Inhoud. Voorwoord Kabbala: de term en zijn betekenissen De antieke joodse mystiek en de opkomst van de kabbala 25

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Voorwoord 7. 1. Kabbala: de term en zijn betekenissen 11. 2. De antieke joodse mystiek en de opkomst van de kabbala 25"

Transcriptie

1 Inhoud Voorwoord 7 1. Kabbala: de term en zijn betekenissen De antieke joodse mystiek en de opkomst van de kabbala De kabbala in de middeleeuwen De kernideeën van de middeleeuwse kabbala De christelijke kabbala Safed en de luriaanse kabbala De sabbatiaanse messiaanse beweging Het chassidisme Enkele aspecten van de moderne kabbala 131 Illustratieverantwoording 143 Aanbevolen literatuur 144 Index 147 5

2

3 Voorwoord Elke auteur van een Elementair Deeltje staat voor de moeilijke taak zijn onderwerp op een beknopte en heldere manier te beschrijven voor een lezerspubliek dat hoofdzakelijk is geïnteresseerd in de fundamentele aspecten van het onderwerp waaraan het boekje is gewijd. In het geval van de kabbala is er echter een bijkomstig probleem: veel lezers van dit deeltje zijn waarschijnlijk niet alleen op zoek naar nieuwe informatie, maar ook naar de bevestiging van hun eigen opvatting over de betekenis van de kabbala. Sommige zullen zelfs bewust of onbewust hopen op een beschrijving van wat de kabbala eigenlijk behóórt te zijn. Vijftig jaar lang heb ik al geprobeerd de vraag Wat is de kabbala? te beantwoorden en vaak reageert men teleurgesteld of zelfs geërgerd op mijn antwoord, met reacties in de trant van: Dit strookt niet met mijn opvatting over de kabbala en zeker niet met wat ik denk dat de kabbala daadwerkelijk betekent. De term kabbala is nog nooit zo vaak en in zo veel verschillende contexten gebruikt als vandaag de dag. Maar in zowel het verleden als het heden heeft deze term nooit een echte, eenduidige betekenis gehad. Al vanaf het begin werd de term op tal van manieren ingezet. Elke middeleeuwse kabbalist verleende zijn eigen inhoud aan deze term en die verschilde in meerdere of mindere mate van de overige interpretaties. In de moderne tijd hebben talrijke joodse en christelijke theologen, fijilosofen en wetenschappers de term kabbala op verschillende, soms zelfs tegenstrijdige manieren gebruikt. Zo fungeert dit begrip niet alleen als kenmerk van de strikte joodse orthodoxie, maar ligt het ook ten grondslag aan radicale, vernieuwende levensbeschouwingen. Alleen in een duidelijk afgebakend historisch kader kan de betekenis van het begrip worden uitgelegd. Bovendien moeten de tijd, plaats en cultuur worden genoemd waarin dit begrip heeft 7

4 gefungeerd (of nog steeds fungeert). Vanuit het standpunt van de ideeënhistoricus is de ene betekenis overigens niet waarheidsgetrouwer dan de andere. Deze korte inleiding over de kabbala is dan ook bedoeld als een beschrijving van de belangrijkste kenmerken van allerlei verschijnselen die als kabbalistisch werden getypeerd in verschillende perioden, landen en culturele contexten. Bibliotheken over de gehele wereld bezitten honderden kabbalistische werken, hetzij gedrukt hetzij nog in manuscriptvorm. Daarnaast bestaan er duizenden geschriften verzamelingen van preken, ethische traktaten en commentaren op de Bijbel en de Talmoed waarin de kabbalistische termen en ideeën in mindere mate worden gebruikt. Bijna elk joods denkbeeld kan dus met recht als kabbalistisch worden omschreven, want de meeste van deze denkbeelden treft men aan in werken waarin de kabbalistische terminologie wordt toegepast. Er bestaat dan ook vrijwel geen onderscheid tussen de traditioneel-joodse ethiek en de kabbalistische. Vandaag de dag lijkt het echter alsof een als kabbalistisch omschreven denkbeeld eerder wordt omarmd door buitenstaanders dan wanneer datzelfde denkbeeld als joods wordt bestempeld. Het belangrijkste werk van de middeleeuwse kabbala, het boek Zohar, omspant veertienhonderd bladzijden waarin elk denkbaar onderwerp aan bod komt. Op elke mogelijke situatie is wel een citaat uit de Zohar van toepassing. Een vriend van me die in de jaren zestig kabbala doceerde aan een universiteit in Californië beriep zich bijvoorbeeld op een prachtig citaat uit de Zohar ter bevestiging van zijn standpunt dat het roken van marihuana vereist was voor de bestudering van de kabbala. Deze vriend riep zijn studenten vervolgens op om tijdens de les een joint te roken. Ik slaagde er niet in hem op andere gedachten te brengen; in zijn ogen kon mijn gezag niet wedijveren met dat van de Zohar. De inhoud van dit deeltje is dan ook een subjectieve selectie verrijkt met mijn kennis als ideeënhistoricus van de belangrijkste betekenissen die 8

5 de term kabbala door de geschiedenis heen heeft verworven, waarbij geen van deze betekenissen als waarheidsgetrouwer dan de overige wordt bestempeld. Wat betreft de stortvloed aan nieuwe betekenissen die de term in de hedendaagse cultuur krijgt toegedicht: een toekomstige historicus zal pas onderscheid kunnen maken tussen datgene wat slechts van voorbijgaande aard was en datgene wat van blijvende waarde is gebleken. Cambridge, Massachusetts, mei

6 1. Een Latijnse vertaling van het door Joseph Gikatilla in de dertiende eeuw geschreven werk Shaarey Ora ( De poorten van het licht ), een van de invloedrijkste beschrijvingen van het kabbalistische leerstelsel. 10

7 1. Kabbala: de term en zijn betekenissen Iemand die de staat Israël bezoekt, zal de term kabbala een paar keer per dag tegenkomen. Wanneer een bezoeker een hotel binnenkomt, ziet hij eerst een balie met daarachter de aanduiding kabbala op een groot bord. In het Nederlands duidt hetzelfde bord de ontvangstbalie aan. Wanneer hij iets aanschaft of betaalt voor een dienstverlening krijgt hij de kabbala, dat wil zeggen het ontvangstbewijs. De term duikt op in talloze contexten. Als hij wordt uitgenodigd voor een receptie, dan is de Hebreeuwse term hiervoor kabbalat panim (letterlijk de ontvangst van het gezicht ). Indien hij een bank of overheidsinstantie wil bezoeken, moet hij eerst de kabbalat kahal checken; de openingstijden waarbinnen de ambtenaren het publiek ontvangen. Elke hoogleraar, van welk vakgebied dan ook, houdt iedere week een sheat kabbalah, een kabbalistisch uur waarin zijn deur openstaat voor de studenten. Het werkwoord kbl is gemeengoed in het Hebreeuws en betekent simpelweg ontvangen. Gezien het triviale, seculiere gebruik van het woord kabbala in hun taal lijken de Hebreeuws sprekende Israëli s zich geheel onbewust van de mate waarin ze zijn ondergedompeld in de mystiek. De sleutelzin waarin de term kabbala wordt gebruikt in een religieuze context vindt men in het openingsgedeelte van het traktaat Avot, een van de populairste rabbijns-hebreeuwse teksten, dat waarschijnlijk in de tweede eeuw n.chr. zijn oorsprong vond. Het eerste gedeelte van dit traktaat beschrijft de traditionele overdracht van de joodse wet en religieuze leer van generatie op generatie. In dit traktaat wordt de eerste fase van deze overdracht als volgt verwoord: Mozes ontving [kibel] de Thora op de [berg] Sinaï en gaf deze door aan Jozua, die [haar overleverde] aan de oudsten [van Israël] De tekst 11

8 vervolgt met de beschrijving van de mondelinge overlevering van deze traditie aan de richteren, de profeten en de eerste wijsgeren van de Talmoed. Bijna tweeduizend jaar lang werd deze passage gebruikt voor de bekrachtiging van de wettigheid van de gehele joodse traditie. Doordat de openbaring op de berg Sinaï als het punt van oorsprong werd opgevat, zorgde de heiligheid van die gebeurtenis voor de legitimiteit van deze traditie. De term Thora in bovenstaande zin werd opgevat als allesomvattend de Bijbel, de wet (halacha), de zedenleer, de uitleg van Bijbelverzen (midrash) alles wat betrekking had op de waarheid van goddelijke oorsprong. Sommigen waren zelfs van mening dat alles wat een geleerde zou ontdekken al door God aan Mozes was geopenbaard: elke op het oog vernieuwende, briljante religieuze beschouwing zou in werkelijkheid allang aan Mozes bekend zijn geweest, door God aan hem gegeven in die allesomvattende openbaring. Wat Mozes ontving tijdens deze gebeurtenis is kabbala: een heilige traditie van goddelijke oorsprong. Het ene gedeelte van deze traditie kreeg een schriftelijke neerslag (de Bijbel), het andere gedeelte werd mondeling door de religieuze leiders van het joodse volk van generatie op generatie overgeleverd. Vergelijkbare opvattingen over traditie vindt men in het christendom en de islam. De katholieke kerk gelooft dat zij de hoedster is van de traditie die goddelijke legitimiteit verleent aan haar leer. Islamitische geleerden bezitten, naast de Koran, een schat aan goddelijke wijsheid die mondeling door Mohammed was overgedragen aan zijn leerlingen en die zij op hun beurt overleverden aan hun eigen leerlingen. In het Hebreeuws wordt deze traditie masoret genoemd ( datgene wat is overgeleverd ) of kabbala ( datgene wat is ontvangen ). In deze traditionele context fungeert de term kabbala als een afkorting die verwijst naar de goddelijke waarheid die Mozes ontving van God, maar die niet doelt op een specifijieke inhoud. Het woord beschrijft namelijk de oorsprong en de manier van overdracht zonder dat het de nadruk legt op een 12

9 bepaald gebied of onderwerp. In wezen staat dit gebruik van de term haaks op wat meestal onder mystiek wordt verstaan: oorspronkelijke, individuele visioenen en ervaringen. In de Hebreeuwse religieuze woordenschat betekent kabbala echter de religieuze waarheid die niet voortkomt uit het individu of uit een persoonlijke ervaring, maar uit de traditie. De term in de middeleeuwen Ruim een millennium lang was dit de enige religieuze betekenis van de term kabbala. In de dertiende eeuw kwam er een variant bij. Kringen van joodse esoterici en mystici, voornamelijk in Spanje, de Provence en later Italië, beweerden in het bezit te zijn van een geheime traditie die de inhoud van de Bijbel en andere oude geschriften uitlegde als nauw verbonden met dynamische processen binnen de goddelijke sferen. De oorsprong en leer van deze kringen zullen in de volgende hoofdstukken uitvoeriger worden beschreven. In sommige opzichten onderscheidden ze zich van hun medegelovigen. Dit bleek onder andere uit de termen waarmee ze zichzelf beschreven. Enkele van deze benamingen waren niet zonder enige zelfverheerlijking, zoals maskilim ( zij die verlicht zijn ) en nakdanim ( zij die weet hebben van taalgeheimen ). Een veelvoorkomende term was yodey hen, zij die de geheime wijsheid kennen, dat wil zeggen chochma nisteret ( geheime kennis ). Een andere benaming was mekubalim, zij die een geheime traditie bezitten. In de volgende decennia werden de termen kabbala en kabbalisten de gebruikelijke benamingen voor deze groepen, hoewel de bovengenoemde aanduidingen niet geheel in de vergetelheid raakten. Al deze begrippen waren een toevoeging aan de traditionele kabbala waarmee iedereen vertrouwd was. Binnen deze context blijft de term kabbala gekoppeld aan de gebruikelijke, algemene traditie, maar wordt er een esoterische laag aan toegevoegd. De kabbalisten geloofden en claimden dat Mozes deze verborgen, esoterische traditie rechtstreeks had ontvangen van God op 13

10 de berg Sinaï en dat ze tot op heden heimelijk van generatie op generatie was overgeleverd. Ze beweerden dat deze overdracht voornamelijk mondeling had plaatsgevonden: van vader op zoon en van leraar op leerling. Vanaf de hoge middeleeuwen tot op heden claimden joodse mystici dus dat het woord kabbala slaat op deze eeuwenlang verborgen gehouden traditie. Deze zelfbeschrijving ontkent echter hun creativiteit en originaliteit. Ze ontvingen deze geheimen namelijk van een eerdere generatie of stuitten toevalligerwijs op manuscripten waarin deze leer stond. In enkele uitzonderlijke situaties beweerden ze dat ze deze geheimen leerden kennen door visioenen, door de geest van de profetie of door een zielenreis naar de goddelijke wereld en deelname aan beraadslagingen van de hemelse academie of door de ontmoeting met een hemelse boodschapper zoals een engel, of een goddelijke macht of soms een profeet, bijvoorbeeld Elia die deze geheimen aan hen openbaarde. Zelfs in deze situaties zullen de kabbalisten nooit zeggen dat wat aan hen is geopenbaard nieuw of origineel is, want ook al vindt de overdracht van de kabbala soms op bovennatuurlijke wijze plaats, de inhoud en leer worden gezien als oud en traditioneel. Uit het oogpunt van de kabbalisten is het onvoorstelbaar dat een middeleeuwse of moderne mysticus kennis kon verwerven die niet al in grotere diepte en detail bekend was aan koning Salomo, de profeet Jesaja en de wijsgeren van de Talmoed. Hoe dichter men namelijk leefde bij de oorsprong van de traditie de openbaring op de berg Sinaï des te vollediger en dieper de kennis. De goddelijke waarheid is eeuwig en bestemd voor iedereen die deze waard is. Men kan slechts wijzer worden door de ontdekking van meer oude geschriften of door een grondiger bestudering van reeds bekende oude bronnen. Volgens kabbalisten is de kabbala nooit nieuw. Ze kan opnieuw worden ontdekt of ontvangen, maar ze is in wezen een millennia oude, goddelijke waarheid. 14

11 Wetenschappers denken uiteraard in tegengestelde richting. Overeenkomstig de academische standpunten van de ideeën- en de religiegeschiedenis wordt de kabbala beschouwd als een nieuw fenomeen dat ontstond in Zuid- Europa in de laatste decennia van de twaalfde eeuw. Ze is het resultaat van een originele denkwijze en het voortbrengsel van de individuele creativiteit van alle kabbalisten (hoewel ze zich meestal baseerden op oude bronnen, wat hieronder uitvoeriger zal worden uitgelegd). Hoewel de kabbalisten beweren dat de kabbala één waarheid is, weliswaar uitgedrukt in verschillende bewoordingen en stijlen, beschouwen wetenschappers iedere kabbalist als een originele schrijver die uiting geeft aan zijn eigen wereldbeeld dat in meer of mindere mate verschilt van dat van andere kabbalisten. Voor geschiedkundigen bestaat niet zoiets als kabbala in het enkelvoud. Ze onderscheiden de kabbalistische leerstelsels van de Provence-school, de Gerona-school, de kabbala van Mozes de León in het Spanje van de dertiende eeuw en die van Isaac Luria in zestiende-eeuws Safed. Moderne kabbalisten schreven uitgebreide werken waarin ze probeerden aan te tonen dat de leer van Isaac Luria identiek is aan die van de Zohar. Geschiedkundigen daarentegen neigen ertoe de nadruk te leggen op de individualiteit en het unieke van de geschriften van elke afzonderlijke kabbalist. Tegelijkertijd zoeken ze naar enkele onderliggende overeenkomsten die in de meeste (maar nooit alle) kabbalistische verhandelingen worden gevonden en die de gehele leer karakteriseren. Men moet echter zeer voorzichtig zijn en voorbarige conclusies vermijden over de gemeenschappelijke aard van veel kabbalistische systemen: ogenschijnlijke overeenkomsten kunnen bedrieglijk zijn. De schrijvers stammen weliswaar uit dezelfde religieuze cultuur, lezen dezelfde boeken, gebruiken dezelfde woordenschat die als authentiek en gezaghebbend wordt beschouwd, lezen elkaars werken en imiteren vaak ook de stijl van hun voorgangers, maar in werkelijkheid hebben hun geschriften 15

12 verschillende betekenissen. Moderne schrijvers die de ouderdom van de kabbala en de eenvormigheid van haar kernideeën benadrukken, proberen in feite de claims van de kabbalisten te versterken en staande te houden in plaats van hun werken op een kritische, historische manier te bestuderen. Uitbreiding van de betekenissen van kabbala Gewoonlijk behielden de Hebreeuwse termen uit de religieusjoodse cultuur hun originele betekenis wanneer ze gebruikt werden in andere talen en verschillende culturele contexten. Woorden als halacha, Talmoed, midrash, mitzvot, chassidisme enzovoort, werden vergeleken met verschijnselen in andere godsdiensten, maar hun joodse context werd nooit ontkend of afgezwakt. De term kabbala onderging een heel ander lot. Wanneer men de betekenissen van dit woord in de afgelopen vijfhonderd jaar in ogenschouw neemt, lijken veel kaders waarin het gebruikt werd en nog steeds wordt niet gerelateerd aan de religieus-joodse cultuur. Er bestaat niet zoiets als christelijk chassidisme of islamitische Talmoed, maar de kabbala is constant vereenzelvigd met christelijke en universele, spirituele verschijnselen. Kabbala werd zelfs aangeduid als gnosticisme hetzij joods hetzij niet-joods door de meest vooraanstaande geleerden die haar hebben bestudeerd: van Heinrich Graetz die een afkeer van haar had, tot Gershom Scholem die haar als de wezenlijke, spirituele kracht binnen het jodendom beschouwde. In het Italië van de renaissance omschreven graaf Giovani Pico della Mirandola en zijn aanhangers kabbala respectievelijk als de ultieme uiting van magie, de kern van de Griekse fijilosofijie, met name die van Pythagoras, en vooral als de belangrijkste bron van de christelijke godsdienst. Kabbala is uiteraard ook door vriend en vijand geïdentifijiceerd als mystiek. Ze zou uiting geven aan universele, spirituele aspiraties die landen, culturen en religies overstijgen. De term kabbala is toegepast op elke denkbare en ondenkbare context. Een moderne wetenschapper in Finland 16

13 (Simo Parpola) ontdekte de kabbala zelfs in de oude Assyrische godsdienst. In het wereldbeeld van de New Age-beweging neemt de kabbala een belangrijke, zelfs centrale plek in. Carl Gustav Jung ontdekte in haar de universele archetypes van de menselijke psyche. Haar invloeden zijn ook terug te vinden in de werken van Europese fijilosofen, mystici en wetenschappers uit de zeventiende en achttiende eeuw: van Giordano Bruno tot Gottfried Leibniz. Harold Bloom, de aan Yale University verbonden literair criticus, stelde de kabbala gelijk met literaire kritiek en vond sporen van haar invloed in de moderne literatuur en fij ilosofij ie. De term is gebruikt als synoniem voor mystiek en magie, en voor spiritualiteit in het algemeen. Hoewel sommige van deze betekenissen belangrijke sporen van waarheid bevatten, is het besef van belang dat geen enkel ander na-bijbels woord of begrip uit het jodendom op zo n wijze is veralgemeniseerd. Slechts een klein aantal nietjoodse denkers zal beweren dat de Talmoed een universele boodschap bevat voor alle culturen en religies. Van de vele religieus-joodse verschijnselen wordt dit alleen beweerd over de kabbala. De term is zo ingeburgerd in de Europese cultuur dat zelfs denigrerende en negatieve associaties geen afbreuk kunnen doen aan haar universele aantrekkingskracht. Zo is ze gebruikt ter aanduiding van geheime, duistere en kwade bedoelingen zoals het verouderde gebruik van het Nederlandse woord kabaal ( cabaal ) in de zin van intrige en is ze ook vereenzelvigd met bijgeloof en onredelijkheid. Desondanks blijft de kabbala een belangrijk bestanddeel van de Europese cultuur. Zelfs als ze kwalijk en schadelijk zou zijn, toch wordt de kabbala nog steeds beschouwd als iets wat te goed is om alleen voor joden weggelegd te zijn. Sinds de zestiende eeuw is het aantal betekenissen van de term kabbala sterk toegenomen in de Hebreeuwse en joodse context. De belangrijkste nieuwe betekenis is ontstaan door de toenemende rol van magie in het concept van de kabbala. Dit is deels veroorzaakt door hagiografijieën die sinds de 17

14 zestiende eeuw floreerden en de bezigheden beschreven door middeleeuwse en latere geleerden en leiders. Legendes over fijiguren als Maimonides (die overigens geen kabbalist was) en Nachmanides (die er wel een was), verhalen over wonderen die ze verrichtten door de kracht van de magische, kabbalistische geheimen. Zelfs vandaag de dag worden mensen die naar religieus gezag streven in Israël soms aangeduid als kabbalisten, hetzij door henzelf hetzij door anderen, hoewel de term in deze context meestal geen spirituele aspiraties of kennis van hemelse processen aangeeft, maar eerder magische vaardigheden. Een zegen van een zogenoemde kabbalist wordt door veel orthodoxe joden als zeer efffectief beschouwd. Soms komt dit door vereenzelviging van de term kabbalah maʼasit, magische traditie, met de kabbala in het algemeen. In het moderne Hebreeuws betekenen kabbalist en magiër bijna exact hetzelfde. Wat is de kabbala nu eigenlijk? Er bestaat geen antwoord op deze vraag. Slechts weinigen zullen claimen dat ze het hart is van de Assyrische religie, terwijl velen zullen beweren dat ze de kern van het christendom is. Bijna iedereen zal de kabbala met mystiek vereenzelvigen en velen zien haar als een geheime, magische traditie. Naar mijn mening hebben de beantwoorders van de vraag Wat is kabbala? met elkaar gemeen dat ze een vaag idee ervan hebben, maar dat ze tevens denken dat er ergens anders iemand is die precies weet wat kabbala inhoudt. De ideeënhistoricus heeft niet als taak om te ontrafelen wat iets werkelijk is, maar hij moet aantonen hoe de betekenissen van een begrip zich ontwikkeld hebben in verschillende historische en culturele contexten. Hij probeert zo veel mogelijk de vele toepassingen en defij inities vast te stellen die het begrip door de tijd heen heeft verkregen. Het is niet de rol van de historicus om te betogen dat Gershom Scholem gelijk had en Simo Parpola ongelijk, of omgekeerd. Het is niet aan hem om vast te stellen of Johannes Reuchlin werkelijk 18

15 een kabbalist was en Carl Jung niet. Het is een feit dat in de afgelopen vijf eeuwen honderden denkers de term kabbala op verschillende manieren hebben gebruikt en daarbij de culturele context waaruit ze voortkwam veronachtzaamden. Het verhaal van dit proces moet verteld worden in historische termen, zodat kan worden vermeden dat een betekenis als waarheidsgetrouwer wordt bestempeld dan een andere. Kabbala en mystiek Tot de negentiende eeuw bestond er geen joodse of islamitische mystiek. De term mystiek ontbreekt geheel in joodse en islamitische culturen; noch het Hebreeuws noch het Arabisch kent een equivalent van het woord of het achterliggende concept. De voorstelling van mystiek als een bestanddeel van religieuze spiritualiteit ontstond in het christendom. Ook waren er talloze christelijke denkers die zichzelf of anderen als mystici omschreven. De wetenschap geeft dus invulling aan de betekenis van de term mystiek op basis van het centrale aspect of de gemeenschappelijke noemer van de ideeën en ervaringen die christenen als mystiek bestempelen. De terminologie die gepaard gaat met dit centrale idee over mystiek is eveneens gebaseerd op haar oorspronkelijke toepassing binnen de ontwikkeling van de christelijke spiritualiteit, bijvoorbeeld de via mystica de mystieke manier van leven, gebed en devotie die leidt tot de unio mystica de mystieke eenwording met God. Uiteraard verschillen defijinities en betekenissen per wetenschapper en zijn opvatting over wat als mystiek geldt binnen de christelijke traditie. Het gebruik van de term mystiek voor de beschrijving van joodse (en islamitische) verschijnselen is daarom een analogie die gebaseerd is op kennis over de christelijke mystiek. In feite wordt dus een bepaald religieus verschijnsel uit het jodendom of de islam gelijkgesteld aan een verschijnsel dat binnen een christelijke context als mystiek wordt aangeduid. 19

16 De huidige wetenschap heeft de tendens om christelijke mystiek te defijiniëren vanuit haar benadering van de taal. In de meeste traditionele defijinities wordt mystiek omschreven als het streven naar en soms het bereiken van de ervaring van een directe relatie met God, het zoeken naar eenwording met het goddelijke. Deze traditionele benadering bevat echter twee met elkaar samenhangende manco s: de karakterisering van mystiek is vrijwel gelijk aan die van religie in het algemeen, waardoor mystiek eigenlijk niets anders is dan religie, alleen een beetje meer. Daarnaast wordt in deze traditionele opvatting de relatie tussen religie en mystiek opgevat als een kwantitatieve in plaats van een kwalitatieve relatie, terwijl de meeste mystici benadrukken dat hun ervaringen wezenlijk verschillen van die van hun geloofsgenoten. Een unieke eigenschap van mystiek, die ontbreekt in de gangbare religiositeit, is de nadruk op het onvermogen van de taal als uitdrukkingswijze van de religieuze waarheid. Waar in religie het geloof wordt uitgedrukt door de heilige geschriften en openbaring, neigen mystici tot de bewering dat de waarheid nooit in termen vervat kan worden die voortkomen uit de zintuiglijke ervaring of het logische verstand. Ze interpreteren communicatie via taal als de overdracht van zintuiglijke en logische boodschappen. Omdat mystici de zintuigen en het verstand als irrelevant beschouwen voor de mystieke waarheid, is taal ontoereikend voor de uiting van de hemelse waarheid. Sommige ondoorzichtige, onnauwkeurige toespelingen op de goddelijke mysteries kunnen dan wel onder woorden worden gebracht, maar ze moeten niet letterlijk worden genomen. De taal in de mystiek gaat uit van de menselijke onwetendheid, van een taal van het onuitsprekelijke, van een taal die haar eigen communicatieve boodschap ontkent. Hierdoor zijn mystiek en religie verschillende spirituele verschijnselen, gescheiden door hun tegengestelde opvattingen over communicatie via taal. Deze beschrijving benadrukt waarin de mystici niet geloven in plaats van wat zijzelf beschouwen als hun unieke 20

17 vorm van religiositeit. Niettemin fungeert deze beschrijving als basis voor het onderzoek naar de specifijieke eigenschappen van elk historisch verschijnsel dat we als mystiek willen duiden. Het algemene, onderscheidende aspect van mystiek is haar ontkenning van het feit dat de zintuigen, de rede en de taal wegen zijn die leiden tot kennis en begrip van het goddelijke. Door bepaalde historische, culturele en spirituele contexten krijgt elke vorm van mystiek haar eigen unieke karakter. Toen de term mystiek werd toegepast op joodse (en islamitische) spirituele verschijnselen, dachten veel wetenschappers dat ze een evenbeeld hadden gevonden van de christelijke mystiek: de esoterische, mysterieuze literatuur van de kabbala. Het werd gemeengoed om de kabbala met mystiek te vereenzelvigen, alsof de term slechts een Hebreeuws woord was voor het bekende christelijke verschijnsel. Op dezelfde wijze werd de literatuur van het soefijisme opgevat als islamitische mystiek. Deze veralgemeniseringen zijn meestal incorrect. Het soefijisme en de kabbala zijn namelijk verschijnselen die zich ontwikkelden vanuit bepaalde culturele en spirituele omstandigheden die haast niets gemeen hadden met de opkomst van de christelijke mystiek. In de christelijke mystiek vindt men geen parallellen met de voorstelling van de Sinaï-tradities waarvan de kabbala doortrokken is of met de wollen kleding die de eerste soefiji s droegen en waaraan ze waarschijnlijk hun benaming danken. Het is echter een feit dat bij zo n zoektocht naar een joodse tegenhanger waarop de term mystiek van toepassing is, men enkele voorbeelden kan aantrefffen onder kabbalisten. Indien het een universeel streefdoel is om de goddelijke waarheid te doorgronden die de zintuigen, de rede en de taal overstijgt zoals dit wordt gekoesterd door de aanhangers van elke spirituele geloofsovertuiging (hoewel hun aantal zeer laag kan zijn) is het aannemelijk dat de joodse vertegenwoordigers van dit streven worden gevonden in de esoterische, kabbalistische kringen. Dit betekent niet dat 21

18 alle kabbalisten mystici zijn. Het geeft alleen aan dat joden die neigden naar mystiek een onderkomen hebben gevonden bij de kabbalisten. Veel kabbalisten waren in eerste instantie exegeten, predikers, theologen en traditiegetrouwen, maar onder hen bevonden zich ook enkele mystici. Tenminste, wanneer we de criteria gebruiken die afgeleid zijn van de christelijke mystiek en deze op dezelfde wijze toepassen op de cultureel-joodse context. 22

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

gemeenschappelijke leiding is

gemeenschappelijke leiding is Transacties onder gemeenschappelijke leiding: veel keuzes, maar niet allemaal beschikbaar Sinds kort hebben we in Nederland regelgeving over transacties onder gemeenschappelijke leiding. De nieuwe Richtlijn

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Sofie Van Butsele Scriptie Stadsvisioenen Les 7, 2 de graad

Sofie Van Butsele Scriptie Stadsvisioenen Les 7, 2 de graad TITEL ACTIVITEIT beschrijving: Wat geloof jij? 2 de graad Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven vroeger en nu. Daarin zijn hoogstwaarschijnlijk al verschillende godsdiensten

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Wereldgodsdiensten* hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76063

Wereldgodsdiensten* hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76063 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 02 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76063 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

Moslims houden van Jezus

Moslims houden van Jezus Moslims houden van Jezus Jezus is een figuur die geliefd en vereerd wordt door miljarden mensen over de hele wereld, maar er is veel verwarring over de status van deze kolossale persoon. Jezus staat bij

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier.

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier. By heart Inleidende woorden Heeft u zich ooit afgevraagd welke teksten u uit uw hoofd kent? Het zijn er meer dan u denkt. Van twee beren die broodjes smeren tot de Geus die voor Den Briel staat, van favoriete

Nadere informatie

In de naam van Allah, de Barmhartige, de Genadevolle TAWHEED. Door: Dr. Abu Ameenah Bilal Philips

In de naam van Allah, de Barmhartige, de Genadevolle TAWHEED. Door: Dr. Abu Ameenah Bilal Philips In de naam van Allah, de Barmhartige, de Genadevolle TAWHEED Door: Dr. Abu Ameenah Bilal Philips Tawheed betekent letterlijk iets één maken of iets één noemen. In het Nederlands wordt het één maken van

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

De Wet op het accountantsberoep vervangt de WRA en WAA

De Wet op het accountantsberoep vervangt de WRA en WAA De Wet op het accountantsberoep vervangt de WRA en WAA De nieuwe Wet op het accountantsberoep regelt formeel de fusie tussen het Nederlands Instituut van Registeraccountants en de Nederlandse Orde van

Nadere informatie

LESONDERWERP - LESINHOUD ALGEMENE DOELSTELLINGEN WERKVORMEN MEDIA

LESONDERWERP - LESINHOUD ALGEMENE DOELSTELLINGEN WERKVORMEN MEDIA ORTHODOXE GODSDIENST MINISTERIE VLAAMSE GEMEENSCHAP DEPARTEMENT ONDERWIJS School: Titularis: Klas: 2 Lestijden/week: 2 Studierichting: JAARPLAN Sept. LISEERD LESONDERWERP - LESINHOUD ALGEMENE DOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Jos M. Strengholt, 14 februari 2010, Cairo Toen Paulus van zijn eerste zendingsreis terugkeerde

Nadere informatie

Profeetschap in de Islam

Profeetschap in de Islam Profeetschap in de Islam Allah (God), de Schepper van het universum en alles daarin, heeft de mens geschapen voor een nobel doel: om Hem alleen te aanbidden en om een deugdzaam leven te leiden op basis

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

Programma. Weten en Geloven. Basis van de Islam. Geschiedenis Islam. 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen. Het evangelie tussen

Programma. Weten en Geloven. Basis van de Islam. Geschiedenis Islam. 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen. Het evangelie tussen Weten en Geloven Programma Het evangelie tussen 20.05 inleiding Islam en Wilders 20.35 vragen avond 1: atheïsme en ietsisme avond 2: Islam en Wilders avond 3: vrijheid en fatsoen 20.45 koffie 21.00 waar

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Een ander verhaal over homoseksuele relaties in de oudheid

Een ander verhaal over homoseksuele relaties in de oudheid Een ander verhaal over homoseksuele relaties in de oudheid Wolter Rose September (Eerste bijdrage aan een discussie¹ in de context van het tweegesprek met Jan Mudde en Wolter Rose gepubliceerd in OnderWeg.,

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 7 Avond 2... 8 Avond 3... 9 Avond 4... 10 3 4 INLEIDING Een relatie hebben met iemand is een abstract begrip, maar toch

Nadere informatie

In het voetspoor van...

In het voetspoor van... In het voetspoor van... Bijbelse figuren en hun levensgeheim voor jongeren van 2 en 3 jaar drs. M. van Campen Zevende druk Zoetermeer Inhoud. Timotheüs - op school bij God 7 2. Adam - een gevallen mens

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63 Inhoudsopgave Inleiding 7 1 Het zichtbare boek 13 2 Een boek is meer dan tekst 27 3 De waarde van boeken 47 4 Kinderboeken 63 5 Boeken om te verzamelen 85 6 Waarom we van boekwinkels houden 99 7 Lezersrevolutie

Nadere informatie

Dag accountantsverklaring, hallo controleverklaring

Dag accountantsverklaring, hallo controleverklaring Dag accountantsverklaring, hallo controleverklaring Op 15 december 2010 nemen we afscheid van de accountantsverklaring en begroeten we de controleverklaring. Vanaf die datum moeten alle verklaringen voldoen

Nadere informatie

Module Wereldgodsdiensten, sekten & stromingen en bewegingen basisprogramma leerjaar 1 drs. J.J. Grandia

Module Wereldgodsdiensten, sekten & stromingen en bewegingen basisprogramma leerjaar 1 drs. J.J. Grandia Module Wereldgodsdiensten, sekten & stromingen en bewegingen basisprogramma leerjaar 1 drs. J.J. Grandia ORIËNTATIE 1. Titel van de module Judaïca 2. Introductie In deze module gaat het over de basishouding

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Om de wil te doen van onze Hemelse Vader: In de richting van een partnerschap tussen Joden en Christenen.

Om de wil te doen van onze Hemelse Vader: In de richting van een partnerschap tussen Joden en Christenen. Historische verklaring van Orthodoxe Rabbijnen over het christendom Partnerschap Joden en Christenen Vertaling door Hélène Evers* Orthodox Rabbijnse verklaring over het Christendom Op 3 december 2015 kwam

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Joodse leeswijze. Misjna uit Palestina of Egypte, twaalfde of dertiende eeuw

Joodse leeswijze. Misjna uit Palestina of Egypte, twaalfde of dertiende eeuw Joodse leeswijze 1 Toen in het jaar 70 de Romeinen de tempel te Jeruzalem verwoestten, werden synagoges dé plaats voor het joodse gebed en het onderzoek of de ondervraging van de Tenach. 1 Van belang waren

Nadere informatie

Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal

Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal Samenva ing Summary in Dutch Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal reclamespotjes dat tijdens het stookseizoen voorbijkomt. Ondanks deze landelijke aandacht voor energiebesparing,

Nadere informatie

beschouwd als afstammelingen van Aäron. Deze was hogepriester. Koheen betekent priester. Onder meer de achternaam Cohen is hiervan afgeleid.

beschouwd als afstammelingen van Aäron. Deze was hogepriester. Koheen betekent priester. Onder meer de achternaam Cohen is hiervan afgeleid. Juni 2016 De Werkgroep Liturgie denkt na over de vorm van de eredienst. Deze kijkt hierbij ook naar andere kerken en gezindten. Deze keer wil ik graag samen met u kijken naar liturgie en menora en de volgende

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

Mohammed de echte profeet

Mohammed de echte profeet Mohammed de echte profeet ] لونلدية - Dutch [ nederlands - revisie: Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyadh) 2012-1433 مد سول احلق» بالة اهلونلدية «مراجعة: أ عبد االله ابللجييك 2012-1433 Alle lof

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Uitleg van het Scheppingsverhaal (376, 377, 378, 393, 394) 376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Deze preek is mede gebaseerd op Het Geheime boek van Johannes (Codex II, Boek 1, pag. 1 en

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Het beginpunt Om het allemaal wat begrijpelijker te maken wat de Bijbel zegt en wat het bedoeld met wat het zegt beginnen we met Gods beloften aan Abram (later

Nadere informatie

Hoe kun je je bekeren tot de Islaam?

Hoe kun je je bekeren tot de Islaam? De Profeet Mohammed (vzmh) heeft de laatste en universele boodschap van God gekregen. Voor de boodschap aan de Profeet Mohammed (vzmh) heeft God zich aan veel Profeten (vzmh) geopenbaard. Volgens een overlevering

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 De teksten gelezen De twee schriftlezingen geven twee manieren van kijken naar God : Spreuken (het lied van de wijsheid)

Nadere informatie

Terug naar de Essentie

Terug naar de Essentie 40-dagendagboek Terug naar de Essentie De gemeente als beweging van de Geest Kees de Vlieger Een Kerygma studie Copyright Stichting Kerygma Nederland Kerkstraat 24-3 3781 GB Voorthuizen Tel. 0342-475048

Nadere informatie

Amsterdam, 27 februari 2001

Amsterdam, 27 februari 2001 Amsterdam, 27 februari 2001 VERKLARING VAN DR.R.KRANENBORG, theoloog en godsdienstweten schapper, verbonden aan de Faculteit der Godgeleerdheid van de Vrije Universiteit te Amsterdam. Afgegeven t.b.v.

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

ROLLENSPEL: FORUM THEATER

ROLLENSPEL: FORUM THEATER METHODIEK 1. WAT Oplossingen voorstellen van op je debatstoel is één, ze uitvoeren in de praktijk is een ander paar mouwen. In het forum theater moet je je voorstellen niet alleen verbaal uiten en verdedigen,

Nadere informatie

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp.

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp. Het leven van Jezus 2.0 Preek over Handelingen 1:1-5 [dia 1] Pas kregen we van mijn schoonmoeder een foto. Een foto van vroeger, van het gezin van de opa van mijn schoonmoeders moeder. Er staat geen jaartal

Nadere informatie

LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING

LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING HET BELANG VAN HET LITERAIRE GENRE Een zeer belangrijke voorwaarde voor het überhaupt kúnnen begrijpen en uitleggen van Openbaring, is het bepalen van het literaire genre

Nadere informatie

L E N N Y V A N G E N D E R E N

L E N N Y V A N G E N D E R E N L ENNY VAN G ENDEREN 2 Kinderen van het licht 3 4 Lenny van Genderen Kinderen van het licht Afbeelding 1. De Boodschapper (schilderij door Lenny van Genderen). 2015 Lenny van Genderen 2015 Quint Essence

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4

Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4 Sint Jansbasiliek - Laren NH, 18 januari 2015 Johannes 4 De vrouw bij de bron heeft de ware nog niet gevonden. Vijf mannen, vijf relaties heeft ze achter de rug. En nu is ze begonnen aan een zesde. Maar

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

Inhoud: Religie voor in bed, op het toilet of in bad

Inhoud: Religie voor in bed, op het toilet of in bad Inhoud: Religie voor in bed, op het toilet of in bad 1. Religie en spiritualiteit 11 Religie voor in bed, op het toilet of in bad 11 De twee hoofdaspecten van religie 11 De vorm en de inhoud 12 Weerstand

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder Jezus zoekt ruzie Inleiding Denk niet dat ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader,

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 1 februari 2015 Deuteronomium 18

Ontmoetingskerk - Laren NH, 1 februari 2015 Deuteronomium 18 Ontmoetingskerk - Laren NH, 1 februari 2015 Deuteronomium 18 Een profeet is een waarzegger, maar hij zit niet op een kermis met een glazen bol jouw toekomst te voorspellen. Een profeet is een waarzegger,

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Inhoud. 1. Het mysterie dat geld heet 7

Inhoud. 1. Het mysterie dat geld heet 7 Inhoud 1. Het mysterie dat geld heet 7 2. Het geld dat telt 11 De taal van geld 11 Een wereld zonder geld 12 Eerste gedachten over geld 14 Geld als ruilmiddel 15 Geld als rekeneenheid 21 Geld als oppotmiddel

Nadere informatie

De essentie van het geluk

De essentie van het geluk De essentie van het geluk Ook verschenen van Zijne Heiligheid de Dalai Lama bij Xander Uitgevers De diepte van het zijn (2013) De kunst van relaties (2013) Geloven in harmonie (2013) Open je hart (2013)

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert

Hoop in onzekere tijden. Daniël: God Regeert Hoop in onzekere tijden Daniël: God Regeert Daniëls Reputatie Daniël 5:11-12 Er is een man in uw koninkrijk, in wie de geest der heilige goden woont, en in wie in de dagen van uw vader verlichting, verstand

Nadere informatie

Christus is Waarlijk opgestaan

Christus is Waarlijk opgestaan Christus is Waarlijk opgestaan Het is Pasen. De dag waarop we in de hele wereld met elkaar denken aan het feit dat Christus is opgestaan uit het graf. De begroeting in veel kerken is: Christus is Waarlijk

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet.

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet. Ontmoetingskerk - Laren NH - 3 november 2013 2 Koningen 2 Hoe zwaar kan het voor je zijn om afscheid te moeten nemen. Wat gaat er door je heen, als je iemand moet loslaten. Red ik het wel zonder de ander,

Nadere informatie

En nu jij! : leer de argumenten zelf

En nu jij! : leer de argumenten zelf En nu jij! : leer de argumenten zelf [لونلدية - dutch [nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.svalfurqan.nl 2014-1435 ب«الا ن أنت علم احلجج بنفسك الل اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

Op basis van een aantal teksten uit de brief kunnen we ontdekken wat Paulus bedoeling 2 is.

Op basis van een aantal teksten uit de brief kunnen we ontdekken wat Paulus bedoeling 2 is. Waar gaat de brief aan de Galaten over? Deze brief van Paulus is vaak aanleiding tot (soms heftige) discussies onder gelovigen. Het is dan ook een uiterst belangrijke brief, waarin Paulus uiteenzet wat

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Slechts één Boodschap

Slechts één Boodschap Slechts één Boodschap ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: dr. Nadji I. Arfadj vertaler: Aboe Yoesoef revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1435

Nadere informatie

Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven en rond de verschillende wereldreligies (zie hoekenwerk wereldreligies).

Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven en rond de verschillende wereldreligies (zie hoekenwerk wereldreligies). TITEL ACTIVITEI T + beschrijving: Leven na de dood? 2 e graad In deze les gaan we dieper in op de gebruiken bij een overlijden. We bestuderen de visie op het hiernamaals of een leven na de dood in de verschillende

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15 De Bijbel open 14-10-15 Mijn hoop is op U Heer, G mijn kracht is in U Heer, mijn hart is van U Heer, van U. Ik prijs U met heel mijn hart, ik prijs U met al mijn kracht. Met heel mijn hart, met al mijn

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

INFORMATIE OVER HET GEBRUIK VAN KINDERBIJBELS VOOR GEZINNEN MET JONGE KINDEREN

INFORMATIE OVER HET GEBRUIK VAN KINDERBIJBELS VOOR GEZINNEN MET JONGE KINDEREN INFORMATIE OVER HET GEBRUIK VAN KINDERBIJBELS VOOR GEZINNEN MET JONGE KINDEREN OVER KINDERBIJBELS OM TE BEGINNEN Als je een kinder- of jeugdbijbel aan wilt schaffen dan is het heel belangrijk dat je eerst

Nadere informatie

De historie van de Davidster.

De historie van de Davidster. De historie van de Davidster. Er zijn meerdere namen bekend voor de Davidster, zoals Schild van David, Zegel van Salomo, hexagram,jodenster, Mogen Dowiet, of Maĝeen David, maar de meest bekende en gebruikte

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Athanasius. tegen de heidenen / over de menswording van het woord

Athanasius. tegen de heidenen / over de menswording van het woord De overwinning van het christendom ~ Athanasius tegen de heidenen / over de menswording van het woord Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Eginhard Meijering d a m o n BW_ATHANASIUS_v_ALEXANDRIE_02-01-2013.indd

Nadere informatie

NADER DICHT TOT JEHOVAH

NADER DICHT TOT JEHOVAH NADER DICHT TOT JEHOVAH Jesaja 40:11 zegt over Jehovah God: Als een herder zal hij zijn eigen kudde weiden. Met zijn arm zal hij de lammeren bijeenbrengen, en aan zijn boezem zal hij ze dragen. Wanneer je naar

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 24 (22-06)

De Bijbel open 2013 24 (22-06) 1 De Bijbel open 2013 24 (22-06) In Mattheus 16 komen we een bijzondere uitdrukking tegen. Jezus zegt daar tegen Petrus en de andere discipelen dat zij zullen binden en ontbinden. Dat roept bij iemand

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie