De resultaten van het Programma Gasfabrieken Provincie Noord-Holland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De resultaten van het Programma Gasfabrieken Provincie Noord-Holland"

Transcriptie

1 1

2 tim duyff Bas van lier

3 4 Waar ooit het gas was 5 Woord vooraf Een boek over een project of een programma is meestal een markeringspunt. Dat is bij dit boek niet anders. Belangrijkste aanleiding ervoor is de afsluiting dit jaar van het Programma Gasfabrieken Provincie Noord-Holland ( ). Drs. Tjeerd Talsma, Gedeputeerde Milieu en Ruimtelijke Ordening Provincie Noord-Holland Dat is een groot, complex en meerjarig programma waarin met groot succes oude gasfabrieklocaties in Noord-Holland onder handen werden genomen, volgens de trits: slopen, saneren en bouwen. Dat laatste was nadrukkelijk een van de doelstellingen van het Programma: voor er gesaneerd werd, moest er uitzicht zijn op herontwikkeling. Want de combinatie met herontwikkeling levert de juiste dynamiek op. En dan ging het als volgt: Oude gasfabrieken werden gesloopt, de vervuilde grond werd gesaneerd, waarbij een robuust saneringsresultaat geboekt werd, en op het gereinigde terrein verrees, of zal verrijzen: iets nieuws, nuttigs en hopelijk moois. De behaalde resultaten zijn vooral een gevolg van volharding, enthousiasme, en het vermogen van verschillende partijen om doelgericht samen te werken. In dit boek vindt u behalve informatie over de verschillende gasfabrieklocaties (Wat was er? Wat komt er, of: Wat is er al?), ook hoofdstukken over de historie, de techniek, de architectuur, en de bestuurlijke aangelegenheden. Het boek is geïllustreerd met prachtige afbeeldingen, voor een deel speciaal voor deze uitgave gemaakt. Van harte beveel ik Waar ooit het gas was in uw aandacht aan.

4 6 Waar ooit het gas was 7 Van de projectleiding Het Programma Gasfabrieken Provincie Noord- Holland kent een rotsvaste leiding, al jaren lang. Caroline Vrauwdeunt (projectleider) en Leo Venus (procesmanager en onderhandelaar, door de Provincie ingehuurd van adviesbureau AT Osborne) vertellen. We zijn begonnen in Rob Velt was toen de eerste projectleider. Al snel dat jaar kwam Venus erbij, een jaar later gevolgd door Vrauwdeunt. Ook de provinciale medewerkers Paul Bruin, saneringsdeskundige, en Frank de Graaf, bevoegd gezag vergunningverlening, waren van meet af aan bij het project betrokken. Er zit heel veel bestendigheid en hechtheid in het team. Dat is heel bijzonder en dat is ook wel een van de succesfactoren. Het toont de betrokkenheid van het team bij dit project aan. Je bent iets begonnen met een horizon tot 2012 voor de aanpak van de laatste locaties, en dan wil je dat ook afmaken. Je wilt resultaat halen. Voor de buitenwacht is het prettig dat ze weten met wie ze te doen hebben, en dat er mensen zitten die weten waar ze het over hebben. We zijn loyaal aan dit project, je doet een dergelijk project van a tot z. Je stapt niet zo maar op. Terwijl de wereld om ons heen voortdurend veranderde, bleven wij een constante factor. Niet alleen het management wijzigde steeds, ook de bestuurders wisselden, zowel bij gemeenten en rijk, als bij de provincie. Denk alleen maar aan de vier gedeputeerden die we hebben meegemaakt: Ada Wildekamp, Albert Moens, Bart Heller en Tjeerd Talsma. Helemaal aan het begin van de rit, werd er in 2000 een aanvalsplan opgesteld. Onder leiding van de provincie verenigden de bestuurders zich in een Stuurgroep om de vinger aan de pols te houden en gingen er vier werkgroepen aan de gang. Daarin zaten, behalve de Provincie, ook Nuon, VROM, en alle gemeenten met nog te ontwikkelen gasfabrieklocaties. De vier werkgroepen waren: Saneren; Juridische zaken; Stedelijke ontwikkeling; Financiën. Doel van de werkgroepen was om de zaken zo voor te bereiden dat het voeren van de onderhandelingen mogelijk was. En die onderhandelingen moesten leiden tot programmatische afspraken. Die onderhandelingen deden Vrauwdeunt en Venus, samen met Ed Hut (overleden in 2006). In 2003 nam Vrauwdeunt als projectleider het stokje over van Rob Velt. In 2003 waren alle saneringovereenkomsten getekend en konden we met de uitvoering beginnen. Soms waren er wel nieuwe onderhandelingen nodig, omdat zich nieuwe omstandigheden voordeden. En het geheel was toen ook al in Brussel geweest. Daarmee was een belangrijke drempel genomen. Voor alle locaties konden we afspraken maken, maar Hilversum bleek de hardste noot. In Hilversum zaten er functies op het terrein die het moeilijk maakten het te herontwikkelen. Door de veelheid aan functies zou het een postzegelsanering en een postzegelontwikkeling worden. De impasse werd doorbroken toen de provincie zich opwierp als bemiddelaar en wist te bewerkstelligen dat er een paar functies werden uitgeplaatst naar andere locaties. Mede dankzij UNA-ISV-middelen werd de gemeente over de streep getrokken en werd het mogelijk toch te saneren en te ontwikkelen. Dat is een geweldig en leerzaam traject geweest, waar het onmogelijke mogelijk is gebleken en waarbij je schouder aan schouder met de gemeente werkt aan een resultaat. Resultaat het is een woord dat vaak terugkeert in het gesprek met Venus en Vrauwdeunt. Terwijl dat resultaat er als het ware op ligt te wachten om verzilverd te worden, waren zij veel van hun tijd kwijt aan andere zaken. Buiten haalde je resultaat, binnen speelden de randzaken. Veel van onze tijd waren we ook met die randzaken bezig. Zonder andere projecten te kort te doen, zijn ze vooral trots op de ontwikkeling in Heemstede. Als je daar langsrijdt, dan zie je de kwaliteit die ons voor ogen staat. Het is top wat daar op een beheerste manier tot stand gekomen is. Er is slim gesaneerd: een deel van het terrein werd vooruit gesaneerd en de appartementen daar konden snel worden opgeleverd. Ouderen zijn er uit hun woningen geplaatst om de sanering in de volgende fase mogelijk te maken, maar ze kwamen meteen in nieuwe appartementen terecht. Een dergelijk scenario betekent dat je de tijd moet nemen. Er zat dan ook een fasering in het project en het heeft een lange doorlooptijd van acht jaar maar dan heb je ook iets ontwikkeld met zo min mogelijk overlast voor de omwonenden en de gebruikers. De twee wijzen nog op de rol van de Landsadvocaat bij het opstellen van contracten. Pels Rijcken trad vaak op als adviseur en is eigenlijk onmisbaar bij een complex Programma als dit. De Landsadvocaat is dé autoriteit op het gebied van bodemsanering. Hij was onze steun en toeverlaat, en dat kon ook omdat het Programma Gasfabrieken in lijn was met het rijksbeleid. Vandaar dat we gebruik konden maken van zijn diensten. In de onderhandelingen met Nuon dat waren er meer dan 25 gingen Vrauwdeunt, Venus en Hut soms door diepe dalen. Nuon was vanaf het begin terughoudend. Dat kwam doordat het bedrijf door het rijk als hoofdschuldige aan de vervuiling werd gezien. Zij waren immers de rechtsopvolger van de gasfabrieken. Wij konden wel meegaan in dat gevoel van Nuon. De schuld werd te gemakkelijk bij hen gelegd. Tenslotte waren die oude gasfabrieken aanvankelijk eigendom van de gemeente. Door dat te erkennen, ontstond er toch ruimte om afspraken te maken. Anders was het niet gelukt. Terugkijkend rest bij de projectleiding de tevredenheid over wat er bereikt is. En het besef dat het zonder solide samenwerking met anderen niet gaat. Je doet het samen. We willen onze externe projectpartners feliciteren met dit mooie gezamenlijke resultaat. Maar ook alle projectleden en al diegenen die binnen de provinciale organisatie gestreden hebben voor deze uitkomst.

5 8 Waar ooit het gas was 9 Inhoud Paul Bruin, Leo Venus, Caroline Vrauwdeunt, Frank de Graaf 5 Woord vooraf 6 van de projectleiding 10 De eeuw van het gaslicht 17 de lokaties 18 alkmaar, paardenmarkt 20 De gasfabriek: van steenkool naar gas 24 hoe werkt een gasfabriek? 26 Robuuste charme in baksteen 30 Gasfitter zoekt gaslek met lucifers 32 Heemstede, van den Eijndekade 34 Mijn huis trilt, kunt u daar iets aan doen? 40 Zaanstad 47 financieel overzicht jaar Programma Gasfabrieken: de resultaten 58 haarlem, raaks Colofon Tekst Tim Duyff, Bas van Lier Fotografie Martin van Welzen, Regionaal Archief Alkmaar, Stadsarchief Amsterdam, G.M. Schipperheijn Illustraties Fraaie Zaken Ontwerp en productie 124 Design bv Druk Kapsenberg van Waesberghe De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. 2012, Provincie Noord-Holland en 124 Design

6 10 Waar ooit het gas was 11 De eeuw van het gaslicht Gouverneur van de provincie Noord-Holland mr. A.W.N. van Tets van Goudriaan was in 1816 een van de aanwezigen bij een demonstratie van gaslicht in Amsterdam Een eeuw lang, grofweg van 1820 tot 1920, werden steden, fabrieken en woonhuizen verlicht met gaslicht. Verlichting op steenkoolgas was een Nederlandse vinding die echter in Engeland tot wasdom werd gebracht. De eerste gasfabrieken in Nederland waren dan ook opgericht met Engels kapitaal. Amsterdam den 26 Mei. Eergisteren avond is in het Oude Mannen- en Vrouwen-Huis, op den Binnen- Amstel, alhier ter Stede, ten overstaan van den Heere Commissaris-Generaal voor het Onderwijs en voor de Kunsten en Wetenschappen, Repelaer van Driel, den Heere Staatsraad, Gouverneur van Noord-Holland, van Tets van Goudriaan, den Heere Gouverneur der Provincie van Antwerpen, Baron de Keverberg de Kessel, eene Commissie uit het Koninklijk Nederlandsch Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten, en andere aanzienlijke Personen, eene proef bewerkstelligd met het in Engeland gebruikelijk gaslicht, welke uitnemend en ten genoegen van alle de aanwezigen is geslaagd. Op de groote Zaal van dat Gesticht hingen drie Kroonen, ieder met 12 a 14 lichten, benevens eenige andere lichtbuizen aan den wand: de helderheid, doch tevens zacht- en witheid van dit licht zettenden aan deze proef geene geringe waarde bij. Zo berichtte de Amsterdamsche Courant in de editie van 27 mei 1816 over de demonstratie van verlichting met gas in het gebouw dat nu het Hermitagemuseum in Amsterdam huisvest. Het moet voor de aanwezigen een bijzondere ervaring zijn geweest licht te zien branden op een onzichtbare brandstof die bovendien van een afstand werd aangevoerd. Tot dan toe waren kaarsen en olielampen de gangbare kunstverlichting, waarvan de bron zichtbaar en tastbaar was. Het vooruitzicht dat brandstof voor verlichting over lange afstand gedistribueerd zou kunnen worden en vanzelf het huis binnen zou komen, beloofde een belangrijke vooruitgang. En omdat een verzameling lichtjes over het algemeen een aangename aanblik biedt, zal men daar in het oude mannen- en vrouwenhuis met opwinding naar het nieuwe fenomeen hebben gekeken. Een Engelse natuurkundige, John Clayton ( ), had in de vroege achttiende eeuw al vastgesteld dat verhitting van steenkool in een zuurstofarme ruimte een brandbaar gas oplevert. Maar het was de Nederlandse natuurkundige Johan Pieter Minckelers ( ), hoogleraar aan de universiteit van Leuven, die bedacht dat dit gas bruikbaar kon zijn voor verlichting. Vanaf 1785 maakte hij er een gewoonte van om één keer per jaar zijn collegezaal te verlichten met gaslicht. Op de Markt in zijn geboortestad Maastricht heeft zijn standbeeld nog altijd een eeuwig brandende gasvlam in de hand. Minckelers deed echter verder niets met zijn vinding en het duurde nog enkele jaren voordat de oorspronkelijk Schotse William Murdoch ( ) samen met zijn leerling Samuel Clegg ( ) de aanzet gaf voor de commerciële exploitatie van steenkoolgas voor verlichting. Murdoch ontwikkelde in de Engelse machinefabriek waar hij werkte een installatie voor gasverlichting, waarvan een eerste exemplaar in 1806 in een katoenspinnerij werd geïnstalleerd. Uiteindelijk zag een naar Engeland uitgeweken Duitser, Friedrich Albrecht Winzer ( ), alias Frederick Albert Winsor, een nog groter perspectief. In plaats van losstaande gaslichtinstallaties voor afzonderlijk fabrieken stelde hij zich voor hoe hele steden verlicht zouden kunnen worden met gaslicht. Dankzij zijn niet aflatende promotie van dit idee, werd in Londen in 1812 de eerste gasfabriek opgericht, The Gas Light and Coke Company, onder leiding van Samuel Clegg. Twee jaar later, in 1814, werd de omliggende wijk in het Londense Westminster voor het eerst met gas verlicht. Tien jaar later hadden meer dan vijftig steden in Engeland openbare gasverlichting. Op het vasteland was Parijs in 1815 de eerste stad met straatverlichting op gas. Amsterdams pijp-gaz In Nederland bleef deze technische vernieuwing niet onopgemerkt. Er werd over geschreven en net als in Amsterdam organiseerden natuurkundige genootschappen in verschillende andere steden demonstraties van gaslicht. Grootste voorvechter hier was Bernardus Koning ( ), een predikant uit het Noord-Hollandse Akersloot. Hij had zelf de Engelse methode van gasproductie aanmerkelijk verbeterd en wist de interesse van koning Willem I en diens regering te wekken om ook in Nederland gasverlichting Engelse karikatuur uit 1809: Well-informed gentleman The Coals being steam d produces tar or paint for the outside of Houses -- the Smoke passing thro water is deprived of substance and burns as you see. Irishman Arragh honey, if this man bring fire thro water we shall soon have the Thames and the Liffey burnt down -- and all the pretty little herrings and whales burnt to cinders.

7 12 Waar ooit het gas was 13 De gashouder van de Zuidergasfabriek aan de Amstel in Amsterdam, 1916 De Imperial Continental Gas Association (ICGA), die de khuizen en Schagen (1866). Toen de concessie van de Amsterdamse gasfabriek overnam, had in 1825 ook in gasfabriek in Hilversum in 1885 afliep en de gemeente Rotterdam de concessie verworven om een gasfabriek besloot de exploitatie zelf ter hand te nemen, begon te bouwen en pijpleidingen in de grond te leggen. Tien eigenaar Christiaan Hafkenscheid in Bussum een jaar later besloot de gemeente voor de straatverlich- nieuwe fabriek. ting over te stappen op gaslicht. Toen in 1836 de eerste honderd gaslantaarns brandden, was Rotterdam de De toename van het aantal gasfabrieken en ook het eerste stad in Nederland met openbare gasverlichting. groeiend gemeentelijk aandeel daarin, laat zich in Haarlem, waar de ICGA een derde fabriek had gesticht, belangrijke mate verklaren uit economische motieven. voerde op 1 januari 1837 als tweede stad openbare Stijgende prijzen van lampolie, in de tweede helft van gasverlichting in. Amsterdam besloot in 1840 eerst tot de negentiende eeuw nog algemeen in gebruik, en da- een proef met 150 gaslantaarns op de Prinsengracht, lende steenkoolprijzen maakten steenkoolgas steeds Amstel en Kloveniersburgwal. Toen dat een succes gewilder als verlichtingsbron. Verbeterde zuivering- bleek, stemde de gemeenteraad vijf jaar later in met technieken maakten het gas ook steeds beter geschikt gasverlichting voor de hele stad. voor gebruik in woonhuizen. Bovendien werden voor Verschillende andere steden in Nederland gaven vanaf verschillende bijproducten van de gasproductie nieuwe 1840 vergunningen af voor de bouw van een gasfa- toepassingen gevonden. Cornelis Springer, De Hollandsche Gazfabriek bouwt twee gashouders aan de Schans te Amsterdam, 1847 (Collectie Amsterdam Museum) aan te leggen. Vanaf 1822 werd het Binnenhof verlicht met gas uit een installatie naar Konings ontwerp. Koning raakte niettemin op de achtergrond, nadat de regering tegen zijn advies in had besloten de oprichting van gasfabrieken over te laten aan particulier kapitaal. In 1825 was de Amsterdamsche Pijp-Gaz Compagnie in de Amstelstraat de eerste, zij het dat dit bedrijf alleen vergunning kreeg om olie als grondstof te gebruiken. Dit maakte het gas zó duur dat het uiteindelijk economisch niet exploitabel bleek. De Engelse aandeelhouder die in 1834 de fabriek overnam en zo van een faillissement redde, vroeg dan ook meteen vergunning aan voor het gebruik van steenkolen. Oliegas bleef daarna nog wel in gebruik voor levering aan bedrijven en particulieren met eigen gasinstallaties, omdat oliegas zich goed in cilinders liet pompen, zodat het met paard en wagen naar de klanten kon worden gebracht. briek, waaronder Utrecht (1841), Arnhem, Den Haag en Leeuwarden (1844), Zwolle (1845) en Leiden (1846). De Leidse gasfabriek was de eerste die door de gemeente zelf werd geëxploiteerd. In de jaren vijftig besloten ook andere steden tot de bouw van eigen gasfabrieken, zoals Groningen (1854), Delft (1855), Deventer (1858) en Breda (1858). Het idee dat gaslevering een nutsvoorziening was in combinatie met de goede verdiensten deed deze steden besluiten de gasproductie zelf ter hand te nemen. Rond de eeuwwisseling werd de gasproductie in vrijwel heel Nederland een gemeentelijke aangelegenheid. Buiten Amsterdam en Haarlem ontwikkelde de gasindustrie zich in Noord-Holland pas goed vanaf Alkmaar had in 1853 al een gasfabriek gekregen, Den Helder en Hoorn in 1857, en Purmerend in Twee jaar later openden fabrieken in Edam-Volendam, Zaandam, Krommenie en Hilversum. Daarna volgden Wormerveer (1863), Weesp (1864) en De Rijp, En- Vanaf het begin verkochten de fabrieken de ontgaste steenkool, cokes geheten, als huisbrandstof. Het productieproces leverde ook teer en ammoniakwater op, dat men bij ontstentenis van verdere nuttige toepassingen maar al te vaak in naburige waterlopen liet vloeien. Dat veranderde toen na 1850 voor deze afvalstoffen verwerkingsmethoden in zwang kwamen. Het ammoniakwater werd gebruikt voor de productie van kunstmest en koolteerdestilleerderijen verwerkten de teer tot teerolie en creosoot. Daarmee werden onder meer de bielzen voor de in die tijd opkomende spoorwegen verduurzaamd. Uit de teerolie werden verder benzeen en tolueen verkregen, basisstoffen voor de productie van synthetische kleurstoffen en later ook geneesmiddelen. Uit de jaarrekening over 1885 van de Gemeente-Gasfabriek in Alkmaar blijkt bijvoorbeeld dat de opbrengst uit die bijproducten ongeveer een kwart bedroeg van de gasopbrengsten: gulden bovenop de

8 14 Waar ooit het gas was 15 Rond 1845 verscheen bij een uitgever in Arnhem een ganzenbordachtig spel dat gaslicht als onderwerp had gulden die met de gasleveranties werden verdiend. In de loop van de jaren zouden de inkomsten uit de bijproducten naar verhouding alleen maar toenemen. Op de gemeentebegrotingen waren de winsten uit de gasproductie uiteraard welkome aanvullingen. Vergadering van directeuren van Nederlandse gasfabrieken. Amsterdam, 1923 Thomas Edison Elektrische concurrentie Terwijl in steeds meer plaatsen gasfabrieken werden bijgebouwd, diende zich een nieuw alternatief voor het gaslicht aan. Al in de jaren veertig van de negentiende eeuw werd in de pers bericht over elektrisch licht. Eigenaars van gas-fabrijken zijn als door eenen panischen schrik getroffen, schreef De Nederlandsche Stoompost in december 1848 daarover. Sindsdien hadden de gasfabrikanten ervaren dat het met dat elektrisch licht zo n vaart niet liep. Maar in 1881 werd de bedreiging serieuzer nadat Thomas Edison ( ) op de Internationale Elektriciteitstentoonstelling zijn gloeilamp aan het Europese publiek demonstreerde. Een van de bezoekers was de directeur van het prestigieuze Amstel Hotel in Amsterdam, die direct onder de indruk was. Vooral uit publicitaire overwegingen liet hij zijn hotel voorzien van Edison Elektrisch Licht, dat eind 1883 feestelijk werd geïntroduceerd. Verschillende theaters en andere instellingen volgden in de jaren daarna dit voorbeeld. Dat het toch nog veertig jaar zou duren voordat het elektrisch licht de gasverlichting definitief zou verdringen, had te maken met de uitvinding van het gasgloeikousje door de Oostenrijker Carl Auer von Welsbach ( ). Deze leerling van de uitvinder van de Bunsenbrander ontdekte in 1885 dat een katoenen kousje gedrenkt in een mengsel van thoriumoxyde en ceriumoxyde in de vlam van een Bunsenbrander een helder licht uitstraalde. Het principe wordt nog steeds gebruikt in campinglampen.

9 16 Waar ooit het gas was 17 STATUS SANERING PROVINCIE NOORD-HOLAND OMSTREEKS 2003 REEDS GESANEERD NAZORGLOCATIES TEXEL FRIESLAND UITVOERINGSLOCATIES HERONTWIKKELINGSLOCATIES Door het gloeikousje won gaslicht enorm aan populariteit. Lampen met zo n kousje verbruikten veel minder gas. Het principe van de Bunsenbrander ontwikkeld door Michael Faraday ( ) en verbeterd door R.W. Bunsen ( ) waarbij door bijmenging van zuurstof een hete, kleurloze gasvlam ontstaat, had bovendien geleid tot de ontwikkeling van gasfornuizen en geisers voor warm water. Aansluiting op het gasnet werd daardoor voor steeds meer huishoudens interessant. Te meer omdat de gasprijzen door efficiëntere productie steeds verder waren gedaald. Tegen het einde van de eeuw was elektrisch licht daardoor nog ruim 50 procent duurder dan gaslicht. Om die reden liet een stad als Amsterdam in de jaren rond de eeuwwisseling de straatverlichting uitvoeren met het gasgloeikousje. De opmars van het elektrisch licht viel echter niet meer tegen te houden, nadat in de eerste jaren van de twintigste eeuw de gloeilamp sterk werd verbeterd. Toepassing van een metaaldraad in plaats van een kooldraad als gloeidraad, vergrootte de lichtopbrengst van gloeilampen aanzienlijk. Elektrisch licht produceerde veel minder warmte dan gaslicht en verbruikte geen zuurstof, waardoor het de atmosfeer binnenshuis veel minder beïnvloedde. Het leverde ook minder brandgevaar op en kon ook nog eens eenvoudig met één schakelaar worden aangestoken. Dat alles maakte dat elektrische verlichting vanaf 1910 in rap tempo werd geïnstalleerd en dat rond 1920 de gasverlichting nagenoeg was verdwenen. Veel gasfabrieken konden desondanks blijven voortbestaan, omdat er nog steeds vraag was naar gas voor verwarming en om op te koken. Maar toen in 1959 het aardgasveld bij Slochteren werd ontdekt, schakelde Nederland in korte tijd over op dit schonere, natuurlijk geproduceerde gas. De overbodig geworden gasfabrieken werden verlaten en in veel gevallen gesloopt, waarna in de regel de gemeenten bleven zitten met zwaar vervuilde terreinen. Hoge saneringskosten zaten daarna een geschikte herbestemming vaak jarenlang in de weg. GASLOCATIES ANNO 2012 VOEDINGSSTATION(S) COMPRESSOR- EN MENGSTATION COMPRESSORSTATION MENGSTATION ONDERGRONDSE OPSLAG DEN HELDER SCHAGEN SCHAGEN NIEDORP MEDEMBLIK HARENKARSPEL LANGEDIJK ENKHUIZEN STEDEBROEC ALKMAAR HOORN EGMOND GRAFT-DE RIJP PURMEREND EDAM-VOLENDAM BEVERWIJK WORMERLAND OOSTZAAN ZAANSTAD ZAANSTAD HAARLEM WATERLAND HAARLEM FLEVO- LAND HAARLEM ZANDVOORT HEEMSTEDE WEESP WEESP HUIZEN BUSSUM ZUID- HOLLAND HILVERSUM HILVERSUM UTRECHT GE

10 18 Schone toekomst voor oude gasterreinen 19 Alkmaar Paardenmarkt Nieuwbouw op het oude gasfabriekterrein, gezien vanaf de Paardenmarkt bij de Kanaalkade Het kaaspakhuis van de firma J.H. Eyssen werd gebouwd op het terrein van de gasfabriek die na sluiting in 1916 was gesloopt. Het pakhuis is behouden en omgebouwd tot appartementencomplex

11 20 Waar ooit het gas was 21 De gasfabriek: van steenkool naar gas In negentiende-eeuwse gasfabrieken werd gas onttrokken aan steenkolen. In een aantal stappen werd het gas daarna gezuiverd van onbruikbare en giftige stoffen. De productie van steenkoolgas uit steenkool was gebaseerd op het principe van de pyrolyse of droge destillatie. Daarbij wordt een stof verhit zonder dat er zuurstof bij komt, waardoor bestanddelen van die stof in gasvorm uitdampen. In de negentiende-eeuwse gasfabrieken werden steenkolen daarvoor in horizontale gietijzeren of keramische buizen gestort, retorten genoemd. Grote gasfabrieken hadden twee of meer ovens met elk twaalf retorten op rij. De ovens werden doorgaans gestookt met de ontgaste steenkolen of cokes, vaak vermengd met eveneens uit het fabricage- ringskisten geleid die aanvankelijk waren gevuld met kalk. Halverwege de negentiende eeuw stapte men over op ijzeraarde, dat een effectievere zuiveringsstof bleek. Het ijzer daarin bond de zwavel, stikstof en de cyaan aan zich. Het zo gezuiverde gas bestond uit methaan en andere koolwaterstoffen, koolmonoxide en kooldioxide. Via een gasmeter die de hoeveelheid geproduceerd gas bijhield, stroomde het gas uiteindelijk in een gashouder. Zo n gashouder bestond uit een grote ronde gemetselde kuip gevuld met water. Aan de bovenkant was de gashouder afgesloten met een gietijzeren klok die op en neer kon bewegen. Het gas verzamelde zich onder die klok boven het water dat ook hier weer voorkwam dat het gas kon ontsnappen. De gashouder diende als buffer om een constante gas- levering te kunnen waarborgen. Vanuit de gashouder werd het gas via een gasdrukregelaar aan het gasnet geleverd. De gasfabrieken verdienden ook aan de bijproducten van de gasproductie. De cokes waren een gewilde brandstof voor verwarming, omdat de van hun gas ontdane steenkolen langdurig bleven smeulen en veel warmte produceerden. Aanvankelijk werden de afgevangen teer en ammoniak grotendeels weggegooid, niet zelden in een naburige sloot. Maar halverwege de negentiende eeuw werden ook hiervoor toepassingen gevonden: teerolie werd gebruikt voor de verduurzaming van hout en met ammoniak werd kunstmest gemaakt. Plattegrond van gasfabriek met uitbreidingen aan de Paardenmarkt in Alkmaar, 1893 proces vrijgekomen teer. Nadat een retort was gevuld met steenkolen, werd hij Schoolplaat van een gasfabriek, 1918 aan de voorzijde afgesloten. Verhitting tot 1200 graden zette het proces in gang waarbij steenkoolgas vrijkwam vermengd met onder meer teer, ammoniak en zwavel- en cyaanverbindingen. Dat gas kon vervolgens via een verticale pijp boven het mondstuk van de retort opstijgen naar een afgesloten, voor een deel met water gevulde bak, de hydraulic main. Het onder water uitgestoten gas verzamelde zich boven het water dat voorkwam dat het gas zou terugstromen. Uit de hydraulic main werd het gas door een condensor geleid, een reeks pijpen waarin het gas zover werd afgekoeld dat de daarin aanwezige teer condenseerde en kon worden opgevangen. Daarna werd het gas gewassen in een toren met scrubbers, plateaus die voortdurend werden besproeid met water waar de ammoniak uit het gas in oploste. Om het gas ten slotte te zuiveren van stikstof-, zwavel- en cyaanverbindingen, werd het door zuive-

12 22 Waar ooit het gas was 23 Dankzij een groot baggerproject van de provincie Noord- Holland kon ook de vervuilde waterbodem ter hoogte van de Helderseweg in Alkmaar worden gesaneerd Blauwe verkleuring van de grond duidt op cyanidevervuiling Giftige erfenis De mores en de werkomstandigheden in de negentiende-eeuwse gasfabrieken werkten grootschalige bodemvervuiling in de hand, een giftige erfenis voor latere generaties. Hitte, steenkoolgruis en giftige dampen maakten het werk in de gasfabrieken er niet gezonder op. Dat werk was bovendien zwaar door het gesjouw met kolen en cokes, met tonnen met teer, en met bakken ijzeraarde. Werknemers van gasfabrieken werden doorgaans niet oud en hadden tot de opkomst van vakbonden tegen het einde van de negentiende eeuw weinig in te brengen tegen de werkgevers. Daarnaast zorgden de fabrieken voor vervuiling van lucht, bodem en water. Teer, ammoniak en andere overtollige bijproducten werden geloosd in oppervlaktewater, er werden teer, ammoniak en benzeen gemorst, en leidingen vertoonden nogal eens lekkages waarlangs ook giftige stoffen in de bodem terecht kwamen. In regeneratieloodsen werd bovendien verzadigde ijzeraarde uit de zuiveringskisten over de grond uitgespreid, zodat de daarin aanwezige stikstof en zwavel door contact met zuurstof kon oxideren. De ijzeraarde kon daarna opnieuw worden gebruikt. De ijzercyanide in de ijzeraarde bleef echter ongewijzigd en hoopte zich in steeds sterkere concentraties op in de bodem van die loodsen en rond de zuiveringskisten, die daardoor blauw verkleurde. Uitgewerkte ijzeraarde, verzadigd met cyanides, werd nogal eens gebruikt om sloten te dempen en andere gaten in de bodem te dichten. Na de sluiting van de gasfabrieken in de loop van de twintigste eeuw, bleven gemeenten achter met zwaar vervuilde fabrieksterreinen. De omvang daarvan werd in de meeste gevallen pas tientallen jaren later vastgesteld. Bodem en grondwater bleken daarbij vooral vervuild met teer, olie, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK s) en cyanide. De kosten van het opruimen van die vervuilingen stonden in veel gevallen een duurzame herontwikkeling van de terreinen jarenlang in de weg. Een deel van het gesaneerde terrein in Bussum wacht nog op bebouwing

13 Hoe werkt een gasfabriek? 24 Waar ooit het gas was 25 STEENKOLEN OVEN 1200 Uit steenkool dampt door verhitting gas dat naar hydraulic main wordt geleid. Met een deel van de resterende cokes wordt de oven gestookt. HYDRAULIC MAIN Steenkoolgas wordt onder water gelost en vindt weg naar boven. Water weerhoudt het gas ervan terug te stromen naar de oven. CONDENSOR Het gas wordt afgekoeld waardoor teer condenseert die wordt opgevangen in een reservoir. EXHAUSTER In de exhauster heeft de eerste filtering van het gas plaats. SCRUBBERS In de scrubbers wordt met veel water ammoniak uit het gas gewassen die in een reservoir wordt verzameld. PURIFIER/IRON SPONGE Steenkoolgas wordt gezuiverd van stikstof-, zwavel- en cyaanverbindingen door het door zuiveringskisten te laten lopen met kalk (later ijzeraarde). METER Met de meter werd de productie gemeten. GASHOUDER/OPSLAG Opslag van het gas. Onderin water om terugstromen van gas tegen te gaan. COKES TEER AMONIAK BODEMVERONTREINIGING BIJ EEN GASFABRIEK. VOORBEELD: ALKMAAR - HELDERSEWEG M 2 TOTAAL TON BENODIGDE AANVULGROND ALKMAAR PUIN TON EXTRACTIEVE REINIGING TON THERMISCHE REINIGING TON PUUR PRODUCT 550 TON AANVULGROND TOTAAL VRACHTWAGENS

14 26 Waar ooit het gas was 27 In de voormalige bazenwoningen op het terrein van de Westergasfabriek in Amsterdam zit nu een kinderdagverblijf Robuuste charme in baksteen Blik op de Westergasfabriek in Amsterdam met de watertoren en daarachter de gashouder In de industriële ontwikkeling van de negentiende eeuw vergrootten fabriekseigenaren graag hun aanzien met aansprekende fabrieksgebouwen in moderne Hollandse renaissancestijl. Een typische negentiende-eeuwse gasfabriek bestond uit een aantal gebouwen verspreid over een fabrieksterrein. De stokerij en het zuiveringshuis waren doorgaans de grootste gebouwen, die samen met de gashouders het terrein domineerden. Daartussen en omheen was een aantal kleinere gebouwen gegroepeerd met verschillende functies. In het machinegebouw stonden de pompen die het gas over het terrein vervoerden. De gasdrukregelaars om de druk van het gas in het gasnet op peil te houden stonden in het regulateurshuis. Meterhuisjes boden onderdak aan gasmeters waarmee de hoeveelheid geproduceerd en geleverd gas werd bijgehouden. Andere gebouwen huisvestten magazijnen, werkplaatsen en kantoren. Ook stonden er verschillende woningen op het terrein: voor de directeur, de ingenieur en de fabrieksopzichter of fittersbaas. In het geval er iets mis zou gaan in de fabriek, waren zij tenminste snel ter plaatse. Soms werden gasfabrieken uitgebreid met fabrieken voor de verwerking van bijproducten, zoals een ammoniak- of een zwavelfabriek. Tegen het einde van de eeuw werden ook wel ketelhuizen toegevoegd, waar cokes werden gebruikt om stoom en daarmee elektriciteit te produceren. Verspreid over het terrein waren verder loodsen voor kolen en cokes, een teerput, en een regeneratieloods voor het herstel van de ijzeraarde te vinden.

15 28 Waar ooit het gas was 29 Station Groningen, een ontwerp van Isaac Gosschalk Gasfabrieken waren van ver herkenbaar aan de gashouders of gazometers waarin het geproduceerde gas werd opgeslagen. De grote ronde tanks hadden een karakteristieke aanblik door de ijzerconstructie van de opbouw. Staande leizuilen waarlangs de ijzeren klok van de gashouder omhoog en omlaag kon bewegen, waren in kruisverband met elkaar verbonden. Dat vlechtwerk van ijzer gaf de gashouders een sterk industrieel uiterlijk. In sommige gashouders die na restauratie en herbestemming ook van binnen zijn te bekijken, is het gietijzeren interieur nog indrukwekkender. De gashouder op het terrein van de voormalige Westergasfabriek in Amsterdam is daar een sterk voorbeeld van. Gietijzeren constructies raakten in de tweede helft van de negentiende eeuw in zwang in de fabrieksbouw. Voor die tijd werd vooral met hout gewerkt voor draagen dakconstructies. De verminderde brandgevaarlijkheid was een van de belangrijkste argumenten om op gietijzer over te stappen. Het nieuwe materiaal maakte bovendien grote overspanningen mogelijk. Naarmate de eeuw vorderde, raakte men meer en meer bedreven in de toepassing van het gietijzer in vernieuwende constructies, zoals de Polonceauspant. Die constructie bood een hogere vrije ruimte onder het dak en beperkte tegelijk het materiaalgebruik. Negentiende-eeuwse fabrieksgebouwen werden voor het overige onveranderd opgetrokken uit baksteen en bedekt met een pannendak. Het aardige zeker vanuit onze tijd bezien is dat de bouwmeesters met relatief eenvoudige middelen van die fabrieken vaak toch iets aantrekkelijks wisten te maken. Fabrieken waren in deze periode van industriële ontwikkeling de bakens van de vooruitgang. Fabrieksdirecteuren wilden dat maar al te graag bevestigen om hun eigen aanzien te vergroten en waren bereid te investeren in gebouwen met een zekere allure. De fabrieksbouw volgde daardoor de heersende architectonische stijlen uit de negentiende eeuw die teruggrepen op vroegere periodes. Neoclassicistische en neogothische bouwstijlen culmineerden in Nederland in de Hollandse neorenaissance, waarin werd teruggegrepen op de zestiende- en zeventiende-eeuwse Nederlandse renaissancearchitectuur. Veel stationsgebouwen, die juist in deze tijd werden gebouwd, maar ook overheidsgebouwen en bijvoorbeeld het Rijksmuseum van Cuypers worden tot deze stijl gerekend. Kenmerkend voor de Hollandse neorenaissance zijn de trapgevels, de horizontale lijnen of speklagen in het metselwerk, kruiskozijnen, rondbogen en imposante dakpartijen. In veel gebouwen en zeker in de utiliteitsbouw werden naar believen elementen uit de verschillende stijlen door elkaar gebruikt, een vorm van eclecticisme die wel als afzonderlijke bouwstijl wordt benoemd. Typische fabrieksgebouwen uit de tweede helft van de negentiende eeuw waren lange rechthoekige gebouwen met over de hele lengte gelijkvormige raampartijen. Uitstekende of juist terugvallende delen in het metselwerk gaven de gebouwen hun karakter, net als gebruik van bakstenen in contrasterende kleuren. Langs de dakranden en in de kopse gevels veroorloofden architecten zich veelal eenvoudige repeterende versieringen. Karakteristiek zijn bijvoorbeeld de trapvormen die met terugvallend metselwerk zijn aangebracht in de kopgevels. Een toonbeeld van deze neorenaissancistische fabrieksbouw zijn de bewaard gebleven gebouwen van de Westergasfabriek in Amsterdam. Ze werden in 1883 in opdracht van de Imperial Continental Gas Association (ICGA) ontworpen door Isaac Gosschalk ( ), die in dezelfde periode het station van Groningen ontwierp. Het werk van de eclecticus Gosschalk is exemplarisch voor de Hollandse neorenaissance. De robuuste gebouwen voor de Westergasfabriek ontleenden hun sierlijkheid aan de horizontale lijnen in contrasterende gele baksteen en allerlei details in de afwerking langs daklijsten, raamkozijnen en hoeken en geveldelen. Het geeft de gebouwen ook nu nog een aangename grandeur die verwijst naar een industrieel verleden, maar die ook heel goed past bij de culturele bedrijvigheid van de huidige bewoners. Oude foto s en tekeningen van andere gasfabrieksgebouwen die inmiddels allang zijn afgebroken, laten eenzelfde beeld zien: kloeke bedrijfsgebouwen met goed gedoseerde versieringen voor een representatieve uitstraling. Op de meeste plaatsen hebben deze gebouwen, nadat ze hun oorspronkelijke functie verloren, niettemin plaats moeten maken voor andere bouwwerken. Gebouwen van de Westgasfabriek in Amsterdam vertonen de typische detaillering van de Hollandse neorenaissance met speklagen in contrasterende kleuren, trapgevels en sierkragen langs de daklijsten

16 30 Waar ooit het gas was 31 Gasfitter zoekt gaslek met lucifers Vanaf de eerste proeven met gaslicht is kolengas en later aardgas in het nieuws geweest. Een bloemlezing van berichten uit de media. Twaalf miljoen oliebollen op aardgas In zijn oudejaarsconference van 1963 bezong Wim Kan de in 1959 ontdekte gasbel bij Slochteren. Twaalf miljoen oliebollen op aardgas Geen mens die niet een wonder van de toverbel verlangt We hebben nu het hele jaar de gasbel horen luiden Maar niemand weet precies waar de klepel hangt De buizen liggen bijna in de straat Maar niemand weet wat het kosten gaat Aardgas bij toeval ontdekt Een fragment uit het Polygoonjournaal uit 1948 maakt duidelijk dat de vondst van aardgas bij Coevorden niet gepland was. feature=related Wat een land, wat een land Waar dat allemaal maar kan 12 miljoen oliebollen Dansen in de pan Aardgas in Warga We hoeven tegenwoordig maar een wandelstok in de grond te prikken en we hebben gas. Filmfragment over gasboringen in Friesland, Het verschil tussen stadsgas en aardgas Animatiefilm uit 1964 laat zien dat aardgas twee keer zo veel energie bevat als stadsgas. beeldmateriaal/bewegend_beeld/ /140071

17 32 Waar ooit het gas was 33 Heemstede van den Eijndekade Een van de appartementencomplexen in het plan Privilege in Heemstede De karakteristieke achthoekige watertoren van ir. jhr. A. Holmberg de Beckfelt markeert het gebied met de nieuwe woonwijken Waterhof, Waterspiegel en Waterpark

18 34 Waar ooit het gas was 35 Mijn huis trilt, kunt u daar iets aan doen? Tjeerd Talsma viel medio 2011 als gedeputeerde in een gespreid bedje. Althans, waar het ging om het Programma Gasfabrieken. Begonnen in 2003, stond bij dat Programma inmiddels alles goed op de rails, liep het op volle toeren, en ging het richting afronding. In principe was het slechts een kwestie van goed naar het einde hobbelen en de zegeningen tellen. En die zegeningen zijn er volop. Het gaat bij de aanpak van oude gasfabrieklocaties immers om slopen, saneren en bouwen. Ofwel: oude gasfabrieklocaties worden gesloopt, de vervuilde gronden worden gesaneerd, en er verrijst wat moois (als het goed is) en nieuws op de plek van de oude gasfabriek. En dat allemaal binnenstedelijk. Het Programma Gasfabrieken is dus bij uitstek resultaat- en oplossingsgericht. Dat spreekt een realist als Talsma aan, net als het feit dat er heel concrete problemen worden aangepakt op regionaal niveau. Talsma bezocht locaties van voormalige gasfabrieken in Haarlem, Alkmaar en Hilversum. De resultaten van de sanering en soms ook al van de herontwikkeling vindt hij indrukwekkend. In Hilversum zag hij hoe diep er in de grond gegraven moest worden om de rotzooi echt op te kunnen ruimen. Als kind woonde hij dicht bij de gasfabriek van Alkmaar, die toen al stevig op haar retour was. Het was eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Hij speelde er met vriendjes op het vervallen terrein, dat weliswaar afgesloten was, maar die afsluiting omzeilen, is voor een kind nu juist de uitdaging. Voor zijn geestesoog doemt het beeld op van een massieve, zwarte klomp, de gashouder waarschijnlijk, met troosteloze bebouwing eromheen. Geen prettig gezicht, en dan had je ook nog eens die vervuilde grond. Jaren later zou hij mede verantwoordelijk zijn voor het opruimen van de vervuiling. Hij roemt de goede samenwerking met gemeenten en andere partijen. Klachten kreeg hij alleen van individuele burgers, bijvoorbeeld uit Alkmaar, toen daar een damwand de grond in ging. Na afloop zijn de bewoners blij met gereinigde grond en de verbeterde aanblik. Maar Talsma heeft het meegemaakt dat op het moment zelf een bewoner opbelde en zei: Ze zijn weer begonnen, het huis staat te trillen, kunt u daar iets aan doen? Het succes van het Programma zit m volgens Talsma ook in het feit dat iedere deelnemer de urgentie voelt. Dat de leefomgeving zo sterk verbetert, leidt ertoe dat de sanering bij het publiek op sympathie kan rekenen. Het Programma Gasfabrieken valt op het snijvlak van twee onderdelen uit zijn portefeuille als gedeputeerde: Ruimtelijke Ordening en Milieu. Het gaat om verbetering van de leefomgeving en om een milieumaatregel die van grote waarde is. Het is van belang dat we deze problematiek niet laten liggen voor volgende generaties. Bolgashouder en oude gashouder van de gasfabriek aan de Helderseweg in Alkmaar, enkele jaren voor de sloop in 1968 Sanering van het terrein Helderseweg

19 36 Waar ooit het gas was 37 Bestuurlijke mijlpalen 1999: ondertekening Intentieverklaring op landelijk niveau Programma Gasfabrieksterreinen, door rijk, IPO en gemeente Amsterdam; Mei 2000: gedeputeerde Ada Wildekamp om de tafel met alle wethouders van de betrokken steden: er worden afspraken gemaakt in een intentieverklaring. Er werd toen, afgezien van Amsterdam, uitgegaan van 22 te saneren gasfabrieklocaties in Noord-Holland. Het was kennelijk aantrekkelijk om een vervuilde gasfabrieklocatie te zijn, want in het najaar van 2002 telde Noord-Holland er opeens 41. Herontwikkeling was overigens niet overal mogelijk, omdat er op enkele locaties inmiddels gebouwd was. Een paar gemeenten onderzochten zelf de mogelijkheden van herontwikkeling. Reden voor Wildekamp om in een speech te wijzen op de voordelen van meedoen aan het Programma Gasfabrieken: Betere concurrentiepositie richting markt, van waaruit grote belangstelling bestaat voor de gasfabrieklocaties. Meedoen leidt tot medefinanciering door de rijksoverheid; Alle locaties, dus ook de slecht ontwikkelbare, worden functioneel en met minimale kosten gesaneerd. Er wordt op een praktische manier met het juridisch instrumentarium omgegaan; December 2000: go, no-go moment voor GS en alle colleges; 22 maart 2001: advies Stuurgroep aan ondertekenaars van de Intentieverklaring: doorgaan met het huidige proces. Voor december 2001 was de ondertekening voorzien van het Convenant tussen PNH, VROM, Nuon, en 14 gemeenten. Maar dat had meer voeten in de aarde, want er was buiten de toen ook al uitdijende Europese waard gerekend. Staatssteun of daarvan sprake was, moest eerst worden onderzocht, en dat betekende dus zo maar ruim een jaar uitstel. Bovendien bleken de onderhandelingen tussen de Provincie en Nuon voor al haar locaties in Noord-Holland van de taaiste soort. Dat leidde tot meer dan 25 keer overleg, en nog was er één maand voor de ondertekening sprake van twee scenario s: één met, en één zonder Nuon; 05 februari 2003: het is zo ver: ondertekening van het Convenant: saneringsovereenkomsten met Nuon, VROM alle gemeenten en PNH in Purmerend. Vanaf dat moment begint de uitvoering van het Programma Gasfabrieken; 2012: afronding Programma Gasfabrieken. Bijkomend probleem gedurende dit proces: VROM kon maar voor vijf jaar afspraken maken. Dit probleem speelde op twee momenten. Bij de ondertekening van het Convenant, en bij de toekenning van de volgende programmafase ( ). Keek VROM noodgedwongen niet zo ver vooruit, ondertussen had de Provincie Noord-Holland ook voor de langere termijn afspraken gemaakt. De discussie hierover werden semantische spelen, waarin het ministerie het woord reservering niet kon gebruiken, maar de woorden bestuurlijk gebonden bijdrage en toezegging minder gevoelig bleken te liggen. Later, periode , wilde VROM met de kaasschaaf alle provincies gelijkelijk korten, maar de Provincie Noord-Holland betoogde succesvol dat dit onredelijk was, gezien de verplichtingen die zij al was aangegaan. Het kon toch niet zo zijn dat zij gestraft zou worden voor het feit dat zij van meet af aan op basis van contractuele verplichtingen een veel concreter saneringskostenplaatje had geschetst dan andere provincies? Nieuwbouwwoningen in Alkmaar, Paardenmarkt

20 38 Waar ooit het gas was 39 Paul Wentink Manager Vastgoed bij Alliander. Betrokken bij het Programma vanuit verantwoordelijkheid voor gebouwen en terreinen die Alliander beheert. Jan Mensink Beleidsadviseur Milieu bij Alliander. Het netwerkbedrijf dat voortkomt uit Nuon was als eigenaar betrokken bij bij zes van de gesaneerde gasfabriekslocaties in Noord-Holland (Alkmaar, Haarlem, Hilversum, Krommenie, Purmerend, Zaandam). Sinds de sanering in 2005 wacht het terrein van de gasfabriek in Wormerveer op nieuwe bebouwing Enkele bestuurlijk betrokkenen.. Vóór Talsma, was Bart Heller als gedeputeerde van de Provincie Noord-Holland (augustus 2008 april 2011) bestuurlijk verantwoordelijk voor het Programma Gasfabrieken. Hoewel het Programma liep als een trein, leek zich toch af en toe een beer op het spoor te nestelen. Maar zo snel als het probleem opdook, zo vlug was het ook altijd weer opgelost. Heller herinnert het zich nog goed: Bij vrijwel elke locatie waren er op zeker moment nieuwe problemen of ontstond er gesodemieter tussen betrokken partijen. Dat betekende doorgaans dat het geld kostte Maar het mooie van Leo [Venus] en Caroline [Vrauwdeunt] en de andere betrokkenen was, dat ze behalve het probleem ook meteen een mogelijke oplossing aandroegen, inclusief de dekking daarvoor. Behalve met Heller, spraken we nog met een aantal andere betrokkenen. Simon Binnendijk Was van 2000 tot 2010 wethouder in Alkmaar. Was in die hoedanigheid vrijwel vanaf het begin betrokken bij het Programma. Ben Hammer Was in Hilversum wethouder grondzaken en stedelijke vernieuwing in de periode In die hoedanigheid was hij ook verantwoordelijk voor de sanering en herontwikkeling van het voormalige REGEV-terrein. André Mettes Adjunct-secretaris van de gemeente Heemstede tot 1 februari Betrokken bij het Programma als coördinator van complexe projecten.

21 40 Schone toekomst voor oude gasterreinen 41 Zaanstad Het terrein van de voormalige gasfabriek aan de Zaan in Zaandam is klaar om bebouwd te worden De Zaanse gasfabriek is tot 1952 in bedrijf geweest. Nadat de gasproductie was gestopt zijn alle gebouwen gesloopt behalve de directeurswoning. Het terrein is nog lange tijd in gebruik geweest voor gasopslag en distributie door het gemeentelijk energiebedrijf, later Nuon.

22 42 Waar ooit het gas was 43 Het belang van het Programma Het belang van het Programma is groot!, zegt Bart Heller vol overtuiging. Het gaat om een grote maat- Hobbels Van vervuild voormalig gasfabriekterrein naar nieuwe locatie, is een lange, complexe weg die niet altijd zon- tuur van de terreinen bleek in de meeste gevallen onvoldoende vastgelegd. schappelijke opgave. Niet alleen vervuiling opruimen, maar ook het invulling geven aan binnenstedelijke locaties die op die manier van grote waarde kunnen zijn. Ben Hammer was als wethouder verantwoordelijk voor zo n binnenstedelijke locatie: Het voormalige gasfabrieksterrein in Hilversum is een grote binnenstedelijke locatie, met redelijk vervuilde grond. En dus is het van groot belang om de grond te saneren, waarna er een prachtige kans ontstaat om aan de Hilversumse woningvoorraad het nodige toe te voegen. Een complexe en majeure operatie. Wat Simon Binnendijk wel aansprak, was de geïntegreerde aanpak. Die gaf ook de mogelijkheid om benodigde kennis te bundelen en een goede fasering in de sanering aan te brengen.. der hobbels is. André Mettes over Heemstede: De grond bleek veel meer verontreinigd dan in het onderzoeksrapport was vermeld. In de samenwerkingsovereenkomst tussen de gemeente en de ontwikkelaar was een escape voorzien van 25 % meer of mindere kosten. In Hilversum werd de sanering uitgevoerd door middel van een behoorlijk nieuwe technologie, vertelt Hammer. Door bepaalde stoffen in de grond te spuiten, wordt de vervuiling als het ware ondergronds afgebroken. Er is dan ook geen sprake van grootschalig afgraven en met honderden, zo niet duizenden, vrachtwagens vervuilde grond door Hilversum rijden. De sanering vindt geheel ter plekke plaats. Tijdens het saneren bleek de grond op enkele plekken aanzienlijk In de voorbereiding van het programma was er heel veel onduidelijkheid over de totale kosten en opbrengsten, aldus Mensink. Daarnaast ontstond er discussie over de vragen wie elk deel moest gaan betalen, en waarom. Een bijna niet te ontwarren financiële Gordiaanse knoop diende zich aan. Bijna is de samenwerking met Nuon/Alliander daardoor niet van de grond gekomen. Dat het toch gelukt is, is vooral dankzij een tweetal pragmatische techneuten, Leo Venus van de Provincie en Siep Admiraal van Alliander, die gewoon aan de slag wilden gaan en de achterkant van een sigarendoosje gebruikten om samen het totaalbedrag te ramen. Sanering van het terrein Kleine Drift in Hilversum in uitvoering meer vervuild dan voorheen. Dat leidde tot vertraging. Bij de zwaar verontreinigde gasfabrieksterreinen gaat het om een lastige milieu-erfenis uit het verleden, aldus Jan Mensink. Een milieu-erfenis die voortkwam uit de gemeentelijke gasvoorziening aan het eind van de vorige, en aan het begin van deze eeuw. Alliander heeft samen met Provincie, gemeenten en rijk bij kunnen dragen aan het oplossen van deze problematiek. Daarnaast was het zo dat het project turnkey was aanbesteed aan een consortium van partijen, saneerders en bouwers. Er ontstond discussie over de vraag wie nu welke verantwoordelijkheid had waarvoor en hoe met onderweg ontstane tegenvallers om te gaan. Bij mijn weten is die discussie inmiddels wel succesvol afgerond. Volgens Paul Wentink ligt het zwaartepunt in de combinatie tussen het uitvoeren van de sanering die te lang onvoldoende aandacht heeft gehad - en de ontwikkeling van terreinen in de (binnen)stad. De transformatie die bijna overal verwezenlijkt is, bleek uiteindelijk goed uit te pakken voor terreinen en omgeving. In Alkmaar merkte Binnendijk dat er vooral een probleem zat in het hanteren van het zogenaamde vereveningsprincipe, ofwel: de plus bij de ene locatie inzetten bij de min van een ander locatie. Ook herinnert hij zich langdurige en lastige onderhandelingen met Nuon, de grondeigenaar van een aantal vervuilde locaties. Wentink stuitte op een ander probleem: De infrastruc-

Gemeente Amsterdam. 2e fase

Gemeente Amsterdam. 2e fase Gemeente Amsterdam Projectbureau Wibaut aan de Amstel Bodemsanering Zuidergasfabriek Amstelkwartier 2e fase 7 2. Zuidergasfabriek: verleden en toekomst Zuidergasfabriek omstreeks 1912 In de negentiende

Nadere informatie

AFSTUDEERPROJECT R SCHOLS. VOORONDERZOEK JUN-AUG 2011 HALTE BOSSCHERVELD DE GASFABRIEK

AFSTUDEERPROJECT R SCHOLS. VOORONDERZOEK JUN-AUG 2011 HALTE BOSSCHERVELD DE GASFABRIEK AFSTUDEERPROJECT R SCHOLS. VOORONDERZOEK JUN-AUG 2011 HALTE BOSSCHERVELD DE GASFABRIEK FOTOS. MAASTRICHT FOTOS. MAASTRICHT MAASTRICHT NOORDWEST BOSSCHERVELD REGIO BELVÉDÈRE Uittreksel Kadastrale Kaart

Nadere informatie

vrom000845 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer s-gravenhage, 16 oktober 2000

vrom000845 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer s-gravenhage, 16 oktober 2000 vrom000845 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer s-gravenhage, 16 oktober 2000 Naar aanleiding van mijn brief van 31 mei 2000 heeft u mij

Nadere informatie

Thema : Licht Onderwerp : Het licht bij de oermens!

Thema : Licht Onderwerp : Het licht bij de oermens! 1 Thema : Licht Onderwerp : Het licht bij de oermens! Het licht bij de oermens! Onze allereerste voorouders waren voor de ontdekking van het vuur aangewezen op de zon. De zon gaf hun immers warmte en licht.

Nadere informatie

Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem

Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem Welkom bij de eerste nieuwsbrief van Nazorg Bodem September 2013 Met deze Nieuwsbrief willen we u op de hoogte houden van actuele ontwikkelingen op het vlak van nazorg en bodemsanering. We gaan in op de

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Noord-Holland Noord november 2014

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Noord-Holland Noord november 2014 Nieuwsflits Arbeidsmarkt Noord-Holland Noord november 2014 WW in de regio s stijgt, grote verschillen tussen sectoren In de arbeidsmarktregio s Noord-Holland Noord, Zaanstreek-Waterland en Zuid- Kennemerland

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Voorstel besluit - de exploitatieberekening Steenwijkerdiep vaststellen; - een additioneel krediet ad. ƒ 18.372.221,- beschikbaar stellen.

Voorstel besluit - de exploitatieberekening Steenwijkerdiep vaststellen; - een additioneel krediet ad. ƒ 18.372.221,- beschikbaar stellen. Raadsvoorstel nr. : 2001/98 Aan de gemeenteraad. Raadsvergadering : 18 september 2001 Agendapunt : 8 Steenwijk, 4 september 2001. Onderwerp: Exploitatieberekening Steenwijkerdiep. Voorstel besluit - de

Nadere informatie

Burgemeester en Wethouders van de gemeente Hilversum De heer H. van Marsbergen Postbus 9900 1201 GM HILVERSUM. 13 mei 2016 1. 124949/BHZ_BDM_BS-44750

Burgemeester en Wethouders van de gemeente Hilversum De heer H. van Marsbergen Postbus 9900 1201 GM HILVERSUM. 13 mei 2016 1. 124949/BHZ_BDM_BS-44750 Burgemeester en Wethouders van de gemeente Hilversum De heer H. van Marsbergen Postbus 9900 1201 GM HILVERSUM Verzenddatum Bijlagen Kenmerk 13 mei 2016 1. 124949/BHZ_BDM_BS-44750 Onderwerp: Wet bodembescherming

Nadere informatie

Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat

Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat Bouw samen woningen aan het groene hart van Oranjeburgh Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Anna van Saksenstraat Oranjeburgh Royaal ROYAAL WONEN wonen OP op EIGEN eigen KAVEL kavel Ontwerp de buitenkant

Nadere informatie

Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder.

Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder. Marine Artillerie Waffenkommando op Huisduinen te Den Helder. Doel van het project. Binnen Den Helder zijn een aantal Stichtingen en Verenigingen die zich bezig houden met het Cultureel Erfgoed van Den

Nadere informatie

Schriftelijke vragen aan college van B&W

Schriftelijke vragen aan college van B&W Schriftelijke vragen aan college van B&W Registratienr.: 05 / 11 Datum: 3-2-2010 Onderwerp: Bodemverontreiniging Oostzaan Afgelopen dinsdag 1 februari 11 jl. heeft de Provincie Noord-Holland een inventarisatie

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

G R O U N D E D A R C H I T E C T U R E. Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten. Zwarte Parel Rotterdam Zuid

G R O U N D E D A R C H I T E C T U R E. Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten. Zwarte Parel Rotterdam Zuid zwarte parel rotterdam ZUID titel ontwerp voorgevel ontwerp interieur programma periode Zwarte Parel Rotterdam Zuid Studio Rolf.fr i.s.m. Zecc Architecten Studio Rolf.fr woning en atelier 2008-2010 Maatschappelijke

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan.

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan Opzet verhaal: 1 Ontginning van de Zaanstreek 2 Houtbouw 3 Funderingen 1 Ontginning

Nadere informatie

U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een. gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te

U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een. gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te 1 Goeiemorgen dames en heren! U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te vertellen over de leefomgeving van mijn jeugd. Ik ben

Nadere informatie

Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014

Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014 Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014 Inhoud Inleiding Aanleiding Cornelis Elffers Vergelijkbare werken Historische betekenis van de school Het pand Kunstwerken Het

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

en nog andere straten moest nog worden aangelegd.

en nog andere straten moest nog worden aangelegd. In de Belle Epoque had de Brabantstraat en de Brabantdam. De Brabantstraat liep van de Vogelmarkt tot aan het François Laurentplein. Deze straat is een van de oudste van Gent want werd reeds vermeld in

Nadere informatie

INVESTEREN IN DE HOFBOGEN

INVESTEREN IN DE HOFBOGEN INVESTEREN IN DE HOFBOGEN Genieten van een uniek stukje groen, midden in de stad, tussen hoge gebouwen en voorbijrazende treinen. Koffie, lekker eten en lifemuziek binnen handbereik. ~ Hofbogen Dakpark

Nadere informatie

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ

VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ VERIJSSEL SBEST- AKEN RIJ Een voorstel voor het verwijderen van alle asbestdaken en het saneren van de bijbehorende grond in Overijssel Maart 2015 SP Overijssel Inleiding Al jaren pleit de SP voor haast

Nadere informatie

Krediet ten behoeve van realisatie plein (openbaar gebied) op locatie Grotestraat 2 (Coberco) in Markelo

Krediet ten behoeve van realisatie plein (openbaar gebied) op locatie Grotestraat 2 (Coberco) in Markelo Aan de raad, Onderwerp: Krediet ten behoeve van realisatie plein (openbaar gebied) op locatie Grotestraat 2 (Coberco) in Markelo Voorstel: - In te stemmen met de aankoop van de locatie Grotestraat 2 -

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Meijendel Wassenaar. Renovatie Bezoekerscentrum Nieuwbouw Paardenstal

Meijendel Wassenaar. Renovatie Bezoekerscentrum Nieuwbouw Paardenstal Meijendel Wassenaar Renovatie Bezoekerscentrum Nieuwbouw Paardenstal Inleiding In de duinen bij Wassenaar ligt duinboerderij Meijendel. Begin negentiende eeuw werd landbouw gepleegd in de duinen en zijn

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari LEZINGEN OVER WETENSCHAPSGESCHIEDENIS MUSEUM BOERHA AVE 2012 Newton & de levende kracht Joule en het mechanisch equivalent van warmte TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari & TIEMEN COCQUYT 19 februari &

Nadere informatie

Blijdschap, trots, historisch moment...

Blijdschap, trots, historisch moment... Mei 2006 De business case Treindienst Breukelen-Utrecht had meer procestijd nodig om tot een afronding te komen. Daarom is de bijeenkomst Randstadspoor op 22 maart niet doorgegaan. Ondertussen hebben alle

Nadere informatie

Sloop alstublieft niet! (Dit bezwaar is niet ontvankelijk verklaard)

Sloop alstublieft niet! (Dit bezwaar is niet ontvankelijk verklaard) Stadsdeel Osdorp Postbus 90460 1006 BL Amsterdam 1 Geacht bestuur en leden van de Raad, Bij deze maak ik bezwaar tegen de sloop van de Bart Poesiatstraat 1 t/m 27 en Domela Nieuwenhuisstraat 66 t/m 172

Nadere informatie

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Embargo tot 7 juni 2015 Onderwerp Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Programma Cultuur & Cultuurhistorie & Citymarketing Portefeuillehouder B. van Hees Samenvatting Op 27 januari 2010 heeft de

Nadere informatie

AAN de slag 1.1 de bunsenbrander

AAN de slag 1.1 de bunsenbrander AAN de slag 1.1 de bunsenbrander ORiËNTEREN De bunsenbrander werd rond 1855 uitgevonden door professor Robert Wilhelm Bunsen (1811-1899) uit Heidelberg. De uitvinding diende vooral om een stabiele warmtebron

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

nieuwsbrief Waarom deze

nieuwsbrief Waarom deze N wonen en werken in stedelijk groen nieuwsbrief Meedenken? Kom naar de bijeenkomst op dinsdag 7 oktober Het Lucentterrein ondergaat de komende jaren een ware metamorfose. Dit 3,5 hectare grote kantoorterrein

Nadere informatie

De Veilige Veste. Architectuur Transformatie van kantoorgebouwen 115 AWM 50. 1 kamer 2 gemeenschappelijke ruimte 3 trappenhuis 4 patio

De Veilige Veste. Architectuur Transformatie van kantoorgebouwen 115 AWM 50. 1 kamer 2 gemeenschappelijke ruimte 3 trappenhuis 4 patio 114 AWM 50 Van kantoor naar... Kinderdagverblijf, hotel, school, zorgvoorziening, studentenwoningen of reguliere woningen. In leegstaande kantoorgebouwen zijn allerlei andere programma s onder te brengen.

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad.

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad. Raadsvoorstel raadsvergadering 3-7-2012 agendapunt nummer 12INT00928 voorstel 1. tot het vaststellen van voorgestelde wijzigingen voor het beeldkwaliteitplan 'Erven Borne Hertme' en 2. de voorgestelde

Nadere informatie

Overheid betaalt mee aan verplichte bodemsanering

Overheid betaalt mee aan verplichte bodemsanering Overheid betaalt mee aan verplichte bodemsanering Informatieblad voor bedrijven In juni 2001 hebben overheid en bedrijfsleven afspraken gemaakt over een nieuwe regeling voor bodemsaneringen op bedrijfsterreinen.

Nadere informatie

Een nieuw boek van Ter Palen!

Een nieuw boek van Ter Palen! Een nieuw boek van Ter Palen! In bedrijf : Ter Palen beschrijft industrieel verleden Het is al een tijdje geleden, maar we hebben voor u weer een publicatie klaar: In bedrijf. Onze ondervoorzitter dompelde

Nadere informatie

De snelheid van het geluid

De snelheid van het geluid De snelheid van het geluid Hoe snel gaat geluid eigenlijk? Uit ervaring weet je dat het heel snel gaat. Als je met andere mensen praat, dan hoor je meteen wat ze zeggen. Toch weet je ook dat geluid tijd

Nadere informatie

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid Verzamelaars van oude ansichten (2) Jan Verboom De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid en oog voor detail met een onverzadigbare liefde voor zijn of haar onderwerp.

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006.

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. HET VERHAAL VAN HET HOUT - samenvatting - In de Burgemeesterwijk te Zaandam

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Karakterisering van bronnen van bodemverontreiniging op voormalige gasfabrieksterreinen. Samenvatting. Bron en pluim

Karakterisering van bronnen van bodemverontreiniging op voormalige gasfabrieksterreinen. Samenvatting. Bron en pluim Karakterisering van bronnen van bodemverontreiniging op voormalige gasfabrieksterreinen Samenvatting Bron en pluim Bij de aanpak van bodemverontreiniging moet onderscheid gemaakt worden tussen bronnen

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Kunst en Licht Amstel III. 2VanKunst

Kunst en Licht Amstel III. 2VanKunst Kunst en Licht Amstel III 2VanKunst Reconstructie Bedrijventerrein Amstel III Een kunst- en lichtplan, 2008-2009 Kunst en Licht Amstel III Dit is een uitgave van 2VanKunst Vormgeving Sarina Stevens Amstelveen

Nadere informatie

Beh. ambtenaar: S. v.d. Berg/WEB/3458

Beh. ambtenaar: S. v.d. Berg/WEB/3458 Beh. ambtenaar: S. v.d. Berg/WEB/3458 ANTW21.95 Haarlem, 12 december 1995 Onderwerp: Vragen van drs. C. Kruijmer (RPF/GPV) De voorzitter van Provinciale Staten van Noord-Holland deelt u overeenkomstig

Nadere informatie

SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT

SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT SAMEN VOOR DE SUIKERBUURT Concept Spelregels voor het Winning Team Bewoners van de Suikerbuurt en Steelande Wonen slaan de handen ineen. In projectteam Suikerbuurt werken ze samen aan de kwaliteit van

Nadere informatie

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers)

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij de Voorwaarts) (Oud Wijnkopers) G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers) Gerrit Oud, zoon van tabaksfabrikant Pieter Oud, plaatste in de Purmerender courant van zondag 6 mei 1877 een advertentie. De naam Oud

Nadere informatie

FACILITEITEN. Voor uitleg over al onze plannen kunt u terecht in ons informatiecenter.

FACILITEITEN. Voor uitleg over al onze plannen kunt u terecht in ons informatiecenter. MARKERMEERZICHT V VOORWOORD Creëer uw eigen Marina Marken-gevoel op Marina Resort Poort van Amsterdam! Met kabbelend water van het Markermeer voor de deur, de jachthaven binnen uw zichtveld en vooral een

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland

Provinciale Staten van Noord-Holland Provinciale Staten van Noord-Holland Voordracht 120 Haarlem, 14 november 2006 Onderwerp: Wet maatschappelijke ondersteuning Ondersteuningsprogramma provincie Noord-Holland 2007 2008 Bijlagen: - ontwerpbesluit

Nadere informatie

KENNISBANK 2013. BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23-

KENNISBANK 2013. BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23- 1 Auteur: Haico van Nunen, 11 februari 2013 KENNISBANK 2013 BOUWEN MET ZWARE ELEMENTEN: PLN-SYSTEEM Een serie over systeemwoningen -23- De jaren zestig waren de jaren van de grote bouwopgave. De woningnood

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES

LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES LANDELIJKE VERSPREIDING POSTERS, FLYERS EN MAGAZINES Hieronder volgt een overzicht van de aantallen posters en flyers in de meest gevraagde steden alsmede de tarieven die we hiervoor hanteren. We zijn

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. De gemeenteraad. Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302. 20 januari 2015. onderzoek Airbnb

Gemeente Den Haag. De gemeenteraad. Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302. 20 januari 2015. onderzoek Airbnb Wethouder Financiën, Verkeer, Vervoer en Milieu Tom de Bruijn Gemeente Den Haag De gemeenteraad Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302 32383 20 januari 2015 onderzoek Airbnb Naar aanleiding van een toezegging

Nadere informatie

Vernieuwingsplan voor 102 appartementen gelegen aan de Engelandlaan te Haarlem

Vernieuwingsplan voor 102 appartementen gelegen aan de Engelandlaan te Haarlem Vernieuwingsplan voor 102 appartementen gelegen aan de Engelandlaan te Haarlem project nr. 116 referentielijst architektenburo hans wagner bv renovatie 102 appartementen sociale huur opdrachtgever : Ymere,

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Analyse en ontwerp Wallhouse

Analyse en ontwerp Wallhouse Analyse en ontwerp Wallhouse Groningen Het Wallhouse#2 is een woning naar ontwerp van de Amerikaanse architect John Hejduk. Hij was een groot bewonderaar van Le Corbusier en liet zich dan ook door hem

Nadere informatie

Verlichting 3de graad Lager Onderwijs

Verlichting 3de graad Lager Onderwijs Werkmap Verlichting 3de graad Lager Onderwijs 1 Inleiding Nu gaat met één druk op de schakelaar het licht aan en uit. Niet veel inspanning! We staan er dan ook niet bij stil dat elektriciteit in huis voor

Nadere informatie

Burgerinitiatief inzameling plastic afvalstoffen.

Burgerinitiatief inzameling plastic afvalstoffen. Burgerinitiatief inzameling plastic afvalstoffen. Opsterland, februari 2011. Samenvatting : In februari/maart 2010 hebben Milieudefensie afdeling Opsterland en de Vereniging voor Natuurbescherming te Gorredijk

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Subsidie voor bodemsanering bedrijfsterreinen

Subsidie voor bodemsanering bedrijfsterreinen Subsidie voor bodemsanering bedrijfsterreinen In 2006 is de nieuwe subsidieregeling ten behoeve van bodemsaneringen op bedrijfsterreinen in werking getreden. De regeling vloeit voort uit de in 2001 gemaakte

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag.

Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM Registratienummer : 2006WEM003406i Portefeuillehouder: J. Binnekamp Titel : Provinciaal

Nadere informatie

Oktober 2015 Renovatie Roma Theater Antwerpen

Oktober 2015 Renovatie Roma Theater Antwerpen Oktober 2015 Renovatie Roma Theater Antwerpen ART-DECO MEETS KERTO De Roma dateert uit de jaren begin dertig van de vorige eeuw en was met zijn duizend achthonderd zitjes ooit de grootste cinema van Antwerpen.

Nadere informatie

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht.

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Memo Dossier Zaaknummer 200433 Kenmerk D-16-1539473 Datum 17 maart 2016 Onderwerp Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Inleiding In deze memo wordt uitleg gegeven

Nadere informatie

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes.

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. 276 De Generaal J.B. van Heutszkazerne in beeld door Ernst

Nadere informatie

ALUMINIUM METAMORFOSE PORTIEKETAGEFLATS VELDHOVEN

ALUMINIUM METAMORFOSE PORTIEKETAGEFLATS VELDHOVEN ALUMINIUM METAMORFOSE PORTIEKETAGEFLATS VELDHOVEN transformatie x appartementen + maisonnettes mullerlaan + oortlaan zonderwijk veldhoven nl ontwerp september 00 - oplevering augustus 0 ALUMINIUM METAMORFOSE

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender.

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender. ECONOMIE teruglopende banenmarkt of oprukkende industrie Een verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender - 6 - - 7 - Tussen de verlaten steden en gebieden die we in kaart brengen zitten

Nadere informatie

KIJKEN NAAR GEBOUWEN. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444

KIJKEN NAAR GEBOUWEN. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444 KIJKEN NAAR GEBOUWEN Mathieu Peters Fontys PTH Eindhoven Studentennummer: 2073444 2013 2014 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 2 2. 10 PANDEN IN OSS... 3 3. PATIOWONING HEISCHEUTSTRAAT... 4 4. WONING ST.LEONARDUSSTRAAT...

Nadere informatie

contactadres: Joost Glissenaar email: jpcglissenaar@zonnet.nl telefoon: 0626490219

contactadres: Joost Glissenaar email: jpcglissenaar@zonnet.nl telefoon: 0626490219 Cultureel Centrum CREA, Nieuwe Achtergracht 170, Amsterdam (www.crea.uva.nl) opdrachtgever; Universiteit van Amsterdam / CREA ontwerp: Joost Glissenaar, Amsterdam / architecten van Mourik, Den Haag projectarchitect:

Nadere informatie

Vrijblijvende informatie. Te Huur Commerciële ruimte. Nieuwbouwproject De Kroon (Oosterstraat 73-75-77 te Breda)

Vrijblijvende informatie. Te Huur Commerciële ruimte. Nieuwbouwproject De Kroon (Oosterstraat 73-75-77 te Breda) Vrijblijvende informatie Te Huur Commerciële ruimte Nieuwbouwproject De Kroon (Oosterstraat 73-75-77 te Breda) TE HUUR (Oosterstraat 73-75-77 Breda) Commerciële ruimtes Oppervlakte Huurprijs Aanvaarding

Nadere informatie

Maart 2014. Bladzijde 2 geeft het pakket, bladzijden 3,4 en 5 geven een toelichting op het pakket.

Maart 2014. Bladzijde 2 geeft het pakket, bladzijden 3,4 en 5 geven een toelichting op het pakket. Maatregelenpakket voor de periode 2014-2018 ter verbetering van de Eindhovense luchtkwaliteit en vermindering van de negatieve gevolgen, voorgesteld door de Werkgroep Luchtkwaliteit en Klimaat van de vereniging

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Bodemsanering Voormalige Gasfabrieksterreinen

Bodemsanering Voormalige Gasfabrieksterreinen Landelijk programma Bodemsanering Voormalige Gasfabrieksterreinen Utrechtseweg 68 6812 AH Arnhem www.alliander.com/gasfabrieken iedereen energie Inhoudsopgave Voorwoord 5 De Gasfabrieken van vroeger 6

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

provincie:: Utrecht VERZO N D EN 0 1 APR 2003 Aan: Houtkamp, s Bouwbedrijf B. V. t.a.v. de heer ing. P. KeIler Boterdijk 29 1423 NA Uithoorn

provincie:: Utrecht VERZO N D EN 0 1 APR 2003 Aan: Houtkamp, s Bouwbedrijf B. V. t.a.v. de heer ing. P. KeIler Boterdijk 29 1423 NA Uithoorn provincie:: Utrecht Dienst Water en Milieu Pythagoraslaan 101 Postbus 80300 3508 TH Utrecht Aan: Houtkamp, s Bouwbedrijf B. V. t.a.v. de heer ing. P. KeIler Boterdijk 29 1423 NA Uithoorn Tel. 030-2589111

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest

Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest Hij moet avond aan avond bezig zijn geweest 76 Herenhuis januari/februari 2013 Getalenteerde kunstenaar beschilderde eigen woning en winkel Decoratieschilderingen van top tot teen Eind 2013 worden twee

Nadere informatie

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan 2012 De Drieslag, een streep er door. en verder gaan College van B&W Gemeente Ommen 14-3-2012 Inhoud Leeswijzer...2 Hoofdstuk 1 Wat was het doel...2 Hoofdstuk 2 Wat is er bereikt...2 Hoofdstuk 3 Wat is

Nadere informatie

LANDHUIS CANTECLEER. niet recht-toe-recht-aan

LANDHUIS CANTECLEER. niet recht-toe-recht-aan LANDHUIS CANTECLEER niet recht-toe-recht-aan genomineerd voor De Wassenaarse Monumenten Prijs 2015 Dit is een uitgave ter gelegenheid van de nominatie van de Wassenaarse Monumenten Prijs 2015. Deze prijs

Nadere informatie

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal Inleiding In opdracht van Cultureel Erfgoed Noord-Holland heeft op 1 december 2010 een kort onderzoek plaatsgevonden naar de opbouw en datering van de lage voetmuur van de korenmolen De Nachtegaal, gelegen

Nadere informatie

Stijlvolle elegantie in klassieke villa

Stijlvolle elegantie in klassieke villa Binnenkijken Stijlvolle elegantie in klassieke villa Tien jaar geleden beslisten Maria en Ludo een nieuwe woning te bouwen in een groene, bosrijke omgeving. Het resultaat, een statige, klassieke villa,

Nadere informatie

Raadsvoorstel 2011.0004280 Financiën en saneringsovereenkomst bodem Utochtkade Zwanenburg

Raadsvoorstel 2011.0004280 Financiën en saneringsovereenkomst bodem Utochtkade Zwanenburg 7 gemeente onderwerp Portefeuillehouder Steller Collegevergadering Raadsvergadering Haariemmermeer Raadsvoorstel 2011.0004280 J.C.W. Nederstigt S. van Rouendal (023 567 74 59) 8 februari 2011 1. Wat willen

Nadere informatie

Nieuwe Kadekwartier Arnhem TE KOOP. Nieuwe Kadekwartier Arnhem

Nieuwe Kadekwartier Arnhem TE KOOP. Nieuwe Kadekwartier Arnhem Nieuwe Kadekwartier Arnhem TE KOOP Nieuwe Kadekwartier Arnhem ALGEMEEN Nieuwe Kadekwartier Een nieuwe woonwijk in wording! Links en rechts van de recent vernieuwde Westervoortsedijk verrijst de komende

Nadere informatie