Leren op school en leren in een museum: welke methode bevordert het best het actief leren?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leren op school en leren in een museum: welke methode bevordert het best het actief leren?"

Transcriptie

1 Leren op school en leren in een museum: welke methode bevordert het best het actief leren? Traudel Weber Deutsches Museum, München Inleiding Als een onderdeel van het SMEC-project werkten scholen en musea samen om wetenschaps- en technologische projecten te ontwikkelen. De projecten waren gebaseerd op actief leren en met het oog op de studie van een specifiek onderwerp en de ontwikkeling van vaardigheden. Dit hoofdstuk spitst zich op de leerstrategie die moet worden gebruikt in zulk werk en analyseert de kenmerken van het leerproces, de methoden en de effecten van het museum als een leermiddel en studiemilieu. Leren in een museum De laatste decennia vonden en vinden scholen en musea zichzelf als een onderdeel van een steeds uitdagender debat over het leren, in gang gezet door een veranderd paradigma in de onderwijsleer. The constructivistische benadering won veld dankzij de leer van Piaget over cognitieve ontwikkeling. Piaget stelde reeds in 1920 dat kennis niet zonder meer kan overgedragen worden van het hoofd van de onderwijzer naar het dat van de leerling. Maar dat eerder het kind en in dit geval elke lerende - informatie actief verwerkt en zo persoonlijke kennisstructuren construeert (Richter 1999). Dierking (1991,5) identificeert 10 karakteristieken bij het leren: 1. Begrip staat centraal in het leerpoces; individuen verkiezen verschillende wijzen van perceptie zoals lezen, luisteren, aanraken 2. Leren is een actief proces waarbij kaders worden geconstrueerd en georganiseerd. Nieuwe informatie is gebonden aan vroegere kennis terwijl ook uitwisseling en overdracht van informatie plaatsvindt. 3. Leren is zowel een cognitief als metacognitief proces personen van dezelfde leeftijdsgroep kunnen op ene verschillend ontwikkelingsniveau zitten. 5. Leren is niet altijd geordend en opeenvolgend 6. leren is sterk beïnvloed door vorige kennis, geloof en ervaringen; deze factoren voorspellen heel vaak hoeveel iemand zal leren. 7. Leren speelt zich af in een fysische en sociale context. Eeen aangepaste context draagt bij tot leren; Dit betekent dat wat je ziet moet passen bij wat je hoort en wat je kan zien. 8. Motivatie beïnvloedt heel sterk het leren, alsook de keuze van de leerling over wat en hoe te leren, zijn volharding bij een leeropdracht of de volgehouden motivatie. 9. Mensen leren op verschillende manieren. Leren hangt af van iemands eigen perceptie of voorkeuren qua sociale omgang, leeftijd enz. Dat alles kunnen we omschrijven als individuele leerstijl 10. Geheugen staat centraal in het leerproces. Tijdens het verwerken van informatie waarbij drie soorten geheugen (ultra-korte termijn, korte termijn en lange termijn) betrokken zijn wordt binnenkomende informatie gerangschikt volgens zijn belang voor de leerling. Indien niet relevant wordt de informatie meteen vergeten. Indien wel relevant wordt het getransfereerd naar het lange termijn geheugen. Is de informatie gedeeltelijk relevant wordt het naar het korte termijn geheugen gestuurd voor een verdere classificatie. (Vester 1975) Dit model houdt vol dat alleen informatie die een speciale betekenis heeft voor de leerling in het lange termijn geheugen wordt opgeborgen. Voor scholen betekent dit de noodzaak om nieuwe manieren te ontwikkelen die instromende informatie relevant maakt en de oppervlakkige motivatie-schok bij het begin van een les overstijgt. Voor musea betekent dit dat ze moeten nadenken over manieren om de traditionele benadering van tentoonstelling te doorbreken. Hoe dan ook is relevatie verschillend voor iedereen. Nog meer: hoe maken we informatie relevant voor meer dan 20 individuen in één klas of voor de duizenden individuen die naar eenzelfde tentoonstelling in het 1 Metacognitief betekent het nadenken over hoe we leren 02.1_leren op school en leren in een museum_be 1

2 museum komen. Een basisprincipe is om kansen te bieden aan de leerling om informatie actief te gebruiken. Dit wil zeggen dat we situaties en een omgeving creëren die inspireert en aanspoort tot actieve deelname. In het begin van de 20 ste eeuw, drukten vernieuwende opvoeders als Dewey en Montessori erop dat zelf gestuurd en zelf gecontroleerd ontdekken een belangrijker rol zou spelen op school. Bruner verfijnde het concept in de 60- en 70 - tiger jaren. Deze opvattingen veranderden de leermethoden van een leerkrachtgericht naar een leerling gericht onderwijs. Terwijl de rol van opvoeder veranderde van een autoriteit die het tempo en leerproces bepaalde naar een steunverlener die hulp biedt aan de leerlingen. Musea bevinden zich in een gelijkaardige situatie: Terwijl kennis wordt gedefinieerd in relatie tot de ruimere sociale en historische context, worden bezoekers verplicht om kennis te nemen en te spreken op een manier die voor hen betekenis heeft. Met het museumpersoneel delen ze nu de verantwoordelijkheid en de controle om ervaring op te doen met de collectie. Dien ten gevolge sleten ook een aantal oude opvattingen af, zoals de autoriteit van de curator, de heiligheid van de objecten en zelfs het prestige van het instituut zelf als een bron en verspreider van kennis. (Roberts 1997, 132) Met betrekking tot scholen stelt Richter (1999) dat vele leerkrachten nog aarzelen om deze meer open leervormen te hanteren, mogelijk omdat het onderzoek nog altijd controversiële resultaten levert in verband met de doeltreffendheid van de methode. Open leermethoden beïnvloeden op positieve manier het sociale gedrag en de vaardigheden maar wat betreft feitenkennis scoren traditioneel leerling gerichte lessen beter. Discussie over leerplanhervormingen als het algemene onderwijsdebat benadrukken dat de huidige eisen heel wat verschillen van die van vorige generaties. Kennis van de wereld groeit snel terwijl alsmaar meer kennis ruim beschikbaar is. Daarom is het belangrijker om vaardigheden te verwerven die toelaten om informatie te selecteren en te beoordelen. Dit laat toe om eigen kennisstructuren op te bouwen die kunnen gebruikt en aangepast worden aan wisselende situaties en vaardigheden te ontwikkelen voor levenslang leren. Werken met scholen De projecten die werden ontwikkeld tussen scholen en musea in het kader van SMEC worden in de volgende hoofdstukken gepresenteerd. Ze bieden voorbeelden en ideeën oor het ontwikkelen van nog meer activiteiten in andere Europese scholen en musea. - Vragen stellen. Dat betekent het open trekken van de geest en onder het oppervlak kijken van een ogenschijnlijk zeker feit. - Testen/onderzoeken. Teneinde antwoorden te vinden op vragen moeten leerlingen onderzoeksvaardigheden ontwikkelen. Ze dienen hun kijk op de dingen te ontwikkelen, nuances onderscheiden, leren waar ze informatie vinden enz. - Hypotheses onderzoeken. Verschillende standpunten bestuderen, pro s en contra s afwegen, beslissen wat juist is of verkeerd. - Uitleggen aan anderen: Volledig inzicht in de zaak moet ertoe leiden dat de geschikte manier wordt gekozen om ze aan anderen voor te stellen en te laten begrijpen. Gedachten verwoorden helpt om ideeën uit te klaren en draagt bij tot taalvaardigheid. - Documenteren van het proces en de resultaten. Dit biedt de gelegenheid om na te denken over het proces en de resultaten en leidt naar een creatieve voorstelling ervan. - Creativiteit ontwikkelen voor probleemoplossende processen en vaardig worden in groepswerk. Ontdekkend leren De meeste methoden in de voorliggende projecten vertrekken van een gemeenschappelijk concept nl. het ontdekkend leren. Volgens Hartinger (2001, 332) zijn er 3 basistypes in dit soort leren: - Leren van voorbeelden: inductief leren, in het bijzonder voor het aanleren van concepten en termen, richt zich op het bouwen en bediscussiëren van hypotheses. Leerlingen ontdekken de kenmerken van een term terwijl ze voorbeelden en tegenvoorbeelden analyseren. - Leren uit experimenten: het belangrijkste doel is kennisopbouw rond regels en wetten en de ontwikkeling van zelfcontrole bij de leerlingen. - Leren uit conflict - oplossing: een probleem, vaak gesteld door de leerkracht, is bedoeld om een kennisconflict te ontlokken bij de leerlingen. Die buigen zich dan over het probleem om een oplossing te vinden. 02.1_leren op school en leren in een museum_be 2

3 Bruner prees deze vormen van ontdekkend leren aan als een middel om verstandelijke intelligentie aan te moedigen, intrinsiek motivatie te bewerken, leren te ondersteunen door heuristische methodes en om verworven kennis te herinneren op lange termijn. (Hartinger 2001, 333) Er zijn vele leervormen die kunnen gedefinieerd worden als ontdekkend leren: "inductief onderwijs, onderzoekend onderwijs, leren door voorbeelden, actief leren, al doende leren, ondervragen, experimentele methoden, probleemgericht 2 en probleemoplossend leren, de Socratische methode." (Hartinger 2001, 332). Laat ons enkele van de aangehaalde methoden van dichterbij bekijken. Vertrekken van een vraag of een probleem zet meest waarschijnlijk een probleemoplossend proces in gang. Dat motiveert en activeert de leerlingen (Gudjons 2001, 337). Om te beginnen moet een vraag of een probleem gesteld, bijvoorbeeld de opdracht om de huidige toestand te vergelijken me de ideale condities. Leerlingen moeten stap voor stap het proces plannen en uitvoeren dat hen naar de oplossing voert en op het einde de oplossing controleren en evalueren. Tijdens dit proces moeten zij hypotheses opbouwen en in vraag stellen (o.m. door proeven), informatie opzoeken ( bv. door te praten met experts, opzoeken in boeken, dingen te onderzoeken) en hun resultaten presenteren (bv. in een rapport of tentoonstelling).met andere woorden; leerlingen bouwen kennis op en ontwikkelen tezelfdertijd vaardigheden om te plannen, resultaten te verifiëren, reflectie en zowel coöperatieve en communicatieve vaardigheden.. indien de beginvraag door de leerlingen zelf is gesteld zal de inbreng van persoonlijke ervaringen en reeds opgedane kennis nog waarschijnlijker worden. Werken in groepen betekent dat de klas is verdeeld in ploegen van idealiter drie leerlingen. Deze groepen kunnen ofwel aan verschillende taken, hetzij aan dezelfde opdracht werken. Groepswerk stimuleert betrokkenheid waarbij de inbreng van elk individu belangrijk is om het resultaat te bereiken. Verlegen leerlingen worden gedwongen om hun ideeën voor te leggen, terwijl de groep niet gedwongen is om het voorgestelde tempo van de leraar of de klas te volgen. Ze bepalen hun eigen tempo aangepast aan de leerstijl van de drie deelnemers. Dit garandeert meer ruimte voor de leerling, ruimer gebruik van eerder opgedane kennis en een diepgaandere studie van het onderwerp. Wanneer ze verslag uitbrengen aan de andere groepen nemen de rol aan van expert, een gegeven dat bijdraagt tot zelfvertrouwen en aanspoort tot verder leren. Hoekenwerk (of leercirkels) veronderstelt werk in verschillende werkstations ieder verwijzend naar één bepaald aspect van een onderwerp en toch verbonden door gemeenschappelijke leerdoelen. In tegenstelling tot een gesloten leercirkel opvatting (leerlinge volgen een vooropgesteld traject) laat de open benadering toe dat leerlingen zelf de voortgang van hun werk bepalen. Overeenkomstig met de belangrijkheid of de complexiteit van een hoek beslissen de leerlingen hoeveel tijd ze eraan spenderen. De meeste leerlinge kiezen spontaan voor een hoek die het meest overeenstemt met hun eigen leerstijl, wat ertoe leidt dat het gestelde probleem veel waarschijnlijker wordt opgelost zelfs al is het zeer complex. (Eigel 2002) Dit betekent dat leerlinge veel beter hun individuele sterktes en vaardigheden benutten en intensiever werken aan bepaalde doelen. Tezelfdertijd kunnen minder getalenteerde leerlingen zich op hun werk concentreren zonder tijdsdruk. Terwijl leerlingen vrij zijn om de omgangsvormen waarin ze werken te veranderen (alleen, in groepen van twee of drie) wordt samenwerking alsnog versterkt. Al doende leren (uitvinden, bouwen, verven) schenkt leerlingen de mogelijkheid om met verschillende materialen te werken, over hun kenmerken en functie te leren terwijl het ook creativiteit en verbeelding stimuleert. Wanneer leerlingen bijvoorbeeld de opdracht krijgen om dingen uit het verleden te reconstrueren moeten ze zeer aandachtig de verschillende onderdelen en functies bekijken. Dat helpt om de technologische geschiedenis te begrijpen en de problemen die verband houden met modern materiaal. Dingen maken vereist en promoot planmatigheid, sensor -motorische vaardigheden zowel als het begrijpen hoe iets werkt 3. Leren door het gebruik van materialen en werktuigen, specifiek door museum - objecten. Boeken, tijdschriften, foto s, afbeeldingen en films zijn bekende middelen om informatie te verzamelen, te inspireren en te motiveren binnen het leerproces. In de SMEC - projecten spelen museum - objecten een belangrijke rol. Deze objecten kunnen kunstwerken zijn, historische of technische werkstukken, reconstructies of interactieve tentoonstellingsstukken. Bijna elk object in een tentoonstelling is een container vol kennis die ene persoonlijk verhaal vertelt. Wanneer, waar en waarom het werd gemaakt, wie de maker was en wie de eigenaar, waar het gebruikt werd voor het in het museum terecht kwam. Het object bevat ook het verhaal 2 Er is een sterke overeenkomst met termen als handlungsurienterter Unterricht, Projektunterricht of situiertes Lernen. 3 Het artikel from hands-on to minds-on benadrukt het belang om dingen eigenhandig te doen wanneer het gaat om motivatie en steun bij het inzichtelijk denken en begrijpen. Het concept wed ontwikkeld door Dewey in de vroege 20 ste eeuw en verder uitgewerkt door Kerschensteiner in zijn werkschool (Arbeitschule) en in de tentoonstellingen van het Deutsches Museum. 02.1_leren op school en leren in een museum_be 3

4 van de artistieke, wetenschappelijk en technische ontwikkeling, de informatie over de historische context waarin het werd uitgevonden en de sociale context waartoe het wellicht bijdroeg om die te veranderen. Op die manier kan het museum - object gebruikt worden voor het multidisciplinair leren. Leren met echte objecten In tegenstelling met de meeste leermiddelen op school is het museumobject echt. Het bezit een aantrekkelijke geest van authenticiteit die ontzag inboezemt. Slechts een paar van zijn verhalen kunnen ogenblikkelijk ontdekt worden. Daarom nodigt het museum - object uit tot nieuwe interpretaties en nauwkeurig onderzoek. Onderzoek van een object kan ook leiden tot een interview met een museum - curator of ooggetuigen. Het kan aanleiding zijn voor onderzoek in de bibliotheek of het internet. Ook het kijken met andere ogen naar hetzelfde object stimuleert nieuwe vragen. Interactieve stukken hebben een hoog potentieel om bezoekers te boeien. (volwassenen evenzeer als kinderen ) en hen te dwingen tot actief onderzoek zowel met de handen als de geest. Hofstein en Rosenfeld vermelden een studie van Javlekar aan het Nehru Wetenschapscentrum in India die aantoont dat : "Leerlingen die de tentoonstelling bezochten scoorden beter in de controlegroep bij het begrijpen van de concepten die in de tentoonstelling aan bod kwamen ( ) Interactieve technieken zijn de beste manier om de concepten te laten begrijpen." (Hofstein en Rosenfeld 1996, 96) Het museum - object kan de kern zijn van een leereenheid. Het gebruik van museumstukken kan de basis vormen voor de vraagstelling en de aanzet zijn van een probleemoplossend proces of reflectie over wat de leerlingen reeds leerden, het vergelijken van informatie of het formuleren van nieuwe conclusies. Object - gericht werk is efficiënter als onderdeel van een driedelige aanpak, bestaande uit een week werken op school, het museumbezoek en de verwerking in de klas. Het voorbereidend werk op school is er op gericht een kader te bezorgen voor het museumbezoek maar zonder alles op voorhand prijs te geven over het object en zo nieuwsgierigheid en verwondering te doden. Tijdens het bezoek werken de leerlingen rond de objecten terwijl ze tijdens de verwerking de pas verworven kennis versterken en voortgaan met de probleemoplossing. De hierboven kort beschreven methoden kunnen allemaal gebruikt worden in deze drieledige aanpak en zo bijdragen om de verschillen tussen het formele leren (op school) en het informele leren (in het museum) te overstijgen. (zie Bitgood 1988, Hofstein en Rosenfeld 1996) Dierking twist over dit onderscheid: "het zou niet gepast zijn om te focussen op de natuur van het leerproces. Volgens mij is leren, leren en is het sterk beïnvloed door de omgeving, de sociale omgang en individuele overtuiging, kennis en houdingen. Leersituaties ( ) behelzen het klaslokaal, musea, dierentuinen, huizen en geloof of niet shoppingcentra. Elk van deze omgevingen kan formeel of informeel zijn, afhankelijk van de structuur van de leerkansen en de manier waarop het individu de context ervaart."(dierking 1991, 4) Het museum als een specifieke leerplek De belangrijkste reden om een museum te bezoeken zijn natuurlijk de museumstukken. Deze objecten zijn zoals reeds aangehaald kennistanks, die niet alleen informatie bieden over artistieke en wetenschappelijke fenomenen maar ook het cultureel erfgoed uitdrukken. Buiten de zichtbare en tastbare objecten kunnen abstracte ideeën worden gevormd of vice versa kunnen abstracte ideeën een concrete vorm aannemen. En verstaanbaarder worden. De ontmoeting met de echte dingen helpt horizonten verruimen, wekt verwondering, nieuwsgierigheid en onderzoeksdrang. Museumobjecten nodigen leerlingen uit om op zoek te gaan naar de verborgen verhalen terwijl ze gebruik maken van verschillende benaderingen. Het museum is de plek met een erg hoog potentieel om aan zetten tot ontdekkend leren. Tussen de vele voordelen van deze manier van leren Mc Crory duidt op het versterkend gevoel van ontdekken gezien als een belangrijk resultaat op zich, eerder dan een simpel onderdeel van een proces om cognitieve resultaten te boeken. (Mc Crory 2002, 10) Museumstukken nodigen uit om vergelijken, veronderstellingen te doen en te discussiëren. Dit cognitieve aspect van het leren verschijn t in een rijke, veelzijdige omgeving welke niet alleen de cognitieve maar ook de affectieve en sociale ontwikkeling van de kinderen ondersteunt. Volgens Semper proberen mensen hun omgeving zo te organiseren dat ze vele keuzemogelijkheden biedt. (Semper 1996) In een museum vinden kinderen stukken die vele kansen bieden, een bijna perfecte omgeving voor actief, zelf gestuurd leren.. De invloeden van interactief leren zijn volgens MC Crory (2002) te ordenen in cognitief, affectief, conatief, gedrag en sociaal. Cognitief behelst ook de opbouw van herinneringen en verbanden en tegelijk de ontwikkeling van kennis over inhouden en processen. De affectieve impact zoals het plezier aan het 02.1_leren op school en leren in een museum_be 4

5 bezoek of een verbeterde houding tegenover wetenschap - kan leiden tot aangepast houdingen. De term conatief verwijst naar versterken en motiveren i.c. het verhoogde geloof van de leerling om om te gaan met wetenschap. gedrag impliceert de manier waarop leerlingen zich inzetten in het proces, zowel hun gedrag tijdens het museumbezoek als de manier en de mate dat zij zich inzetten voor wetenschap na het bezoek. Het sociale effect versterkt de omgang met anderen wat slaat op intermenselijke vaardigheden, teamwork, uitbreiding van sociale vaardigheden en zelfvertrouwen. (Mc Crory 2002, 10) Deze categorieën benadrukken zowel het brede gamma aan mogelijke impact van een museumbezoek als het veld van vaardigheden, kennis, gedragingen die een museumbezoek oplevert. Hoewel er vele veranderingen zijn in de traditionele leermethodes op school, toch blijft interactief leren beperkt gebruikt in de klas. Daarvoor zijn er vele redenen, vooral veroorzaakt door het gebrek aan uitrusting en materiaal of het gebrek aan training van de leraars, zowel op het vlak van methode als op het vlak van inhoud. Musea, omwille van hun eenvoudig zelf - ontwerp, zijn plaatsen waar de voorwaarden voor zelf gestuurd, actief en aangenaam leren wel aanwezig zijn. De samenwerking binnen SMEC tussen scholen en musea hoopt een bijdrage te leveren in de aanwending van musea bij het wetenschapsonderwijs in de lagere school. Zoals de volgende voorbeelden zullen aantonen beoogt SMEC om de ondervinding van leraars en museumwerkers te koppelen: - Leraars zijn experts in schools leren en de noden en interesses van leerlingen van elke leeftijd. Zij gebruiken een reeks methodes om de leerlingen te betrekken bij opvoedingstaken. - Museumwerkers zijn specialisten in museumobjecten, in hun geschiedenis en betekenis en in de juiste aanpak van informeel leren via museumstukken. Samen-werking tussen deze twee instituten betekent vergelijken. Bibliography Bitgood, Stephen (1988) A Comparison of Formal and Informal Learning. Technical Report No 88-10, Jacksonville. Dierking, Lynn (1991) Learning Theory and Learning Styles: An Overview. Journal of Museum Education, Volume 16, No.1 Winter. Gudjons, Herbert (2001) Projektorientiertes Lernen. In Einsiedler, W. et al. (eds) Handbuch der Grundschulpädagogik und Grundschuldidaktik. Bad Heilbrunn, pp Hartinger, Andreas (2001) Entdeckendes Lernen. In Einsiedler, W. et al (eds) Handbuch der Grundschulpädagogik und Grundschuldidaktik. Bad Heilbrunn, p Hofstein, Avi and Rosenfeld, Sherman (1996) Bridging the Gap Between Formal and Informal Science Learning. Studies in Science Education, 28, pp McCrory, Paul (2002) Blurring the boundaries between science centres and schools. In: ECSITE Newsletter Autumn, Issue 52, p Richter, Sigrun (1999) Grundlinien des Unterrichts in der Grundschule der Zukunft. In: Grundschulmagazin 11, S Roberts, Lisa C. (1997) From Knowledge to Narrative. Educators and the Changing Museum. Washington. Semper, Rob (1996) The importance of place. ASTC News, Sept/Oct Stefan Eigel (2002) Lernzirkel. Theoretische Grundlagen des Lernzirkel. In Grundlagen. Vester, Frederik (1975) Denken, Lernen, Vergessen. Stuttgart. 02.1_leren op school en leren in een museum_be 5

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren

Onderzoekend en ontwerpend leren Betekenis voor het Jenaplanonderwijs Onderzoekend en ontwerpend leren Marja van Graft Martin Klein Tank Wat gaan we doen? Direct aan de slag Over de aanpak Brede ontwikkeling Taal bij onderzoeken en ontwerpen

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Uitgedaagd! De verveling voorbij.

Uitgedaagd! De verveling voorbij. Uitgedaagd! De verveling voorbij. E V A V E R L I N D E N L I E F V A N D U F F E L Inhoud 1. Theoretisch gedeelte Wat is hoogbegaafdheid? Kenmerken van hoogbegaafde leerlingen Niet elke hoogbegaafde is

Nadere informatie

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Com puterw eg 1,3542 D P U trecht Postbus 1087,3600 BB Maarssen tel.0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 w w w.picom pany.nl servicedesk@ picom pany.nl Het PiCompany

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Minka Dumont 2009 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com. Doel Workshop

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Minka Dumont 2009 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com. Doel Workshop Rijke Lessen zetten je aan het denken Doel Workshop Het bieden van inzicht en handreikingen m.b.t.: Het zelf ontwerpen van lesmaterialen en projecten voor hoogbegaafde leerlingen Het vaardig maken van

Nadere informatie

Toetstermen en taxonomiecodes

Toetstermen en taxonomiecodes Toetstermen en taxonomiecodes Door middel van toetstermen is vastgelegd wat deelnemers moeten kennen en kunnen. Een toetsterm is bepalend voor de inhoud van de opleiding en de toetsing. Dit betekent dat

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

2012-2016. Zelfstandig Leren

2012-2016. Zelfstandig Leren 2012-2016 Zelfstandig Leren 0 Inhoud Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Leerinhouden/ activiteiten... 2 Doelen voor het zelfstandig leren... 3 Definitie zelfstandig leren...

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org Leren is leuk! www.speelplaats.org Inhoud 1. Wat is leren? 3 2. Kenmerken van leren 3 3. Vier leerstijlen: van imiteren tot denken 4 4. De drie bouwstenen 4 5. Leren met Bobs 5 5.1 Een overzicht van de

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Thema-overzicht Drents Museum Groep 3 Essentie van het thema Beeldcultuur kan omschreven worden als een maatschappelijke

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Besmet de cultuur. 2011 Karin Verhaest en Herwig Deconinck voor www.italento.be

Besmet de cultuur. 2011 Karin Verhaest en Herwig Deconinck voor www.italento.be Besmet de cultuur Neem je taal en terminologie onder de loep. Stel eens de vraag wat vond je sterk aan.? i.p.v. wat vond je van?. Introduceer positieve roddel, door bijv. per 2 over een 3 de (binnen gehoorsafstand)

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Visible Learning - John Hattie. Miljoenen leerlingen. Effect van het leerkracht. Effectgrootte

Visible Learning - John Hattie. Miljoenen leerlingen. Effect van het leerkracht. Effectgrootte Visible Learning - John Hattie Wat maakt de school tot een succes? Daar is veel onderzoek naar gedaan. Maar wat werkt nu echt? In het baanbrekende boek Visible Learning verwerkt John Hattie de resultaten

Nadere informatie

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN Het Handvest succesvol vrijwilligen is opgevat als een handig en visueel aantrekkelijke tool. Het moet organisaties toelaten zich te profileren als vrijwilligersorganisatie(-dienst

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ...

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ... P1 VOORBEELD OBSERVATIE-INSTRUMENT GROEP klantgerichtheid klanteninzicht groepsdynamica omgaan met diversiteit PRESENTATIE stemgebruik taalvaardigheid non-verbaal communiceren professionele houding PERSOON

Nadere informatie

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR

SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR SLEUTELCOMPETENTIES VOOR TEWERKSTELLING IN DE DIESTENSECTOR Eenheid 0: Inleiding Leermodule ontwikkeld in het kader van het project KEYROMA: Ontwikkelen van sleutelcompetenties en sociale vaardigheden

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas.

Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas. Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas. Kristof Van de Keere & Stephanie Vervaet Lerarenopleiding Vives, Campus Tielt VELOV Conferentie, Mechelen 26 maart 2014 Situering = praktijkgerichte

Nadere informatie

*strikte grenzen? *pedagogisch model. *Recht doen aan talent? *Is er verschil? *medisch model. Recht doen aan talent 26-11-2013. www.jansonadvies.

*strikte grenzen? *pedagogisch model. *Recht doen aan talent? *Is er verschil? *medisch model. Recht doen aan talent 26-11-2013. www.jansonadvies. voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs Above and beyond Recht doen aan talent als sproces in een school http://www.youtube.com/watch?v=7kmm 387HNQk&list=PLWRmokay2IU3gnFhLSkBu2 PSp1Q7ykLKq&index=3

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

(7) Muur Bewust en samen onderzoekend leren

(7) Muur Bewust en samen onderzoekend leren INLEIDING Uit onderzoeksresultaten blijkt dat het leereffect bij kinderen die metacognitieve ondersteuning kregen veel groter was tijdens wetenschapsactiviteiten dan bij de kinderen die deze niet kregen.

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Wat ben ik? Wat staat bovenaan m n verlanglijst? Het programma: van pingpongen

Nadere informatie

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat KIJKWIJZER PEDAGOGISCH-DIDACTISCH HANDELEN IN DE KLAS School : Vakgebied : Leerkracht : Datum : Groep : Observant : 1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat (SBL competenties 1 en 2) 1.1* is

Nadere informatie

Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp

Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp Inleiding LEGO MINDSTORMS Education EV3-programmeerapp LEGO Education presenteert met trots de tablet-editie van de LEGO MINDSTORMS Education EV3-software een leuke, gestructureerde manier om uw LEGO MINDSTORMS

Nadere informatie

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel

Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Dit boek als pedagogisch hulpmiddel Door PLATON Inleiding De afgelopen jaren neemt de belangstelling rondom het concept van verhalen vertellen voortdurend toe. Het verhaal als kunst en techniek en als

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer

Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer Welkom bij de ouderavond over Vier Keer Wijzer Programma 19.30 tot 21.00 uur Waarom hebben we gekozen voor Vier Keer Wijzer? Uitleg en achtergrondinformatie over het onderwijsmodel Interactieve informatie-

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

David Kolb en de leerstijlen

David Kolb en de leerstijlen Hoezo leerstijlen? David Kolb en de leerstijlen De toepassing van de leerstijlen theorie van Kolb, het leerproces en de vier leerstijlen, kan bij leren en scholing activerend werken. Iedereen die wil leren

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs)

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs) Overzicht internationale competenties (ICOMs) Competentieveld Algemeen Internationale competentie (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project Omschrijving Competenties die worden

Nadere informatie

een korte introductie

een korte introductie een korte introductie Uitgeverij Bontekoe Zijpendaalseweg 91 6814 CG Arnhem 026 751 8901 info@uitgeverijbontekoe.nl Uitgebreide informatie vindt u op: www.uitgeverijbontekoe.nl Interveniërende methodiek

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Effectieve Professionele Ontwikkeling

Effectieve Professionele Ontwikkeling Effectieve Professionele Ontwikkeling EFFECTIEVE Professionele Ontwikkeling resulteert in aantoonbare, wenselijke en duurzame veranderingen bij leraren Kennis Inzicht Vaardigheden Competenties Attitudes

Nadere informatie

Er wordt dan systematische aandacht gegeven aan de machtsverhoudingen en de wenselijke gelijkwaardigheid van niet gelijkaardige betrokkenen.

Er wordt dan systematische aandacht gegeven aan de machtsverhoudingen en de wenselijke gelijkwaardigheid van niet gelijkaardige betrokkenen. 1 Trainingsbenadering volgens het model T&O Situering Deze trainingsbenadering is gebaseerd op meer dan drie decennia ervaring met bemiddeling. Bij deze training leren de deelnemers hun tussenkomsten als

Nadere informatie

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw SKO Flevoland en Veluwe Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018 Strategisch beleidsplan SKO Flevoland en Veluwe 1 KINDEREN LATEN LEREN Onze droomschool

Nadere informatie

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT 1 COMPETENTIEFICHE C1-C3 EN C4-C5 LEIDINGGEVEND HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT INTERN FORMULIER WZC IMMACULATA OCMW EDEGEM Leiding geven Op gestructureerde wijze prestaties opvolgen zowel op kwantitatief als

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

Docenten beschouwen als professionals en ze toch leren verbeteren

Docenten beschouwen als professionals en ze toch leren verbeteren Docenten beschouwen als professionals en ze toch leren verbeteren Geppie Bootsma g.bootsma@aps.nl Naam Datum Deze workshop Professionals en Leren verbeteren Samenhang in visie: de bedoeling Instrumenten:

Nadere informatie

INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP

INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP INTERNATIONALE ACADEMIE VAN ERVARINGSONDERWIJS No. 142204-LLP-1-2008-1-LT-GRUNDTVIG-GMP Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Dit pamflet weerspiegelt slechts de mening van de

Nadere informatie

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander

Inhoud. 2 Ondernemen in een veranderende wereld. 4 Inzicht in jezelf en de ander Inhoud 1 Inleiding 2 Ondernemen in een veranderende wereld 1 Veranderende tijden 3 2 Waarom zingeving in werk steeds belangrijker wordt! 3 3 Mens en wereld als energetisch geheel van nature in beweging

Nadere informatie

Leidinggeven aan onderzoekende scholen in de 21 ste eeuw

Leidinggeven aan onderzoekende scholen in de 21 ste eeuw Leidinggeven aan onderzoekende scholen in de 21 ste eeuw Vier jaar onderzoek naar onderzoeksmatig leiderschap: welke inzichten levert het op? Meta Krüger Lector leiderschap in het onderwijs Inhoud lezing

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma dans Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 dans 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE DOELSTELLING De Linde is een school voor buitengewoon lager onderwijs. Onze doelstelling kadert volledig binnen de algemene doelstelling van de Vlaamse Overheid met betrekking

Nadere informatie

// // dat BeWaRen We! Introductie. docenten. handleiding. Het museum. Het lesprogramma

// // dat BeWaRen We! Introductie. docenten. handleiding. Het museum. Het lesprogramma // dat BeWaRen We! docenten // // handleiding Introductie Het museum Museum De Lakenhal, het stedelijk museum van Leiden, dankt zijn naam aan de voormalige Laecken-halle uit 1640, waar ooit het beroemde

Nadere informatie

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Eamenprogramma lichamelijke opvoeding 2 Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Lichamelijke opvoeding 2 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo

Nadere informatie

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 4 Leerlijn leren leren Leerlijn leren leren 1 2 3 4 5 6 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 1 De lln kunnen losse gegevens leren ze: a betekenis te geven ze te situeren in een

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo en mma s examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo 0. Inhoud 1. Preambule 2 2. Examenprogramma per vak. 4 2.0 Leeswijzer. 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *)

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Brown Jeremy Manager Brainwave Ltd. CUBES Competency Profile / Expert Standaard Rapport

Brown Jeremy Manager Brainwave Ltd. CUBES Competency Profile / Expert Standaard Rapport Brown Jeremy Manager Brainwave Ltd. CUBES Competency Profile / Expert Standaard Rapport Dit rapport werd gegenereerd op 11-11-2015 door White Alan van Brainwave Ltd.. De onderliggende data dateren van

Nadere informatie

Doel. Visie. Een aanbod van Bernard Velthuis. Missie. Groeien door je innerlijke dialoog. Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten

Doel. Visie. Een aanbod van Bernard Velthuis. Missie. Groeien door je innerlijke dialoog. Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten Een aanbod van Bernard Velthuis Doel Visie Groeien door je innerlijke dialoog Dialoog onderzoekt van binnen naar buiten Missie Spreek tot elkaars verbeelding Talent Gesprek Creatie Gesprek Spiegel Gesprek

Nadere informatie

LEREN LEREN WAT? HOE?

LEREN LEREN WAT? HOE? LEREN LEREN WAT? Bij leren leren ondersteunt de school je schoolse leren en biedt de school je methodieken om toe te passen in leersituaties buiten de school. HOE? Als school hebben we gekozen voor het

Nadere informatie

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO Alle ruimte voor jou w groei COGNOSCO Cognosco Campus Het Spoor Mol 02 Inleidend woordje Campus Het Spoor biedt naast het traditionele onderwijs ook het succesvolle Cognosco-onderwijs. De leerlingen kiezen

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

Verslag Event Basisvorming in Beweging

Verslag Event Basisvorming in Beweging Verslag Event Basisvorming in Beweging Dit verslag is een samenvatting van de inbreng tijdens de workshops van het event Basisvorming in Beweging op 22 oktober 2013. Daarop waren ongeveer 120 deelnemers

Nadere informatie

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 18 Geslacht man Afnamedatum 17 Oktober 2012 Normgroep VWO 6 Opleiding atheneum Klas/jaar 6

Nadere informatie

Identiteit van de Koos Meindertsschool

Identiteit van de Koos Meindertsschool Identiteit van de Koos Meindertsschool 1. Identiteit - het karakter van de school Wij zijn een open school waarin een ieder gelijkwaardig is. Wij heten elk kind welkom op de Koos Meindertsschool, ongeacht

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

www.prismaproject.nl Fris je geheugen op 1

www.prismaproject.nl Fris je geheugen op 1 www.prismaproject.nl Fris je geheugen op 1 Thuis in Rotterdam In januari 2003 ging de pilot van de inburgeringcursus Thuis in Rotterdam van start. Wekelijks bezoeken inburgeringcursisten van het ROC Zadkine

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum

Nationaal Gevangenismuseum Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Thema-overzicht Thema-overzicht Gevangen in beeld Groep 8 Gevangenismuseum Kern van het thema Als je iets fout doet, krijg je straf. Onze gevangenissen

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof

Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat. Frans Ottenhof Begeleiding van studievaardigheden in het Mentoraat Frans Ottenhof De rol van de mentor * Wat is motiverend voor leerlingen? * Aan welke studievaardigheden kun je werken? Welke niet? * Wat heb je nodig

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF

DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF VOOR RG 1.2 DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF INHOUD Woordje van het Huis van het Nederlands en het Red Star Line Museum Doelgroep Algemene doelstelling Lespakket LESBLOK 1 IN DE KLAS

Nadere informatie

ENTELIS STATE OF THE ART VERSLAG - GEMAKKELIJK LEESBARE VERSIE

ENTELIS STATE OF THE ART VERSLAG - GEMAKKELIJK LEESBARE VERSIE ENTELIS STATE OF THE ART VERSLAG - GEMAKKELIJK LEESBARE VERSIE Inleiding Onderzoek in Europa geeft aan dat personen met een beperking van alle leeftijden al zelf in contact zijn gekomen met technologie.

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie