De strijd om het informatiedomein

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De strijd om het informatiedomein"

Transcriptie

1 o pi n i e Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven. De strijd om het informatiedomein Gedragsbeïnvloeding, de rode draad bij opleiding & training en operaties In dit artikel gaan we in op de noodzaak tot kennisverdieping. We gaan ook in op de wijze waarop we met de huidige organisatievorm kunnen werken in een eeuw waarin snelheid van informatie en communicatie voorwaardenscheppend is om gedrag succesvol te beïnvloeden. We sluiten af met een beschrijving van een mogelijke opzet van oefeningen vanuit een gemengde benadering van eerder geschetste omgevingsfactoren. { I ve Maj BC Rob Sentse en Maj BC Arno Storm Rob Sentse is stafofficier Information Operations. Arno Storm is hoofd G5PLANS. Beide majoors zijn werkzaam bij de staf van 13 Gemechaniseerde Brigade te Oirschot. learned that people will forget what you said, people will forget what you did, but people will never forget how you made them feel. Maya Angelou (American Poet, b.1928) } Wellicht vormt dit artikel een aanzet tot een denkproces of om een professionele discussie op te starten. Wij pretenderen in ieder geval niet de wijsheid in pacht te hebben. Doordat we een beschrijving geven van de Amerikaanse en de Engels zienswijze op (gedrags) beïnvloedingsoperaties kan dit artikel worden gezien als een aanvulling op eerder gepubliceerde artikelen over onder andere Counter Insurgency (COIN), en Effect Based Approach on Operations (EBAO) 1). De gevolgen van het communicatie -en informatie tijdperk zijn van invloed op de wijze waarop: - de bevolking en overheidsorganisaties in het inzetgebied zich tot deelnemers in een conflictsituatie verhouden; - de bevolking en overheidsorganisaties in de landen, die op welke wijze dan ook invloed hebben op de ontwikkelingen binnen het inzetgebied, zich tot deelnemers in een conflictsituatie verhouden 2) ; - de bevolking en overheidsorganisaties van de troepenleverende landen zich tot deelnemers in een conflictsituatie verhouden. Doelen die we met operaties wensen te beïnvloeden, bevinden zich vooral in geürbaniseerd gebied waarbij (toekomstige) conflicten vaak geboren worden uit een behoefte aan energie, water, (politieke) vrijheid, macht en leef/woonruimte. Ons optreden is geëvolueerd naar een interagency 3) optreden waarbij de krijgsmacht randvoorwaardenscheppend is. Een organisatie bestaande uit (op permanente basis) modulair georganiseerde eenheden kan hier een gerichte oplossing voor zijn. Dit vraagt om flexibel, creatief en vooral snel handelen en dat blijkt soms niet in relatie te staan tot de huidige lijn-staf organisatie, een organisatievorm die vaak tot conflicten, domeinafbakening en competitie leidt. Dat we desondanks in staat blijken om de organisatie zo gesmeerd mogelijk te laten verlopen, komt vooral omdat op diverse niveaus mensen werken die steeds vaker de opzet van opleidingen, trainingen, oefeningen en operaties vanuit een dynamiek van integrale gedragsbeïnvloeding benaderen. Binnen een dergelijke dynamiek van integrale gedragsbeïnvloeding wordt ieders bijdrage gevraagd, aangehoord en overwogen met een gewenste snelheid van handelen tot gevolg. Dit hoeft niet per se te betekenen dat de (inter)nationale bekende en Carré pagina 30

2 geaccepteerde stafstructuren losgelaten moeten worden. Een gebalanceerde lijn-staf en procesorganisatie kan al tot de gewenste flexibiliteit leiden en dat laatste is noodzakelijk binnen een tijdperk waarbij wordt uitgegaan van een optreden binnen een verdraagzame omgeving (permissive), een deels verdraagzame omgeving (semipermissive) en een onverdraagzame omgeving (nonpermissive) 4) waarbij de drie genoemde situaties zich vaak gelijktijdig in één operatiegebied voordoen. Overleven in de snelheid van informatie(overdracht) Voorstelbaar is dat toekomstige conflicten zich vooral zullen voordoen in (Eur)Azië, waar ca 70% van de wereldbevolking op ca 30% van de aardoppervlakte leeft en in Afrika 5), een continent met vele bodemschatten en daarmee een speelbal op het mondiale politiek/ economische krachtenveld. Daarnaast heeft de voortschrijdende bevolkingsgroei een steeds hoger wordende bevolkingsdichtheid en meer bebouwing tot gevolg. Een leger zal dan worden gedwongen om op te treden in geürbaniseerd gebied en dat heeft verregaande gevolgen voor opleiden, oefenen en trainen vanuit de samenhang van de eerder geschetste diverse omgevingsfactoren 6). Afgelopen jaren is gesproken over concepten zoals every soldier a rifleman en every soldier a sensor. Bewustwording dat gedragsbeïnvloeding het gehele spectrum aan activiteiten omvat geeft op ieder niveau meer ruimte om creatief en (pro)actief te handelen. Volgens ons dekt de volgende stelling nog beter de lading: Iedere militair is een gedragsbeïnvloeder. Op het gebied van gedragsbeïnvloeding kunnen drie niveaus (strategisch, operationeel, tactisch) worden onderscheiden. Op strategisch niveau worden gedragsbeïnvloedende effecten 7) gesynchroniseerd en gecoördineerd, idealiter, vanuit een door de ministeries (bijvoorbeeld Buitenlandse Zaken, Ont wik kelingssamenwerking en Defensie) overeengekomen en gewenste eindsituatie (Desired End State) en doelen (Objectives). Vervolgens worden daaruit vertaalslagen gemaakt, in de vorm van beschreven effecten op voornamelijk strategisch en operationeel niveau en in effecten (Effects) en acties (Actions) op tactisch niveau. De naar de diverse niveaus vertaalde eindsituatie wordt concreet gemaakt door het benoemen van effecten en daaruit voortvloeiende taken (Lines of Effort, Lines of Operations) 8). Een beschreven en gewenst effect kan worden bereikt door de effecten en de activiteiten (brengers) om deze te bereiken, te laten coördineren door een groep van planners die specifiek voor dat effect verantwoordelijk zijn, vervolgens worden ook deze groepen weer gecoördineerd. Dit doen we toch al? Grotendeels! We mogen nog meer aandacht krijgen voor het inbedden van de samenhang van gedragsbeïnvloedende factoren door onze defensiemedewerkers daarvan bij de initiële opleidingen bewust te maken en hen daarin trainen. Een benadering waarbij we Opleiding &Training (O&T) en operaties niet meer verdelen in een kinetisch en nonkinetisch deel (en ook niet meer als zodanig benoemen) maar benaderen vanuit de samenhang binnen een permissive, semi-permissive en non-permissive omgeving. Later in dit artikel komen we hierop terug met concrete en haalbare voorbeelden. { You Het militaire optreden is geëvolueerd naar operaties binnen een geürbaniseerde omgeving waarbij de controle over het informatiedomein 9), en over maatschappelijke, politieke en (sociaal)economische factoren een prominente rol spelen. De diversiteit aan culturele invloeden en spelers vraagt om een multidisciplinaire aanpak. Waar eerst vijandgericht werd gedacht met het zoeken naar antwoorden op vragen als Waar zit de vijand (is er nog wel een vijand?), Wie is de commandant? etc, ligt nu het grootste belang bij het beantwoorden van vragen die beginnen met Waarom 10). Het merendeel aan tegenstanders 11) (hoe wilt u ze noemen? Terroristen, vrijheidstrijders, guerrilla s, verzetsstrijders, criminelen?) die als vijand worden gedefinieerd bestaat uit mensen die een haat hebben ontwikkeld (deze haat wordt vervolgens door belanghebbers gecultiveerd), mensen die geïntimideerd worden om mee te doen of opdrachten uitvoeren voor het geld dat daarmee is gemoeid. Tegenstanders kunnen dan ook worden gedefinieerd naar de belangen die zij vertegenwoordigen en behartigen. Uit onderzoek blijkt dat activiteiten vanuit radicale groeperingen voor ca 10% uit geweld en ca 90% uit manipulatie 12) van het informatiedomein 13) bestaan terwijl (militaire) organisaties daarop reageren met ca 90% geweld en 10% controle op het informatiedomein. { It are the embodiment of the information you choose to accept and act upon. To change your circumstances you need to change your thinking and subsequent actions. Adlin Sinclair is obvious that the media war in this century is one of the strongest methods; in fact, its ratio may reach 90% of the total preparation for the battles 14) Osama Bin Laden } } Samenhang tussen Desired End State, Objectives, Effects en Actions. (Informatiebulletin 06/02 OTCOPN) Carré pagina 31

3 Het informatiedomein en gedragsbeïnvloeding; twee elkaar versterkende begrippen Voorbeeld? In de nasleep van de verkiezingen die in juni 2009 in Iran 15) zijn gehouden bleek Twitter voor demonstranten het medium 16) te zijn om elkaar te informeren en zo elkaars gedrag te beïnvloeden. Invloed krijgen, hebben en houden is al een tijd niet meer exclusief afhankelijk van militaire potentie en is, als gevolg van het informatietijdperk, geëvolueerd tot een symbiose van het informatiedomein met de militaire beïnvloedingsinstrumenten 17). Een internationale uitdaging die ook in Nederland is onderkend. In 2008 werd op 16 en 17 december op het Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael te Den Haag een conferentie georganiseerd met als onderwerp: Uitdagende onzekerheden: de toekomst van de Nederlandse strijdkrachten 18)., Een van de sprekers, Professor Alex Schmid, Directeur van het Centre for the Study of Terrorism and Political Violence aan de Universiteit van St. Andrews, ging in op het gegeven dat The success of terrorists will depend on their access to technology and means of communication. Het uitdijende communicatienetwerk wordt in toenemende mate ook gebruikt voor het uitwisselen van ideologieën en zienswijzen op het gebied van extremisme en radicalisme. Gebruik van netwerken en overeenkomstige communicatiemogelijkheden 19) schept voor extremisten mogelijkheden om tactieken en procedures op real time basis uit te wisselen en te verbeteren. En dan is dit nog maar een onderdeel van de strijd om het informatiedomein. Als de controle over het informatiedomein zo belangrijk is dan is de wijze waarop we met onze (militaire) gedragsbeïnvloeders omgaan net zo belangrijk en daar liggen nog kansen voor verbetering. Hoe gaat de Nederlandse krijgsmacht om met gedragsbeïnvloeding? Om dat te beschrijven gaan we eens kijken naar de wijze waarop enkele van onze NAVO-partners omgaan met dit belangrijke onderwerp. We beschrijven de visie van het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten 20) en die van Nederland op het gebied van gedragsbeïnvloedingoperaties (Influence Operations 21) in het algemeen en Information Operations (InfoOps) in het bijzonder. Information Operations (InfoOps) is niet alleen binnen de Nederlandse strijdkrachten in een opbouwfase. Het Amerikaanse leger en het leger van het Verenigd Koninkrijk (UK-army) hebben een evolutie op het gebied van InfoOps doorgemaakt en daar is veel van te leren. Binnen de UK-army is InfoOps een onderdeel van militaire beïnvloeding (Military Influence) en dat maakt weer deel uit van (gedrags)beïnvloeding (Influence). Binnen het kader Influence activities (UK military doctrine, 2009) zien we Information Operations staan met tussen haakjes: Coördinatie. Synchronisatie en coördinatie vinden plaats vanuit degene die verantwoordelijk is voor Information Operations De UK-definitie (2009) van Information Operations 22) luidt: A military function to provide advice and coordination of military information activities in order to create desired effects on the will, understanding and capability of audiences, consistent with a UK Information Strategy. De UK-army is vergevorderd op het gebied van de visie op gedragsbeïnvloedingoperaties. Het Influence campaignplan wordt op ministerieel niveau vastgesteld. Binnen de UK-defensiestaf is gekozen voor de oprichting van een afdeling die zich bezighoudt met Targeting and Information Operations (TIO). Dit bureau synchroniseert en coördineert het optreden binnen een interagency omgeving. Het hoofd van de afdeling TIO geeft leiding aan drie bureaus; Targeting, Policy&Capability en InfoOps. Het bureau Targeting heeft ook een Intelligence 23) Support Team tot haar beschikking waarin universitair geschoolde analisten werken op, onder meer, antropologisch, psychologisch, economisch en politiek gebied. Volgens de Amerikaanse non-profit denktank RAND (Rand publicatie, ) zijn gedragsbeïnvloedingoperaties: the coordinated, integrated, and synchronized application of national diplomatic, informational, military, economic, and other capabilities in peacetime, crisis, conflict, and postconflict to foster attitudes, behaviors, or decisions by foreign target audiences that further interests and objectives. Een ander Amerikaans document is de Allied Joint Doctrine for Information Operations, Ratification Draft (AJP RD). Dit document hanteert de definitie die door het NAVO-document MC442/3 (NATO Military Policy on Information Operations) wordt gevoerd: Info Ops is a military function to provide advice and coordination of military information activities in order to create desired effects on the will, understanding and capability of adversaries, potential adversaries and other NAC approved parties in support of Alliance mission objectives. Information activities are actions designed to affect information and or information systems. They can be performed by any actor and include protective measures. De AJP-3.10 RD gaat ook in op de Information Operations Coordination Board/Cell (IOCB). Dit is een Amerikaanse doctrine, overgenomen door de UK-army, waarbij een forum van activiteitenbrengers wordt voorgezeten door een Chief InfoOps. Het gaat hier om de coördinatie van diverse activiteiten waarmee gewenste doelstellingen kunnen worden behaald. Naast de AJP-3.10 RD bestaat ook de Amerikaanse Joint Publication 3.13 Information Operations 25). Deze zegt over InfoOps: Information operations (IO) are described as the integrated employment of electronic warfare (EW), computer network operations (CNO), psychological operations (PSYOP), military deception (MILDEC), and operations security (OPSEC), in concert with specified supporting and related capabilities, to influence, disrupt, corrupt, or usurp adversarial human and automated decision making while protecting our own. Carré pagina 32

4 Ook in Nederland is InfoOps 26) een evoluerend v ak ge bied w a arin ook he t OTCO P N (Informatiebulletin 06/03 van 18 mei ) en Toekomstverkenningen van de Defensiestaf (Beleidskader Information Operations) participeren. In het document 06/03 van OTCOPN wordt beschreven hoe op het niveau van brigade- en bataljonstaakgroep met het onderwerp InfoOps dient te worden omgegaan. Hierin wordt omschreven dat InfoOps, in wezen geen specifieke capaciteit, maar een coördinatiemiddel is, waarbij gebruik wordt gemaakt van een aantal mogelijkheden, middelen en technieken. Dit zijn; Psychological Operations (PSYOPS), Presence, Posture and Profile (PPP), Operational Security (OPSEC), Information Security (INFOSEC), Deception, Electronic Warfare (EW), Physical destruction en Computer Network Operations (CNO). Binnen de Nederlandse Defensiestaf wordt de volgende definitie gehanteerd voor InfoOps: De gecoördineerde activiteiten gericht op het beïnvloeden van de besluitvorming van opponenten ter ondersteuning van de (politieke en militaire) doelstellingen van een operatie door de informatie, besluitvormingsprocessen en ondersteunende systemen van een opponent aan te grijpen en gelijktijdig de eigen informatie, processen en systemen te benutten en te beschermen. Hier wordt vooral aandacht besteed aan de defensieve kant van InfoOps. De belangrijkste boodschap in het Beleidskader is dat InfoOps vooral moet worden gezien als een coördinatiemechanisme waarmee de niet-militaire en militaire aandachtsgebieden in onderlinge samenhang kunnen en moeten worden toegepast. Helaas maken de vele zienswijzen 28) op Information Operations en Influence Operations het geheel niet duidelijker. Verder kan gezegd worden dat de visie van de Defensiestaf 29), zoals deze onder meer in de Nederlandse Defensie Doctrine (NDD) is verwoord, wordt gekenmerkt door een wat engere benadering 30) dan die binnen de NAVO (-partners). De term Gedragsbeïnvloedingoperaties wordt niet als dusdanig onderkend en is daardoor ook geen leidend beginsel voor doctrine-ontwikkeling en-/of vorming. Wel is terecht veel aandacht voor de noodzakelijke harmonisering en integratie van alle ondernomen activiteiten. Commandanten van uitgezonden eenheden onderschrijven in diverse evaluatieverslagen dan ook deze noodzaak. Verder biedt de UK-doctrine (2009) 31) uitvoerbare richtlijnen om nog meer invulling te geven aan een concrete Nederlandse visie op gedragsbeïnvloeding, maar ook de Amerikaanse zienswijze is waardevol en zou gevolgd mogen worden. Computer Netwerk Operations Een van de elementen van InfoOps, volgens de Amerikaanse en de Engelse doctrine, is Computer Network Operations (CNO), een belangrijk en actueel (UK Influence doctrine, 2009). Opbouw van een Information Operations Cell volgens de JP Carré pagina 33

5 Illustratie kaart Nederland. element dat het waard is om nader te beschrijven. CNO bestaat uit de delen Computer Network Attack (CNA), Computer Network Defense (CND) en Computer Network Exploitation (CNE). C N O i s e e n v a n d e o n d e rdelen v a n gedragsbeïnvloeding. Binnen CNO wordt CNA onderscheiden als een activiteit die, door het gebruik van computernetwerken, gericht is op het manipuleren, ontzeggen, reduceren en/of vernietigen van informatiestromen (zoals websites en weblogs) binnen/tussen computers en computer netwerken. Door het toepassen van CND 32) worden informatiesystemen en netwerken beveiligd tegen inbreuk van buitenaf en met CNE kan vervolgens informatie worden verzameld door het manipuleren of verzamelen van informatie verkregen uit netwerken en systemen die (door tegenstanders) worden gebruikt. Computer Network Operations is eigenlijk een onmisbaar onderdeel van het huidige optreden 33). Gebruik van het computer netwerk is in elk geval onderdeel van het optreden van een tegenstander. Dit kan geconcludeerd worden uit diverse media waarin gemeld wordt dat de Taliban het grootste deel van de gewenste informatie 34) via Twitter en Facebook verzamelt. De profielen van Facebook zijn bovendien grotendeels vrij toegankelijk zoals diverse (militaire) inlichtingenfunctionarissen in Nederland en in het buitenland al hebben mogen ervaren. De cyberomgeving is een waar eldorado voor (potentiële) tegenstanders 35). Door gebruik te maken van alle mogelijkheden die computernetwerken en andere media bieden, kan succesvol studie worden verricht naar gevoelens, overeenkomsten en tegenstellingen bij bevolkingen en regeringen. Nationalisme en politieke mislukkingen kunnen, doordat een tegenstander effectief gebruik maakt van het mediadomein, worden uitgebuit en benut. Extremistische groeperingen maken steeds vaker gebruik van de mogelijkheden die door de voortschrijdende mediatechnieken worden geboden. Het gebruik van online fora wordt populairder en dat heeft de aandacht van diverse overheden getrokken. Een onderzoek 36) naar mogelijkheden om informatie te verzamelen uit online fora die door diverse extremistische groeperingen worden gebruikt heeft in 2007 geleid tot een rapport. In dit rapport wordt, vanuit een verzameling van 110 bestaande Amerikaanse fora met extremistische inslag, een systematische benadering voorgesteld om informatie te verzamelen en dit soort fora te identificeren en te monitoren. Hierdoor worden onder meer de achtergronden, meningvorming en communicatiewijze 37) duidelijk waardoor vroegtijdig op ontwikkelingen kan worden ingespeeld. Conflicten worden ook op het digitale slagveld 38) uitgevochten. Zelfs bij fysieke confrontaties speelt het informatiedomein 39) een grote rol en daarvoor zou, binnen het geheel aan beïnvloedingsoperaties, wel iets meer aandacht mogen zijn. De huidige eeuw van informatie en communicatie is letterlijk grenzeloos. Coördinatie van gedragsbeïnvloedende elementen is daarom op diverse niveaus van belang om overzicht en duidelijkheid te scheppen. Integratie binnen opleidingen, trainingen en oefeningen, een benadering We kunnen erkennen dat de uiteindelijke en kritische succesfactor ligt bij analyseren en (bij)sturen van meningen en overtuigingen. Een gecoördineerde en gesynchroniseerde beïnvloeding hiervan is een zwaarwegend element in de planning en uitvoering van operaties op (politiek/militair/economisch) strategisch, operationeel en tactisch niveau. De onbeperkte mogelijkheden van deze informatie en communicatie eeuw nopen tot meer aandacht voor de beïnvloeding van emoties, percepties, gevoelens, overtuigingen, houdingen en gedrag. Vandaar dat wij een integraal (defensiebreed) gecoördineerd beleid en integrale visie op het gebied van (gedrags)beïnvloedingsoperaties, en InfoOps als element daarvan, als wenselijk achten. Vanuit deze basisgedachte kunnen opleidingen, trainingen en oefeningen worden opgezet waarbij elke deelnemer aan een oefening of training ( op ieder niveau variërend van het niveau enkele man t/m het niveau brigade) zich bewust is van de primair gedragsbeïnvloedende taak. Deze gedragsbeïnvloeding (het gehele geweldsspectrum) is ook bij oefeningen en O&T op elkaar afgestemd en gecoördineerd vanuit (oefen)doelstellingen en effecten waarbij de gewenste eindsituatie en het oogmerk van de commandant maatgevend zijn. Goed denkbaar is dan ook dat op termijn de interagency gedachte ook in onze reguliere O&T-trajecten invulling gaat krijgen. Dat vereist bereidwilligheid en toewijding van andere relevante departementen. Concreet en toepasbaar Op dit moment wordt al volop getracht om invulling te geven aan oefeningen die voldoen aan het weerspiegelen van complexe omgevingen waarbij de omgevingsfactoren Carré pagina 34

6 wisselend kunnen zijn naar plaats en tijd. Ook worden hierbij force-enablers zoals een Provincial Reconstruction Team (PRT), Civil Military Cooperation (CIMIC) elementen en Psycholigical Support Elements (PSE) naast de gangbare manoeuvre-eenheden ingezet om te voldoen aan een hoger realiteitsgehalte ten aanzien van de samenstelling en inzet van eenheden in hedendaagse missies. Dit soort oefeningen 40) zijn de afgelopen twee jaar onder andere uitgevoerd bij 13 Gemechaniseerde Brigade in het kader van de formering en gereedstelling van eenheden voor de ISAF-missie in Uruzgan. Deze oefeningen waren een eerste aanzet naar een toekomstige manier van O&T waarbij opgemerkt kan worden dat een grote hoeveelheid lessons learned zijn opgedaan ten aanzien van deze wijze van oefenen. Om dit tastbaarder te maken wordt nu een voorbeeld gegeven van een integraal opgezette oefening waarbij wordt uitgegaan van een zogenaamd Initial Entry scenario. Hierbij wordt een eenheid, zoals een European Battle Group (EUBG) ter grote van een brigade taakgroep, aan land gezet in de havens van Vlissingen om daarna via dorpen, steden en oefenterreinen bij een forward operating base (bijv. legerplaats Oirschot) aan te komen en van daaruit het gebied van verantwoordelijkheid te bestrijken. De door Commandant 13 Mechbrig (als commandant EUBG verantwoordelijk voor de certificering van de subeenheden van de EUBG) geformuleerde hoofddoelstelling van de oefening is als volgt: De EUBG dient getraind te worden in het optreden in omstandigheden waarbij mensen en eenheden flexibel moeten omgaan met wisselende situaties binnen een, vaak gelijktijdige, combinatie van (permissive, semipermissive en non-permissive) omgevingsfactoren. Bij het opzetten van de oefening wordt de brigadestaf al getraind door het integraal maken van een landenstudie inclusief een Computer Network Exploitation. Hierbij wordt al van te voren gekeken naar manieren om de bevolking te informeren over de komst van de troepenmacht (hier dus over de komst van de oefening). Door een targeting vergadering wordt vastgesteld hoe en met welke middelen de, door de commandant, vastgestelde target audience beïnvloed gaat worden. Besloten is om een Grondgebonden Verkennings Eskadron van de ISTAR-module 41) vooruit te sturen om diepe verkenningen uit te voeren waarbij een Psychological Support Element toegevoegd wordt om de bevolking voor te bereiden op de komst van NLDtroepen door te spreken met burgermeester, politie, wijkbesturen (Key Leader Engagement) 42). Hierbij worden middelen ingezet, zoals het uitdelen van folders en het verzorgen van regionale radio/tv boodschappen waarin de bevolking wordt uitgelegd wat de reden is van de soort oefening die wordt gehouden. Daarnaast worden er verzoeken gedaan aan de bevolking om bijvoorbeeld medewerking te verlenen aan een leermoment (in dit geval een roadblock). Daarna komen manoeuvre eenheden die het gebied ingaan waarbij zij soms een tegenstander daadwerkelijk fysiek moeten aangrijpen (een gevechtsactie op een oefenterrein) en soms een open houding ten opzichte van de bevolking moeten hebben (bijvoorbeeld bij een school een mini open dag houden) om de hearts en minds positief te beïnvloeden. Tegelijkertijd wordt een lift-operatie voorbereidt waarbij de bevolking van te voren wordt gewaarschuwd voor een aanstaande operatie op een bepaald tijdstip op een bepaalde locatie. Hierbij wordt een verkenningseenheid ingebracht die een observatiepost inricht in bijvoorbeeld een huis tegenover een café, waarbij een rolspeler een Medium Value Individual voorstelt die vaak in dat café komt. Tevens worden andere middelen ingezet zoals bijvoorbeeld Human Intelligence en een Medium Unmanned Aerial Vehicle. Na de observatiefase kan een Special Forces eenheid een operatie uitvoeren. Zo zijn er nog veel meer voorbeelden te bedenken over hoe een eenheid getraind kan worden waarbij de militair zich te allen tijde (op alle niveau s) bewust moet zijn van eigen handelen en optreden. Denk hierbij aan daadwerkelijke patrouilles op markten of braderieën, het identificeren van Quick Impact Projects en daarna het uitvoeren van de projecten (bijvoorbeeld het herstellen van een verwaarloosd speeltuintje). Wellicht aardig om te weten dat onze Belgische collega s dit jaar een soortgelijke oefening hebben gehouden in het kader van de certificering van de eenheden van de EUBG en dat voor 2010 gekeken wordt naar een soortelijke oefening voor de certificering van de EUBG eenheden, waarin Nederland de rol van lead nation heeft. Om voldoende oefenrendement te verkrijgen kan worden gedacht aan de inbreng van mensen die afkomstig zijn uit het (potentieel) conflictgebied binnen oefeningen en trainingen en momenteel binnen een overheid werkzaam zijn. Deze kunnen zelf meedoen of als adviseur voor rollenspelers dienen. Rollen kunnen weggelegd zijn voor militairen (KNatres 43) als het gaat om ons optreden of het optreden als tegenstander. Leerling-acteurs van een toneelopleiding kunnen, gesteund door adviezen van mensen uit het potentiële conflictgebied, de burgerrol op zich nemen 44). Bijkomende waarde is de PR/Marketing waarbij de bevolking onder meer ziet en ervaart hoe en waarom haar defensieorganisatie traint. De lijnen worden uitgezet door het maken van een Gedragsbeïnvloeding Campagne Plan. Uitgangspunt is een op het hoogste niveau overeengekomen en op het inzetgebied afgestemde eindsituatie. Bij een oefening zou dat kunnen zijn: een op haar toekomstige taak voorbereide modulair samengestelde eenheid. Op basis van de eindsituatie worden vervolgens gewenste effecten benoemd in plaats en tijd waarna de activiteiten voor de deelnemers aan de oefening worden omschreven. Om deze manier van oefenen als normaal te beschouwen is een consistente en consequente inbreng noodzakelijk van CIMIC/PRT 45), PSE, ISTAR, Klu, Kmar, Korps Marn etc. zowel binnen een Command Post Excercise en een Field Training Excercise. Niet slechts alleen als voorbereiding op een uitzending maar als permanent uitgangspunt. Het gevolg hiervan zal, onder meer, zijn dat Carré pagina 35

7 The conflict ECO system by David J. Kilcullen, optreden binnen een combinatie van een Permissive, Semi Permissive en Non Permissive omgeving voor de militair op alle niveaus een normaal gegeven is. Dit gegeven kan pas gevormd worden wanneer daaraan in een vroegtijdig stadium bij primaire, secundaire en tertiaire opleidingen aandacht wordt gegeven. Een voorwaarde voor het verder ontwikkelen van dit soort oefeningen is wel de volledige ondersteuning van alle Opleidingsen Trainingscentra, met daarbij het OTCOPN, wat ons betreft, in een leidende rol. De huidige manier van trainen waarin niveaus vanaf enkele man t/m brigade volgtijdelijk getraind worden hoeft niet meteen te worden losgelaten. Getracht moet worden om trainingen in te vullen en in te kleden in omgevingen en situaties die (veelal gelijktijdig) verdraagzaam, deels verdraagzaam en onverdraagzaam zijn. Hierbij zal gestreefd moeten worden naar het trainen in voornamelijk geürbaniseerde gebieden. Dit kan zowel in de civiele omgeving, terwijl het zeker aanbevelenswaardig is om de meer gewelddadige aspecten binnen een geconditioneerde oefenomgeving te laten plaatsvinden. Vanuit dit oogpunt is het dan ook aan te bevelen om in de nabijheid van de locaties van de manoeuvrebrigades een eigen volwaardig oefendorp te bouwen. Met open ogen de toekomst in Huidige en toekomstige operaties zullen zich meer en meer moeten richten op het aangrijpen van het vermogen (capabilities), bereidwilligheid (will) en de perceptie (understanding) van actoren 46). Dat vraagt om een aanpassing van ons denken en de wijze waarop wij onze processen en organisatie inrichten. Tijdens operaties is onze organisatie modulair ingericht, dat zou tevens de vorm kunnen zijn waarop de krijgsmacht binnen Nederland is georganiseerd. Hierbij mag worden afgevraagd of dan nog over een vredesorganisatie gesproken moet worden. Een permanent modulair 47) ingerichte organisatie lijkt echter nog ver weg. Dit zou namelijk inhouden dat per legerplaats (Havelte, Schaarsbergen, Oirschot) alle elementen, die van een module deel uitmaken, evenredig geplaatst zijn om modulair te werken, oefenen en trainen. Dit heeft gevolgen voor de huidige organisatie van eenheden. Hoewel een modulaire ingerichte organisatie een vloeiender inbedding van gedragsbeïnvloedingoperaties tot gevolg heeft is rekening houden met het informatiedomein niet nieuw. Misleiding door onder meer camouflage en door gebruik te maken van het elektromagnetische spectrum, wordt al decennia lang toegepast. De kans is echter zeer groot dat de strijd om het informatiedomein een groter wordende en meer bepalende factor van invloed is 48). Binnen het potentiële conflictgebied bestaan geen strijdkrachten die de overmacht aan NAVO-middelen op materieeltechnisch en technologisch gebied kunnen pareren. Een initial entry binnen een hoog geweldsspectrum zal snel in het voordeel van NAVOtroepen zijn beslecht en dan breekt de strijd pas echt los 49). Door de alsmaar groeiende bevolkingdichtheid zal steeds minder manoeuvreerruimte 50) zijn voor een traditionele oorlogvoering. De strijd gaat vooral om de controle op het informatiedomein 51) waarbij perceptie misschien nog wel belangrijker is dan feitelijkheden. Een strijd die wordt gevoerd tegen een nauwelijks definieerbare tegenstander, een tegenstander die een afgestemde combinatie van politiek/economische activiteiten, criminaliteit, conventioneel optreden en terreur gebruikt om gewenste doelstellingen te bereiken. Zo is het mogelijk dat staten soms samenwerken met Carré pagina 36

8 elementen die zij tevens bestrijden. Een verbond tussen elementen die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben en elkaar op overeenkomstige gebieden toch weten te gebruiken om doelen te bereiken 52). De volle breedte van gedragsbeïnvloeding 53), en Information Operations als onderdeel daarvan, domineert de mate van succes om een maatschappij politiek en economisch te laten functioneren. De vraag is op welke wijze we uniformiteit op het gebied van (Military) Influence Operations, en alles wat daarmee samenhangt, binnen NAVO kunnen bereiken. Wellicht is het een optie om de voordelen van het Engelse en Amerikaanse model te integreren tot een Nederlands beleid. Dit zorgt voor eenduidigheid in begripsvorming met partners waarmee hoofdzakelijk wordt samengewerkt en draagt bij tot een vloeiende werkwijze tijdens geïntegreerd optreden. { There are only two forces in the world, the sword and the spirit. In the long run the sword will always be conquered by the spirit. Joseph Napoléon Bonaparte ( ) 54) } Noten 1) Bijvoorbeeld: Drs M.W.M. Kitzen MS (2009) (6) (323) Aanpassen of aanmodderen? De Amerikaanse omschakeling naar counterinsurgency in Irak. B.J.E. Smeenk, R.G.W. Gouweleeuw, H.C. van der Have MS 550 (2007) (550) Effect gebaseerde aanpak in Uruzgan. 2) 3) 4) De begrippen Permissive, Semi-permissive en Non-permissive komen voort uit 3Block Warfare waarbij wordt uitgegaan van drie afzonderlijke delen. De drie begrippen blijken zich echter veelal gelijktijdig voor te doen. 5) 6) Permissive, Semi permissive en Non permissive. 7) 8) OTCOPN Informatiebulletin (2006) (02) (10). Dit bulletin van OTCOPN is vervangen door informatie bulletin 09/01 en is te vinden op de intranetpagina van OTCOPN. 9) 10) 11) 2) 3) 4) pdf. 5) 6) html. 7) 8) 9) 20) Hanteert de NAVO definitie. 21) 22) De doctrine is explicieter gemaakt tijdens een internationale Information Operations Conference, zie de link: 23) 24) 25) 26) In de NLD krijgsmacht zijn/worden officieren (een majoor en een kapitein per brigade) InfoOps aangesteld. De G/J-PLANS of de Chef Staf kunnen ook voor het proces verantwoordelijk zijn. In wezen horen beïnvloedingsactiviteiten de rode draad te vormen vanaf het begin van de planning en uitvoering van het besluitvormingsproces rondom operaties. Het nieuwe brigade CP concept biedt hiertoe prima randvoorwaarden. Het brigade CP concept is in te zien via INTRAnet, NLD MinDef, KL/OTCOPN. 27) (alleen te benaderen via INTRAnet, NLD MinDef). Dit bulletin van OTCOPN is vervangen door informatie bulletin 09/01 en is te vinden op de intranetpagina van OTCOPN. 28) 29) Bij de krijgsmachtdelen zijn nog geen specifieke goedgekeurde vertalingen beschikbaar. 30) (alleen te benaderen via INTRAnet, NLD MinDef). Dit bulletin van OTCOPN is vervangen door informatie bulletin 09/01 en is te vinden op de intranetpagina van OTCOPN. 31) 32) 33) 34) html. 35) 36) pdf?template=1&loginstate=1&userdata=anonymous-ip%253a%253a ) 38) 39) pdf. 40) Bijvoorbeeld de oefeningen: RHINO VALIANT, RHINO HEROIC, RHINO LIONHEARTED en BRAVE RHINO. 41) Intelligence-, Surveillance-, Target Acquisition and Reconnaissance. 42) Het is essentieel om een robuust liaisonnetwerk op te bouwen met de belangrijkste autoriteiten, leidinggevenden en vertegenwoordigers van de organisaties en groeperingen die in het conflict en mogelijk de wederopbouw een belangrijke rol spelen. Doel van deze key leader engagement is om de belangrijkste (lokale) leiders te beïnvloeden ter ondersteuning van de operatie. 43) Korps Nationale Reserve. 44) Het opzetten van zit soort complexe oefeningen vraagt veel tijd en veel inzet van enthousiaste, betrokken en positief ingestelde collega s. 45) pdf. 46) OTCOPN Informatiebulletin (2006) (02) (10). Dit bulletin van OTCOPN is vervangen door informatie bulletin 09/01 en is te vinden op de intranetpagina van OTCOPN. 47) 48) warfare/8629/. 49) 50) State and Nonstate Associated Gangs: Credible Midwives of New Social Orders, Dr. Max G. Manwaring. 51) pdf. 52) (December 2007). 53) %E2%80%98influence-operations%E2%80%99-in-conflict/. 54) Voor de leesbaarheid in het Engels vertaald. Carré pagina 37

Red Teaming. Door Michel Stronck Red Team Nederland

Red Teaming. Door Michel Stronck Red Team Nederland Red Teaming Door Michel Stronck Red Team Nederland Michel Stronck BBA en MBA Nijenrode Majoor der Mariniers KMR (B.D.) 2007 2iC J9 ISAF RCS Kandahar 2009 t/m mei 2011 - SME Littoral, Maritiem Doctrine

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Factor van invloed. actor met invloed? of toch liever. De kunst van het beïnvloeden. Carré 7-2010 pagina

Factor van invloed. actor met invloed? of toch liever. De kunst van het beïnvloeden. Carré 7-2010 pagina o pi n i e Factor van invloed of toch liever actor met invloed? De kunst van het beïnvloeden Carré 7-2010 pagina Lkol P.D.R.M. (Piet) IJntema Dit artikel is geschreven op persoonlijke titel en is nergens

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Netcentrisch Werken leo kooijman 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Achtergrond Intensivering Civiel-Militaire samenwerking (2005) Vraag: kunnen de civiele en de militaire wereld iets van elkaar

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD)

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) 2013. De gehele publicatie is na te lezen op de website

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Nationale crisisbeheersing en CIMIC Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Van klassieke rampenbestrijding naar moderne crisisbeheersing Interne en externe veiligheid raken verweven

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Wat is de Cyberdreiging in Nederland?

Wat is de Cyberdreiging in Nederland? Wat is de Cyberdreiging in Nederland? Wat is de rol van Defensie? DS/Directie Plannen Kol ir. Hans Folmer Commandant Taskforce Cyber 11 april 2014 Digitale omgeving 2 De veranderende informatiemaatschappij

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011

Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011 Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011 Patrick Gunther 11 April 2011 Business Case Patrick Gunther April 2011 1 1. Inleiding Deze business case geeft een overzicht van

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

CYBER OPERATIONS DS/DOBBP. Kol ir. Hans Folmer Commandant Taskforce Cyber

CYBER OPERATIONS DS/DOBBP. Kol ir. Hans Folmer Commandant Taskforce Cyber CYBER OPERATIONS DS/DOBBP Kol ir. Hans Folmer Commandant Taskforce Cyber 13 oktober 2012 Dreiging 2 3 Wat is cyber? Cyber space Cyber security Cyber defense Cyber operations Cyber warfare 4 Cyber space

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

WELKOM. 1 6 oktober 2012 Het congres over the next generation huis aan huis

WELKOM. 1 6 oktober 2012 Het congres over the next generation huis aan huis WELKOM 1 6 oktober 2012 Het congres over the next generation huis aan huis c o m m u n i c a t i e 1 h a h 3.0 De kracht van locatie 16 oktober 2012 Geodan Inda Kallen 2 Agenda Wat is geomarketing? Geomarketing

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking B&C Bout&Co structuur in samenwerking Centre of expertise voor samenwerking Centre of expertise Bout & Co vergroot de performance door verbetering van de structuur in samenwerking tussen ondernemingen,

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Kansen & Ontwikkelingen met Lean

Kansen & Ontwikkelingen met Lean NETWERK VOOR EN DOOR DE TECHNOLOGISCHE INDUSTRIE LEAN MANAGEMENT PROGRAMMA Kansen & Ontwikkelingen met Lean BE SMART: SAMEN KANSEN CREËREN MET SMART INDUSTRY 10-12-2015 I 1 AGENDA Kansen & Ontwikkelingen

Nadere informatie

EUCP Team B. 17 november 3 december 2013

EUCP Team B. 17 november 3 december 2013 EUCP Team B 17 november 3 december 2013 Situatie schets: In de nacht van 7 op 8 november 2013 bereikt de Tyfoon Haiyan (lokaal: Yolanda) de oostkust van de Filipijnen bij Guiuan op het eiland Samar. Windsnelheid:

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3

IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3 IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3 AGENDA IMC, Crossmedia en Transmedia storytelling Wat is PR Wat zijn de zwakke en sterke punten van PR PR en IMC PR instrumenten

Nadere informatie

Bedrijfsprocessen theoretisch kader

Bedrijfsprocessen theoretisch kader Bedrijfsprocessen theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. Bedrijfsprocessen Het procesbegrip speelt een belangrijke rol in organisaties. Dutta en Manzoni (1999) veronderstellen

Nadere informatie

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V.

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Dit reglement is op 3 april 2013 door de Raad van Commissarissen vastgesteld. Achtergrond en inleiding De

Nadere informatie

BESLUITVORMING; HET SPEL OF DE REGELS

BESLUITVORMING; HET SPEL OF DE REGELS BESLUITVORMING; HET SPEL OF DE REGELS Dennis van der Spoel Diverse rollen en functies in project-, programma-, verander- en portfoliomanagement sinds 1989 Manager, adviseur, auteur, docent, trainer, spreker

Nadere informatie

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting www.pwc.nl SBR Programma Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting Amersfoort, Inhoud 1. Introductie en disclaimer 2. Rol binnen het SBR programma 3. Samenwerken of concurreren? 4. Bijzondere

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Need To Know info Introductie Kennismaking Opzet van colleges, hoe wordt er getoetst Wat gaan we de

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261 83 (1995) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 261 A. TITEL Aanvullend Protocol bij het Verdrag inzake het verbod of de beperking van het gebruik van bepaalde conventionele

Nadere informatie

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013 Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan Oostzaan, 22 april 2013 1. Situatieschets De gemeente Oostzaan is permanent bezig met het verbeteren en optimaliseren van haar bedrijfsvoering. Het

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Piet Klop RA MGA Rotterdam, maandag 28 november 2011 De Rotterdamse havenbaron en politicus Lodewijk Pincoffs speelde een belangrijke

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

visie verbindingsdienst 2020 we deliver information dominance

visie verbindingsdienst 2020 we deliver information dominance visie verbindingsdienst 2020 we deliver information dominance Op 3 april presenteerde de wapenoudste van de Verbindingsdienst, brigadegeneraal Theo Ent, de Visie Verbindingsdienst 2020. Tijdens die presentatie

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN

YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN TRIBEFUNDING Stories YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN Tribefunding? Crowdfunding is booming! En wij zijn er verslaafd aan geraakt. De afgelopen paar jaren hebben we ons verwonderd over en verdiept

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6

Inhoudsopgave. Bewust willen en kunnen 4. Performance Support 5. Informele organisatie 5. Waarom is het zo moeilijk? 6 Inleiding De afgelopen vijftien jaar hebben we veel ervaring opgedaan met het doorvoeren van operationele efficiencyverbeteringen in combinatie met ITtrajecten. Vaak waren organisaties hiertoe gedwongen

Nadere informatie

> Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel. Naam: Dhr. Peter Sample

> Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel. Naam: Dhr. Peter Sample > Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel Naam: Dhr. Peter Sample Datum: 14 april 2009 Groepsrollen Lage scores Gemiddeld Hoge scores Groepsrol Coördinator Ondernemer Creatief denker Voltooier Uitvoerder

Nadere informatie

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie.

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie. Inleiding in de revalidatiegeneeskunde 2011. Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. De rol van de zorgverzekeraars. Innovaties in de revalidatiezorg. Wat is multidisciplinair. Pijnrevalidatie.

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en

Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en Marcel de Haas Nederlandse Defensie Doctrine Instrument van buitenlands en veiligheidsbeleid Sinds september 2005 heeft de Commandant der Strijdkrachten (CDS, voorheen Chef Defensiestaf) de aansturing

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Wat maakt een project en/of programma succesvol?

Wat maakt een project en/of programma succesvol? Wat maakt een project en/of programma succesvol? Bijeenkomst 4 april 2011 Drs. Sylvie Rath Voor informatie verwijs ik graag naar de website van WagenaarHoes, mijn laatste werkgever (www.wagenaarhoes.nl)

Nadere informatie

APMG-International Webinar. ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster

APMG-International Webinar. ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster www.apmg-international.com APMG-International Webinar (In samenwerking met Ultracomp Academy) ITIL Editie 2011 Wednesday 16 Mei 2012 / 15:30 CET Presented by Karel Höster www.apmg-international.com ITIL

Nadere informatie

NLP Practitioner: De weg naar succes!

NLP Practitioner: De weg naar succes! NLP Practitioner: De weg naar succes! Kracht ervaren en gebruiken Sneller en diepgaander communiceren Emoties leren beheersen Onderscheidend zijn Genieten van het leven Jouw eigen weg leren gaan Waarom

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren OR - competentieprofiel LNV Camiel Schols SBI training & advies Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

Social Media Marketing strategie

Social Media Marketing strategie Social Media Marketing strategie --= werkboek =-- 1. Bepaal je doelstelling Vaak zal SMM een onderdeel zijn van bestaande marketingcommunicatieplannen. Een extra kanaal om je doelgroep te bereiken. Soms

Nadere informatie

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers?

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Leiderschapscompetenties Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Terug in tijd, een persoonlijke verhaal? Een verhaal over mij, nee Verhaal over mij publiek, over jullie over jou Initiative

Nadere informatie

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988 Tilburg University Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo Published in: De Psycholoog Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen,

Nadere informatie

1. Punt 43: Samenwerking in het kader van een gezamenlijk team waarbij functionarissen van Europol betrokken zijn

1. Punt 43: Samenwerking in het kader van een gezamenlijk team waarbij functionarissen van Europol betrokken zijn RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 5 april 2000 (17.04) (OR. en) 7316/00 LIMITE EUROPOL 4 NOTA van: Europol aan: de Groep Europol nr. vorig doc.: 5845/00 EUROPOL 1 + ADD 1 + ADD 2 + ADD 3 Betreft: Artikel

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Bestaan er ideale condities voor samenwerking?

Bestaan er ideale condities voor samenwerking? Workshop: Congres Chronische Zorg 29 juni 2012 Bestaan er ideale condities voor samenwerking? Pim Valentijn, Jan van Es Instituut Email: p.valentijn@jvei.nl Inhoud De kunst van het samenwerken Het onderzoek

Nadere informatie

Verstevigen van je positie als MD adviseur

Verstevigen van je positie als MD adviseur Verstevigen van je positie als MD adviseur Workshop voor de NFMD 21 november 2013 Monique van der Meer en Jessica Godijn Agenda 9.00 9.15 Opening NFMD door Myrte Ferwerda 9.15 9.45 Veranderingen en gevolgen

Nadere informatie

Aanpakken van Afhankelijkheden is geen ABCtje

Aanpakken van Afhankelijkheden is geen ABCtje Aanpakken van Afhankelijkheden is geen ABCtje Verbetering bedenken, bereiken en behouden met het IPI raamwerk Ivan Reijnen Delta Pi The biggest room in the world is the room for improvement 2 Het bereiken

Nadere informatie

9+ Excelleren in Emotionele Klantbeleving. Hit the sweet spot of customers and organizations

9+ Excelleren in Emotionele Klantbeleving. Hit the sweet spot of customers and organizations 9+ Excelleren in Emotionele Klantbeleving Hit the sweet spot of customers and organizations Altuïtion: het bouwen van 9+ organisaties (1) Opgericht in 1997: 30 engagement engineers Psychologen, sociologen,

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Besluit 2001/80/GBVB van de Raad houdende instelling van de Militaire Staf van de Europese Unie (22 januari 2001)

Besluit 2001/80/GBVB van de Raad houdende instelling van de Militaire Staf van de Europese Unie (22 januari 2001) Besluit 2001/80/GBVB van de Raad houdende instelling van de Militaire Staf van de Europese Unie (22 januari 2001) Caption: Dit besluit van de Raad van 22 januari 2001 (2001/80/GBVB) stelt de Militaire

Nadere informatie

Private Client Services Uw vermogen onze aandacht

Private Client Services Uw vermogen onze aandacht Private Client Services Uw vermogen onze aandacht It s business, it s personal Het kunnen beschikken over vermogen maakt veel zaken gemakkelijker maar brengt ook vaak vragen met zich mee. Fiscale vragen

Nadere informatie

Geen Big Data zonder Small Data. Norman Manley IT Analyst

Geen Big Data zonder Small Data. Norman Manley IT Analyst Geen Big Data zonder Small Data Norman Manley IT Analyst Big Data - een defini;e Big data is de naam die wij geven aan een verzameling van gegevens d ie z o g root ( en c omplex) i s d at d ie n iet m eer

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist!

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist! FAS/REA Utrecht Governance en risicomanagement bij corporaties Actieve rol van de RvC vereist! Gerda Groeneveld, Rotterdam, 16 02 2012 Onderwerpen Veranderde rol van de commissaris Uitgangspunten voor

Nadere informatie

KLM. Omgaan met infrastructuren in Kritische Bedrijfsprocessen. Teun J Platenkamp KLM Security Services Sr Vice President

KLM. Omgaan met infrastructuren in Kritische Bedrijfsprocessen. Teun J Platenkamp KLM Security Services Sr Vice President Omgaan met infrastructuren in Kritische Bedrijfsprocessen Veiligheid in de luchtvaart is een probleem van mensen en geen technisch probleem. Het gaat niet om leden van de bemanning en technici maar om

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie