De MGA-methode Een handleiding voor toepassing van de MGA-methode bij maatschappelijke vraagstukken. Handleiding Mutual Gains Approach

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De MGA-methode Een handleiding voor toepassing van de MGA-methode bij maatschappelijke vraagstukken. Handleiding Mutual Gains Approach"

Transcriptie

1 De MGA-methode Een handleiding voor toepassing van de MGA-methode bij maatschappelijke vraagstukken >>

2 Inhoud Mutual Gains Approach toegepast 2 Inleiding 2 Handleiding MGA 2 Waar pas je de MGA op toe? 2 Wat is de MGA-methode? 2 Stap 1: Voorbereiding: opstellen startnotitie 5 Stap 2: Voorbereiding: uitnodiging tot dialoog 6 Stap 3: Eerste dialoogfase: waarde creëren 7 Stap 4: Tweede dialoogfase: waarde verdelen 9 Stap 5: Uitvoeren: samen aan de slag 10 Hulpmiddelen voor het toepassen van de MGA 11 Hulpmiddelen bij procesinrichting 11 Hulpmiddelen bij procesbegeleiding 11 Interessante bronnen 12 Voorbeelden 13 Startnotitie 13 Uitnodiging tot dialoog, 1e feitenonderzoek 15 Belangenmatrix 17 Stappenplan en invulschema MGA voor procesbegeleiders 18 Format voor visiedocument 21 CBI mutual gains benadering van onderhandelen 22 5 principes en 8 managementstrategien voor succesvol onderhandelen 23 1

3 Mutual Gains Approach toegepast Bij veel maatschappelijke vraagstukken speelt de provincie een bescheiden maar belangrijke rol. En wordt door de buitenwacht nogal eens gevraagd om als regisseur de partijen bij elkaar te brengen en het voortouw te nemen om oplossingen te komen. In deze rol heeft de Provincie een duidelijke meerwaarde. Om aan deze rol tegemoet te komen is in de Integrale Strategie Milieu (ISM) het volgende uitgangspunt vastgesteld: De Provincie Noord Brabant ziet de Mutual Gains Approach, of kortweg MGA, als één van de werkwijzen om complexe maatschappelijke vraagstukken integraal op te lossen en uit te voeren. Handleiding MGA Iedereen is het erover eens dat je alleen gezamenlijk oplossingen kunt realiseren. Maar hoe bereik je die. Daar gaat deze handleiding over. Het is een document dat je stapsgewijs door de verschillende fases van het proces loodst. Het is geen blauwdruk maar bied je een raamwerk voor de procesbegeleiding. Het blijft mensenwerk en dus is het resultaat altijd afhankelijk van de mate van samenwerking en vertouwen onder de betrokken partijen. In de bijlage staan voorbeelden die je naar eigen inzicht kunt gebruiken. Deze voorbeelden zijn ook electronisch te verkrijgen bij de auteurs. Vragen gerelateerd aan deze MGA-methode kun je ook aan hen stellen. Waarom MGA De Mutual Gains Approach is een onderhandelingsmethodiek op basis van consensus ontwikkeld door Harvard University/MIT (USA) en er zijn (inter)nationaal al een groot aantal successen mee geboekt. In Nederland wordt deze werkwijze vooral gebruikt in de gebiedsontwikkeling of gebiedsgerichte processen, zoals de uitwerking van de nieuwe Wro, waterbergings vraagstuk en de Natura 2000 gebieden. De MGA gaat uit van de achterliggende belangen die in een vraagstuk spelen, het is geen onderhandeling van standpunten. Hierdoor vergroot je de kans om een succesvolle uitwerking en uitvoering van het desbetreffende vraagstuk te realiseren. Waar pas je MGA op toe? Op maatschappelijke vraagstukken die spelen in Noord-Brabant. Kenmerkend is dat het meestal om complexe problemen gaat met meerdere belanghebbenden die verschillende opvattingen en belangen hebben. Wèl willen alle partijen tot een oplossing komen omdat iedereen de urgentie van het vraagstuk (h)erkent. Complexe vraagstukken kom je gegarandeerd in je dagelijkse werk tegen. Voorbeelden van complexe maatschappelijke vraagstukken zijn: het samenbrengen van woningbouwontwikkeling en natuurontwikkeling; beheer en ontwikkeling van industrieterreinen en grondwaterbeschermingsgebieden; de problematiek van hinderveroorzakende en hindergevoelige bedrijven; de realisatie van Maintenance Valley in Woensdrecht; de inzet om energiebesparing bij kantoororganisaties te realiseren. de klimaatverandering en de regionale mogelijkheden om daar iets aan te doen. Wat is de MGA-methode? De Mutual Gains Approach (MGA) is een gestructureerde werkwijze die zoekt naar de gemeenschappelijke meerwaarde voor alle belanghebbenden. Er zijn vier belangrijke componenten bij het aanpakken van een vraagstuk: 1. integraal (de 3 p s van people, planet en profit); 2. interactief; 3. een breed draagvlak (ook financieel); 4. gebieds- of ketengericht. Deze vier aspecten komen bij de MGA-methode structureel aan bod. 2 De werkwijze kun je in principe bij elke discussie of elk conflict toepassen. Vooral voor de ontwikkeling van creatieve nieuwe, door alle belanghebbenden geaccepteerde oplossingen is het een geschikte methode. MGA kun je uitstekend gebruiken bij interactieve besluitvormingsprocessen. Bij de toepassing van de MGA-methode onderscheid je grofweg 4 stappen: 1. Voorbereiding Je krijgt inzicht in de belangen van de eigen organisatie en in de belangen van de andere betrokken partijen. Ook verzamel je feiten die met het vraagstuk te maken hebben. 2. Waarde creëren Zonder je te committeren aan de uitkomsten, worden alle mogelijke oplossingsrichtingen voor het vraagstuk geschetst. In deze fase van brainstorming is alles geoorloofd. 3. Waarde verdelen Uit alle mogelijke oplossingsrichtingen maak je een keuze voor de oplossingsrichting die de meeste waarde heeft voor álle belanghebbenden. Vaak resulteert dat in een pakket met verschillende opties die verwoord zijn in een gezamenlijk gedragen uitvoeringsprogramma. 4. Uitvoeren Bij deze stap volgt de besluitvorming over het gezamenlijke uitvoeringsprogramma. Ook maak je afspraken over de organisatie en het beheer, waarna de uitvoering van start gaat. (Bron: Consensus Building Institute) De MGA-methode gaat uit van belangen in plaats van standpunten. Dus niet ik wil een natuurterrein maar wel ik vind natuurwaarden belangrijk. Om succes te behalen is het essentieel dat alle betrokken partijen overleggen zodat alle belangen goed vertegenwoordigd zijn. Pas na deze voorbereiding begint de zoektocht naar oplossingen, begeleid door een onafhankelijk procesbegeleider. In deze fase 2, waarde creëren, is het de kunst oplossingen te bedenken waarbij de individuele belanghebbenden zoveel mogelijk winnen én waarmee tegelijkertijd de gemeenschappelijke visie gediend is. Er is pas sprake van overeenstemming als 1) elke belanghebbenden vindt dat er meerwaarde voor de eigen organisatie is gecreeerd, 2) dat deze meerwaarde eerlijk is verdeeld en als 3) alle achterbannen de overeenkomst onderschrijven. Pas dan kan worden gestart met de uitvoering. Een MGA-traject vergt tijd van de Provincie én de betrokken partijen, maar tegelijkertijd kan MGA (vastgelopen) trajecten versneld oplossen! 3

4 MGA-stappen van startnotitie tot uitvoering 1 Voorbereiding: opstellen startnotitie > > > > > 1. Voorbereiding: opstellen startnotitie (intern) Kenmerk: intern document op basis van bureau onderzoek Resultaat: startnotitie 2. Voorbereiding: uitnodiging tot dialoog Kenmerk: alle belanghebbenden gesproken Resultaat: uitnodiging voor de dialoog (een eerste feitenonderzoek als uitnodiging) 3. Eerste dialoogfase: waarde creëren Kenmerk: brainstormen, dialoogsessie(s) Resultaat: genereren van pakketten van opties optiepakketten met wederzijds voordeel 4. Tweede dialoogfase: waarde verdelen Kenmerk: onderhandeling, dialoogsessie(s) Resultaat: gezamenlijk gedragen uitvoeringsprogramma 5. Uitvoeren: samen aan de slag Kenmerk: uitvoering en beheer Resultaat: gezamenlijk opgesteld uitvoeringsprogramma 4 Doel Je stelt een startnotitie op met daarin de provinciale rol, belangen, verantwoordelijkheid en beinvloedingsmogelijkheden. Formuleer een duidelijke interne opdracht waarin je deze zaken regelt en afspraken vastlegt. Deze startnotitie is voor jezelf en niet voor de andere deelnemers, het zijn zeg maar de vertrouwelijke instructies voor de komende fases. Methode Deze startnotitie geeft minstens aan: de aanleiding van de notitie; het einddoel (eventueel ook tussendoelen); een beschrijving van de provinciale belangen in het vraagstuk; een analyse van de belanghebbenden: wie spelen een belangrijke rol bij dit vraagstuk? Overigens kunnen in het vervolgtraject, tijdens het interviewen van de vastgestelde belanghebbenden, nog nieuwe belanghebbenden worden aangedragen; een beschrijving van het te doorlopen proces, inclusief het besluit over een onafhankelijk procesbegeleider; de wijze en momenten van betrokkenheid van (leden) van Gedeputeerde en Provinciale Staten, bijvoorbeeld deelname aan een stuurgroep/ klankbordgroep of als belanghebbende; de personele en financiële randvoorwaarden, zoals een procesbegeleider, mogelijke ondersteuning of andere inhoudelijk betrokkenheid van medewerkers. Resultaat Startnotitie Voor meer informatie: voorbeeld startnotitie (pagina 13) 5

5 2 Voorbereiding: uitnodiging tot dialoog 3 Eerste dialoogfase: waarde creëren Doel Alle belanghebbenden van dezelfde informatie voorzien als gezamenlijk vertrekpunt van de dialoogfases. Voor een goede start van de dialoogfases is het belangrijk dat iedereen hetzelfde beeld heeft over het vraagstuk; Wat is het doel, tijdspad, product. Wie zijn de belanghebbenden en hoe staan zij in algemene termen in het proces. Deze uitnodiging tot dialoog bevat dus informatie over inhoud, proces en procedures. Ook de belangrijkste feiten rond het vraagstuk voeg je hieraan toe. Methode Je kiest ervoor om zelf als procesbegeleider het traject te doorlopen of om een onafhankelijk procesbegeleider in te schakelen. Dat laatste heeft als voordeel dat jij je kunt concentreren op de provinciale belangen (goed voor het resultaat) en het proces door een onafhankelijk persoon wordt geleidt (goed voor het vertrouwen in de groep). De procesbegeleider houdt de interviews en maakt de uitnodiging tot dialoog. Bij zeer complexe vraagstukken zou je zelfs kunnen kiezen voor een team van procesbegeleiding. Zo is rond Maintenance Valley een begeleidingsteam samengesteld van externe en interne mensen. Richtinggevende vragen voor het interview: Wie zijn de belanghebbenden bij dit vraagstuk? Welke individuele belangen hebben de diverse partijen? Wat is de probleemdefinitie? Wat is een mogelijk resultaat van het totale proces, al dan niet gesplitst in deelresultaten? Hoeveel tijd, bijeenkomsten en dergelijke, gaat het proces kosten? Op basis van de stakeholderanalyse selecteer je de belangrijkste partijen voor een interview. Na een aantal interviews ontstaat er een duidelijk beeld van de problematiek, de emoties en gevoeligheden, mogelijke oplossingen en het wisselgeld van de diverse betrokken partijen. De procesbegeleider krijgt veel vertrouwelijke informatie van de belanghebbenden, waar je zorgvuldig mee moet omgaan. Ook vanuit je eigen organisatie moet er een belangenomschrijving komen. Daarin kunnen meer integrale belangen staan, maar in de praktijk blijken vooral sectorale belangen te spelen. Met al deze informatie stelt de procesbegeleider in algemene termen een samenvatting op. Daarvoor gebruikt hij de informatie uit de startnotitie en de interviews (zie het kader over joint factfinding) en leidt daaruit een uitnodiging tot dialoog af. Resultaat Uitnodiging voor de dialoog, die bestaat uit de daadwerkelijke uitnodiging en een feitendocument. Neem de tijd voor een goede voorbereiding: het is de basis van een succesvol resultaat! Voor meer informatie: voorbeeld Uitnodiging tot dialoog, eerste feitenonderzoek (pagina 15) Joint factfinding In elke discussie is het verschil in informatie of verschil van interpretatie belangrijk. De ene partij zegt bijvoorbeeld: Het is 20, terwijl de andere partij een onderzoek presenteert waarin toch duidelijk en betrouwbaar wordt aangegeven dat het 17 is. Wie heeft er nu gelijk? Gezamenlijk feitenonderzoek (joint factfi nding) is cruciaal om dat vast te stellen. Alle betrokken partijen kunnen elkaars informatie en uitgangspunten beoordelen om meer validiteit aan de feiten te geven. De partijen kunnen ook beslissen een gezamenlijk feitenonderzoek te doen, waarmee de resultaten van het onderzoek voor alle partijen valide is. Joint factfi nding is overigens bij alle stappen van de MGA-methode belangrijk. 6 Doel Een pakket van mogelijke oplossingen opstellen, bijvoorbeeld in een soort visiedocument, dat voor iedereen in beginsel bespreekbaar is. De (financiële) haalbaarheid van de oplossingsrichtingen is pas in het volgende stadium relevant. Ook zijn er in deze fase nog geen onderhandelingen. Het gaat juist om het genereren van oplossingsrichtingen waarbij de koek wordt vergroot. Met andere woorden: opties met wederzijdse voordelen voor alle belanghebbenden. Door een vrije manier van denken, kunnen opties die in eerste instantie buiten het vraagstuk liggen juist in beeld komen en een oplossing bieden. Voorbeeld Een tweeling staat bij hun moeder te bekvechten over de laatste sinaasappel. Na wat verzuchtingen pakt moeder een mes en geeft beiden de helft. Zo, opgelost en wegwezen. Jammerend druipen beide kinderen af. Omdat de een buiten met z n vriendjes de schil wilde gebruiken om lachebekjes te maken en de ander gewoon lekker verse jus wil drinken is niemand tevreden met de oplossing van de moeder. Doorvragen van de moeder had voor die ene sinaasappel dus duidelijk meerwaarde kunnen opleveren en had de koek vergroot. De waarom-vraag is dan ook de belangrijkste vraag in de MGA-benadering. Methode De partijen zitten voor het eerst met elkaar aan tafel. Ze geven elk afzonderlijk aan welke belangen er voor hen spelen bij het vraagstuk. De belangenmatrix (zie: voorbeeld belangenmatrix, pagina 17) is een goed hulpmiddel om alle belangen te structureren. Ook geeft de matrix inzicht in mogelijke kansen om verschillende belangen van partijen gelijktijdig te realiseren. Door niet op standpunten maar juist op gezamenlijke belangen te concentreren komen een gedeelde visie en mogelijke oplossingsrichtingen in beeld. Om zo veel mogelijk ruimte voor vrije gedachten en oplossingen te creeren worden hier een aantal spelregels aangereikt De betrokken belanghebbenden zijn bereid om: creatief mee te denken bij het vinden van kansrijke strategieën (over de aanpak, projecten en afspraken) om bij te dragen aan de gezamenlijke doelen; de achterban daar waar nodig en mogelijk op de hoogte te stellen van de thema s en ook anderen betrekken bij het vinden van creatieve oplossingen of praktijkvoorbeelden; aan te geven welke strategieën kansrijk zijn om de voorgestelde oplossingen te verankeren bij de eigen achterban (in de praktische activiteiten, de beleidsformulering en de bestuurlijke aansturing). 7

6 3 4 Tweede dialoogfase: waarde verdelen De betrokken belanghebbenden zullen niet: de ambitie van andere belanghebbenden zonder meer onderschrijven. Het is immers aan elke belanghebbende zelf of hij wil bijdragen, rekening wil houden met, zich wil inzetten voor de eigen ambities en de gezamenlijke doelen. De procesbegeleider is bereid om: de inbreng van deelnemers serieus nemen en een plaats geven tijdens de dialoog; naar vermogen deelnemers ondersteunen bij hun voorbereiding en terugkoppeling naar de eigen achterban; zorgen voor een veilige setting waarin iedereen kan zeggen wat hij/zij denkt zonder daar op een ander moment op te worden aangesproken. Het ligt aan de complexiteit van het vraagstuk hoe vaak de belanghebbenden bijeenkomen om deze eerste dialoogfase af te ronden en door te gaan naar de volgende dialoogfase. Resultaat Genereren van pakketten van oplossingsrichtingen met wederzijds voordeel voor alle betrokkenen. Benutten van expertise: In deze creatieve fase van het proces is het verstandig om mensen met veel expertise over (een onderdeel van) het onderwerp binnen het proces te halen. Zij kunnen als onafhankelijke personen een grote stimulans zijn in het bedenken van nieuwe ideeën en in het verhogen van de kwaliteit van de oplossingen. Zo heeft in het ISM Koplopervraagstuk Biodiversiteit de inbreng van Dr. H. van Bohemen van de TU Delft de deelnemers op het spoor gebracht van kansrijke combinaties van woningbouw, functioneel natuurgebruik en natuurontwikkeling, door zijn kennis van Ecological Engineering te delen met de partijen. Nieuwe inzichten brengen deelnemers tot nieuwe ideeën en oplossingsrichtingen met wederzijds voordeel. 8 Doel Het bestuderen, beoordelen en verdelen van de waarde van een pakket van oplossingsrichtingen onder alle belanghebbenden. Methode Elke oplossing uit het vastgestelde pakket met oplossingsrichtingen moet op haalbaarheid beoordeeld worden. Verschillende opties zullen voor verschillende partijen in meer of mindere mate hun belang dienen. De onderhandelingen zijn nu begonnen. De procesbegeleider probeert met alle betrokkenen tot een pakket van maatregelen en activiteiten te komen dat voor iedereen meerwaarde heeft. Pas als alle partijen zich in de uitkomst kunnen vinden, heeft de groep een overeenkomst bereikt. Het is bij deze fase belangrijk dat: er vertrouwen is in elkaar en in het proces, want dat helpt bij het samenstellen en het verdelen van het meest waardevolle pakket; er objectieve criteria benoemd zijn voor de verdeling van het pakket (de koek); neutrale partijen ingeschakeld zijn om de koek te verdelen; er ontwerpovereenkomsten opgesteld worden die bij wijze van spreken zichzelf uitvoeren. Zo moeten zodanig opgesteld zijn dat alle belanghebbenden zich eraan willen houden. In deze fase maak je ook afspraken over financiën, beheer, enzovoorts. Deze fase rond je af met een gezamenlijk gedragen uitvoeringsprogramma. Alle partijen leggen vervolgens dit programma bij hun achterban ter besluitvorming neer (conform het mandaat van de groep). Bergse Haven: Eerst creativiteit dan besluitvorming AM en AMVEST hebben voor de ontwikkelingsvisie Bergse Haven mensen uit allerlei disciplines bij elkaar gezet om een pakket te genereren dat meerwaarde heeft voor alle partners. De besluitvorming over de uitvoering van een door alle partijen gedragen pakket komt in het traject daarna. De dominante ontwerpgedachte luidde: Handhaaf de dijk, breng het water de stad in en houd de Binnenschelde open. De gedachte van een lagune was geboren. Juist dit concept bleek onderscheidend, omdat het een aantal vliegen in één klap sloeg: door de keuze voor een open verbinding en één waterpeil werden dure investeringen als sluizen overbodig. Het plan Bergse Haven kan besluitvorming over de verzilting van de Binnenschelde versnellen. Door verzilting wordt de bloei van algen voorkomen, waarmee de waterkwaliteit voor recreatief gebruik aanzienlijk verbetert. Het zilte water zorgt ook voor herontwikkeling van verdwenen fl ora en fauna. Met grond uit de vergraving kan een wal worden opgeworpen tussen Bergse Haven en het industriegebied Noordland, waardoor de milieucontouren anders komen te liggen. Een vrije vertaling van Praktijkvoorbeeld Bergse Haven uit Nederland Boven Water, Habiforum/Nirov/VROM. Resultaat Gezamenlijk gedragen uitvoeringsprogramma met daarin de keuze voor een pakket en een oplossingsrichting die in de volgende fase uitgewerkt wordt tot een collectief gedragen uitvoeringsprogramma. 9

7 5 Uitvoeren: samen aan de slag Hulpmiddelen voor het toepassen van de MGA-methode Doel Vaststellen van een uitvoeringsprogramma. Methode Na het besluit over de resultaten en het vervolg volgt de uitvoering. Datgene wat ter besluitvorming voorligt, is een resultaat van alle betrokken belanghebbenden en het proces om te komen tot creatieve oplossingen en onderhandeling. Het eindresultaat kan dus enigszins afwijken van de in stap 1 afgesproken kaders, al moeten uiteraard wel de provinciale belangen gediend blijven. Om die reden ligt het uitvoeringsprogramma ook ter besluitvorming voor. Het door Gedeputeerde Staten genomen besluit zal, waar nodig, leiden tot aanpassing van het provinciaal instrumentarium (juridisch, financieel of anderszins). Als alle partijen zover zijn, begint de uitvoering en is het traject van startnotitie tot uitvoering doorlopen. Het is bij deze fase belangrijk dat: er controleregelingen afgesproken worden; het gemakkelijk gemaakt wordt om verplichtingen na te komen; iedereen eraan blijft werken om relaties te verbeteren; er afspraken zijn over welke (neutrale) personen meningsverschillen op gaan lossen. Resultaat Een uitvoeringsprogramma waarin de afspraken vastliggen over het vervolgtraject. Deze afspraken hebben betrekking op de inhoud, het proces en de procedures. Vertrouwen: Komt te voet en gaat te paard Wij waren banger voor de overheid dan voor het water kopt de beschrijving van de Overdiepse Polder. De bewoners hebben zelf het initiatief genomen om met voorstellen te komen hoe om te gaan met de gebiedsopgave om plaats te bieden voor waterberging. Hiermee geldt dit project als voorloper én inspiratiebron binnen Ruimte voor de Rivier. De voorzitter van de vereniging belangengroep Overdiepse Polder verwoordt de afgelopen periode als volgt; De meeste mensen in de polder waren banger voor de overheid dan voor het water. Toen bleek dat de gedeputeerde, de burgemeester en zelfs de staatssecretaris echt wilden luisteren naar ons verhaal, sloeg het wantrouwen om in een gevoel serieus te worden genomen. Natuurlijk bepalen wij niet wat hier gebeurt, maar zonder onze medewerking gebeurt er niets. Wie het project door alle aandacht van de media ziet als een sprookje heeft het mis. Het heeft van de bewoners heel veel gevraagd, want samen werken met overheden is zwaar. Zij denken in jaren en in papieren, terwijl voor de continuiteit van onze bedrijven elke dag telt en papier voor ons niet meer is dan een noodzakelijk kwaad.. Wat verder opvalt in dit proces is dat veel stappen in het proces zijn afgesloten met een formeel document. Geen of weinig vrijblijvendheid dus. Een vrije vertaling van Praktijkvoorbeeld Overdiepse Polder uit Nederland Boven Water, Habiforum/Nirov/VROM. Wees bewust van een gebrek aan vertrouwen richting de overheid bij belanghebbenden. Of het terecht is of niet terecht is eigenlijk niet eens zo relevant. Zij hebben dat gevoel en daar moet jij mee omgaan. Gevoelens zijn immers ook feiten. Suggestie zou zijn om deze mensen de mogelijkheid te geven zijn of haar frustratie te uiten. Dan is het bekend en uitgesproken en kun je gezamenlijk verder. 10 Hieronder vind je hulpmiddelen die helpen bij de inrichting en begeleiding van een MGA-gestuurd proces. Gebruik wat je nodig denkt te hebben. Hulpmiddelen bij procesinrichting Keuze voor onafhankelijk procesbegeleider De rol van de Provincie is vaak dubbel: naast inhoudelijke belangen dichten anderen ons ook vaak de rol van facilitator (ondersteuner) toe. Dat kan tot vervelende situaties leiden, de facilitator of procesbegeleider moet onpartijdig zijn en vervult vooral de rol van voorzitter in een projectgroep, Maar als belanghebbende wil je vooral je eigen belangen dienen en duidelijk maken. In de praktijk blijkt dat de Provincie in zo n situatie zich eerder beperkt tot de rol van facilitator en de rol van van belanghebbende minder aandacht krijgt. Het gevolg is dat we onszelf soms vergeten en daar later weer op terug moeten komen. Overkomen als een betrouwbare overheid heeft hier ten dele mee te maken. Tegelijkertijd facilitator en belanghebbende zijn, gaat best samen. Maar dan moet je het proces zo inrichten dat beide rollen voldoende aan bod komen. Bij complexe vraagstukken is het daarom aan te bevelen om deze rollen te scheiden en een onafhankelijk persoon in te zetten voor de procesbegeleiding. Dat zal bij de overige belanghebbenden meer vertrouwen wekken. Zij zijn ervan verzekerd dat er goed naar hen geluisterd zal worden en dat alle betrokken partijen gelijkwaardig zijn aan elkaar. Samengevat: Er is een beter resultaat als de functie van procesbegeleider/facilitator en belanghebbende gescheiden zijn. Belangenmatrix Belanghebbenden zullen in een discussie vaak standpunten naar voren brengen in de trant van: ik vind, dat kan niet en we zijn tegen. Tijdens het zoeken naar gezamenlijke oplossingen kun je niets met zulke opmerkingen. Het gaat juist om de achterliggende belangen van deze uitspraken. Door te vragen waarom iemand iets vindt, iets niet kan of ergens tegen is, worden de achterliggende belangen duidelijk. Tegenstrijdige standpunten kunnen heel goed gezamenlijke belangen vertegenwoordigen! En met gezamenlijke belangen kun je oplossingen bedenken en uitvoeren. De belangenmatrix is hierbij een zeer waardevol instrument. In de matrix schrijf je voor elke deelnemende partij het belang bij elke relevante issue op. Dit geeft in één oogopslag een duidelijk beeld welke partijen nu daadwerkelijk een belang hebben en welke niet. Zo wordt het duidelijk wie de relevante partijen zijn. Met een ingevuld voorbeeld wordt het gebruik van de belangenmatrix aangegeven. Hulpmiddelen bij procesbegeleiding MGA- trainingen Medewerkers van de Provincie kunnen de interne training belangenmanagement volgen. In drie dagen oefen je de toepassing van de MGA- methode, gekoppeld aan een intervisietraject met eigen cases. Meer informatie krijg je van Martijn Koobs (toestel 8449). Het is aan te bevelen om bij de start van een MGA-traject met alle deelnemers een MGA-training te volgen vóórdat je met de eigenlijke materie aan de slag gaat. Bij complexe maatschappelijke vraagstukken heeft dit zijn waarde al bewezen doordat medewerkers op een nieuwe manier naar de materie gaan kijken. In een dergelijke training leer je standpunten te vertalen in belangen en dit geeft nieuwe inzichten en oplossingen. Na een fictieve casus kun je de feitelijke casus met de opgedane kennis aanpakken. In zeer beperkte mate (drie plaatsen per jaar) kunnen medewerkers een zeer intensieve, achtdaagse MGAtraining volgen van het International Programme on the Management of Sustainability (IPMS). Meer informatie vind je op of krijg je van Martijn Koobs (toestel 8449). 11 Voor meer informatie: belangenmatrix (pagina 17)

8 Voorbeeld startnotitie Procesbegeleiding en advies vragen Je kunt altijd terecht bij de auteurs met vragen en voor advies over procesinrichting, begeleiding en de MGAwerkwijze. Begeleiding van processen is, in beperkte mate, mogelijk door gebruik te maken van de middelen die tot 2010 hiervoor beschikbaar zijn. Meer informatie krijg je van Gisela de Leeuw (toestel 8443). Website Op deze website heeft MGA een eigen plek. Surf naar: Hier vind je de resultaten van de diverse vraagstukken die met de MGA-methode zijn uitgevoerd. Ervaringen en telefoonnummers Er is intern al veel ervaring met het werken volgens de MGA-methode. In alle directies zitten collega s die deelgenomen hebben aan de interne training belangenmanagement, die de IPMS-training gevolgd hebben of die via gebiedsontwikkeling ervaring hebben met deze materie. Bij Dedy Hoevenaars (toestel 2050) kun je opvragen wie de trainingen hebben gevolgd. Interessante bronnen: - L. Susskind & J. Cruikshank; Breaking Robert s Rules- the new way to run your meeting, build consensus and get results, Oxford University Press, R. Fisher, W. Ury & B. Patton; Excellent onderhandelen - een praktische gids voor het best mogelijke resultaat in iedere onderhandeling, Business Bibliotheek, F. Evers, T. Beckers & P. Winsemius; Rood voor groen - van fi losofi e naar resultaat, Tilburg University, F. Evers, M. Hajer, M. Koobs, R. Kramps & B. Stafhorst; West-Brabant koestert kansen en contrasten- Procesbegeleiding naar een regionale agenda, De Provincie Noord-Brabant, F.van Empel; Allemaal winnen, De Provincie Noord-Brabant, P. van Rooy, A. van Luin & E.Dil; Nederland boven water praktijkboek gebiedsontwikkeling, Habiforum/NIROV/ VROM, websites: 12 Dit is een handleiding voor het opstellen van een startnotitie. Elk vraagstuk heeft specifieke kwesties die al dan niet onderdeel uitmaken van de startnotitie. Inhoud - Waarom deze (MGA-)aanpak? - Aanleiding Waarom speelt dit vraagstuk op dit moment? - Probleembeschrijving/achtergrond Beschrijving van het vraagstuk,meestal komt daarbij ook een beleidstekort aan de orde. - Wat gebeurt als we niets doen? - Belanghebbendenanalyse Welke partijen zijn belanghebbenden en/of kunnen bijdragen aan de oplossing van het vraagstuk? Het gaat nadrukkelijk niet alleen om de bekende clubs (ZLTO, BMF, enzovoorts), maar ook om bijvoorbeeld kennisinstituten, en financierders. Rol van de Provincie Wat is de rol de Provincie Noord-Brabant in relatie tot het vraagstuk? Wat is het belang, de rol en positie (macht, gezag, invloed,benadering) van de Provincie? Wat is de verwachting van de gerichte dialoog? Inspiratie Verschillende oplossingsrichtingen Besluit over de oplossingsrichtingen Welke vragen worden voorgelegd tijdens de gerichte dialoog? Wat is de verwachting over de uitkomst van de gerichte dialoog? Dit hoeft niet per se een oplossing te zijn, het kunnen bijvoorbeeld ook procesafspraken, onderzoeksopdrachten en oplossingsrichtingen zijn. Feitenonderzoek Wat moet voorafgaand aan de dialoog uitgezocht worden om de daadwerkelijke dialoog efficiënt te laten verlopen? Denk daarbij aan onder andere een onderzoek naar EU-richtlijnen en richtlijnen over milieu en economie). Het gaat hierbij om een inventarisatie van de informatiebehoefte. Informatie die voorhanden is, kan al meegenomen worden. Nieuwe informatie hoeft niet eerst binnengehaald te worden voordat je verder kunt met de volgende stap. (Mogelijk heeft een van de belanghebbende partijen deze informatie al wel voorhanden.) Doel, resultaat en proces tot en met dossier aan GS. Op welke vragen moet uiteindelijk een antwoord komen? Proces Opsteller van startdocument Wie is de initiatiefnemer? Planning Welke stappen moeten voorafgaand aan dialoog gezet worden (feitenonderzoek (ook vigerend beleid), politiek go-no go, startdocument/positionpaper)? Wanneer moet de dialoog plaatsvinden? 13

9 Voorbeeld uit ISM koplopervraagstuk Juiste bedrijf op de juiste plaats : Uitnodiging tot dialoog, eerste feitenonderzoek. Opzet van een gerichte dialoog Wanneer? Waar? Hoe lang? Wie zit voor? Wie doet de voorbereiding (interviews met belanghebbenden, procesontwerp)? Wie zitten er rond de tafel? Budget? Procedure Status Met elkaar vaststellen wat de status van het eindproduct is. Is het oriënterend of besluitvormend? Moet het unaniem gedragen zijn of is er ook een vervolg mogelijk als een of twee partijen afhaken? Vervolgstap 1 Wat is de positie van de belanghebbenden in het vervolg van het besluitvormingstraject? Vervolgstap 2 Wat is de positie van de belanghebbenden na de gerichte dialoog? Onderdelen waarvoor GS toestemming moeten geven Al dan niet MGA-traject? Budget? 14 Centraal in dit vraagstuk staat het vinden en/of behouden van ruimte voor (potentieel) hinderveroorzakende bedrijven, zoals afvalverwerking- en recyclingbedrijven, metaalverwerkingsbedrijven en grondreinigingsbedrijven. Bedrijven die hinder ondervinden van de hinderveroorzakende ondernemingen zijn bijvoorbeeld VGM-bedrijven, de farmaceutische industrie, bedrijven die werken met gevoelige apparatuur, laboratoria, bedrijven die schone machines of gevoelige apparatuur vervaardigen en bedrijven die veel waarde hechten aan imago en uitstraling. Het PIT heeft onderzocht dat onderlinge hinder van bedrijven op een bedrijventerrein meer is dan een incident. Bij de voorbeelden in het PIT praktijkonderzoek Juiste bedrijf op de juiste plek is minstens 30% van de Brabantse gemeenten betrokken. Doel van de bijeenkomst In een open en brede dialoog inventariseren we de belangen van alle aanwezigen. Alle deelnemers krijgen het verzoek om boven de waan van de dag uit te stijgen en verder te kijken dan de eigen organisatie. Tijdens de dialoogsessies dagen we de aanwezigen uit om vrijuit te denken en te spreken. De expliciete afspraak is dat de deelnemers achteraf niet vastgepind worden op datgene wat ze tijdens de bijeenkomsten hebben gezegd. Tenzij alle deelnemers anders besluiten, nemen we tijdens de twee bijeenkomsten geen besluiten. Het beoogde resultaat van de twee bijeenkomsten is dat er een gedeelde visie met een aantal mogelijke oplossingen ligt. Na dit proces is het aan een ieder om over de resultaten besluiten te nemen. Omgevingsproblematiek De problematiek van hinderveroorzakende en hindergevoelige bedrijven is vooral zichtbaar als een (potentieel) hinderveroorzakend bedrijf wil uitbreiden, wil verhuizen of zich in een nieuwe gemeente aanmeldt voor een vestigingsplaats. Op dat moment blijkt dat het moeilijk is om de benodigde ruimte te vinden. Dergelijke hinderveroorzakende bedrijven zijn wel maatschappelijk noodzakelijk en dus moet er ergens ruimte gevonden worden. De regio die tijdens de bijeenkomsten centraal staat, bestaat uit de gemeenten Son en Breugel, Best en (Noord) Eindhoven. Belanghebbenden Voor gemeenten geldt dat hinderveroorzakende bedrijven werkgelegenheid bieden aan laag- en ongeschoolde arbeidskrachten en een maatschappelijke functie vervullen. Daarnaast zijn gemeenten verantwoordelijk voor bouwvergunningen en stelt de brandweer eisen aan de werkwijze en inrichting van hinderveroorzakende bedrijven. Deze bedrijven bevinden zich vaak in een markt met kleine marges, waardoor ze zich moeten specialiseren/ onderscheiden om hun producten winstgevend te maken. Deze bedrijven worden ondanks hun verschillende producten, processen en bedrijfsfilosofieën met elkaar vergeleken, waardoor het imago van het individuele bedrijf moeilijk zichtbaar is voor de omgeving. De Provincie is in veel gevallen het bevoegd gezag inzake de wet milieubeheer. Vergunningverlening en handhaving is een taak van de Provincie. Naast deze wettelijke taken is er ook een coördinerende en faciliterende rol voor de Provincie. 15

10 Voorbeeld belangenmatrix De branche- en adviserende organisaties brengen de netwerken en overstijgende kennis in de discussie in en vertalen de resultaten naar de achterban en andere regio s/schaalniveaus. Werkwijze en belangenmatrix Complexe vraagstukken moeten vanuit een integrale aanpak worden bezien. Op het vraagstuk passen we een werkwijze toe die uitgaat van de belangen van alle partijen om zo naar oplossingen te zoeken die voor elke belanghebbende meerwaarde heeft. Deze werkwijze heeft (inter)nationaal al aangetoond succesvol te zijn, zoals bij de Tweede Maasvlakte en de Noordwaard. Een belangrijk onderdeel van de werkwijze is de belangenmatrix. Ter voorbereiding is het aan te raden uw eigen belangen op een rij te zetten, maar zeker ook om een inschatting te maken van de belangen van alle andere belanghebbenden. Programma Op 25 oktober bespreken we de belangen van de diverse partijen en bekijken we welke aanvullende informatie nog nodig is om oplossingen te genereren. Na het diner, rond uur, bespreken we de invulling van de bijeenkomst op 9 november. Op 9 november formuleren we mogelijke oplossingen/ oplossingsspakketten. De resultaten is onderwerp van een discussie met de bestuurders. 16 Tabel: Stakeholder - belangen - issue matrix Belanghebbenden Stakeholder A Stakeholder B Stakeholder C Stakeholder D Stakeholder E Etc. Werkgroep Bestuurlijk verantw. Belangen (Overall) Voor onze organisatie is het belangrijk dat... Issues Issue 1 Issue 2 Issue 3 Issue 4 Etc. 17

11 Voorbeeld stappenplan en invulschema MGA voor procesbegeleiders Stap 1: probleem a. Wat is het probleem? b. Voor wie is het een probleem? c. Wat zijn de feiten? d. Wat speelt er nog meer? Stap 2: belanghebbenden a. Welke belanghebbenden zijn betrokken bij dit probleem? (ook verborgen of afwezige belanghebbenden) b. Welke externe invloeden of bijzondere omstandigheden spelen mee? Samenvatting van het probleem: Feiten: Belanghebbenden: Verborgen spelers: 18 Stap 3: belangen van diverse partijen a. Wat zijn de belangen van de diverse partijen? b. Waar worden ze beter van? (Wat is de meerwaarde voor belanghebbenden?) Stap 4: patronen a. Wat speelt er werkelijk? b. Welke patronen zijn zichtbaar? c. Waar versterken belangen elkaar? d. Waar conflicteren belangen? 19 Bijzondere omstandigheden: Hoe ziet (de logica van) het besluitvormingsproces er uit?

12 Voorbeeld format voor visiedocument Stap 5: oplossingen a. Wat zijn oplossingsrichtingen? b. Welke mogelijkheden zijn er waarbij maximaal tegemoet wordt gekomen aan alle belangen? Stap 6: de aanpak a. Welke acties worden er geformuleerd? b. Wie gaat welke actie uitvoeren? c. Waaraan kun je straks zien of de acties zijn uitgevoerd? d. Hoe rapporteer je over vorderingen? e. Wie spreekt wie waarover aan? 20 Voorbeeld Casus Rood door Groen, format visiedocument. Opmerking: het begeleidende team heeft dit format als voorwerk gedaan. Na de creatieve sessie is er een uitgewerkt vertrouwelijk visiedocument opgesteld waar alle partijen zich in kunnen vinden. Hoe te gebruiken? Als de gehele groep belanghebbenden in staat is om zo n visiedocument in te vullen en overeen te komen, is er een gefundeerde basis om verder te gaan. Alle belangen zijn dan gerespecteerd en vastgelegd in dit document. In de volgende fases van het proces kun je steeds verwijzen naar dit gezamenlijke visiedocument als onderhandelingen over het verdelen van waardes stroef lopen. Het is een belangrijk document, dus laat het door alle deelnemers akkorderen. 21 Beschrijving locatie ligging, oppervlakte, huidige bestemming en situatie; lopende initiatieven (belangenmatrix); korte omschrijving beleid. SWOT-analyse locatie Matrix opstellen van de sterke en zwakke punten van de locatie en kansen en beschrijven van bedreigingen voor de ontwikkeling. Doelgroepen gemeente woningbouwcorporaties natuurorganisaties provincie landbouw andere in het gebied aanwezige partijen Omschrijving wensbeeld Wijk: soort wijk, sfeer, uitstraling, mogelijke materialen/ kleuren. Openbare gebieden: groengebieden (bijv. parkachtig of ruige uitstraling, type inrichting (natuurdoeltype); waterpartijen (bijv. sloten of meertje/plas, randen); straten; recreatieve paden. Woningen: soort woning, sfeer, uitstraling, mogelijke materialen/ kleuren. mogelijke ruimtelijke indeling: (schetsen van de brainstorm). Onderhoud en beheer: Wat zijn mogelijke varianten voor het toekomstig onderhoud en beheer?

13 Mutual Gains Approach to negotiation Vijf principes en acht managementstrategieën voor succesvol onderhandelen Dit schema is een snelle weergave van de onderdelen van de stappen in het MGA proces zoals deze door het Consensus Building Institute is ontwikkeld. In de handleiding zijn de meeste onderdelen besproken. CBI mutual gains benadering van onderhandelen Clarify your mandate and define your team Estimate your Best Alternative to Negotiated Agreement (BATNA) and theirs Improve your BATNA (if possible) Know your interests Prepare Create Value Distribute Value Follow through Think about their interests Prepare to suggest mutually beneficial options by Consensus Building Institute Explore interests on both sides Suspend critism Invent without commiting Generate options and pakkages that make the pie larger Use neutrals to improve communication Behave in ways that build trust Discuss standards for criteria for dividing the pie Use neutrals to suggest possible distributions Design nearly self-enforcing agreements Agree on monitoring arrangements Make it easy to live up to commitments Align organizational incentives and controls Keep working to improve relationships Agree to use neutrals to resolve disagreements 22 De manier waarop je de onderhandelingen in gaat is van invloed op het resultaat. Hier staan een aantal principes en strategieen die de kans op een succesvolle onderhandeling of een positief resultaat vergroten. Vijf principes 1. Neem initiatief Wacht niet af tot je in defensieve rol terechtkomt. Kijk op verschillende manieren naar het probleem en naar mogelijke oplossingen. Laat je stappen zo min mogelijk voorschrijven door anderen. 2. Wees resultaatgericht Ontwikkel reële alternatieven in een vroeg stadium. Richt je op oplossingen, niet op analyses. Koppel je acties aan het bereiken van resultaten. 3. Streef naar consensus Ontwikkel een aanpak om vertrouwen op te bouwen. Luister zorgvuldig en tracht de verschillende belangen te begrijpen. Ontwikkel opties om aan deze belangen tegemoet te komen. 4. Handel verantwoord Gedraag je zoals je wilt dat anderen zich gedragen. Werk vanuit je mandaat. Wees expliciet over de motieven van je acties. 5. Blijf geloofwaardig Raadpleeg altijd je achterban voordat je een besluit neemt. Maak realistische commitments. Vermijdt geheimzinnigheid. Acht managementstrategieën 1. Formuleer een duidelijk doel van de organisatie. 2. Identificeer tegenstrijdige standpunten en belangen. 3. Zorg voor een effectieve en open dialoog. 4. Ontwikkel samen mogelijke alternatieven die wederzijds voordeel opleveren. 5. Ontwikkel samen de criteria voor de evaluatie van succes. 6. Gebruik neutrale partijen als facilitator. 7. Werk aan publieke beeldvorming door gebruik van de media. 8. Organiseer monitoring en vervolgoverleg. Bron: Schrijver Consensus Training en Coaching 23

14

15 Provincie Noord-Brabant Postbus Brabantlaan MC s-hertogenbosch Auteurs: Gisela de Leeuw (073) Martijn Koobs (073) Met medewerking van: Rudy van Stratum, Hans de Graaff, Franc van den Berg, Antoinette Wilmot, Martin Bakker en Rob de Groot

Strategisch OmgevingsManagement

Strategisch OmgevingsManagement Strategisch OmgevingsManagement Voor het oplossen van problemen én het gelijktijdig bouwen van een duurzame dialoog Click to edit Master title Flanders Port Area Havens style en omwonenden, samenwerken

Nadere informatie

Procesmanagement. 10 tips. Onafhankelijk. Degelijk. Duidelijk.

Procesmanagement. 10 tips. Onafhankelijk. Degelijk. Duidelijk. Procesmanagement 10 tips Inhoud 1. Is het een proces? 2. Sense of urgency 3. De beste regisseur? 4. Stakeholders 5. Verken de geschiedenis 6. Investeer in relatie 7. Open openbaar 8. BATNA 9. De joker

Nadere informatie

Toolbox voor Strategisch OmgevingsManagement

Toolbox voor Strategisch OmgevingsManagement Toolbox voor Strategisch OmgevingsManagement Over SOM en SOM SET Ingewikkelde opgaven verdienen een oplossing die een meerwaarde heeft voor alle betrokken stakeholders. Om dit te realiseren heeft WesselinkVanZijst

Nadere informatie

Vooraf. SOM voor de toekomst De Top 5 motieven van onze klanten. De toekomst moet je verdienen!

Vooraf. SOM voor de toekomst De Top 5 motieven van onze klanten. De toekomst moet je verdienen! Vooraf Strategisch OmgevingsManagement Voor het voorkomen, oplossen van problemen én het tegelijk versterken van het vertrouwen! Marc Wesselink Deze Hand-Out maakt onderdeel uit van een training. De uitleg

Nadere informatie

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling Vooraf Strategisch OmgevingsManagement Voor het oplossen van problemen én het bouwen van een duurzame dialoog Innoveren door middel van samenwerking Almere, 5 juni 2014 Congres Duurzame strategische keuzes

Nadere informatie

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl gemeente Langedijk Urhahn Urban Design Tav. de heer S. Feenstra Laagte Kadijk 153 1O18ZD AMSTERDAM Datum 17 maart 2015 B P/PEZ/SA Afdeling/team Uw brief/nummer Inlichtingen bi1 Onderwerp Bijiage(r) De

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

Een gids over onderhandelen

Een gids over onderhandelen Een gids over onderhandelen Een gids over ONDERHANDELEN Onderhandelen doen we voortdurend en niet alleen in zakelijke situaties. Vaak worden onderhandelingen beschouwd als een compromis om een probleem

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Bestuurlijke begeleidingsgroep Visie Amstelland Aantal bijlagen:

Nadere informatie

Projectvoorstel voor de ontwikkeling van een leertraject en een werkboek over een samenwerkings- en participatiegerichte projectaanpak.

Projectvoorstel voor de ontwikkeling van een leertraject en een werkboek over een samenwerkings- en participatiegerichte projectaanpak. Projectvoorstel voor de ontwikkeling van een leertraject en een werkboek over een samenwerkings- en participatiegerichte projectaanpak. Van: Aart Karssen (procesmanager N48) en Marianne Keijzer (mediator)

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

= = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 28 mei 2013 Agendanr. 7.

= = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 28 mei 2013 Agendanr. 7. *ZE946A470E0* = = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 28 mei 2013 Agendanr. 7. Aan de Raad No.ZA.13-22432/DV.13-190, afdeling Ruimte. Sellingen, 16 mei 2013 Onderwerp: Beleidsvisie Wonen en Leven Inleiding

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Intern MVO-management Verbetering van motivatie, performance en integriteit Inhoudsopgave Inleiding...3 1 Regels, codes en integrale verantwoordelijkheid...4

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer Onderhandelen op basis van win win Drs. Anna T. de Boer Stijlen van conflicthantering D o e l g e r i c h t Wedijveren Doordrukken Vermijden Compromis Samenwerken Aanpassen Aandacht voor de relatie (belang

Nadere informatie

Een werkdrukplan opzetten. Keuze voor een grote of kleine aanpak: een werkdrukplan opzetten. Aftrap

Een werkdrukplan opzetten. Keuze voor een grote of kleine aanpak: een werkdrukplan opzetten. Aftrap Keuze voor een grote of kleine aanpak: een werkdrukplan opzetten Afhankelijk van uw keuzes voor de aanpak van werkdruk kunt u één of meer stappen van het stappenplan doorlopen. Het werkdrukplan is gebaseerd

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Hoe ondernemend is jouw OR?

Hoe ondernemend is jouw OR? Hoe ondernemend is jouw OR? WORKSHOP OR IMPULSE 2015 WWW.OOSTERHOORNMZ.NL 1 Wensen bestuurder en OR Bestuurders krijgen graag input van de OR OR wil graag vroeg bij bepaalde onderwerpen worden betrokken

Nadere informatie

Dag voor de Managers. de essenties

Dag voor de Managers. de essenties Dag voor de Managers de essenties Expeditie Ruimte en de Dag voor de Managers Circa 180 expeditieleden zijn vanaf 2014 op ontdekkingsreis gegaan en daaronder zijn veel ambtenaren en bestuurders uit de

Nadere informatie

8 Politieke processen: omgaan met macht

8 Politieke processen: omgaan met macht 8 Politieke processen: omgaan met macht Politieke processen: omgaan met macht 3 Inleiding 3 De organisatie: formeel en feitelijk 3 De academische organisatie 5 Tactische hulpmiddelen 5 Voorbereiding 6

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Leidinggevend D December 2009 LEIDINGGEVEND D 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Taken uitvoeren Leidinggevend D

Nadere informatie

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf

Plan van Aanpak Format. Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Plan van Aanpak Format Pilot functiecreatie gemeente/provincie SW bedrijf Inhoudsopgave 1 Naar een inclusieve arbeidsorganisatie met functiecreatie. 1 2 Plan van aanpak pilot functiecreatie... 2 3 Projectstructuur

Nadere informatie

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn De toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn bevat vier praktische instrumenten om samen met cliënten te werken aan verbetering of vernieuwing van diensten

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Het stappenplan. Inleiding

Het stappenplan. Inleiding Het stappenplan Inleiding Op de pagina instrumenten op Overstag.nu vind je instrumenten, informatie en inspiratie om binnen je eigen organisatie met het thema duurzame inzetbaarheid aan de slag te gaan.

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

Kaders voor burgerparticipatie

Kaders voor burgerparticipatie voor burgerparticipatie 1 Inhoud Pagina Hoofdstuk 3 1. Inleiding 1.1 Doel van deze notitie 1.2 Opbouw van deze notitie 4 2. Algemeen 2.1 Twee niveaus: uitvoering en meedenken over beleid 2.2 Tweerichtingsverkeer

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over:

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over: Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl Lees hieronder verder over: Het werk van ondernemingsraden. Het werk van de trainer/adviseur. De ideale trainer/adviseur.

Nadere informatie

Vooraf. SOM en Omgevingsvisie. Workshop Strategische OmgevingsManagement. Lessen van de Wombat. Waarom SOM?

Vooraf. SOM en Omgevingsvisie. Workshop Strategische OmgevingsManagement. Lessen van de Wombat. Waarom SOM? Masterclass Strategisch OmgevingsManagement Voor het voorkomen en oplossen van conflicten en het gelijktijd versterken van het vertrouwen! Nu al Eenvoudig Beter Pilots Omgevingsvisie Tweede Masterclass

Nadere informatie

Toolkit ehealth. Hoofdstuk 3: ehealth strategie

Toolkit ehealth. Hoofdstuk 3: ehealth strategie Toolkit ehealth Hoofdstuk 3: ehealth strategie 1 Inhoud 3.1 Inventarisatie... 3 3.2 Koppeling met visie en kerntaken organisatie... 6 3.3 Resources... 7 3.4 Raadpleging achterban... 9 3.5 Aan de slag...

Nadere informatie

College van Burgemeester en wethouders en werkgroep Oosteind Datum juni 2008

College van Burgemeester en wethouders en werkgroep Oosteind Datum juni 2008 Plan van Aanpak Autonome groei+ Oosteind Aan van Burgemeester en wethouders en werkgroep Oosteind Datum juni 2008 Inleiding Het kerkdorp Oosteind krijgt de mogelijkheid uit te breiden ten behoeve van de

Nadere informatie

Samenwerkingsovereenkomst Aviolanda Woensdrecht. 13 juli 2011. Hoogerheide, 13 juli 2011. Blz.1 van5

Samenwerkingsovereenkomst Aviolanda Woensdrecht. 13 juli 2011. Hoogerheide, 13 juli 2011. Blz.1 van5 Hoogerheide, Blz.1 van5 De ondergetekenden: 1. DE BESTUURLIJKE KERNGROEP AVIOLANDA WOENSDRECHT, te dezen vertegenwoordigd door de heer M.A. Fränzel en 2. DE GEMEENTE WOENSDRECHT, te dezen rechtsgeldig

Nadere informatie

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014

Onderzoek naar Zee- burgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Onderzoek naar Zeeburgertafel als instrument voor gebiedsontwikkeling Beknopt verslag, juni 2014 Aanleiding Tertium doet in opdracht van het ministerie van I & M onderzoek naar toepassingsmogelijkheden

Nadere informatie

Actorenanalyse modelcasus

Actorenanalyse modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek enanalyse enanalyse modelcasus Inleiding De provincie heeft enkele jaren geleden het programma Werken aan ons verleden gestart. De Van Bleek fabriek is een van de projecten

Nadere informatie

Verkenning samenwerking BRAIN-KVAN

Verkenning samenwerking BRAIN-KVAN Verkenning samenwerking BRAIN-KVAN Procesplan d.d. 17 april 2015 Overzicht onderdelen procesplan [Randvoorwaarde proces:] Gedeelde motivatie en gevoel van urgentie voor samenwerking [Randvoorwaarde proces:]

Nadere informatie

versie 16 aug 2011 2. HOOFDLIJNEN GEBIEDSPROCESSEN 3. Fase 1: UITWERKING VOORVERKENNING 4. Fase 2: UITWERKING VERKENNING

versie 16 aug 2011 2. HOOFDLIJNEN GEBIEDSPROCESSEN 3. Fase 1: UITWERKING VOORVERKENNING 4. Fase 2: UITWERKING VERKENNING Orchideeën kunnen alleen op een plaats groeien als voor de kieming noodzakelijke schimmel aanwezig is. Zonder schimmel kan het zaad niet uitgroeien. Ze leven in mutualistische symbiose (een interactie

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

VAN ALDERSTAFEL NAAR ALDERS- LESSEN

VAN ALDERSTAFEL NAAR ALDERS- LESSEN 131 132 SNELLER & BETER MAGAZINE VAN ALDERSTAFEL NAAR ALDERS- LESSEN Hoe kun je in een complexe omgeving participatie vormgeven en partijen bij elkaar brengen? Als iemand deze vraag kan beantwoorden, is

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Werksessie VBG. 15 juni 2011. ZLTO gebouw Den Bosch. Dr. Henk C. van Latesteijn

Werksessie VBG. 15 juni 2011. ZLTO gebouw Den Bosch. Dr. Henk C. van Latesteijn Werksessie VBG 15 juni 2011 ZLTO gebouw Den Bosch Dr. Henk C. van Latesteijn De Brandende Vraag Welke rol kunnen gemeenten spelen bij het vormgeven van een nieuwe relatie tussen stad en platteland? 1 Inspiratie

Nadere informatie

De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00

De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00 De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00 Tijd Raadzaal 1.02 Molendijkzaal 0.01 Vermeerzaal 1.03 19:00 Basisrichting Structuurvisie Amersfoort 2030 Informatie Regionaal Werkvoorzieningschap Amersfoort en omgeving:

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Kortom, van visie naar werkelijkheid!

Kortom, van visie naar werkelijkheid! Wie zijn wij Scopeworks is een internationaal bureau wat zich richt op executive search, interim management en consulting. Ons kantoor is gevestigd in Nederland en vanuit hier worden onze diensten wereldwijd

Nadere informatie

Beslisdocument en plan van aanpak

Beslisdocument en plan van aanpak Beslisdocument en plan van aanpak TIENDEVEEN Inleiding In oktober 2006 heeft de gemeenteraad ingestemd met het plan van aanpak Woningbouw dorpen. Het project bestaat uit drie fasen. Deze fasen worden telkens

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Ondersteunend/Epert B December 2009 ONDERSTEUNEND/EXPERT B 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Taken uitvoeren Ondersteunend/Epert

Nadere informatie

Movares Duurzaamheidsscan

Movares Duurzaamheidsscan Movares Duurzaamheidsscan Innovatief procesinstrument Grip op duurzaamheid in elke projectfase Grip op duurzaamheid van A tot Z. Dat is de ambitie van Movares. Voor veel mensen en partijen is duurzaamheid

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

Informatiemanagement, -processen en -implementaties

Informatiemanagement, -processen en -implementaties Informatiemanagement, -processen en -implementaties Spelsimulatie en Organisatieverandering imvalues Presentatie Inhoud Introductie Spelsimulatie Aanpak Toepassing Meer informatie Introductie imvalues

Nadere informatie

REEF-carrièremanagement. voor jouw persoonlijke groei. delen om te groeien

REEF-carrièremanagement. voor jouw persoonlijke groei. delen om te groeien REEF-carrièremanagement voor jouw persoonlijke groei delen om te groeien REEF hecht veel waarde aan de persoonlijke groei van zijn medewerkers. Daarom helpt REEF je in de eerste plaats aan uitdagende en

Nadere informatie

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter POWERED BY BEPURE Elke dag beter Hallo zelfvertrouwen! Hallo inzicht! Hallo POWERED BY BEPURE Elke dag beter Innoveren is kansen zien en deze omzetten in producten of diensten die uw klanten echt willen.

Nadere informatie

Handleiding communicatie rondom voorzieningen

Handleiding communicatie rondom voorzieningen Handleiding communicatie rondom voorzieningen Inleiding Betrokkenheid speelt een belangrijke rol bij het opzetten en/of in stand houden van gemeenschapsvoorzieningen. Communicatie is daarbij een kritische

Nadere informatie

Startdocument participatieproces LAB071

Startdocument participatieproces LAB071 Startdocument participatieproces LAB071 Dit startdocument beschrijft het participatieproces in het kader van de Verkenning Leidse Agglomeratie Bereikbaar (LAB071). Het bevat de nadere uitwerking van hoofdstuk

Nadere informatie

Welkom! Bewonersavond Haalbaarheid woningbouw Haanwijk. Maandag 18 mei 2015

Welkom! Bewonersavond Haalbaarheid woningbouw Haanwijk. Maandag 18 mei 2015 Welkom! Bewonersavond aalbaarheid woningbouw aanwijk Maandag 18 mei 2015 Agenda 1. Opening 2. Formaliteiten 3. Interview wethouder M. Schreurs 4. Toetsing aalbaarheid 5. Burgerinitiatief 6. Klankbordgroep

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm Ketensamenwerking Inbo Bouwkunde Inbo Bouwkunde heeft talentvolle professionals die ambities hebben om landelijke en stedelijke gebieden in te richten. Onze kracht is om in een professionele omgeving,

Nadere informatie

DEXIS Arbeid, en waar dat toe leidt. www.dexisarbeid.nl

DEXIS Arbeid, en waar dat toe leidt. www.dexisarbeid.nl DEXIS Arbeid, en waar dat toe leidt Stel dat iedere medewerker het naar zijn of haar zin heeft op het werk, het gevoel heeft zijn of haar talenten te kunnen inzetten, de sfeer in het team klopt, collega

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

VRAGENLIJST JOnG. Mail het formulier met jouw antwoorden naar Dionne Neven (Regioadviseur MKB Limburg): Neven@mkblimburg.nl

VRAGENLIJST JOnG. Mail het formulier met jouw antwoorden naar Dionne Neven (Regioadviseur MKB Limburg): Neven@mkblimburg.nl VRAGENLIJST JOnG JOnG is een initiatief van en voor jonge ondernemers. Tot de doelgroep behoren Ondernemers in de eerste 5 jaar van hun ondernemerschap. JOnG stelt zich tot doel de individuele ondernemers

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan.

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. merkpaspoort Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. Dit paspoort is voor iedereen die op een of andere

Nadere informatie

ITIL komt van Mars, Agile van Venus

ITIL komt van Mars, Agile van Venus ITIL komt van Mars, Agile van Venus Frederick Winslow Taylor 2 Scientific Management 3 Werknemers zijn... 4 Denkwerk overlaten aan... 5 Dus Tayloriaans = Standaardisatie van zoveel mogelijk activiteiten

Nadere informatie

Ook zo toe aan een oplossing?

Ook zo toe aan een oplossing? Ook zo toe aan een oplossing? Zit het jou ook niet lekker: die verjaringsdossiers op je bureau? Of ben je in een vervelend conflict verzeild geraakt over grond? Wil je op een snelle en goedkope manier

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND HOE TE KOMEN TOT EEN ADEQUATE ORGANISATIE VAN INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER? IN AANSLUITING OP HET HANDBOEK INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER Uitgave van het Projectbureau

Nadere informatie

Visie GroenLinks Leiden in 2018

Visie GroenLinks Leiden in 2018 Visie GroenLinks Leiden in 2018 Inleiding GroenLinks afdeling Leiden staat stevig in haar schoenen. Afgelopen jaar is opnieuw bewezen dat wij, ondanks politieke tegenwind, als afdeling een goede verkiezingsuitslag

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad

Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad Help, ik zit in de OR! Meer dan 200 Gouden tips voor de ondernemingsraad De Gouden tips serie is in 2014-2016 verschenen op www.schateiland.com, op OR TV (Youtube) en in OR Rendement. Walter Landwier Help,

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

Tussenbalans en richten van het vervolgproces

Tussenbalans en richten van het vervolgproces Raadsnotitie Samen bouwen aan het huis van de democratie in Bloemendaal: Tussenbalans en richten van het vervolgproces Aan De gemeenteraad van Bloemendaal Van Waarnemend burgemeester van gemeente Bloemendaal

Nadere informatie

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11 Adviescommissie 12 oktober 2010 Dagelijks bestuur 21 oktober 2010 Algemeen bestuur 11 november 2010 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11 Onderwerp Beleidskader evenementen Groengebied Amstelland Het algemeen

Nadere informatie

ware kanteling Van claimen naar

ware kanteling Van claimen naar Van claimen naar ware kanteling U ziet ze regelmatig voorbij komen; termen als De Kanteling, Het Gesprek, en ontschotting. Misschien wel vaker dan u lief is. Het zijn begrippen die onlosmakelijk zijn verbonden

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Hieronder een eerste en tweede reactie van de Rekenkamer. 1 Bijlage: Ambitiedocument Burgerparticipatie met bijbehorende Verordening te downloaden via deze link. Eerste

Nadere informatie

Succesvol overstappen naar een nieuwe tso

Succesvol overstappen naar een nieuwe tso Whitepaper tussenschoolse opvang Succesvol overstappen naar een nieuwe tso Stichting Lunchen op School (LoS) April 2014 Inleiding Deze whitepaper is bedoeld voor schoolleiders, directies en besturen in

Nadere informatie

Zonder partners lukt het niet

Zonder partners lukt het niet Zonder partners lukt het niet Vorm een breedspectrum BOEBS-team. Waarom? Hoe? Het BOEBS-team heeft het meeste kans op slagen als het uit een breed gamma van partners is samengesteld, die elk vanuit een

Nadere informatie

Algemeen profiel bestuurskandidaat

Algemeen profiel bestuurskandidaat Algemeen profiel bestuurskandidaat Ieder bestuurslid heeft functiespecifieke taken. Daarnaast vervult hij taken in het algemeen belang van de afdeling of de regio. Elk bestuurslid is in die optiek bijvoorbeeld

Nadere informatie

Waardecreatie is niet langer gebonden aan tijd, plaats en middelen:

Waardecreatie is niet langer gebonden aan tijd, plaats en middelen: Waardecreatie is niet langer gebonden aan tijd, plaats en middelen: Software voor het ontwikkelen en activeren van een sterk merk. Online Branding Software Wazokuu! Online Branding is software die de belangrijkste

Nadere informatie