gebroken door de lagen gas die 's nachts verschijnen, terwijl frequenties boven 9 MHz gebroken worden door de lagen gas die aanwezig zijn tijdens daglicht. Boven 12 MHz zijn de omstandigheden overdag meestal goed, maar worden zeer variabel naarmate men werkt op hogere frequenties.frequenties lager dan 5 MHz worden geabsorbeerd door de overdaglagen

7 Fig De Zon kent winter- en zomer 'seizoenen'. Het weer op de Zon (met betrekking tot de invloed op de voortplanting van radiogolven) wordt gemeten door het tellen van 'zonnevlekken'. Zonnevlekken ontstaan wanneer de lijnen van het magnetisch veld van de Zon worden omgedraaid. Er zijn meer zonnevlekken wanneer de Zon actiever is en meer straling produceert die de ionosfeer van de Aarde kan beïnvloeden. Dit zijn gebieden van intense zonneactiviteit, die komen en gaan gedurende een 11-jarige zonnecyclus. Wanneer de zonnevlektelling hoog is, zullen hogere frequenties blijven werken in de donkere uren van dag en nacht en op hogere frequenties gedurende de dag. Wanneer de zonnevlektelling laag is, is de voortplanting slechter en kan men beter zijn toevlucht nemen tot het werken op de lagere frequenties. De zonneactiviteit is nauw verbonden met de magnetische veldsterkte op de Zon. Dit zijn eigenschappen en kenmerken die in het voorafgaande reeds aangesneden werden. Het gezicht van de Zon verandert van dag tot dag als individuele zonnevlekken onvoorspelbaar verschijnen en verdwijnen. Langetermijnstudies van zonnevlekken onthullen echter regelmatige patronen. De meest voor de hand liggende zijn de cyclische variatie van de zonneactiviteit, reeds genoteerd in 1843 door de amateurastronoom Heinrich Schwabe, waarin de zonnevlekkenverschijning varieert met een gemiddelde looptijd van 11,07 jaar. Sinds het begin van de regelmatige telescopische waarnemingen vanaf 1749 werden de zonnevlekkencycli doorlopend genummerd. De hieronderstaande grafiek geeft een idee van de sterkte in functie van de tijd van zonneactiviteitniveau s en hun variatie over een ongeveer 11 jarige cyclus

8 Fig De laatst opgetekende activiteit greep plaats in 2010 en dan bevond men zich in de cyclus 23. We zitten momenteel in cyclus ,07 jaar stemt overeen met een cyclus van zonneactiviteit. Het magnetisch veld van de Zon varieert ook tijdens elke ~11-jaar durende cyclus van zonneactiviteit. Tijdens een ~11-jaar durende periode valt de noordelijke magnetische pool samen met de noordelijke heliografie en gedurende de volgende 11-jarige cyclus domineert in de noordelijke heliografie een zuidelijk magnetische pool. Daarom verkiest men sedert een aantal jaren liever te spreken over een volledig doorlopen cyclus van 22,14 jaar omdat na 11,07 jaar het magnetisch veld van de Zon van teken verandert, d.w.z. dat de noordpool een zuidpool wordt en vice versa. Fig In totaal heeft men op de Zon 4 ketens van vulkanische bergen waargenomen. Het magma blijkt tijdens een ~11 jarige cyclus uit vulkanische bergen te stromen en verschijnt dan vooral tijdens de herfst of het voorjaar op de - 45 tot de +45 breedtegraad. Tegen het einde van de 11 jaar is het magma opgebrand of afgekoeld met de vorming van een stevige korst (magma is vloeibaar gesteente, afkomstig uit diepere lagen van bijvoorbeeld een krateropening, dat zich via scheuren en openingen naar buiten werkt. Als het magma aan de oppervlakte komt, heet het lava. De vloeibare -997-

9 lava stroomt over de hellingen van een vulkaan. Als lava afkoelt, stolt het tot harde blokken). Tijdens de 11-jarige cyclus, als er nog brandstof genoeg voorhanden is, zorgt deze voor een grootschalig magnetisch veld van de Zon, in het noordelijk halfrond "+" (plus) gemerkt, en in het zuidelijk "-" (min). Maar tijdens de volgende 11 jaar keert die toestand om. In het noordelijk halfrond heeft het magnetisch veld dan een "-" en in het zuidelijk halfrond een "+" teken. Soms stroomt de lava in de zin van de zonsomwenteling, soms in de tegenovergestelde zin, en met ziet ook grote gaten in de Corona waar helemaal geen activiteit bestaat, dus waar geen lava is, ook dichtbij de polen, waar men geen zonnevlekken waarneemt. Zo zijn er delen van het westelijk halfrond waar een minimum aan zonneactiviteit heerst terwijl op de helft van het westelijk halfrond en de helft van het oostelijk halfrond dan wel weer een maximale zonneactiviteit kan heersen. De lava, die als magma wordt uitgeworpen door vulkanische bergen op de Zon, heeft een zwakke magnetische inductie die geringer is dan die op de Aarde. De magnetische inductie van de zonnevlekken zelf is veel groter dan deze op de Aarde. Eén component van de rustige radiozonnestraling is evenredig met de oppervlakte van de zonnevlekken, gemeten tussen 10 cm en 1 m golflengte. Op die golflengten volgt men het dagelijks verloop van de zonnestraling en van de 11-jarige cyclus van de Zon. Fig Verschillende antennen voor ruimteonderzoek op verschillende frequenties. Links: yagi, midden: parabool, rechts: helix (de spiraal is niet goed zichtbaar op de rechtse antenne van de linkse foto). De ionisaties van de ionosfeerlagen, waargenomen vanop de Aarde, zijn afhankelijk van de zenitafstand van de Zon, dus van het uur van de dag, de dag van het jaar en van de excentriciteit van de aardbaan. De gemiddelde waarden van de ionisatie geven een nauwkeurige aanduiding van de zonneactiviteit en deze is nauwkeuriger voor de activiteit dan het zonnevlekkengetal. Een grootschalig magnetisch veld van de Zon wordt altijd voorafgaan door 5,5 jaar van vlekkenactiviteit waarin een waterstof-intergalactische stroom een rol speelt Op de Zon stroomt negatief geladen lava van zuidwestelijke vulkanische bergen naar de zuidpool waardoor op het einde van een cyclus een groot deel van het zuidelijk halfrond bedekt is met lava. Een gelijktijdig proces duwt lava van de positief geladen noordoostelijke vulkanische bergen en hier stuurt de intergalactische waterstof lava naar de noordpool waardoor aan het einde van een cyclus een groot deel van het noordelijk halfrond bedekt is met positief geladen lava. Lava van negatief geladen noordwestelijke vulkanische bergen en positief geladen zuidoostelijke vulkanische bergen wordt binnen 11,07 jaar verplaatst door de werking van waterstof- en antiwaterstof intergalactische krachten. Zonnevlekken vertonen pieken en dalen als onderdeel van de 11-jarige zonnecyclus. Enkele kenmerken van deze cyclus zijn: a) De magnetische polariteit van zonnevlekkenparen is: altijd hetzelfde in een bepaalde zonnehalfrond gedurende een bepaalde zonnevlekkencyclus; tegenovergesteld over de hemisferen gedurende een cyclus (hemisfeer=halfrond of halve hemelbol)

10 keert om in beide halfronden van de ene zonnevlekkencyclus naar de volgende. b) er is gebleken dat het zonneoppervlak ook gemagnetiseerd is buiten het zonnevlekkengebied en dat dit zwakker magnetisch veld een dipoolveld is dat dezelfde polariteitomwisseling ondergaat met dezelfde periode als de zonnevlekkencyclus. c) De magnetische krachtlijnen van de Aarde die bij dit alles ook een zekere rol spelen, zijn niet zichtbaar met het blote oog. d) De zonnewind volgt de magnetische krachtlijnen. Men heeft de 11-jarige cyclus en zijn oorzaak als volgt proberen te verklaren: Ongelijke zonsomwentelingen kunnen de magnetische veldlijnen diep in de zon vervormen. De vervormde magnetische krachtlijnen kunnen doorbreken naar het oppervlak en daar een zonnevlekkenpaar vormen. Kolommen van heet gas omringen het inwendige van de Zon op hoge breedtegraden en glijden dan langzaam af naar dichterbij de evenaar waar ze vervolgens botsen met elkaar en zonnevlekken vormen. Zodra ze de evenaar bereiken, breken ze uit elkaar. De straling van de Zon kan onderverdeeld worden in drie delen. De eerste is het ultraviolet licht dat valt op de ionosfeer en ionisatie veroorzaakt van de D-laag. De tweede leidt tot variaties in het magnetisch veld van de Aarde en veroorzaakt fade-out s in de radiocommunicatie tussen 5 megahertz en 20 megahertz, en de derde is verbonden met een storing op de zeer lage frequenties van 10 tot 15 khz. Radiogolven op 60 MHz veroorzaken grote uitbarstingen van radioruis. Al deze komen, samen met zichtbaar licht, op de Aarde zo'n acht minuten nadat een uitbarsting begonnen is op de Zon. Een later effect is dat kosmische straling die tijdens dit proces ook bestaat, ionisatie veroorzaakt in onze bovenatmosfeer. Dit gebeurt twintig tot veertig uur later. Alles samen veroorzaakt de Zon magnetische stormen, ionosferische stormen en, onder zeer ernstige omstandigheden, de verschijning van de Aurora Borealis. Zonnevlammen treden vaak op tijdens perioden van hoge zonneactiviteit, waardoor kortegolf (HF) propagatie kan verstoord worden. Door het meten van de zonneflux kan men zich een algemeen idee vormen van de hoeveelheid zonnestraling die de toestand van de ionosfeer zal bepalen. De straling van de Zon wordt gemeten op verschillende HF-frequenties. Eén daarvan, 2800 MHz, of een golflengte van 10,7 cm, wordt het meest gebruikt. Het signaal op deze frequentie levert een betrekking op tussen de waarde van de zonneflux en en het aantal zonnevlekken zoals reeds hogerstaand opgemerkt met de K- en A-indexen. Fig De radiozon en haar radiostraling op verschillende golflengten

11 De F-laag van de ionosfeer wordt veroorzaakt door ultraviolette straling van de Zon. In tijden van hoge zonneactiviteit is er meer zonnestraling en de resulterende hogere ionisatieniveau s in de F-laag resulteren op de hogere frequenties in een betere weerkaatsing voor zogenaamde long skip, met verre sprongen, en laten tijdens een zonnemaximum, de 10-meter-band (28 tot 30 MHz) vaker geopend gedurende lange tijd, waardoor grote (DX-) afstanden kunnen overbrugd worden met een betrekkelijk klein HF-vermogen. De D-laag wordt meer geïoniseerd tijdens een zonnemaximum, resulterend in meer demping van vooral de lagere frequenties. Fig De Duitser Samuel Heinrich Schwabe nummerde de zonnecycli waarbij de cyclus genummerd werd. 20)Zonnewind en antenne-installaties De Zon stoot als zonnewind ononderbroken grote wolken van heet gas uit, geladen met elektriciteit en met grote snelheid een deel van de Aarde bereikend. Hierdoor wordt het weer op de Aarde beïnvloed door de Zon. Gelukkig beschermen het aardmagnetisch veld en de atmosfeer ons tegen een te grote invloed van deze soort ontploffingen op de Zon. De atmosfeer van de Zon en haar gewelddadige activiteiten en uitbarstingen blazen een zonnewind naar de Aarde met een snelheid van km/uur tot 3,2 miljoen km/uur. De Chromosfeer straalt geen licht uit van zichzelf, maar enkel weerkaatst zonlicht. Hij bestaat voornamelijk uit atomaire deeltjes die uit de buurt van de Zon stromen, en deze deeltjes kunnen in de nabijheid van de Aarde gedetecteerd worden als de de zonnewind, ook uit de buitenste delen van de Corona. Fig De zonnewind stroomt rond obstakels zoals planeten en manen. Indien een planeet een magnetisch veld bezit, zoals de Aarde, stromen de geladen deeltjes rond het magnetisch veld. De zonnewind

12 duwt op het magnetisch veld, waarna dit vlakker wordt aan de kant van de Zon, en duwen het uit tot een lange staart aan de andere kant. De zonnewind bestaat uit elektronen, protonen en heliumkernen, en dit ijle gas wordt versneld tot snelheden groter dan de ontsnappingssnelheid uit de zwaartekracht van de Zon. Daardoor verplaatst de zonnewind zich naar buiten in het zonnestelsel, en veroorzaakt zelfs de ionenstaarten" van de kometen die het zonnestelsel doorkruisen. De stroom van geïoniseerde waterstof en helium die van de Zon naar buiten toe afstraalt, voert ongeveer 1 miljoen ton gas per seconde naar de omgeving van de Aarde. De zonnewind bezit normaal een snelheid van 725 km/ s. Hij strekt zich uit tussen 100 en 200 astronomische eenheden (AE) vanaf de Zon, dus 150 miljoen kilometers vermenigvuldigd met 100 tot 200. De samenstelling van de zonnewind wordt bepaald door de activiteit van de Zon en de snelheid en dichtheid zijn afhankelijk van de omstandigheden op de Zon in tijden van hoge activiteit. Dan wordt erg energiek plasma van de Zon weggeslingerd met enorme energie, veroorzaakt door de turbulente magnetische velden in de Corona. De protonen in de zonnewind kunnen een energie van 1 Kev bekomen. Fig Het beste antennesysteem voor het observeren van de Zon is een rij naast elkaar geplaatste antennes die werken als een diffractierooster. De roosterantenne heeft een bundelbreedte van slechts 3 boogminuten en is dus in staat is om de Zon wiens hoekomvang 32 boogminuten is, te scannen. Fig De radio-zon is duidelijk veel groter dan de zichtbare schijf, waaruit blijkt dat de straling afkomstig is van hoog in de atmosfeer. De radio-zon toont ook een opvallende afwijking van circulaire symmetrie, meer uitgesproken in het oosten en het westen, en dit duidt op een concentratie van warmer, dichter gas in een gordel rond de Zon op lage breedtegraden. Opgemerkt zij dat de meest intense emissie overeenkomt met een lichtsterkte-temperatuur van ongeveer K, terwijl het midden van de

13 schijf een helderheid heeft van K. Natuurlijk blijft ook optische observatie van de Zon mogelijk met spiegeltelescopen, als men maar oogbeschermende maatregelen in acht neemt. Bij optische waarnemingen van de Zon hebben temperatuurschommelingen vooral betrekking op de laagste luchtlagen. Op een toren van 10 of 20 meter boven de grond is een aanzienlijk deel van de grondturbulentie geëlimineerd en zijn de waarnemingsomstandigheden aanzienlijk verbeterd. Een balkon in een hoogbouw appartement of een plat dak kan ook gebruikt worden. Veel turbulentie ontstaat in de onmiddellijke nabijheid van de telescoop door rokende schoorstenen. Platte daken moeten bedekt worden met gras tegen stofophoping. De meeste turbulentie ontstaat op en in de telescoop. De beste en duurste oplossing is een vacuümtelescoop. De ervaren telescoopmaker zal tijdens het leegpompen rekening houden met de vervorming van de buis en de optische onderdelen inzake de drukgradiënt. Een brede ring geplaatst rond de buis is gunstig gebleken. De schijnbare temperatuur van de Zon, gemeten d.m.v. de intensiteit van de radio-emissie, neemt af met verkleinende golflengte. In centra van activiteit verhoogt de radiohelderheid op alle golflengten tussen ongeveer 1 cm en 100 cm. Dat moet worden uitgelegd als een verhoging van de temperatuur van een regio met een bepaalde dichtheid. Optische waarnemingen suggereren dat de temperatuur geen grote rol speelt, maar de toename van de dichtheid wel. Dat betekent dat een gebied met grotere dichtheid warmer is. Recente waarnemingen met rastertype interferometers hebben betere spectra van de Zon opgeleverd op golflengten van Japan (7,5 cm.), Australië (21 cm), Amerika (88 cm) en Frankrijk (176 cm). Het resulterende spectrum vertoonde een sterke stijging van K op 21 cm. Tijdens de 11-jarige periode neemt de dichtheid in de Chromosfeer en de Corona toe als gevolg van de toevoer van materie uit de Fotosfeer tijdens de hevige zonneactiviteit in het vlekkenmaximum. De toename van de optische diepte van de Corona gaat samen met een grote toename in intensiteit. De radiostralen ondergaan een afbuiging door het verloop van de brekingsindex met de hoogte en door dichtheidsfluctuaties in de Chromosfeer en de Corona. De afbuiging heeft tot gevolg dat het radiobeeld van de Zon vertekend en verdoezeld is. Bij aanwezigheid van een algemeen magneetveld op de Zon is de radiostraling van het noordelijk en die van het zuidelijk halfrond tegengesteld circulair gepolariseerd. 21) Homosfeer, heterosfeer en ozon De atmosfeer van de Aarde wordt traditioneel ingedeeld in een aantal gebieden zoals de homosfeer en de heterosfeer. De homosfeer, die zích uitstrekt van 0 tot ongeveer 100 km, is het gebied waar de hoofdbestanddelen van de lucht (N 2 : 78,084%, 0 2 : 20,964%, Ar: 0,934% en C0 2 : 0,033%) homogeen gemengd zijn zodat in dit gebied het gemiddeld moleculair gewicht constant blijft. De mengverhouding der minderheidsbestanddelen (H 2 0, NO, N0 2, N 2 0, HN0 3, HCI, HF, CH 4, CO, 0 3, enz.) varieert echter wel met de hoogte omdat hun concentratie bepaald wordt door fotochemische processen die verschillen naargelang de hoogte. Een typisch voorbeeld hiervan is ozon. In de heterosfeer ( km) krijgen de moleculaire en atomaire diffusieverschijnselen de overhand op de turbulentie, die in de homosfeer zorgt voor homogene menging, en worden daarenboven de zuurstofmoleculen door de UV straling, die nog niet weggefilterd is door de dichtere dampkring, opgebroken in atomaire zuurstof. Als gevolg daarvan neemt het gemiddelde moleculair gewicht af met de hoogte. Er is uiteraard geen scherp afgelijnde begrenzing tussen de homosfeer en de heterosfeer; het overgangsgebied noemt men de turbopauze

14 Fig Een meer gebruikte nomenclatuur van de verschillende atmosferische gebieden is gebaseerd op het temperatuurverloop. De troposfeer is het gebied waar de temperatuur daalt met stijgende hoogte (ongeveer 6 per km). De temperatuur bereikt een minimum aan de tropopauze, - 50 C op een hoogte van 8 km aan de polen en - 85 C op ongeveer 17 km hoogte aan de evenaar. De tropopauze vormt een hechte barrière tussen de troposfeer en de stratosfeer, die uitwisseling van lucht verhindert, behalve in frontale gebieden. De stratosfeer is de laag boven de tropopauze waar de temperatuur eerst geleidelijk en dan sneller toeneemt tot een maximumwaarde van gemiddeld 0 C aan de stratopauze op zowat 50 km hoogte. De mesosfeer is de laag tussen zowat 50 en 85 km hoogte. Ze wordt gekenmerkt door een sterke negatieve temperatuursgradiënt. De temperatuur bereikt een jaargemiddelde van -85 C aan de mesopauze. Boven de mesopauze begint de thermosfeer waar weer een positieve temperatuurs-gradiënt optreedt. De temperatuur bereikt een maximum, dat sterk afhankelijk is van de zonneactiviteit (500 K 's nachts bij kalme zon tot 2000 K overdag bij maximale zonneactiviteit) en verder constant blijft om tenslotte haar betekenis te verliezen in de exosfeer. In dít gebied dat boven de 500 km ligt is de lucht zo ijl geworden dat onderlinge botsingen en interacties zo zeldzaam zijn dat de kinetische gastheorie niet meer toepasbaar is en de temperatuur haar normale betekenis verliest. 21) Ozon als minderheidsbestanddeel in de stratosfeer Fig

15 Naast de hoofdbestanddelen stikstof, zuurstof en argon bevat de atmosfeer een aantal minderheidsbestanddelen, waarvan de totale concentratie van de orde van 500 ppm is. Sommige van deze minderheidsgassen, zoals ozon, ontstaan door fotochemische reacties. Ozon wordt gevormd door fotodissociatie van moleculaire zuurstof door UV licht met een golflengte kleiner dan 242,4 nm. O 2 + UV-foton O + O en de daaropvolgende associatiereactie : O + O 2 + M O 3 + M waarbij M een derde partner is die de energie van de reactie opneemt. Uiteraard is M= ofwel O 2 zelf, of N 2. Anderzijds verdwijnt ozon weer door de reacties O 3 + UV-foton O + O 2 en O + O 3 2O 2 De voortdurende vorming en vernietiging van ozon leidt tot een evenwichtsconcentratie die afhangt van de zuurstofconcentratie en de intensiteit van het UV licht. Dit eenvoudig mechanisme verklaart waarom het concentratieprofiel van ozon een piek vertoont in de stratosfeer. Inderdaad, laag in de atmosfeer waar een overmaat zuurstof aanwezig is, is de UV straling te zwak, juist door absorptie door ozon zelf, en hoger is er onvoldoende zuurstof om het mechanisme efficiënt te maken. De optimale hoogte voor het ozonmaximum ligt in de stratosfeer rond de 25 km hoogte. Uit ozonmetingen is echter gebleken dat het eenvoudige mechanisme hierboven voorgesteld onvoldoende was om de ozonverdeling volledig te verklaren. Men heeft dan ook een supplementair katalytisch ozon afbraakmechanisme moeten invoeren zoals: O 3 + X XO + O 2 en XO + O X + O 2 met als nettoresultaat: O 3 + O 2O 2 Als kandidaten voor de katalytische reactiepartner X komen voornamelijk in aanmerking: OH, NO en Cl. De radikaal OH ontstaat door oxydatie van water en methaan in de atmosfeer. NO is het oxydatieprodukt van N 2 O (afkomstig van landbouwactiviteiten) en chloor wordt tenslotte gevormd door de fotodissociatie van de CFK's in de stratosfeer. De ozonconcentratie wordt bepaald door de concentratie van deze gassen. Deze spoorgassen zijn op hun beurt verwikkeld in andere reacties die minderheidsbestanddelen zoals bijvoorbeeld H, HO 2, NO 2, HNO 3, ClO, HCl, HOCl, C 10 NO 2, CCI 4, CCL 3 F, enz. impliceren. 22) Aurora De Aurora is een verheldering van de nachtelijke hemel

16 Fig De Zon veroorzaakt de Aurora-zonnegloed waardoor op de zeer hoge frequenties (ZHF= VHF) afstanden van meer dan 1000 kilometers kunnen overbrugd worden met eenvoudige Tx/Rx - apparatuur (dus onder meer op 2 m en 70 cm). De meeste Aurora s treden op vlakbij de Noordpool, in de noordelijkere breedtegraden van de VS en van Canada en Alaska. Uit verschijnselen zoals Aurora en magnetische stormen blijkt dat de Zon in alle richtingen positief en negatief geladen deeltjes uitzendt, positieve ionen en negatieve elektronen. De atomen in de equatoriale gasschijf van de Zon zijn gedeeltelijk geïoniseerd. In de gaswolken vloeien er elektrische stromen waarvan de wet van Titius-Bode het aantal en de snelheden van de uitgezonden deeltjes bepaalt. Uitgaande van de veronderstelling dat deze uitzending continu en isotroop geschiedt en wel met een constant aantal deeltjes per seconde, is het mogelijk in eerste benadering het elektrisch veld rond de Zon te berekenen. Het blijkt dan dat dit veld periodiek in de ruimte aanwezig is. Een deel van de geladen deeltjes stroomt recht naar beneden in de atmosfeer van de Aarde naar en dichtbij de polen. Wanneer deze geladen deeltjes de aardatmosfeer raken, gloeien ze in prachtige kleuren groen, rood en paars. Fig Aurora in Alaska. Men noemt deze gloeiende kleuren het noorderlicht of de Aurora Borealis en de Aurora Australis. Er bestaat een relatie tussen de Aurora en het optreden van zonnevlekken. Het gloeiende licht van de ijle bovenste atmosfeer wordt veroorzaakt door geëlektrificeerde deeltjes uit de Zon die er 20 tot 60 uren over doen om de Aarde te bereiken. Ze vormen mooie gordijnen van licht die bewegen en zwaaien aan de nachtelijke hemel. Dit schouwspel is vooral vaak zichtbaar voor personen die leven in de buurt van de noord- of zuidpool, ver van de evenaar

17 Fig De linkse oplichting wijst op een storm op de Zon. Wat andere kleuren dan deze van de Aurora betreft, zichtbaar gemaakt door de Zon, verschijnen bij de ochtendschemering van de Zon de rode-roze tinten eerst. Zij worden verdrongen door de oranje, dan door de gele en gaan in het wit licht over wanneer de Zon in de blauwe hemel schijnt op te stijgen. Bij zonsondergang is de volgorde omgekeerd. Het stof der Aarde zweeft in de lucht en wordt door de opstijgende lucht tot op grote hoogte meegevoerd, en zakt nooit geheel omlaag. Het is op die stofdeeltjes dat het vocht van de lucht tot wolken condenseert. Aan hen wordt het blauw van de hemel bij helder daglicht toegeschreven. Het licht dat van de Aarde naar de hemel wordt gereflecteerd, wordt door die stofdeeltjes teruggekaatst, maar de blauwe stralen worden door hun grotere buigbaarheid meer gebroken dan de rode en naar de Aarde teruggebogen, terwijl de rode stralen doorgelaten worden. In de tropen heeft men zeer korte, maar mooie schemeringen vastgesteld, vlak na vulkaanuitbarstingen, als gevolg van het in de hogere lucht aanwezige stof. Een regenboog ontstaat door breking en terugkaatsing van het zonlicht in regendruppels. Een regenboog kleurt rood aan de buitenzijde en violet aan de binnenkant. Soms ziet men benevens de eerste, een tweede boog, die breder is en de kleuren in omgekeerde volgorde vertoont als de eerste door een weerkaatsing in de regendruppels. In de poolstreken ontstaan grote kringen (halo) van lichtstrepen door straalbreking en terugkaatsing van het licht in ijskristallen, waaruit sommige wolken samengesteld zijn. Fig Indien we teruggrijpen naar bladzijde 965:... Op 11 september 2014 stelde men in Nederland te Rijswijk... blijkt deze opmerking te kloppen als een bus, want een dag later trad er wel degelijk een Aurora op

18 23) Versterker voor de radiosignalen van de Zon: Masers als toepassing van quantummechanica. A) Robijnmaser Een vorm van niet-thermische emissie wordt geleverd door masers. Een maser staat voor microgolfversterking door gestimuleerde emissie van straling en is vergelijkbaar met een laser (die straling versterkt op of dichtbij zichtbare golflengten). Masers worden meestal geassocieerd met moleculen en in de ruimte komen masers van nature voor in de moleculaire wolken en in de omhullingen van oude sterren. Maseractie versterkt vage emissielijnen op een specifieke frequentie. De interne energie van een atoom (of molecule) kan slechts discrete waarden aannemen. De toegestane waarden zijn verschillend voor elk atoom (of moleculaire soorten). Een atoom (of molecule) kan elektromagnetische straling opnemen of uitzenden. Daarbij ondergaat het een overgang tussen twee toestanden van toegestane energie. Emissie kan spontaan ontstaan of geïnduceerd worden (gestimuleerd). De golflengte van de geabsorbeerde of uitgezonden straling is λ = h*c / δe, waarin δe het verschil is in energie tussen twee toestanden. Energie wordt geabsorbeerd of geëmitteerd onder de vorm van een foton met energie δe. Fig In masers kan een groep moleculen tot een bepaalde toestand (gemerkt E2 in de afbeelding ) 'gepompt' worden door een uitwendige energietoevoer. Wanneer moleculen worden blootgesteld aan een hoeveelheid straling op de juiste frequentie, stijgen ze eerst naar een energieniveau E 2 en vallen daarna terug naar een lager energieniveau E 1. Daarbij zenden ze een radiofoton uit. Het proces lokt bij andere nabijgelegen moleculen de neiging uit om hetzelfde te doen, en een emissielawine ontstaat, hetgeen resulteert in een lichte, monochromatische maserlijn. Masers doen daarbij beroep op een externe energiebron. In het Heelal is dat een nabijgelegen hete ster, om de moleculen terug te pompen in hun aangeslagen toestand (E 2 ), waarna het hele proces opnieuw begint. In de Cosmos vindt dit proces plaats bij onder meer de hydroxyl radikaal (OH), siliciumoxide (SiO) en water (H 2 O). Andere masers resulteerden uit moleculen zoals methanol (CH 3 OH), ammoniak (NH 3 ) en formaldehyde (H 2 CO). Bouw van een robijnmaser Een robijnkristal is ondergebracht in een trilholte. Deze laatste is ingesloten in een reservoir gevuld met vloeibaar helium om het kristal tijdens de werking van het systeem af te koelen. Hierrond is er nog een mantel van vloeibare stikstof aangebracht in een afsluitend omhulsel. De trilholte is via een leiding verbonden met een zogenaamde pomp, waardoor het kristal aan het trillen zal gebracht worden door een microgolf ingangsspanning. De verwerking van de microgolf in- en uitgangsspanning wordt verzorgd door een element dat men een circulator noemt. Aan het geheel komt ook nog een permanente magneet aan te pas, die aangebracht is rond de maser

19 Fig Wanneer de pompingang de elektronen stimuleert in de trilholte van de robijnmaser, springen de elektronen in het robijnkristal van een lagere energieband naar een hogere energieband. Daarop grijpt een populatie-inversie plaats, waardoor elektronen terugvallen van de hoge energieband naar de lagere energieband. Gedurende deze tijd emitteren de elektronen fotonen die in de caviteit een microgolffrequente spanning opwekken. Het veld daarvan brengt de trilholte in resonantie. De caviteit is daarvoor ook uitgevoerd met de geschikte afmetingen. Dit hoogfrequent signaal verschijnt aan de uitgang van de circulator in versterkte vorm. De ingangs- en uitgangspoort tussen de circulator en de trilholte is dezelfde. Wanneer de ingangsspanning van de pomp minimaal is, is ze ook minimaal in de caviteit. Dit is mogelijk omdat de afstand tussen deze twee poorten λ/4 is. Idem voor de maximale toestanden van de uitgangsspanning. B) Lopende golf maser (TWM) Ook bij dit type maser wordt een pompingang toegepast. Daardoor verplaatsen de elektronen zich van een lage energieband naar een hoge band waar een populatie-inversie plaatsvindt zodat de elektronen terugvallen naar het lagere energieniveau. Gedurende deze tijd zenden ze de fotonen uit, die een golf met microgolffrequentie genereren. Deze actie zorgt ervoor dat de (TWM) trilholten bekrachtigd worden. Fig Een aantal trilholten zijn in de golfgeleiderstructuur ingebouwd van de ingangspoort tot aan de uitgangspoort. Deze structuur blijkt de bandbreedte van de maser te verhogen in vergelijking met het vorige type robijnmaser. De structuur staat bekend als 'trage golfstructuur' die microgolven genereert wanneer het hoogfrequent signaal zich beweegt van de ingang naar de uitgang. Daardoor kan de TWM ook toegepast worden in radarsystemen. Bouw

20 De lopende golf Maser (TWM) bestaat uit een golfgeleiderstructuur waarin een soort kamvorm zit uit een aantal geleidende platen. Een venster zit aan een zijde van de golfgeleider voor de pompingang. De in-en uitgangspoorten voor het UHF signaal liggen aan de tegenoverliggende einden van de structuur. In het midden van de TWM bevindt zich een licht gedopeerd robijnkristal dat de maserwerking.op peil houdt.de robijn wordt aanzien als halfgeleidermateriaal met paramagnetische eigenschappen om zeer korte radiogolflengten te versterken met buitengewoon getrouwe weergave. Elektronen die op energieniveau s bestraald worden door fotonen met de geschikte frequentie, produceren overgangen die de ingangsbundel versterken en met deze maser is dat mogelijk op een breed bereik aan frequenties. Fig Wie zei er ook weer, dat de jongeren geen belangstelling meer hebben voor elektronica, techniek en telecommunicaties?

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Naam: VULKANEN. Vraag 1. Uit welke drie lagen bestaat de aarde? Vraag 2. Hoe dik is de aardkorst gemiddeld?

Naam: VULKANEN. Vraag 1. Uit welke drie lagen bestaat de aarde? Vraag 2. Hoe dik is de aardkorst gemiddeld? Naam: VULKANEN Voordat je begrijpt hoe vulkanen ontstaan, moet je eerst weten hoe de aarde in elkaar zit. De aarde is een bol die uit drie lagen bestaat. De binnenste laag is de kern. De temperatuur is

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht Exact Periode 5 Niveau 3 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5

Inhoudsopgave: Bladzijde: 2 Bladzijde: 3 Bladzijde: 4-5 Noorderlicht AT3B Inhoudsopgave: 1. Hoe ontstaat de zonnewind? 2. Waaruit bestaat de zonnewind 3. Waar komt het aardmagnetisch veld vandaan 4. Hoe is een atoom opgebouwd 5. Schilelectronica in het atoom,

Nadere informatie

Spectroscopie. ... de kunst van het lichtlezen... Karolien Lefever. u gebracht door. Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven

Spectroscopie. ... de kunst van het lichtlezen... Karolien Lefever. u gebracht door. Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven Spectroscopie... de kunst van het lichtlezen... u gebracht door Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven Spectroscopie en kunst... Het kleurenpalet van het elektromagnetisch spectrum... Het fingerspitzengefühl

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Licht als golf en als deeltje. 24 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Fysica: Licht als golf en als deeltje. 24 juli 2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Fysica: Licht als golf en als deeltje 24 juli 2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

Atoomfysica uitwerkingen opgaven

Atoomfysica uitwerkingen opgaven Atoomfysica uitwerkingen opgaven Opgave 1.1 Wat zijn golven? a Geef nog een voorbeeld van een golf waaraan je kunt zien dat de golf zich wel zijwaarts verplaatst maar de bewegende delen niet. de wave in

Nadere informatie

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens

VSW MIRA Cursus Theorie. 7. De Zon. 13 april 2016 Jan Janssens VSW MIRA Cursus Theorie 7. De Zon 13 april 2016 Jan Janssens Inhoud Structuur en evolutie Inwendige van de zon Kern - Stralingszone - Convectiezone Atmosfeer van de zon Fotosfeer - Chromosfeer Corona Heliosfeer

Nadere informatie

Uitwerkingen 1. Opgave 1 Bij mist wordt het licht door de waterdruppeltjes weerkaatst. Opgave 2 Groter Kleiner. Opgave 3

Uitwerkingen 1. Opgave 1 Bij mist wordt het licht door de waterdruppeltjes weerkaatst. Opgave 2 Groter Kleiner. Opgave 3 Uitwerkingen 1 Opgave 1 Bij mist wordt het licht door de waterdruppeltjes weerkaatst. Opgave 2 Groter Kleiner Opgave 3 Opgave 4 Licht, steeds donkerder (bij halfschaduw), donker (kernschaduw), steeds lichter

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang

De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang 12 Samenvatting De invloed van de zonnewind op planeten en het instellaire medium is van groot belang voor de evolutie van ons zonnestelsel. Op aarde is het noorderlicht de bekendste manifestatie van de

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Licht. Natuurkunde VWO 2011/2012. www.lyceo.nl

Hoofdstuk 3: Licht. Natuurkunde VWO 2011/2012. www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Licht Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Licht Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige beweging Trilling en

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1

1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1 1 Inleiding fig.1.1 Onze aarde is ontstaan uit een supernova-explosie Bron:http://images.google.be/imgres?imgurl=http://www.pbs.org/wgbh/nova/gamma/images/cosm_supernova2_large.jpg&imgrefurl= http://www.pbs.org/wgbh/nova/gamma/cosm_supe.html&h=500&w=498&sz=234&hl=nl&start=8&tbnid=vpebv_cam_4srm:&tbnh=

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 7 Nederlandse samenvatting De zon is een hele gewone ster. Hij heeft een tamelijk kleine massa voor een ster en het heelal hangt vol met vergelijkbare sterren. De zon is ook nog eens in een rustige

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De zon schijnt al 4,6 miljard jaar, en zal dat nog 4,4 miljard jaar blijven doen. Het mag duidelijk zijn dat de zon een van de belangrijkste hemellichamen is voor het bestaan van

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven. " '"of) r.. I r. ',' t, J I i I.

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven.  'of) r.. I r. ',' t, J I i I. .o. EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWJS N 1979 ' Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE.,, Dit examen bestaat uit 4 opgaven ',", "t, ', ' " '"of) r.. r ',' t, J i.'" 'f 1 '.., o. 1 i Deze

Nadere informatie

* Je kunt natuurlijk ook foto s van de lucht maken met de gedraaide zonnebril voor de lens.

* Je kunt natuurlijk ook foto s van de lucht maken met de gedraaide zonnebril voor de lens. Licht in de lucht Proeven met polarisatie Gerard Stout Nodig: * digitale camera * polaroid zonnebril * zonnige dag Licht lijkt heel gewoon. Je merkt het nauwelijks op. Pas als het donker is, mis je licht

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

Werkblad:weersverwachtingen

Werkblad:weersverwachtingen Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

HC-4 Reuzenplaneten 1

HC-4 Reuzenplaneten 1 HC-4 Reuzenplaneten 1 VIER GAS REUZEN Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Massa (10 24 kg) R equator (km) R pool (km) Dichtheid (g/cm 3 ) a (AU) P (jaar) Albedo Manen Jupiter 1898.6 71492 66854 1.33 5.2 11.9

Nadere informatie

> Schatting van de verplaatsingssnelheid

> Schatting van de verplaatsingssnelheid >>> Context De Meteosat satelliet De Meteosat satellieten zijn geostationaire satellieten, dat wil zeggen dat de bewegingsrichting gelijk is aan die van de Aarde en de rotatieperiode dezelfde is als die

Nadere informatie

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Tentamen Optica 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Zet je naam en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 8 opgaven eerst eens door. De opgaven kunnen in willekeurige volgorde gemaakt

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Inleiding stralingsfysica

Inleiding stralingsfysica Inleiding stralingsfysica Historie 1896: Henri Becquerel ontdekt het verschijnsel radioactiviteit 1895: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekt Röntgenstraling RadioNucliden: Inleiding Stralingsfysica 1 Wat maakt

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen

7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen 7. Hoofdstuk 7 : De Elektronenstructuur van Atomen 7.1. Licht: van golf naar deeltje Frequentie (n) is het aantal golven dat per seconde passeert door een bepaald punt (Hz = 1 cyclus/s). Snelheid: v =

Nadere informatie

Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν. Golflengte x frequentie = golfsnelheid

Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν. Golflengte x frequentie = golfsnelheid Golflengte, frequentie Frequentie = aantal golven per seconde op gegeven plek = v/λ = ν λ v Golflengte x frequentie = golfsnelheid Snelheid van het licht Manen van Jupiter (Römer 1676) Eclipsen van Io

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

STERREN & STRALING VWO

STERREN & STRALING VWO STERREN & STRALING VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan

Nadere informatie

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal.

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal. Natuurkunde Havo 1984-II Opgave 1 Fietsen Iemand rijdt op een fiets. Beide pedalen beschrijven een eenparige cirkelbeweging ten opzichte van de fiets. Tijdens het fietsen oefent de berijder periodiek een

Nadere informatie

VRAGENBLAD 1. gsm. zon. haard / kachel / verwarming laser. Rood Oranje Geel Groen Blauw (nu cyaan) Indigo (nu blauw) Violet

VRAGENBLAD 1. gsm. zon. haard / kachel / verwarming laser. Rood Oranje Geel Groen Blauw (nu cyaan) Indigo (nu blauw) Violet VRAGENBLAD 1 Kleur kan alleen waargenomen worden als er licht is. Licht bestaat uit elektromagnetische stralen in de vorm van golven De afstand die een golf aflegt binnen één seconde is de golflengte Het

Nadere informatie

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden.

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden. Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Lichtverstrooiing en lichtgeleiding

Lichtverstrooiing en lichtgeleiding Lichtverstrooiing en lichtgeleiding Materiaal: Uitvoering: Zaklamp Laserpointer Laserwaterpas Doorzichtige plastic fles Doorzichtig bakje Melk Boortje Lichtverstrooiing: Neem een doorzichtig plastic bakje

Nadere informatie

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK NATUURKUNDE KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK 8 29/04/2011 Deze toets bestaat uit 3 opgaven (32 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! Opgave 1: Afbuigen van geladen

Nadere informatie

Vraag 3: Een radioamateur mag volgende andere radiostations contacteren :

Vraag 3: Een radioamateur mag volgende andere radiostations contacteren : Vraag 1: Het doel van een radioamateurvergunning is : A. communiceren met andere radioamateurs B. zich te bekwamen in de radiocommunicatie en radiotechniek C. commerciële activiteiten te ontwikkelen op

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Wetenschappelijke Begrippen

Wetenschappelijke Begrippen Wetenschappelijke Begrippen Isotoop Als twee soorten atoomkernen hetzelfde aantal protonen heeft (en dus van hetzelfde element zijn), maar een ander aantal neutronen (en dus een andere massa), dan noemen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

Bliksems. Stefan Kowalczyk

Bliksems. Stefan Kowalczyk Stefan Kowalczyk De aarde als condensator De ionosfeer is één plaat van een erg grote condensator, terwijl de aarde de andere is. Hoe bliksem ontstaat heeft hier alles mee te maken. Recent zijn nieuwe

Nadere informatie

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

1 Overzicht theorievragen

1 Overzicht theorievragen 1 Overzicht theorievragen 1. Wat is een retrograde beweging? Vergelijk de wijze waarop Ptolemaeus deze verklaarde met de manier waarop Copernicus deze verklaarde. 2. Formuleer de drie wetten van planeetbeweging

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw.

In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. De basis van isolatie en hoe INSULd8eco werkt in uw gebouw In dit document leggen we uit hoe isolatie werkt en hoe INSUL8eco werkt in uw gebouw. Om de werking van onze isolatie oplossing goed te begrijpen,

Nadere informatie

Het circulair polarisatiefilter

Het circulair polarisatiefilter Het circulair polarisatiefilter Soms zie je wel eens foto's met een schitterende diepblauwe lucht. Dit kun je doen met een nabewerkingprogramma als Photoshop, maar het kan ook al in de originele foto.

Nadere informatie

De horizontale bewegingen van de platen

De horizontale bewegingen van de platen De horizontale bewegingen van de platen!sommige platen bestaan uit oceanische korst, sommige uit continentale korst, sommige uit beiden.!een continentale plaat is lichter dan een oceanische plaat Platen

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum:

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE FOTOSYNTHESE ANTENNECOMPLEXEN Ook in sommige biologische processen speelt quantummechanica een belangrijke rol. Een van die processen

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Samenvatting aardrijkskunde H9:

Samenvatting aardrijkskunde H9: Samenvatting aardrijkskunde H9: 1.Opbouw van de atmosfeer: opbouw atmosfeer of dampkring gebaseerd op temperatuursschommelingen. Hoogte atmosfeer Naam atmosfeerlaag Temp.-verloop verschijnsel 80-1000Km

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W

Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Zonnevlammen Andrea Bakker 6W Inhoudsopgave: Hoofd- en deelvragen: 2 Voorwoord: 3 Hoe is de zon ontstaan en wat is de samenstelling ervan? 4 De aanloop tot het eind van een ster: 5 Kernfusie: 6 Absorptie

Nadere informatie

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes ELEKRTOMAGNETISCH SPECTRUM Het elektromagnetische spectrum bevat de volgende frequenties, gerangschikt van uiterst lage tot ultrahoge frequentie: extreem lage frequenties laagfrequente golven radiogolven

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Solar Frontier productinformatie

Solar Frontier productinformatie Solar Frontier productinformatie De hoogste opbrengst, zelfs onder zware omstandigheden In veel situaties zijn de omstandigheden voor een zonne-energiesysteem niet 100% optimaal. Maar wat wordt nu precies

Nadere informatie

De snelheid van de auto neemt eerst toe en wordt na zekere tijd constant. Bereken de snelheid die de auto dan heeft.

De snelheid van de auto neemt eerst toe en wordt na zekere tijd constant. Bereken de snelheid die de auto dan heeft. Opgave 1 Een auto Met een auto worden enkele proeven gedaan. De wrijvingskracht F w op de auto is daarbij gelijk aan de som van de rolwrijving F w,rol en de luchtwrijving F w,lucht. F w,rol heeft bij elke

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6

Muonen. Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013. Opleiding: VWO 6 Muonen Auteur: Hans Uitenbroek Datum: 5 februari 2013 Opleiding: VWO 6 1 Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 1.1. Aanleiding van het onderzoek 1.2. Probleemstelling 2. Methode en werkwijze 3. Onderzoek

Nadere informatie

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit...

1 Vul aan: Duizenden kleine steenklompen die een baan om de zon beschrijven. b De kern van een komeet bestaat uit... Schooljaar: 2014-2015 Semester: 2 Score 93 Max. Naam: Nr.: Studierichting: ASO zonder wetenschappen Klas:... Graad: 3e Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2015 Leraar: H. Desmet Handtekening Pedagogisch

Nadere informatie

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme

Hoofdstuk 6: Elektromagnetisme Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 6: lektromagnetisme Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. lektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Lessen over Cosmografie

Lessen over Cosmografie Lessen over Cosmografie Les 1 : Geografische coördinaten Meridianen en parallellen Orthodromen of grootcirkels Geografische lengte en breedte Afstand gemeten langs meridiaan en parallel Orthodromische

Nadere informatie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie Inleiding & Kernmagnetisme Vrije Universiteit Brussel 19 maart 2012 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Doelstelling Eiwitten (en andere biologische macromoleculen) Functionele

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Profielwerkstuk Poollicht

Profielwerkstuk Poollicht PWS Profielwerkstuk Poollicht Leon Weggelaar Daniëlle Roodenburg Franka Ruitenberg Havo 5 Begeleider: Dhr. Veenstra 1 Voorwoord Om Havo 5 succesvol af te sluiten moet er een profielwerkstuk ingeleverd

Nadere informatie

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 A. wiskunde Differentiëren en primitieve bepalen W1. Wat is de afgeleide van 3x 2? a. 3x b. 6x c. x 3 d. 3x 2 e. x 2 W2. Wat

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!!

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Tot voor kort was het alleen mogelijk en rendabel om zonnepanelen te monteren op zuid georiënteerde daken. Daken aan de west,

Nadere informatie

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit:

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit: 9-11 jaar Benaming van de activiteit: Lucht Niet niets Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Dichtheid van vaste stoffen en vloeistoffen Beoogde leeftijdsgroep: 9-11 jaar oud Duur van

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

Opgave 1 Geef van de volgende zinnen aan of ze waar (W) of niet waar (NW) zijn. Omcirkel je keuze.

Opgave 1 Geef van de volgende zinnen aan of ze waar (W) of niet waar (NW) zijn. Omcirkel je keuze. Naam: Klas: Repetitie licht 2-de klas HAVO Opgave 1 Geef van de volgende zinnen aan of ze waar () of niet waar () zijn. Omcirkel je keuze. Een zéér kleine lichtbron (een zogenaamde puntbron) verlicht een

Nadere informatie