Selectie en publicatie van rechterlijke uitspraken in rechtsvergelijkend perspectief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Selectie en publicatie van rechterlijke uitspraken in rechtsvergelijkend perspectief"

Transcriptie

1 176 Pagina Sdu Uitgevers Trema nr Selectie en publicatie van rechterlijke uitspraken in rechtsvergelijkend perspectief In Nederland worden publicatiewaardige uitspraken door de gerechten zelf geselecteerd op basis van de selectiecriteria van Rechtspraak.nl. Maar hoe is dit elders in Europa geregeld? Is er een juridisch kader voor selectie en publicatie van uitspraken? Worden in andere landen meer of minder uitspraken op internet geplaatst? Welke regels hanteren buitenlandse gerechten voor anonimisering en hoe is de publicatie van uitspraken elders georganiseerd? Marc van Opijnen 1. Inleiding Op Rechtspraak.nl wordt sinds de opening in 1999 een selectie van rechterlijke uitspraken gepubliceerd. Vanaf het begin heeft deze selectie ter discussie gestaan. Enkele auteurs 1 zijn daarbij van mening dat (vrijwel) alle uitspraken zouden moeten worden gepubliceerd. De Rechtspraak 2 stelt zich op het standpunt dat de juridische grondslag hiervoor ontbreekt en dat de aanslag op publieke middelen 3 niet in verhouding staat tot het doel dat met een dergelijke massale publicatie is gediend. Dit artikel beoogt te onderzoeken hoe in andere, met name Europese landen, de selectie, publicatie en anonimisering van rechterlijke uitspraken is gereguleerd en georganiseerd. 4 Alhoewel de verschillen tussen de rechtsstelsels, technische mogelijkheden en juridische culturen een zuiver kwantitatieve vergelijking in de weg staan, bieden de ontwikkelingen in het buitenland voldoende stof tot reflectie. In paragraaf 2 zal worden gekeken naar buitenlandse regelgeving 1 j. de Meij, et al., Toegang tot rechterlijke uitspraken, Mediaforum 2006, nr. 4; R.W.M. Giard, Rechtswetenschap mankeert een eigentijdse kennisinfrastructuur, NJB 2010, 168; L. Mommers, G.J. Zwenne, & B. Schermer, Het best bewaarde geheim van de raadkamer, NJB 2010, r. Philippart, Toegankelijkheid van rechtspraak. Reactie op Het best bewaarde geheim van de raadkamer, NJB 2010, 1692 en circa 14,7 miljoen volgens de Minister van Veiligheid en Justitie: Tweede Kamer der Staten-Generaal, Vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Justitie (VI) voor het jaar Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden, Kamerstukken II , VI, nr Zie eerder over dit onderwerp o.m. L.J. Matthijssen, Jurisprudentiedatabanken. Een internationaal vergelijkende studie naar de publicatie van rechterlijke uitspraken met behulp van informatietechnologie (ITeR-reeks), Deventer: Kluwer met betrekking tot selectie en publicatie: hoe ziet het formeeljuridische kader eruit en wat is de materiële inhoud daarvan? In paragraaf 3 zal de aandacht worden gericht op het anonimiseringsvraagstuk en in paragraaf 4 zal worden onderzocht hoe het publicatieproces in verschillende landen is georganiseerd. In paragraaf 5 worden enkele bijzondere aspecten van toegankelijkheid behandeld en paragraaf 6 sluit af met een samenvatting. In het kader van dit artikel is het niet mogelijk om de situatie in alle landen volledig te bespreken. Wel is getracht het midden te houden tussen het schetsen van de belangrijkste algemene tendensen enerzijds en het geven van enkele opmerkelijke voorbeelden anderzijds. Duitse, Franse en Engelse termen en citaten zijn onvertaald gelaten; anderstalige terminologie is wel vertaald. De oorspronkelijke begrippen zijn daarbij tussen haakjes geplaatst, citaten zijn in voetnoten opgenomen. Adressen van websites die met een eenvoudige zoekopdracht zijn te vinden, zijn achterwege gelaten; alleen verwijzingen naar specifieke pagina s zijn vermeld. 2. Regelgeving voor selectie en publicatie 2.1 Richtinggevend: Aanbeveling R (95)11 Door voorstanders 5 van (vrijwel) volledige publicatie worden diverse arresten van het Europees Hof voor de rechten van de mens (EHRM) aangehaald die betrekking hebben op de openbaarheid van vonnissen, en niet zozeer op de (grootschalige) publicatie ervan. Hofhuis 6 heeft er reeds op gewezen dat het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele 5 Zie noot 1, in het bijzonder De Meij, et al. en Mommers, Zwenne, & Schermer. 6 H. Hofhuis, De openbaarheid van vonnissen, Trema 2010, nr. 9, p

2 Trema nr Sdu Uitgevers Pagina 177 vrijheden (EVRM) stamt van voor het internettijdperk; het interpreteren van art. 6 EVRM en EHRM-arresten in de context van een door de opstellers van het EVRM niet voorziene informatiemaatschappij is daarom niet van risico ontbloot. Echter, door het Comité van Ministers van de Raad van Europa is in 1995 dus aan het begin van het internettijdperk een expliciete aanbeveling gedaan inzake de selectie, verwerking, presentatie en archivering van rechterlijke beslissingen in juridische informatiesystemen (hierna: Aanbeveling R (95)11). 7 Het is daarom op zijn minst opvallend te noemen dat genoemde schrijvers deze regeling niet het vermelden waard hebben gevonden. Temeer omdat bij ontstentenis van ander richtinggevend juridisch kader Aanbeveling R (95)11 in veel landen impliciet of expliciet 8 leidend is geweest bij het opstellen van selectiecriteria en publicatievoorschriften. In deze aanbeveling wordt geadviseerd om een publieke databank samen te stellen die een representatief beeld geeft qua rechterlijke hiërarchie, geografische spreiding en rechtsgebieden. Voor het selecteren van uitspraken wordt het gebruik van negatieve en positieve lijsten aanbevolen. Beide lijsten bevatten categorieën die in mindere of meerdere mate makkelijk te objectiveren zijn. Een negatieve lijst bevat uitspraaksoorten die niet gepubliceerd hoeven te worden zoals uitspraken waarin alleen standaardformules worden gebruikt; een positieve lijst bevat uitspraken die juist wel bij publicatie gediend zijn waaronder uitspraken met een jurisprudentievormende waarde. Vervolgens wordt gesteld dat: If a selection proves necessary in the case of the highest courts, it appears desirable that the negative selection method be used in all fields of law. Anders geformuleerd: de hoogste instanties dienen alle inhoudelijke uitspraken te publiceren. 2.2 De Nederlandse situatie Voordat in de volgende paragraaf wordt ingegaan op het regelgevend kader in andere landen, is het goed de Nederlandse situatie nog even kort te schetsen. In 1996 is in de regeringsnota Naar toegankelijkheid van overheidsinformatie 9 besloten dat een selectie van belangrijke rechterlijke uitspraken moet worden gepubliceerd. Materiële uitwerking hiervan heeft plaatsgevonden in de selectiecriteria 10 van de redactieraad Rechtspraak.nl. De selectiecriteria zijn opgenomen in convenanten 11 die met alle deelnemende gerechten zijn gesloten. Alhoewel in de Nederlandse selectiecriteria niet expliciet is gerefereerd aan Aanbeveling R (95)11, is de systematiek van een negatieve en een positieve lijst er wel in te herkennen. Daarnaast voldoet de Nederlandse praktijk ook aan de aanbeveling om ten aanzien van de hoogste gerechten alleen een negatieve lijst te hanteren: Hoge Raad, Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, College van Beroep voor het bedrijfsleven en Centrale 7 council of Europe Committee of Ministers, Recommendation No. R (95)11 concerning the Selection, Processing, Presentation and Archiving of Court Decision in Legal Information Retrieval Systems. 8 Bijvoorbeeld in Spanje: Accesibilidad y difusión de la jurisprudencia en el marco de Internet en España op pjexaminararticulo.html&tablename=pjarticulos&dkey=131 9 Ministerie van BZK, Naar toegankelijkheid van overheidsinformatie, beleidskader voor het vergroten van toegankelijkheid van overheidsinformatie met informatie- en communicatietechnologie, Kamerstukken II 1995/96, , nr M.u.v. de Hoge Raad, waarbij de afspraken in een brief zijn vastgelegd. De meeste landen die selectiecriteria gedetailleerd in regelgeving hebben vastgelegd, zijn te vinden in Oost-Europa. Raad van Beroep publiceren alle inhoudelijke uitspraken op Rechtspraak.nl. 12 Voor de gerechtshoven en de rechtbanken geldt zowel een negatieve als een positieve lijst, maar deze laatste is, door de moeilijk objectiveerbare criteria, het lastigst te operationaliseren. Zo bleek uit onderzoek in 2006 dat ongeveer de helft van de uitspraken van rechtbanken en hoven die in vaktijdschriften verschenen, niet was gepubliceerd op Rechtspraak.nl. 13 Eind 2009 bleek dit percentage overigens gedaald tot onder de 20 procent Selectie in andere landen Vrijwel ieder land heeft een eigen manier gevonden om Aanbeveling R (95)11 in regelgeving en/of praktijk om te zetten. Alhoewel elk land dat op een eigen unieke manier heeft gedaan, kan er wel een ruwe typologie worden gemaakt. Om te beginnen valt op dat de meeste landen die selectiecriteria gedetailleerd in regelgeving hebben vastgelegd, te vinden zijn in Oost-Europa ze komen later in deze paragraaf aan de orde. In West-Europa zijn er enkele landen waar de publicatie van rechterlijke uitspraken expliciet in wetgeving wordt voorgeschreven. Daarbij valt op dat gedetailleerde selectiecriteria vaak ontbreken. Oostenrijk kent voor alle gerechten een wettelijke regeling, en volgt daarbij inhoudelijk Aanbeveling R (95)11. Art. 15 jo art. 15a Obersten Gerichtshofsgesetz (OGHG) bepaalt dat de Minister van Justitie een via internet toegankelijke databank heeft in te richten, waarin alle uitspraken van het Obersten Gerichtshof zijn opgenomen voor zover die niet zonder verdere motivering ongegrond zijn verklaard. Tevens worden in deze databank de dicta opgenomen van (...) Für den Obersten Gerichtshof allenfalls bedeutsamen Entscheidungen anderer Gerichte (par. 14 lid 1 jo par. 15 lid 2). Ten aanzien van het sinds juli 2008 in Wenen gevestigde Asylgerichtshof geldt krachtens art. 19 Asylgerichtshofgesetz een ongeclausuleerde publicatieverplichting: Entscheidungen des Asylgerichtshofes sind in anonymisierter Form im Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS) zu veröffentlichen. Ten aanzien van uitspraken van lagere instanties formuleert art. 48a Gerichtsorganisationsgesetz het positievelijstbeginsel: uitspraken moeten worden gepubliceerd (S)oweit sie von allgemeinem, über den Einzelfall hinausgehenden Interesse sind. Dit criterium is verder niet gespecificeerd, maar in hetzelfde artikel 12 vreemdelingenuitspraken van de ABRvS zijn vrijwel uitsluitend op te vinden. 13 M. van Opijnen, Uitspraken op Rechtspraak.nl. Een representatief beeld?, Trema 2006, nr M. van Opijnen, Rechtspraak en digitale rechtsbronnen. Nieuwe kansen, nieuwe plichten, Den Haag: Raad voor de rechtspraak 2010, p. 16.

3 178 Pagina Sdu Uitgevers Trema nr wordt deze publicatieplicht wel afhankelijk gemaakt van organisatorische randvoorwaarden: Nach Maßgabe der personellen und technischen Voraussetzungen (...). In Zweden is er een vergelijkbare constructie: een ruimgeformuleerd wettelijk kader waarbij de materiële uitwerking bij de rechtspraak is neergelegd. De Verordening op de juridische informatie (Rättsinformationsförordning 1999:175) verordonneert de inrichting van een juridische overheidsdatabank. Art. 6 bepaalt dat dit systeem gegevens moet bevatten van belangrijke uitspraken van de appelcolleges, de hoogste gerechten en enkele bijzondere colleges, en art. 7 legt hetzelfde vast voor niet-appellabele besluiten van overheidsinstanties. Expliciet is in paragraaf 6 opgenomen: De gerechten beslissen zelf of een beslissing als belangrijk is te classificeren. 15 Er zijn geen nadere criteria geformuleerd, en er is geen onderscheid gemaakt tussen hogere en lagere gerechten. De gerechten in eerste aanleg (Tingsrätt en Förvaltningsrätt) worden in tegenstelling tot alle andere gerechten zelfs helemaal niet genoemd, en kennen derhalve geen publicatievoorschrift. In Frankrijk is voor de Cour de cassation in art. R433-3 Code de l organisation judiciaire vastgelegd dat de documentatiedienst een databank onderhoudt met alle uitspraken van het hof. De databank dient via internet toegankelijk te zijn. Bovendien schrijft het Décret no relatif au service public de la diffusion du droit par l internet van 7 augustus 2002 publicatie voor van alle uitspraken van Conseil constitutionnel, Conseil d État, Cour de cassation, Tribunal des conflits en Cour de Comptes, maar van de overige gerechten (C)eux des arrêts et jugements (...) qui ont été sélectionnés selon les modalités propres à chaque ordre de juridiction. Op basis van deze open regeling is van de Tribunaux administratifs en Juridictions du premier degré slechts een zeer beperkt aantal uitspraken op internet geplaatst. 16 In Spanje is in art. 107 lid 10 Wet op de rechterlijke macht (Ley Orgánica del Poder Judicial) aan de Raad voor de rechtspraak (Consejo General del Poder Judicial) een zeer generiek geformuleerde opdracht gegeven om uitspraken te publiceren. In art. 8 van Verordening 1/ op de in paragraaf 4 nog te bespreken uitvoeringsorganisatie is met betrekking tot de selectiecriteria opgenomen dat alle uitspraken van het Hooggerechtshof (Tribunal Supremo) worden gepubliceerd, alsmede die uitspraken van andere gerechten waarvan de relevantie en het wetenschappelijke belang de publicatie rechtvaardigen. 18 In de praktijk wordt de selectie door rechters en communicatieafdelingen gemaakt op basis van niet nader gespecificeerde of gepubliceerde criteria. Terwijl in Oostenrijk, Zweden, Frankrijk en Spanje een wettelijke regeling tot publicatie in verschillende modaliteiten verplicht, ontbreekt een dergelijke regeling in andere landen. Een voorbeeld hiervan is Duitsland, waar de situatie wordt gecompliceerd door In geen enkel land is een tendens waargenomen om de anonimiseringsregels te versoepelen. In plaats daarvan is juist in de co m m o n law-landen een omgekeerde beweging zichtbaar. het grote aantal gerechten, zowel op federaal niveau als op het niveau van de Länder. Met betrekking tot de hoogste federale gerechten is de situatie verschillend: het Bundesfinanzhof besluit zelf of uitspraken gepubliceerd moeten worden. Per uitspraak wordt daartoe bekeken of Der Senat in seiner Entscheidung grundsätzliche oder in anderer Weise bedeutsame Aussagen getroffen hat. 19 Het Bundes gerichtshof publiceert alle uitspraken sinds 1 januari 2000, maar het Bundesverwaltungsgericht maakt weer wel een selectie. Op basis van ongepubliceerde ambtelijke selectiecriteria wordt de keuze door de rechter zelf gemaakt, maar het documentatiecentrum van het hof kan vervolgens zelf de verzameling nog uitbreiden. Als expliciet selectiecriterium is bovendien vermeld: Sollte eine Entscheidung in einer Fachzeitschrift veröffentlicht sein, so wird auch diese Entscheidung soweit noch nicht geschehen in den Bestand der dokumentationswürdigen Entscheidungen aufgenommen. 20 Een vergelijkbare situatie een ongereguleerde en zeer beperkte publicatie is er in het Verenigd Koninkrijk. Alle inhoudelijke beslissingen van de Civil Division van de Court of Appeal worden gepubliceerd, maar voor eerste-aanlegzaken van de High Courts van Engeland, Wales en Noord-Ierland is er geen officieel beleid; uitspraken worden aangeleverd indien: (T)he Judge giving the judgment indicates that they are of sufficient interest to be made available for publication on the Internet. 21 Ook in Finland 22 blijft substantiële publicatie beperkt tot uitspraken van de hoogste instanties. Bij de gerechtshoven (Hovioikeus) heeft de president de bevoegdheid om uitspraken te doen publiceren, maar daarvan wordt nauwelijks gebruikgemaakt: de zes gerechtshoven publiceerden in 2010 gezamenlijk slechts 52 uitspraken. Van de gerechten in eerste aanleg (Käräjäoikeus) wordt geen enkele uitspraak gepubliceerd, van de administratieve rechtbanken (Hallinto-oikeudet) slechts een kleine verzameling samenvattingen. Denemarken is naar kwantitatieve maatstaten een van de slechtst presterende landen in West-Europa. Slechts het beperkte corpus van het Handels- en scheepvaartgerecht 23 (Sø- og Handelsretten) is vanaf 2002 volledig gepubliceerd, uitspraken van de 15 Origineel: Domstolarna prövar själva om ett avgörande är att bedöma som vägledande. 16 Tutoriel jurisprudence aide spécifique: 17 acuerdo de 7 de mayo de 1997, del Pleno del Consejo General del Poder Judicial, por el que se aprueba el Reglamento 1/1997, del Centro de Documentación Judicial. 18 Origineel: (...) Cuya trascendencia e interés doctrinal justifique su difusión onder Entscheidungen/Hinsweise zum Bestand

4 Trema nr Sdu Uitgevers Pagina 179 Hoge Raad (Højesteret) zijn slechts tot zes maanden na uitspraak toegankelijk. 24 Het zal niet verbazen dat er in Denemarken geen regelgeving bestaat aangaande selectie en publicatie. 25 Wel werkt de Deense Raad voor de rechtspraak (Domstolsstyrelsen) thans aan een internetdatabank waarin ook geselecteerde uitspraken van lagere gerechten zullen worden opgenomen. De rode lantaarn wordt gedragen door Italië; naast de nog te bespreken betaaldienst Italgiure is er geen publieke databank, laat staan regels omtrent publicatie of selectie van uitspraken. Voorbeelden van wettelijk vastgelegde selectiecriteria moeten in Oost-Europa worden gezocht. Zo werd in Roemenië in 2008 begonnen met het publiceren van substantiële hoeveelheden uitspraken op een website 26 op basis van een voor de rechtbanken bindend besluit 27 van de Roemeense Raad voor de rechtspraak (Consiliului Superior al Magistraturii). Dit besluit maakt, ook voor de lagere gerechten, uitsluitend gebruik van een negatieve lijst. Deze lijst is vrij omvangrijk, en varieert van hoogverraad en spionage tot zedendelicten en vrijwel alle familierechtelijke zaken (zoals echtscheiding, vaderschapsacties en adoptie). Overigens lijkt het besluit in de praktijk geen uitvoering te krijgen: na maart 2010 zijn zonder opgaaf van redenen geen uitspraken meer gepubliceerd. 28 In Hongarije zijn uitgewerkte selectiecriteria vastgelegd in een formele wet: art. 17 Wet inzake de vrijheid van elektronische informatie (az elektronikus információszabadságról szóló 2005 évi XC törvény) bepaalt dat voor uitspraken van het Hooggerechtshof en de (vijf) hoven van beroep uitsluitend een negatieve lijst wordt gehanteerd: alle inhoudelijke uitspraken dienen op internet te worden gepubliceerd. Voor uitspraken van de lagere gerechten zijn zowel een negatieve als een positieve lijst geformuleerd. De positieve lijst is deels gebaseerd op objectieve criteria (zoals herzieningen, niet-appellabele beslissingen en beslissingen waartegen beroep is aangetekend), maar bevat ook meer subjectieve criteria (zoals van belang voor de rechtseenheid of het juridisch debat ). Op de negatieve lijst staan uitspraken inzake geldvorderingen, faillissementen, handelszaken en bestuurszaken. Echtscheidingsvonnissen, vaderschapsacties en andere familierechtelijke zaken blijven ongepubliceerd indien partijen daarom verzoeken (opt-out). Uitspraken inzake zedendelicten kunnen alleen worden gepubliceerd indien het slachtoffer daarmee expliciet instemt (opt-in). Ook in de Baltische staten is bij wet een ruime publicatie voorgeschreven. In Letland worden krachtens art. 108 lid 7 Wet bestuursprocesrecht (Administratīvā procesa likums) sinds 2007 alle uitspraken in bestuursrechtelijke zaken gepubliceerd, zowel in eerste, tweede als derde aanleg. Van civiele en strafzaken wordt alleen een selectie gepubliceerd. In Litouwen worden op basis van positieve lijsten in twee besluiten 29 van de Litouwse Raad voor de rechtspraak (Nacionalinė teismų administracija) vrijwel alle inhoudelijke uitspraken gepubliceerd van alle gerechten. In Estland is weliswaar in art. 28 lid 1 sub 29 Wet op de overheidsinformatie (Avaliku teabe seadus) als uitgangspunt opgenomen dat alle uitspraken gepubliceerd zouden moeten worden, maar de hiërarchisch hogere procesrechtelijke wetten laten hierop uitzonderingen toe. Zo worden op basis van de ruimte die de rechter heeft op basis van art. 462 Wetboek van burgerlijke rechtsvordering (Tsiviilkohtumenetluse seadustik) vrijwel geen familiezaken gepubliceerd. Het merendeel van de handelszaken wordt wel gepubliceerd, en hetzelfde geldt voor strafzaken, al kan op basis van art Wetboek van Strafvordering (Kriminaalmenetluse seadustik) in gevoelige zaken worden volstaan met het dictum. In Polen daarentegen zijn er alleen regelingen met betrekking tot de hoogste gerechten. In art. 42 Wet op de administratieve rechtbanken (Prawo o ustroju sądów administracyjnych) is vastgelegd dat het Administratief Hooggerechtshof (Naczelny Sąd Administracyjny) alle uitspraken moet publiceren. Uitspraken van het Constitutionele hof (Trybunał Konstytucyjny) worden krachtens art. 190 Grondwet allemaal gepubliceerd; het hof heeft zelf de keuze gemaakt dit op internet te effectueren. Ten aanzien van het Hooggerechtshof (Sąd Najwyższy) is in art. 7 Wet inzake het hooggerechtshof (Ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym) vastgelegd dat (uitsluitend) een selectie van uitspraken moet worden gepubliceerd. Persrechter en griffiers zijn verantwoordelijk voor selectie en publicatie. Regels daarover zijn niet gepubliceerd. 3. Anonimisering In Nederland heeft de Registratiekamer in een advies 30 richtlijnen gegeven voor de anonimisering van rechterlijke uitspraken, later uitgewerkt in de Anonimiseringsrichtlijnen van Rechtspraak.nl. 31 Anonimisering vindt niet plaats door het weglakken van te anonimiseren gegevens, maar op zodanige wijze dat door middel van blokhaken steeds zichtbaar is dat er is geanonimiseerd, en door toevoeging van aanduidingen als verdachte, getuige of kenteken ook de rol van de geanonimiseerde objecten en personen herkenbaar blijft. Anonimisering van rechterlijke uitspraken op internet is usance in alle landen van de Europese Unie, met uitzondering van de common law-landen Ierland en het Verenigd Koninkrijk. 32 In veel landen is deze anonimisering bovendien expliciet in de wet vastgelegd. Daarbij is vaak niet alleen bepaald dat en wat er geanonimiseerd moet worden, maar ook hoe dat moet gebeuren, namelijk zodanig dat begrijpelijkheid van feitencomplex en rechtsvraag er niet door worden gehinderd. Een illustratie vinden we in paragraaf 15 lid 4 van de eerdergenoemde Oostenrijkse Obersten Gerichtshofsgesetz (OGHG): In der Entscheidungsdokumentation Justiz sind Namen, in tegenstelling tot wat Voermans hierover zegt in Rechtspraak blijft tegen publicatie alle uitspraken, Mr. Online 2010, Hotararea nr. 308 d.d. 5 maart 2009, _ ro.pdf 28 Datum raadpleging: 11 maart Teismų tarybos 2005 m. rugsėjo 9 d. nutarimu Nr. 13P-378, en Teismų tarybos 2008 m. rugsėjo 12 d. nutarimu Nr. 13P-151-(7.1.2). 30 registratiekamer, Brief inzake Anonimiseren uitspraken, kenmerk 97.V.933.1, 9 juli jo Registratiekamer, Advies inzake jurisprudentiedatabanken, kenmerk 95.V , 11 maart raad van de Europese Unie, Final report of the task group on the access to national case-law, 2009 (ongepubliceerd).

5 180 Pagina Sdu Uitgevers Trema nr Italië is een van de weinige Europese landen waar de burger voor v r i j w e l iedere rechterlijke uitspraak in de buidel moet tasten. Anschriften und erforderlichenfalls auch sonstige Orts- und Gebietsbezeichnungen, die Rückschlüsse auf die betreffende Rechtssache zulassen, durch Buchstaben, Ziffern oder abkürzungen so zu anonymisieren, dass die Nachvollziehbarkeit der Entscheidung nicht verloren geht. Hongarije kent een vergelijkbare bepaling. Art. 18 lid 1 van de hiervoor geciteerde Wet inzake de vrijheid van elektronische informatie stelt allereerst vast welke gegevens moeten worden geanonimiseerd: Bij het publiceren van de beslissing dienen de persoonlijke gegevens te worden verwijderd die geen betrekking hebben op het vaststellen van de feiten. 33 Vervolgens wordt bepaald hoe er geanonimiseerd moet worden: (...) moet de rol van individuen in de procedure op passende wijze worden gemarkeerd. 34 Een opmerkelijke uitzondering is te vinden in Estland, waar de naam van de verdachte in strafzaken niet wordt geanonimiseerd. Om onschuldige naamgenoten tegen persoonsverwisseling te beschermen wordt daarbij krachtens het eerder geciteerde art Wetboek van Strafvordering ook het identiteitsnummer vermeld (te vergelijken met ons burgerservicenummer). De woonplaats van de verdachte en de namen van alle andere betrokkenen in strafzaken, alsmede alle personen in niet-strafzaken worden wel geanonimiseerd. In geen enkel land is een tendens waargenomen om de anonimiseringsregels te versoepelen. In plaats daarvan is juist in de common law-landen, waar de traditionele grootschalige papieren publicatie van uitspraken zonder veel bedenkingen is omgezet naar digitale publicatie, een omgekeerde beweging zichtbaar. Ongeanonimiseerde publicatie werd vaak als vanzelfsprekend beschouwd, risico op misbruik werd gepareerd met de stelling dat: (...) The use of certain information should be regulated, and not that access to it should be prohibited. 35 Gezien de groeiende mogelijkheden tot identiteitsfraude en ander privacyschendend misbruik wordt geleidelijk duidelijk dat dit uitgangspunt illusoir is geworden: The world of cyber-justice should not be permitted to degenerate into a world where victims of crimes are reluctant to come forward; where people are more unwilling to be witnesses or jurors; and where the rich can seek out private judicial forums to resolve their disputes, while the poor and 33 Origineel: A közzétett határozatban szereplo személyek azonosítását lehetové tevo adatokat olyan módon kell törölni, hogy az ne járjon a megállapított tényállás sérelmével. 34 Origineel: Egyebekben a határozatban szereplo egyes személyeket az eljárásban betöltött szerepüknek megfeleloen kell megjelölni. 35 W. Davids, & W. Thomassen, Publication of judgments on the internet, in: S. Breitenmoser, B. Ehrenzeller, & M. Sassoli (eds.), Human rights, democracy and the rule of law. Liber amicorum Luzius Wildhaber, Baden-Baden: Nomos Verlagsgesellschaft 2007, p middle classes are faced with an impossible choice either foregoing justice to maintain their privacy and security; or permitting their sensitive personal information to be commercialized or stolen, and allowing the intimate details of their personal lives to be made available all over the Internet. 36 In Latijns-Amerika is een vergelijkbare beweging zichtbaar in het spanningsveld tussen openbaarheid van informatie enerzijds en bescherming van de persoonlijke levenssfeer anderzijds. In de pioniersjaren van het internet publiceerden gerechten zonder enige restrictie grote aantallen ongeanonimiseerde uitspraken. Mede onder invloed van de Europese regelgeving ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer zijn de meeste Latijns-Amerikaanse landen in de loop der jaren echter een veel terughoudender beleid gaan voeren. 37 In 2003 werd op een seminar in Costa Rica een aanbeveling opgesteld met minimumnormen voor de publicatie van rechterlijke informatie via internet, later bekend geworden als de Heredia Rules. 38 Steeds meer Zuid-Amerikaanse gerechten hebben zich inmiddels geconformeerd aan deze richtlijnen, waarin een grote mate van anonimisering wordt voorgeschreven. 4. Organisatie Ook in de manier waarop het selectie- en publicatieproces feitelijk is georganiseerd, zijn interessante verschillen waar te nemen. In Nederland gebeurt de publicatie door de gerechten zelf, waarbij één website, een gezamenlijke redactieraad en landelijke technische ondersteuning (tot eind 2010 door Bistro, vanaf die datum door Spir-it) voor eenheid zorgen. De selectie gebeurt bij de meeste gerechten door de individuele rechter, daarbij in mindere of meerdere mate ondersteund door lokale redacties. De oplossing die in Spanje is gekozen, lijkt hier enigszins op. Ter uitvoering van de in paragraaf 2 genoemde wettelijke opdracht tot publicatie van rechterlijke uitspraken heeft de Spaanse Raad voor de rechtspraak het Centro de Documentación Judicial (CENDOJ) opgericht. CENDOJ onderhoudt zowel een intern kennissysteem als de publieke uitsprakendatabank. Een belangrijk verschil met de Nederlandse situatie is echter dat CENDOJ ook verantwoordelijk is voor de publicatie van uitspraken. De Spaanse gerechten sturen alle te publiceren uitspraken naar CENDOJ, waar ze worden geanonimiseerd en gepubliceerd, zowel op de interne als op de publieke website 39 die met meer dan vier miljoen uitspraken de grootste publieke uitsprakendatabank van het Europese continent is. De interne site bevat dezelfde collectie maar hier zijn de uitspraken door CENDOJ voorzien van analyses, samenvattingen en andere toevoegingen. In Noorwegen is al in de jaren tachtig een aparte overheidsstichting Lovdata opgericht door de Universiteit Oslo en het ministerie van Justitie; reeds in 1995 opende Lovdata een website. Lovdata 36 p.a. Winn, Online court records. Balancing judicial accountability and privacy in an age of electronic information, Washington Law Review 2004, nr. 1764, p Zie ook I. Currie, Problems of privacy in online court materials, in: G. Peruginelli, & M. Ragona (eds.), Law via the internet free access. Quality of information, effectiveness of rights, Florence: European Press Academic Publishing, 2009, p Deze ontwikkeling is beschreven in: C.G. Gregorio, The dissemination of case law in Latin America. The rules of Heredia, Law via the Internet 2004, php?article een Engelstalige versie is te raadplegen op: htm 39

6 Trema nr Sdu Uitgevers Pagina 181 is niet alleen verantwoordelijk voor de publicatie van uitspraken, maar ook voor (geconsolideerde) wetgeving en het Staatsblad. In het Verenigd Koninkrijk en Ierland zijn de universiteiten nog directer betrokken. In deze landen beheren de gerechten geen of slechts zeer rudimentaire uitsprakendatabanken. In plaats daarvan laten de gerechten het publiceren van uitspraken over aan het aan universiteiten gelieerde British and Irish Legal Information Institute (BAILII) 40 een organisatiemodel dat in veel common lawlanden bestaat. 41 Het eerste Legal Information Institute (LII) werd in 1992 opgericht door Cornell University. 42 Het voorbeeld vond al snel navolging en in de meeste common law-landen schoten de LII s als paddenstoelen uit de grond. De LII s zijn onafhankelijk van uitgevers en overheidsinstanties, en publiceren zowel uitspraken als regelgeving en ook steeds meer open access wetenschappelijke literatuur. 43 Om kennis te delen hebben inmiddels dertig LII s en vergelijkbare instituten zich verenigd in het WorldLII. Alhoewel veel LII s ook van overheidswege subsidie krijgen, is de financiering vooral gebaseerd op giften. 44 Ook BAILII is voor de financiering voor een groot deel afhankelijk van donateurs sponsors worden op de website vermeld Enkele bijzondere toegankelijkheidsaspecten Dat er toegang is tot rechterlijke uitspraken wil nog niet zeggen dat deze ook toegankelijk zijn. Onder toegankelijkheid van overheidsinformatie worden over het algemeen 46 aspecten begrepen als beschikbaarheid, betrouwbaarheid, duidelijkheid, vindbaarheid, hanteerbaarheid en betaalbaarheid. Enkele van deze aspecten zijn in het kader van de publicatie van rechterlijke uitspraken een nadere beschouwing waard. Bij de vraag of uitspraken toegankelijk zijn is betaalbaarheid een eerste belangrijk criterium. In de meeste landen zijn de gepubliceerde rechterlijke uitspraken kosteloos en ongelimiteerd toegankelijk. Vaak zijn er mogelijkheden voor hergebruik 47 conform de Zie voor een overzicht Zie over het begrip open access noot 14, p G. Greenleaf, AustLII s business models. Constraints and opportunities in funding free access to law, in: Peruginelli, & Ragona, a.w., p Zie de in noot 9 genoemde regeringsnota, alsmede: Commissie Grondrechten in het Digitale Tijdperk, Eindrapport, In Nederland:

7 182 Pagina Sdu Uitgevers Trema nr Europese Hergebruikrichtlijn, 48 al is soms zoals in Tsjechië 49 expliciet toestemming nodig voor commercieel hergebruik. Er zijn evenwel uitzonderingen, onder meer omdat in sommige landen juridische uitgevers hun traditioneel sterke positie (deels) hebben kunnen behouden. Zo zijn in Duitsland uitspraken van het Bundessozialgericht en het Bundesarbeitsgericht slechts vier jaar op internet toegankelijk. Wie oudere uitspraken wil raadplegen moet zich wenden tot de commerciële databank van Juris GmbH, een bedrijf dat ook verantwoordelijk is voor de publieke maar functioneel beperkte databanken van deze gerechten. Commercieel hergebruik van de hier gepubliceerde uitspraken is alleen toegestaan tegen betaling een uit het oogpunt van de Hergebruikrichtlijn twijfelachtige bepaling. In Noorwegen is er een vergelijkbare constructie. Het in paragraaf 4 besproken Lovdata heeft weliswaar geen winstoogmerk, maar moet zichzelf wel financieel bedruipen. Daarom zijn alleen de uitspraken van het Hooggerechtshof (Høyesterett) en de appelcolleges (Lagmannsrett) van de laatste vier maanden vrij toegankelijk. Oudere uitspraken en uitspraken van lagere colleges zijn alleen voor betalende abonnees beschikbaar het abonnementsgeld bedraagt ongeveer 80,= per maand. Weliswaar heeft het Noorse Hooggerechtshof alle uitspraken vanaf 2000 ook gepubliceerd op de eigen website, maar de zoekmogelijkheden zijn daar zo beperkt dat men voor serieuze raadpleging toch op de betaalde diensten van Lovdata is aangewezen. Het duurst is de gebruiker uit in Italië, een van de weinige Europese landen waar de burger voor vrijwel iedere rechterlijke uitspraak in de buidel moet tasten een situatie die in een rechtscultuur waarbij een rechtzoekende voor iedere procedure een advocaat nodig heeft op weinig weerstand lijkt te stuiten. Voor de juridische databank op de website Italgiure van het Hof van Cassatie (Corte di Cassazione) is de toegang voor rechterlijke ambtenaren gratis, voor anderen is de prijs afhankelijk van de beroepsmatige activiteit en de intensiteit van het gebruik. Een gewone burger die vijf minuten per dag uitspraken wil bekijken is op jaarbasis meer dan 1300,= kwijt. 50 Een tweede belangrijk toegankelijkheidsaspect is vindbaarheid. Hierbij is onder meer van belang het aantal websites dat een gebruiker moet raadplegen om de gewenste rechterlijke uitspraken te vinden. In Nederland zijn (vrijwel) 51 alle gepubliceerde uitspraken te vinden op Rechtspraak.nl. In veel landen is er een vergelijkbare portaalsite, zoals in Spanje, Zweden, Hongarije, Portugal, Slowakije, Letland, Estland, Litouwen, Finland en bij het Brits/Ierse BAILII. In Oostenrijk is er weliswaar één website Rechtsinformationssystem die toegang biedt tot alle gepubliceerde uitspraken, maar zoeken in uitspraken van meerdere gerechten tegelijkertijd is slechts zeer beperkt mogelijk. In België hebben verscheidene gerechten (zoals het Constitutioneel hof en de Raad van State) hun eigen websites en databanken, maar de website Juridat 52 biedt een zoekmachine die naspeuringen kan doen in al deze verschillende 48 richtlijn 2003/98/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 november 2003 inzake het hergebruik van overheidsinformatie (PbEU 2003, L 345/90) Zie noot databanken. Een vergelijkbare oplossing is er in Frankrijk, waar Legifrance de overkoepelende zoekmogelijkheid biedt naast de sites die veel gerechten zelf onderhouden. In Duitsland is er geen centraal portaal, maar moeten alle soms zeer rudimentaire gerechtsdatabanken afzonderlijk worden doorzocht. 53 Ook in bijvoorbeeld Polen, Griekenland en Tsjechië moet de gebruiker bij ontstentenis van één portaal meerdere websites raadplegen. Enkele toegankelijkheidsaspecten, zoals vindbaarheid en hanteerbaarheid, hebben te maken met de functionaliteit die aan de gebruiker wordt geboden: welke zoekingangen zijn er, hoe kunnen uitspraken worden geïdentificeerd, welke verbanden worden er gelegd tussen uitspraken en hoe gemakkelijk kan de gebruiker een indruk krijgen van het onderwerp van de uitspraken die hij na een zoekactie in een resultaatlijst gepresenteerd krijgt? De basale zoekmogelijkheden zijn in veel landen vergelijkbaar. Er kan worden gezocht met criteria als instantie, datum, zaak- of andere identificatienummers, en met vrije tekst. Soms is er een apart zoekveld voor in de uitspraaktekst voorkomende wet- en regel geving, maar dergelijke functies zijn vaak zeer gevoelig voor de juiste gebruikersinvoer enerzijds en de nauwkeurigheid van de citaties in de doorzochte documenten anderzijds. 54 Omdat juist deze zoekfunctie voor gebruikers voordelen heeft, is in de eerder besproken Hongaarse wetgeving bepaald dat de databank het zoeken naar in de uitspraakteksten voorkomende wettelijke bepalingen moet faciliteren. 55 Om resultaten snel op relevantie te kunnen scannen maken steeds meer landen gebruik van wat in Nederland de inhoudsindicatie heet: een korte beschrijvende tekst met trefwoorden, wetsverwijzingen of een samenvatting van het dictum. In Oostenrijk mag bij publicatie van uitspraken van lagere gerechten zelfs worden volstaan met het dictum. In Hongarije is een classificatie naar rechtsgebied verplicht en in Zweden geldt dat krachtens de Rättsinformationsförordning 1999:175 per 1 januari 2011 voor het onderwerp van de uitspraak daarbij dient echter bedacht te worden dat bij publicatie mag worden volstaan met identificerende kenmerken; de volledige tekst mág worden opgenomen, maar het hoeft niet. Voor juristen is informatie over de onherroepelijkheid van een uitspraak van groot belang, en hetzelfde geldt voor de formele relaties tussen uitspraken: bij een hofarrest wil men liefst meteen hyperlinks hebben naar het voorliggende rechtbankvonnis en de opvolgende cassatie-uitspraak. Slechts in weinig landen wordt in deze informatiebehoefte voorzien. Positieve uitzonderingen zijn te vinden in de databank van het Bulgaarse Hof van Cassatie, 56 waar men gestructureerd kan zoeken op het zaaknummer van de uitspraak in eerdere aanleg, en in de uitsprakendatabank van Estland 57 waar de datum zichtbaar is waarop de uitspraak onherroepelijk is geworden. In Finland 58 biedt de Hoge Raad (Korkein oikeus) een overzicht van hangende zaken, met daarbij een korte samenvatting van de voorliggende rechtsvraag. 53 Een overzicht is te vinden op 54 Zie over deze problematiek: M. van Opijnen, Searching for References to Secondary EU Legislation, in: Fourth international workshop on Juris-informatics (JURISIN 2010), Tokio: Satoshi Tojo, Zie de zoekmachine op

8 Trema nr Sdu Uitgevers Pagina 183 Sommige landen hebben gespecialiseerde databanken voor het publiek toegankelijk gemaakt. Zo is er in Slovenië een databank met schadevergoedingszaken, waarin gezocht kan worden met criteria als oorzaak, aard en ernst van lichamelijk letsel. 59 In Denemarken zijn ondanks de eerder geconstateerde beperkte toegankelijkheid van uitspraken wel afzonderlijke overzichten beschikbaar van EUgerelateerde 60 en EVRM-gerelateerde 61 uitspraken van het Deense Hooggerechtshof. Samenvattingen zijn er zelfs in het Engels. 62 Het vertalen van (belangrijke) uitspraken komt in meer landen voor. Zo zijn alle uitspraken van het Sloveense constitutionele hof (Ustavno sodišče) in Engelse samenvatting beschikbaar. 63 Deze landen erkennen daarmee dat het voor de allengs prominentere rol die de nationale rechter speelt in de handhaving van het communautaire recht van toenemend belang is om kennis te kunnen nemen van buitenlandse uitspraken. 64 Om tegemoet te komen aan deze behoefte tot grensoverschrijdende toegang tot uitspraken die betrekking hebben op het EU-recht, zijn enkele Europese initiatieven ontwikkeld, zoals de JuriFast-databank van de Association of the Councils of State and Supreme Administratieve Jurisdictions of the European Union, 65 en het Common Portal of National Case Law 66 van het Network of the Presidents of the Supreme Judicial Courts of the European Union. Bij dergelijke projecten 67 is gebleken dat terugvindbaarheid en verwijzingsmogelijkheden belangrijke aspecten van toegankelijkheid ernstig worden belemmerd door een gebrek aan semantische interoperabiliteit. 68 Als eerste stap voor het slechten van deze barrière heeft de Raad van Ministers van de EU in december 2010 conclusies 69 aangenomen voor het gebruik van een European Case Law Identifier (ECLI) 70 en een gemeenschappelijke set van beschrijvende gegevens voor uitspraken. Verschillende landen waaronder Nederland zijn inmiddels voorbereidingen aan het treffen om aan deze conclusies uitvoering te geven. 6. Ten slotte Bij een internationale vergelijking openbaren zich grote verschillen in de publicatie van rechterlijke uitspraken, zowel met betrekking tot het volume, het juridisch kader, de gehanteerde selectiecriteria, de manier waarop publicatie en selectie zijn georganiseerd en het gemak waarmee de gebruiker de uitspraken kan raadplegen. Aanbeveling R (95)11 wordt impliciet of expliciet gevolgd ten aanzien van de hoogste gerechten; in de meeste Europese landen wordt van de hoogste colleges alles gepubliceerd, of er wordt een beperkte negatieve lijst gehanteerd. Er zijn echter aanzienlijke verschillen in de mate waarin deze aanbeveling ook wordt gevolgd voor de lagere gerechten. In de West-Europese landen waar voor de lagere gerechten selectiecriteria in regelgeving zijn vastgelegd, zijn deze over het algemeen ruim geformuleerd en heeft de rechter een grote discretionaire bevoegdheid om te bepalen of er sprake is van een zaaksoverstijgend juridisch belang. Opvallend is bovendien dat in veel landen zoals de Scandinavische landen, Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk (vrijwel) geen uitspraken van (lagere) feitelijke instanties worden gepubliceerd. Nederland doet het tussen deze buurlanden zeker niet slecht in 2010 namen rechtbanken en gerechtshoven 60 procent (= ) van de op Rechtspraak.nl gepubliceerde uitspraken voor hun rekening. Daarnaast is opmerkelijk dat landen met de ruimste publicatieregimes vooral in Oost-Europa zijn te vinden. Naast de Baltische staten vallen ook Hongarije en Roemenië op, al houdt in laatstgenoemd land de praktijk geen gelijke tred met de vastgestelde regelgeving. Beleidsmatig is de aandacht in de meeste landen thans vooral gericht op het verbeteren van de toegankelijkheid van het beschikbare materiaal. Ook bij een restrictief publicatiebeleid groeien de collecties jaar na jaar: hoe meer uitspraken, hoe lastiger het zoeken wordt. Steeds meer landen voorzien uitspraken daarom van ontsluitingsgegevens en inhoudsindicaties, verbeteren de zoekmogelijkheden en verkennen de kansen van het semantische web. Ook in Europees verband wordt steeds meer samenwerking gezocht, enerzijds door het bouwen van webportalen om grensoverschrijdende toegang tot nationale uitspraken te faciliteren, anderzijds door het ontwikkelen van gezamenlijke standaarden voor de uitwisseling en ontsluiting van juridische informatie. Naast de al genoemde ECLI wordt ook de CEN/Metalex-standaard voor wetgevingsdocumenten steeds breder aanvaard en wordt er gewerkt aan URN:LEX, een mondiale standaard voor de identificatie van rechtsbronnen. 71 Een opmerkelijke eensgezindheid ten slotte is er ook met betrekking tot de blijvende noodzaak om uitspraken te anonimiseren. In veel landen is dit bij wet voorgeschreven, en in de common lawlanden is een tendens waarneembaar om ook daar persoonsgegevens uit uitspraken te verwijderen resolutie Europees Parlement van 9 juli 2008 over de taak van de nationale rechter binnen het Europees gerechtelijk apparaat, 2007/2027(INI) Zie voor een uitgebreid overzicht van dergelijke initiatieven M. van Opijnen, Identifiers, metadata and document structures. Essential ingredients for inter-european case law search, European Legal Access Conference, Paris: december 2008, spip.php?article47 68 Zie over dit begrip o.m. de publicatie in noot (besluit) jo register.consilium.europa.eu/pdf/en/10/st16/st16871-re01.en10.pdf (document). De conclusies zullen binnenkort in de C-reeks van het Europees Publicatieblad worden gepubliceerd. 70 Zie ook M. van Opijnen, Finding case law on a European scale. Current practice and future work, in: E. Francesconi, G. Sartor, & D. Tiscornia (eds.), Legal knowledge and information systems. JURIX 2008: The twenty-first annual conference, Amsterdam: IOS Press Mr. M. van Opijnen is senior adviseur rechtsinformatica bij Spir-it, de IT-uitvoeringsorganisatie van de Rechtspraak. Hij doet promotieonderzoek naar computerondersteuning bij het ontsluiten van jurisprudentie en is betrokken bij diverse Europese initiatieven op het gebied van juridische informatica. 71

Rekenen met het recht

Rekenen met het recht Rekenen met het recht Hoe linked data jurisprudentie toegankelijker kan maken PiLOD 2.0, Den Haag 13 november 2013 Marc van Opijnen Kennis- en Exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties (KOOP /

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 41 (1996) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 29 A. TITEL Protocol, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de

Nadere informatie

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT PE-CONS 3659/1/01 REV 1

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT PE-CONS 3659/1/01 REV 1 EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT DE RAAD Brussel, 27 mei 2002 2001/0138 (COD) LEX 311 PE-CONS 3659/1/01 REV 1 TRANS 181 PECOS 199 CODEC 1126 VERORDENING (EG) Nr. /2002 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 66 (1991) Nr. 6 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2014 Nr. 39 A. TITEL Overeenkomst betreffende samenwerking en een douane-unie tussen de Europese Gemeenschap en haar lidstaten,

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678 VOORSTEL van: de Europese Commissie d.d.: 18 november 2003

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 maart 2005 (24.03) 6238/05 JUSTCIV 22

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 maart 2005 (24.03) 6238/05 JUSTCIV 22 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 maart 2005 (24.03) 6238/05 JUSTCIV 22 INFORMATIEVE NOTA van: het secretariaat-generaal van de Raad aan: het Coreper/de Raad nr.vorig doc.: 11093/04 JUSTCIV 101 Betreft:

Nadere informatie

OP EN IN HET WEB. Hoe de toegankelijkheid van juridische informatie kan worden verbeterd

OP EN IN HET WEB. Hoe de toegankelijkheid van juridische informatie kan worden verbeterd OP EN IN HET WEB Hoe de toegankelijkheid van juridische informatie kan worden verbeterd Marc van Opijnen Kennis- en Exploitatiecentrum Officiële Overheidspublicaties 14 mei 2014 KNVI-JI, Den Haag marc.opijnen@koop.overheid.nl

Nadere informatie

Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 5 LIJST VAN TABELLEN... 9 LIJST VAN PRAKTISCHE VOORBEELDEN... 11 I. INLEIDING... 13

Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 5 LIJST VAN TABELLEN... 9 LIJST VAN PRAKTISCHE VOORBEELDEN... 11 I. INLEIDING... 13 Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 5 LIJST VAN TABELLEN... 9 LIJST VAN PRAKTISCHE VOORBEELDEN... 11 I. INLEIDING... 13 II. HET OBJECTIEVE RECHT... 17 A. HET OBJECTIEVE EN SUBJECTIEVE RECHT... 17 1. Het objectieve

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's EUROPESE COMMISSIE Brussel, 11.6.2014 COM(2014) 226 final 2014/0128 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's NL NL TOELICHTING 1. ACHTERGROND

Nadere informatie

AEG deel 3 Naam:. Klas:.

AEG deel 3 Naam:. Klas:. AEG deel 3 Naam:. Klas:. 1-Video Grensverleggend Europa; Het moet van Brussel. a-in welke Europese stad staat Jan Jaap v.d. Wal? b-beschrijf in het kort waarom een betere Europese samenwerking nodig was.

Nadere informatie

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus 20301 2500 EH Den Haag. Advies wetsvoorstel toevoegen gegevens aan procesdossier minderjarige

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus 20301 2500 EH Den Haag. Advies wetsvoorstel toevoegen gegevens aan procesdossier minderjarige POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 INTERNET www.cbpweb.nl www.mijnprivacy.nl AAN De Minister van Veiligheid en Justitie

Nadere informatie

INHOUDSTAFEL. Inhoudstafel

INHOUDSTAFEL. Inhoudstafel Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 5 LIJST VAN TABELLEN... 9 LIJST VAN PRAKTISCHE VOORBEELDEN... 10 I. INLEIDING... 11 II. HET OBJECTIEVE RECHT...15 A. HET OBJECTIEVE EN SUBJECTIEVE RECHT... 15 1. Het objectieve

Nadere informatie

www.asylumlawdatabase.eu

www.asylumlawdatabase.eu Funded by the European Commission Achtergrond De European Database of Asylum Law (EDAL) is een online database met jurisprudentie uit 11 EUlidstaten, die vluchtelingen- en asielwetgeving uitlegt. De EDAL

Nadere informatie

BIJLAGE PROTOCOL. bij het. voorstel voor een besluit van de Raad

BIJLAGE PROTOCOL. bij het. voorstel voor een besluit van de Raad EUROPESE COMMISSIE Brussel, 26.2.2016 COM(2016) 91 final ANNEX 1 BIJLAGE PROTOCOL bij het voorstel voor een besluit van de Raad betreffende de sluiting, namens de Europese Unie en haar lidstaten, van het

Nadere informatie

Europese feestdagen 2017

Europese feestdagen 2017 Januari - Februari - Maart Bestemming Januari Februari Maart Nederland (NL) 01-01 Bestemming Januari Februari Maart België (BE) 01-01 Bosnie en Herzegovina (BA) 01-03 Bulgarije (BG) 01-01 03-03 Denemarken

Nadere informatie

In Nederland veroordeeld, in eigen land de straf of maatregel ondergaan Informatie voor buitenlandse gedetineerden in Nederland over de mogelijkheid

In Nederland veroordeeld, in eigen land de straf of maatregel ondergaan Informatie voor buitenlandse gedetineerden in Nederland over de mogelijkheid In Nederland veroordeeld, in eigen land de straf of maatregel ondergaan Informatie voor buitenlandse gedetineerden in Nederland over de mogelijkheid om de in Nederland opgelegde sanctie (verder) in eigen

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 oktober 2010 (03.11) (OR. en) 7512/10 ADD 1 PV/CONS 15 ENV 169

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 oktober 2010 (03.11) (OR. en) 7512/10 ADD 1 PV/CONS 15 ENV 169 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 26 oktober 2010 (03.11) (OR. en) 7512/10 ADD 1 PV/CONS 15 ENV 169 ONTWERP-NOTULEN - ADDENDUM Betreft: 3002e zitting van de Raad van de Europese Unie (MILIEU), gehouden

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2015 Nr. 70

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2015 Nr. 70 13 (2013) Nr. 2 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2015 Nr. 70 A. TITEL Euro-mediterrane luchtvaartovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de regering

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 6 oktober 2015 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 6 oktober 2015 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 6 oktober 2015 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2011/0444 (E) 12103/15 JUSTCIV 202 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: BESLUIT VAN DE RAAD waarbij

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 23 (2011) Nr. 2 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 238 A. TITEL Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld;

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 18/03/2014

Datum van inontvangstneming : 18/03/2014 Datum van inontvangstneming : 18/03/2014 Vertaling C-650/13-1 Zaak C-650/13 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 9 december 2013 Verwijzende rechter: Tribunal d instance de Bordeaux

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Informatie voor grensarbeiders

Inhoudsopgave. Informatie voor grensarbeiders Inhoudsopgave WERKEN IN TWEE LANDEN 2 Wonen in Nederland en werken buiten Nederland Waar verzekerd bij werken in twee landen Voorkom dubbele premiebetaling Werkgevers- en werknemersverklaring DE PROCEDURE

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 02/02/2016

Datum van inontvangstneming : 02/02/2016 Datum van inontvangstneming : 02/02/2016 Vertaling C-690/15-1 Zaak C-690/15 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 21 december 2015 Verwijzende rechter: Cour administrative d appel

Nadere informatie

Samenstelling van het Europees Parlement met het oog op de verkiezingen van 2014

Samenstelling van het Europees Parlement met het oog op de verkiezingen van 2014 P7_TA(2013)0082 Samenstelling van het Europees Parlement met het oog op de verkiezingen van 2014 Resolutie van het Europees Parlement van 13 maart 2013 over de samenstelling van het Europees Parlement

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1474 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Datum 11 mei 2017 Betreft Kamervragen van het lid Wiersma (VVD) overover kinderbijslag in het buitenland

Datum 11 mei 2017 Betreft Kamervragen van het lid Wiersma (VVD) overover kinderbijslag in het buitenland > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU VIVES BRIEFING 2016/06 Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU Klaas Staal Karlstad Universitet 1 GEVOLGEN VAN BREXIT VOOR DE BESLUITVORMING IN DE EU Klaas Staal INLEIDING Op 23 juni 2016 stemmen

Nadere informatie

Verwijzen naar digitale bronnen

Verwijzen naar digitale bronnen Verwijzen naar digitale bronnen Aanvulling op de Leidraad voor juridische auteurs 2013 I. Bennigsen mr. dr. L.D. van Kleef-Ruigrok 2 februari 2015 1 1 Inleiding In de Leidraad voor juridische auteurs 2013

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting Aanleiding voor het onderzoek Het nationale bestuursrecht is van oudsher verbonden met het territorialiteitsbeginsel. Volgens dat beginsel is een autoriteit alleen bevoegd op het grondgebied

Nadere informatie

Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop

Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop 1. BRP bron voor demografische statistieken 2. Demografische statistieken volgens Europese verordening

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.6.2011 COM(2011) 352 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S Tweede

Nadere informatie

Verwijzen naar digitale bronnen

Verwijzen naar digitale bronnen Verwijzen naar digitale bronnen Aanvulling op de Leidraad voor juridische auteurs 2013 I. Bennigsen mr. dr. L.D. van Kleef-Ruigrok 27 januari 2014 1 1 Inleiding In de Leidraad voor juridische auteurs 2013

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 27 mei 2008 (OR. en) 9196/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0048 (AVC) JUSTCIV 94 CH 28 ISL 15 N 18

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 27 mei 2008 (OR. en) 9196/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0048 (AVC) JUSTCIV 94 CH 28 ISL 15 N 18 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 27 mei 2008 (OR. en) 9196/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0048 (AVC) JUSTCIV 94 CH 28 ISL 15 N 18 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: ONTWERP-BESLUIT

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 28 (1980) Nr. 7 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2011 Nr. 95 A. TITEL Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst; (met Protocol en Gemeenschappelijke

Nadere informatie

DE EUROPESE GEMEENSCHAP, HET KONINKRIJK BELGIË, HET KONINKRIJK DENEMARKEN, DE BONDSREPUBLIEK DUITSLAND, DE HELLEENSE REPUBLIEK, HET KONINKRIJK SPANJE,

DE EUROPESE GEMEENSCHAP, HET KONINKRIJK BELGIË, HET KONINKRIJK DENEMARKEN, DE BONDSREPUBLIEK DUITSLAND, DE HELLEENSE REPUBLIEK, HET KONINKRIJK SPANJE, OVEREENKOMST BETREFFENDE DE DEELNAME VAN DE TSJECHISCHE REPUBLIEK, DE REPUBLIEK ESTLAND, DE REPUBLIEK CYPRUS, DE REPUBLIEK HONGARIJE, DE REPUBLIEK LETLAND, DE REPUBLIEK LITOUWEN, DE REPUBLIEK MALTA, DE

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie Vaak gestelde vragen over het Hof van Justitie van de Europese Unie WAAROM EEN HOF VAN JUSTITIE VAN DE EUROPESE UNIE (HVJ-EU)? Om Europa op te bouwen hebben een aantal staten (thans 28) onderling verdragen

Nadere informatie

Fiche 2: Richtlijn inzake het recht op tolk- en vertaaldiensten in strafprocedures

Fiche 2: Richtlijn inzake het recht op tolk- en vertaaldiensten in strafprocedures Fiche 2: Richtlijn inzake het recht op tolk- en vertaaldiensten in strafprocedures 1. Algemene gegevens Voorstel: Initiatief voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het recht

Nadere informatie

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus EH DEN HAAG

De Minister van Veiligheid en Justitie. Postbus EH DEN HAAG POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 INTERNET www.cbpweb.nl AAN De Minister van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500

Nadere informatie

Nationale Vertalingen van Euroklassen bij brand. (EG-beschikking 2000/147/EG) Deze tabel is herschreven 2003-12-06, herziening nr.

Nationale Vertalingen van Euroklassen bij brand. (EG-beschikking 2000/147/EG) Deze tabel is herschreven 2003-12-06, herziening nr. Nationale Vertalingen van Euroklassen bij brand (EG-beschikking 2000/147/EG) Deze tabel is herschreven 2003-12-06, herziening nr. 6, 10 mei 2004 Deel 1: de EU-lidstaten Stuur correcties en aanvullingen

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESCHIKKING VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESCHIKKING VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 16.5.2007 COM(2007) 256 definitief 2007/0090 (CNS) Voorstel voor een BESCHIKKING VAN DE RAAD overeenkomstig artikel 122, lid 2, van het Verdrag betreffende

Nadere informatie

Samenvatting. Verkenning Prioriteiten e Justitie

Samenvatting. Verkenning Prioriteiten e Justitie Verkenning Prioriteiten e Justitie De Raad Justitie en Binnenlandse zaken van de EU heeft in november 2008 het eerste Meerjarenactieplan 2009 2013 voor Europese e justitie opgesteld. Op 6 december 2013

Nadere informatie

Onderzoek gunstige prijsligging.

Onderzoek gunstige prijsligging. Onderzoek gunstige prijsligging. BMW 3 Serie Model 320D. 22 Eu-Lidstaten. Jordy Reijers Marketing/Onderzoek P van. Prijs 1 Inhoud Opgave Onderzoek informatie over Eu landen Welke landen hanteren de euro?

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29

GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 10972/03/NL/def. WP 76 Advies 2/2003 over de toepassing van de gegevensbeschermingsbeginselen op de Whois directories Goedgekeurd op 13 juni 2003 De Groep is opgericht

Nadere informatie

ECLI:NL:HR:2010:BO2558

ECLI:NL:HR:2010:BO2558 ECLI:NL:HR:2010:BO2558 Instantie Hoge Raad Datum uitspraak 02-11-2010 Datum publicatie 03-11-2010 Zaaknummer 09/00354 Formele relaties Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Conclusie: ECLI:NL:PHR:2010:BO2558

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 34 (2007) Nr. 6 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2012 Nr. 146 A. TITEL Verdrag van Lissabon tot wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie en het Verdrag tot oprichting

Nadere informatie

Hof van Justitie verklaart de richtlijn betreffende gegevensbewaring ongeldig

Hof van Justitie verklaart de richtlijn betreffende gegevensbewaring ongeldig Hof van Justitie van de Europese Unie PERSCOMMUNIQUÉ nr. 54/14 Luxemburg, 8 april 2014 Pers en Voorlichting Arrest in gevoegde de zaken C-293/12 en C-594/12 Digital Rights Ireland en Seitlinger e.a. Hof

Nadere informatie

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel 1 ECC-Net: Travel app Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland Een gezamenlijk project van het Netwerk van Europese Consumentencentra Naam van de APP ECC-Net:

Nadere informatie

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt Freek Bucx Inhoud Tabel B4.1... 3 Tabel B4.2... 4 Tabel B4.3... 5 Tabel B4.4... 6 Tabel B4.5... 7 Tabel B4.6... 8 Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2001 622 Wet van 13 december 2001 tot uitvoering van de verordening (EG) Nr. 1348/2000 van de Raad van de Europese Unie van 29 mei 2000 inzake de

Nadere informatie

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving

Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving ϕ1 Ministerie van Justitie Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving Directie Juridische en Operationele Aangelegenheden Postadres: Postbus 20301, 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie

ECLI:NL:RVS:2015:3233

ECLI:NL:RVS:2015:3233 ECLI:NL:RVS:2015:3233 Instantie Raad van State Datum uitspraak 21-10-2015 Datum publicatie 21-10-2015 Zaaknummer Formele relaties Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie 201500429/1/A2 Eerste

Nadere informatie

Instructie: Quiz EU - Test je kennis!

Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest

Nadere informatie

Auteur. Onderwerp. Datum

Auteur. Onderwerp. Datum Auteur Stefan Nerinckx Onderwerp Het toepasselijk recht op verbintenissen voortvloeiend uit (internationale) arbeidsovereenkomsten: een nieuwe Europese verordening in de maak? Datum april 2005 Copyright

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? 2 De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere

Nadere informatie

Common Reporting Standard; landenlijst deelnemende rechtsgebieden. Directoraat-Generaal der Belastingdienst, Fiscaliteit

Common Reporting Standard; landenlijst deelnemende rechtsgebieden. Directoraat-Generaal der Belastingdienst, Fiscaliteit Common Reporting Standard; landenlijst deelnemende rechtsgebieden Directoraat-Generaal der Belastingdienst, Fiscaliteit Besluit van 31 december 2015, nr. DGBel 2015/5911M, De Staatssecretaris van Financiën

Nadere informatie

Door: Commissie Wetsvoorstellen van het Register Belastingadviseurs

Door: Commissie Wetsvoorstellen van het Register Belastingadviseurs Commentaar op het wetsvoorstel Openbaarheid belastingrechtspraak Door: Commissie Wetsvoorstellen van het Register Belastingadviseurs Op 14 maart 2011 heeft het ministerie van Financiën het wetsvoorstel

Nadere informatie

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE Brussel, 31 maart 2005 (OR. en) AA 23/2/05 REV 2 TOETREDINGSVERDRAG: SLOTAKTE ONTWERP VAN WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE

Nadere informatie

geraadpleegd door de Raad overeenkomstig artikel 39, lid 1 van het EU-Verdrag (C5-0757/2000),

geraadpleegd door de Raad overeenkomstig artikel 39, lid 1 van het EU-Verdrag (C5-0757/2000), P5_TA(2002)0430 Europees netwerk voor justitiële opleiding * Wetgevingsresolutie van het Europees Parlement over het initiatief van de Franse Republiek met het oog op de aanneming van het besluit van de

Nadere informatie

Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M.

Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M.

Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Op en in het web: Hoe de toegankelijkheid van rechterlijke uitspraken kan worden verbeterd van Opijnen, M. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 896 Regeling van het beroepsgoederenvervoer en het eigen vervoer met vrachtauto s (Wet wegvervoer goederen) Nr. 8 NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen

Nadere informatie

Toegang tot overheidsinformatie: de gevolgen van Europese ontwikkelingen voor Nederland

Toegang tot overheidsinformatie: de gevolgen van Europese ontwikkelingen voor Nederland Toegang tot overheidsinformatie: de gevolgen van Europese ontwikkelingen voor Nederland KvAG/NCG/Ravi studiedag Europese GI-projecten waaronder INSPIRE Bastiaan van Loenen B.vanloenen@geo.tudelft.nl 23

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 28/02/2013

Datum van inontvangstneming : 28/02/2013 Datum van inontvangstneming : 28/02/2013 Vertaling C-45/13-1 Datum van indiening: Zaak C-45/13 Verzoek om een prejudiciële beslissing 28 januari 2013 Verwijzende rechter: Oberste Gerichtshof (Oostenrijk)

Nadere informatie

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT DE RAAD Brussel, 27 april 2009 (OR. en) 2008/0122 (COD) PE-CONS 3735/08 JUSTCIV 269 JURINFO 90 CODEC 1904 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: BESCHIKKING

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 37

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 37 41 (1997) Nr. 4 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2009 Nr. 37 A. TITEL Aanvullend Protocol bij het Europees Verdrag inzake de overbrenging van gevonniste personen; Straatsburg,

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING LIDSTATEN Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan, België, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk,

Nadere informatie

14072/14 roe/lep/hh DG C 1

14072/14 roe/lep/hh DG C 1 Raad van de Europese Unie Brussel, 13 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0292 (E) 14072/14 ACP 154 FIN 727 PTOM 45 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0298 (E) 14563/14 ACP 166 FIN 764 PTOM 51 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal privaatrecht: naar een wetboek van internationaal privaatrecht?

Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal privaatrecht: naar een wetboek van internationaal privaatrecht? DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING C: RECHTEN VAN DE BURGER EN CONSTITUTIONELE ZAKEN JURIDISCHE ZAKEN Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2008 Nr. 166

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2008 Nr. 166 40 (1972) Nr. 9 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2008 Nr. 166 A. TITEL Overeenkomst houdende oprichting van een Europees Universitair Instituut; Florence, 19 april 1972 B. TEKST

Nadere informatie

Rapport met betrekking tot informatieverzoeken van de overheid

Rapport met betrekking tot informatieverzoeken van de overheid Rapport met betrekking tot informatieverzoeken van de overheid juli - december Bij Apple nemen we onze inzet voor de privacy van onze klanten zeer serieus. We werken dan ook ontzettend hard om de veiligste

Nadere informatie

10-11-2014. Beeld: Sunside, Flickr, CC-BY 2.0. Het recht met rust gelaten te worden

10-11-2014. Beeld: Sunside, Flickr, CC-BY 2.0. Het recht met rust gelaten te worden Beeld: Sunside, Flickr, CC-BY 2.0 Het recht met rust gelaten te worden 1 Verwerking van persoonsgegevens PERSOONSGEGEVENS Persoonsgegeven: elk gegeven betreffende een geidentificeerde of identificeerbare

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 22/08/2013

Datum van inontvangstneming : 22/08/2013 Datum van inontvangstneming : 22/08/2013 Vertaling C-408/13-1 Zaak C-408/13 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 18 juli 2013 Verwijzende rechter: Amtsgericht Karlsruhe (Duitsland)

Nadere informatie

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir I 'J~ ~ ~ :-.~? Vlaamse Regering DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir Omzendbrief betreffende de toepassing van de Vlaamse zorgverzekering voor Belgisch sociaal verzekerden met:

Nadere informatie

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005 Eens in de drie jaar wordt in de Europese Unie onderzoek verricht naar de publieksopvattingen over biotechnologie. Eind 05 zijn in totaal 25.000 respondenten in de 25 lidstaten van de EU ondervraagd. Hier

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Faculteit der Rechtsgeleerdheid First results of a study into social policies for divorced families in the United States Mandatory parenting plans, mediation and parental divorce education Het ouderschapsplan

Nadere informatie

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope.

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope. MinervaEC MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008 http://www.minervaeurope.org/ Hans van der Linden 11 december 2007 Coördinerend netwerk

Nadere informatie

Europees Arrestatiebevel

Europees Arrestatiebevel Europees Arrestatiebevel Managementgegevens over de periode: Het jaar 009 Inhoudsopgave Gevraagde wettelijke gegevens op basis van artikel 70 van de Overleveringswet pagina. Het aantal ontvangen EAB's

Nadere informatie

VERDRAG INZAKE DE TOETREDING VAN DE TSJECHISCHE REPUBLIEK, DE REPUBLIEK ESTLAND, DE REPUBLIEK CYPRUS, DE REPUBLIEK LETLAND, DE REPUBLIEK LITOUWEN, DE

VERDRAG INZAKE DE TOETREDING VAN DE TSJECHISCHE REPUBLIEK, DE REPUBLIEK ESTLAND, DE REPUBLIEK CYPRUS, DE REPUBLIEK LETLAND, DE REPUBLIEK LITOUWEN, DE VERDRAG INZAKE DE TOETREDING VAN DE TSJECHISCHE REPUBLIEK, DE REPUBLIEK ESTLAND, DE REPUBLIEK CYPRUS, DE REPUBLIEK LETLAND, DE REPUBLIEK LITOUWEN, DE REPUBLIEK HONGARIJE, DE REPUBLIEK MALTA, DE REPUBLIEK

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Echtsch. Ontsl.+ loonv pm. Bouwv. buurman. Nederland België Denemarken

Echtsch. Ontsl.+ loonv pm. Bouwv. buurman. Nederland België Denemarken Dit rapport is het resultaat van een vergelijkende studie naar griffierechtenstelsels in lidstaten van de Europese Unie. Het onderzoek is uitgevoerd door een hoogleraar en een onderzoeker van de Faculteit

Nadere informatie

De Minister van Veiligheid en Justitie, handelend in overeenstemming met de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie;

De Minister van Veiligheid en Justitie, handelend in overeenstemming met de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie; Regeling van de Minister van Veiligheid en Justitie van 2011, nr., houdende vaststelling van een technisch protocol met betrekking tot de wijze van aflevering van geïntercepteerde telecommunicatie (Regeling

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Advies wetsvoorstel gebruik camerabeelden en meldplicht datalekken.

De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Advies wetsvoorstel gebruik camerabeelden en meldplicht datalekken. POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 INTERNET www.cbpweb.nl www.mijnprivacy.nl AAN De Staatssecretaris van Veiligheid

Nadere informatie

Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa

Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Werkgelegenheid & Europees Sociaal Fonds Werkgelegenheid sociale zaken Europese Commissie 1 Eures: uw wegwijzer bij personeelswerving in Europa Bent u op zoek

Nadere informatie

Europees Arrestatiebevel

Europees Arrestatiebevel Europees Arrestatiebevel Managementgegevens over de periode: Het jaar 2008 Inhoudsopgave Gevraagde wettelijke gegevens op basis van artikel 70 van de Overleveringswet. Het aantal ontvangen EAB's 5 pagina

Nadere informatie

***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING

***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING Europees Parlement 2014-2019 Commissie juridische zaken 2013/0119(COD) 17.3.2016 ***II ONTWERPAANBEVELING VOOR DE TWEEDE LEZING betreffende het standpunt van de Raad in eerste lezing met het oog op de

Nadere informatie

11562/08 CS/lg DG H 1 A

11562/08 CS/lg DG H 1 A RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 22 juli 2008 (OR. en) 11562/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0074 (C S) VISA 239 COMIX 554 WETGEVI GSBESLUITE E A DERE I STRUME TE Betreft: VERORDENING VAN DE RAAD

Nadere informatie

Europese octrooiaanvragen

Europese octrooiaanvragen Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67 99 patent@vereenigde.com trademark@vereenigde.com legal@vereenigde.com

Nadere informatie

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys INHOUD 1. Algemene kennis over de EU 2. Wat ging eraan vooraf 3. Structuur 4. Totstandkoming wetten De Europese Unie: 500 miljoen mensen 27 landen EU-landen Kandidaat-EU-landen

Nadere informatie

ECLI:NL:RBMNE:2017:386

ECLI:NL:RBMNE:2017:386 ECLI:NL:RBMNE:2017:386 Instantie Rechtbank Midden-Nederland Datum uitspraak 02-02-2017 Datum publicatie 16-02-2017 Zaaknummer C16/420604/FO RK 16-141 Rechtsgebieden Personen- en familierecht Bijzondere

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 467 Oprichting van het College voor de rechten van de mens (Wet College voor de rechten van de mens) Nr. 9 AMENDEMENT VAN HET LID HEIJNEN Ontvangen

Nadere informatie

Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13

Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13 5.11.2004 Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13 VERORDENING (EG) Nr. 1925/2004 VAN DE COMMISSIE van 29 oktober 2004 tot vaststelling van nadere uitvoeringsvoorschriften voor enkele bepalingen van

Nadere informatie

Themamiddag formeel belastingrecht Belastingdienst & NVAB. Agenda. EHRM 15 maart

Themamiddag formeel belastingrecht Belastingdienst & NVAB. Agenda. EHRM 15 maart Themamiddag formeel belastingrecht Belastingdienst & NVAB Het horen van getuigen (EHRM 15 maart 2016, nr. 39966/09, Gillissen) Ruud Lemmen, Belastingdienst GO Maastricht Marlijn Mokveld, Wladimiroff Advocaten

Nadere informatie