Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Index

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Index"

Transcriptie

1 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2012 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen

2 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Landbouw (hierna het pensioenfonds) past sinds 2008 instrumenten van verantwoord beleggen toe bij het beheer van haar vermogen. In deze halfjaarlijkse rapportage leest u over de laatste stand van zaken met betrekking tot deze instrumenten en vindt u terug welke activiteiten er namens het pensioenfonds zijn ondernomen. Op de website van het pensioenfonds vindt u beleidsdocumenten en rapportages waarnaar in dit rapport wordt verwezen. Deze inleiding geeft een kort overzicht van de achtergrond van verantwoord beleggen. 1. Wat houdt verantwoord beleggen in? Het pensioenfonds staat voor een goed en betaalbaar pensioen. Het pensioenfonds is van mening dat verantwoord beleggen bijdraagt aan het realiseren van een goed en betaalbaar pensioen voor huidige en toekomstige generaties. Daarom besteedt het pensioenfonds waar nodig en mogelijk binnen de fiduciaire verantwoordelijkheid aandacht aan ecologische, sociale en governance onderwerpen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen door ondernemingen waarin belegd wordt speelt een belangrijke rol. 2. Wat zijn de uitgangspunten? Voor het verantwoord beleggen beleid hanteert het pensioenfonds de principes van het Global Compact van de Verenigde Naties als uitgangspunt. Deze principes hebben betrekking op vier hoofdthema s: Mensenrechten Arbeidsnormen Milieu Anticorruptie Het VN Global Compact bestaat uit tien breed geaccepteerde principes (zie bijlage 1). Deze principes vinden hun oorsprong in internationale verdragen zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en principes van de International Labour Organisation (ILO). Het VN Global Compact verlangt van bedrijven dat zij binnen hun eigen invloedsfeer kernwaarden op het gebied van mensenrechten, arbeidsnormen, milieu en anticorruptie omarmen, ondersteunen en uitoefenen. 3. Wat doet het pensioenfonds? Voor het verantwoord beleggen beleid van pensioenfonds wordt gebruik gemaakt van drie instrumenten: 1. Uitsluiting, van producenten van controversiële wapens en schenders van het VN Global compact; 2. Engagement, het aangaan van de dialoog met ondernemingen; 3. Corporate governance en stemmen op aandeelhoudersvergaderingen De instrumenten, de gemaakte keuzes en de recente ontwikkelingen worden ieder in afzonderlijke hoofdstukken besproken. 4. De scope van het verantwoord beleggen beleid Daar waar mogelijk past het pensioenfonds haar verantwoord beleggen beleid toe op haar beleggingen. Het verantwoord beleggen beleid van het pensioenfonds is van toepassing op beleggingen in mandaten beheerd door Syntrus Achmea. Het pensioenfonds maakt voor het beheer van haar vermogen, naast Syntrus Achmea Vermogensbeheer, ook gebruik van eterne vermogensbeheerders. Wanneer het fonds gebruik maakt van beleggingsfondsen of pools van eterne vermogensbeheerders, is het niet altijd mogelijk om het eigen verantwoord beleggen beleid toe te passen. Aandelen Het pensioenfonds belegt direct in aandelen. Op de aandelenportefeuilles die beheerd worden door Syntrus Achmea is het verantwoord beleggen beleid van het pensioenfonds zoals eerder beschreven van toepassing. Vastrentende waarden Ontwikkelde markten Het pensioenfonds heeft eigen beleggingsmandaten die beheerd worden door Syntrus Achmea. Op deze mandaten is het uitsluitingbeleid van het pensioenfonds van toepassing is. Dit betekent dat in de bedrijfsleningenportefeuille niet wordt belegd in producenten van controversiële wapens en ondernemingen die structureel de principes van het VN Global Compact schenden. Op voorhand stelt het pensioenfonds ook een minimum vereiste aan de landen waarvan het staatsobligaties opneemt in haar beleggingsportefeuille. Het belangrijkste minimum vereiste is gebaseerd op de sancties en verordeningen van de VN Veiligheidsraad. In de geest van deze sancties belegt het pensioenfonds op voorhand niet in 2

3 staatsobligaties van gesanctioneerde landen. Andere beleggingen in deze landen zijn in beginsel niet uitgesloten. Het analyseren van de beleggingsportefeuilles aan de hand van ESG factoren blijft onder de aandacht van Syntrus Achmea. Syntrus Achmea zal naast de interne activiteiten de ontwikkelingen in de markt op dit gebied blijven monitoren, onderzoeken en toepassen indien gepast. Dit met het doel van het behalen van een goed rendement en het streven naar een goed en betaalbaar pensioen voorop. Opkomende markten Het pensioenfonds heeft een deel van haar vermogen belegd in staatsobligaties van opkomende landen. Het pensioenfonds doet dit op een innovatieve wijze door te kijken naar fundamentele factoren in plaats van marktwaarde bij het samenstellen van de benchmark. De fundamentele factoren die gebruikt worden hebben een sterk maatschappelijk karakter en zijn gebaseerd op ondermeer: energieafhankelijkheid, vervuiling, uitputting van grondstoffen, onderwijs, economische ongelijkheid, mate van sociale bescherming, het democratisch bestel, politieke effectiviteit en zakelijke rechten. Deze factoren zijn van meerwaarde omdat zij inzicht geven in de mate waarin landen een duurzame economische ontwikkeling nastreven. Dit wordt van belang geacht vanuit de overtuiging dat productieve landen en landen welk tekortkomingen in het politieke en sociale kader beheersen beter in staat zijn om aan hun soevereine verplichtingen op de lange termijn te voldoen, waaronder ook het maken van periodieke rentebetalingen en de aflossing op staatsobligaties. Hoewel de fundamentele factoren een sterk maatschappelijk karakter hebben zijn deze factoren in eerste instantie bedoeld om risico te beheersen en niet om een normatieve ondergrens te bepalen. Om ervoor te zorgen dat de beleggingen voldoen aan de uitgangsprincipes van het pensioenfonds is er voor dit mandaat ook een normatieve ondergrens gedefinieerd. Beleggingen in opkomende markten dragen een hoger risico om niet te voldoen aan de uitgangsprincipes van het pensioenfonds. Om deze risico s te beheersen worden er daarom voor dit mandaat, in aanvulling op het algemene landenbeleid van het pensioenfonds, striktere criteria gehanteerd. In de praktijk betekent dit dat er leningen zijn van schulduitgevende landen die niet opgenomen mogen worden in de beleggingsportefeuille van het pensioenfonds.. Alternatieve beleggingen Het pensioenfonds belegt in het Interpolis Pensioenen Private Equity II fonds. Voor dit fonds worden duurzaamheidscriteria gehanteerd zoals de uitgangspunten van het Global Compact en worden beleggingen in ondernemingen die wapens produceren uitgesloten. Daarnaast wordt in de toekomst bij het selecteren van private equity fondsen uitdrukkelijk rekening gehouden met verantwoord beleggen. Met betrekking tot de beleggingen in infrastructuur laat het pensioenfonds zich informeren als er het concrete voornemen bestaat in nieuwe projecten te investeren, zoals gevangenissen. Op dat moment kan het fonds besluiten of het zich met een dergelijke belegging kan verenigen. 5. Hoe legt het pensioenfonds verantwoording af? Transparantie is onafscheidelijk verbonden aan een goed verantwoord beleggen beleid. Het pensioenfonds rapporteert daarom tweemaal per jaar over hoe zij de afgelopen periode invulling gaf aan het verantwoord beleggen beleid. Ook rapporteert het pensioenfonds over de wijze waarop instrumenten zijn ingezet op sociale, governance en milieuthema s. Het pensioenfonds rapporteert via een verantwoord beleggen rapportage. Met behulp van een zogenoemd vote disclosure system geeft het pensioenfonds inzicht in haar stemgedrag. De rapportages en het systeem zijn toegankelijk via de website van het pensioenfonds. Daarnaast staan op deze website de volgende documenten: 1. Verantwoord beleggen beleid 2. Uitsluitingsbeleid ten aanzien van controversiële wapens 3. Corporate governance en stembeleid Deze rapportage Gekozen instrumenten, de gemaakte keuzes en de recente ontwikkelingen worden in het vervolg van dit verslag in afzonderlijke hoofdstukken besproken. Dit is een geïntegreerde rapportage, de informatie met betrekking tot 3

4 verantwoord beleggen in dit rapport heeft dus betrekking op de beleggingen van het pensioenfonds in haar portefeuilles. Recente onwikkelingen Onderzoek Natuur & Milieu De organisatie Natuur & Milieu zet zich in voor een duurzame en gezonde wereld. Zij publiceerde begin mei 2012 de resultaten van een onderzoek naar het meewegen van (het voorkomen van) klimaatverandering in investeringsbeslissingen van pensioenfondsen. Het onderzoek wijst uit dat het pensioenfonds voorop loopt bij het beleggen in aandelen van beursgenoteerde bedrijven die bovengemiddeld scoren in het Carbon Disclosure Project, bij het ondertekenen/ondersteunen van klimaatallianties en in transparantie. Het beperken van investeren in steenkool en het minimaliseren van beleggingen in teerzand en schalieolie evenals een klimaatvriendelijker stembeleid vragen aandacht volgens de organisatie. Natuur & Milieu stelt dat onder de onderzochte pensioenfondsen geen 'klimaatvriendelijke toppers' te vinden zijn. Als belangrijkste reden voert de organisatie op dat de pensioenfondsen geen samenhangend klimaatvriendelijk beleggingsbeleid voeren en dat het voorkomen van klimaatverandering veel bewuster kan worden meegenomen in de investeringsbeslissingen van de pensioenfondsen. Natuur & Milieu gaat in haar analyse echter voorbij aan een aantal inspanningen en strategische keuzes van het pensioenfonds. Zo vertrouwt het pensioenfonds meer op het actief gebruik maken van engagement (dialoog) en stemrecht om gewenste veranderingen te bewerkstelligen, dan het op voorhand minimaliseren van beleggingen in ondernemingen die betrokken zijn bij de ontginning van bijvoorbeeld teerzanden en schalieolievelden. tegelijkertijd het duurzame gedrag en de kwaliteit van het bestuur van de ondernemingen te bevorderen. Deze dialogen richten zich op kwesties die verband houden met kansen en risico s, waaronder risico s die verband houden met duurzaamheidsaspecten die van invloed zijn op de waarde van een onderneming, zoals klimaatverandering. De aandelenportefeuille van het pensioenfonds is een weerspiegeling van de reële economie. Dit betekent dat er ook wordt belegd in grote, beursgenoteerde energiemaatschappijen en oliemaatschappijen waarvan de activiteiten ondermeer het ontginnen van teerzanden en schalieolievelden kunnen behelzen. Risicomanagement bij investeringen in teerzanden en schalieolieprojecten door grote energiebedrijven waarin wordt belegd, is dan ook een belangrijk engagementthema voor het pensioenfonds. Bij het uitoefenen van stemrechten houdt het pensioenfonds wel degelijk rekening met voorstellen die positief zijn voor het klimaat. Het pensioenfonds beschouwt echter alle voorstellen op individuele basis, waarbij het specifieke feiten en omstandigheden in ogenschouw neemt. Daardoor kan er per onderneming bijvoorbeeld anders gestemd worden op een voorstel van gelijke aard. Het fonds staat doorgaans positief ten opzichte van initiatieven (van andere aandeelhouders) om maatschappelijk verantwoord ondernemen binnen beursgenoteerde ondernemingen te bevorderen, maar steunt niet op voorhand alle voorstellen van aandeelhouders. Het pensioenfonds deelt de visie van Natuur & Milieu dat het klimaat en energiebewust beleggen van belang zijn, maar heeft de overtuiging dat een samenhangend klimaatvriendelijk beleggingsbeleid op meerdere manieren verwezenlijkt kan worden. Met ondermeer de huidige engagementstrategie heeft het pensioenfonds de overtuiging dat het de juiste weg is ingeslagen en op verantwoorde wijze omgaat met haar verantwoordelijkheden. Met actieve dialogen probeert het pensioenfonds verder de aandeelhouderswaarde van ondernemingen te vergroten en. 4

5 2 Uitsluitingsbeleid Om verschillende redenen kan een pensioenfonds er voor kiezen niet te beleggen in bepaalde ondernemingen. Zo kan het pensioenfonds ervoor kiezen om niet te beleggen in ondernemingen die ongewenst gedrag vertonen of ondernemingen die bepaalde controversiële producten produceren. Het pensioenfonds kiest er voor om ondernemingen die de uitgangspunten van het VN Global Compact langer dan twee jaar schenden uit te sluiten van beleggingen. Als een onderneming haar gedrag verbetert en de uitgangspunten niet langer schendt dan kan de onderneming weer opgenomen worden in het belegbaar universum. Daarnaast gaat het pensioenfonds ook de dialoog aan met ondernemingen die het VN Global Compact (dreigen) te schenden. Zie tevens hoofdstuk 3. Wanneer een onderneming betrokken is bij een controversieel product, veelal een kernactiviteit van de onderneming, is een engagementbeleid niet reëel. Het is immers lastig de onderneming over te halen een ander product te produceren. In dat geval hanteert het pensioenfonds op voorhand een uitsluitingsbeleid. Het uitsluitingsbeleid van het pensioenfond richt zich op één enkel product, namelijk controversiële wapens. 1. Wat zijn controversiële wapens? Voor het pensioenfonds zijn wapens controversieel wanneer deze wapens onevenredig veel leed en slachtoffers veroorzaken en geen onderscheid maken tussen burger- en militaire doelen. Ook na afloop van een conflict veroorzaken deze wapens nog op aanzienlijke schaal slachtoffers en ontwrichten deze de maatschappij en de economie. In de praktijk gaat het om de volgende typen wapens: 1. Nucleaire wapens 2. Biologische wapens 3. Chemische wapens 4. Antipersoonsmijnen 5. Clusterbommen Bij het bepalen van de definitie van controversiële wapens zoekt het pensioenfonds aansluiting bij internationale verdragen die door Nederland zijn ondertekend en bij het beleid van de Nederlandse overheid. Het volledige uitsluitingsbeleid kunt u terugvinden op de website van het pensioenfonds. 2. Hoe wordt de uitsluitingslijst samengesteld? Namens het pensioenfonds belegt Syntrus Achmea ondermeer direct in Europese en Noord-Amerikaanse aandelen en bedrijfsobligaties. Het uitsluitingsbeleid is van toepassing op deze beleggingen. Het onafhankelijke Zweedse onderzoeksbureau Ethi stelt ieder halfjaar vast welke ondernemingen betrokken zijn bij de productie van controversiële wapens. Daartoe bekijkt het onderzoeksbureau het gehele belegbaar universum. Wanneer het onderzoeksbureau betrokkenheid vaststelt is dat reden tot uitsluiting. Het onafhankelijke Zweedse onderzoeksbureau Ethi stelt ieder halfjaar vast welke ondernemingen betrokken zijn bij de productie van controversiële wapens. Daartoe bekijkt het onderzoeksbureau het gehele belegbaar universum. Wanneer het onderzoeksbureau betrokkenheid vaststelt is dat reden tot uitsluiting. Het pensioenfonds geeft jaarlijks in retrospectief inzicht in de uitgesloten ondernemingen via deze rapportage (tabel 02.1 en 02.2). 3. Veranderingen in de uitsluitingslijst Bij de laatste toetsing van het belegbaar universum is er op basis van de gehanteerde criteria geen nieuwe onderneming toegevoegd aan of verwijderd van de uitsluitingslijst.. 4. Wat zijn de effecten voor de portefeuille van het pensioenfonds? Er zijn geen wijzigingen naar aanleiding van het uitsluitingsbeleid doorgevoerd gedurende het afgelopen halfjaar. 5

6 Tabel Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..1 Uitsluitingslijst controversiële wapens per 31 december Bron: Ethi SRI Advisors Onderneming Nucleaire wapens Clustermunitie Areva S.A. Babcock International PLC BAE Systems PLC Boeing Co. EADS N.V. Finmeccanica S.p.A. Fluor Corp. General Dynamics Corp. Goodrich Corp. Honeywell International Inc. Jacobs Engineering Group Inc. L-3 Communications Holdings Inc. Lockheed Martin CORP Northrop Grumman CORP Raytheon Co. Rolls-Royce Group PLC Safran Groupe S.A. SAIC Inc. Serco Group PLC Tetron Inc Thales S.A. URS Corp. Per 31 december 2011zijn er geen ondernemingen in het beleggingsuniversum betrokken bij de productie van biologische- en/of chemische wapens en antipersoonsmijnen. Tabel Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..2 Uitsluitingslijst VN Global Compact schenders per 31 december Bron: Ethi SRI Advisors Onderneming Regio VN Global Compact Thema AES Corp. VS Arbeidsnormen Chevron Corp. VS Milieu Wal-Mart Stores Inc. VS Arbeidsnormen Alstom S.A. EU Mensenrechten Veolia Environnement S.A. EU Mensenrechten Vedanta Resources plc EU Milieu/mensenrechten 6

7 3 Rapportage Engagement Een onderneming is gericht op het maken van winst. Het streven naar maimale winst kan op bepaalde momenten op gespannen voet staan met internationale richtlijnen voor verantwoord ondernemen, zoals het VN Global Compact. In een contet waar ondernemingen deze internationale richtlijnen systematisch schenden wordt gedrag onverantwoord. Onverantwoord gedrag vormt een risico voor winstmaimalisatie op de lange termijn en het is dus in het belang van de onderneming en al haar belanghebbenden dat richtlijnen voor verantwoord ondernemen worden gerespecteerd. Daarom gaat het pensioenfonds de dialoog aan met ondernemingen. Het doel van deze dialoog is het duidelijk stellen van kaders, het ontwikkelen van kennis bij ondernemingen en het definiëren van 'good practices'. Op deze manier draagt het pensioenfonds bij aan het bewaken van het juiste evenwicht en beschermt het haar belangen. 1. Het pensioenfonds en de dialoog Engagement is het aangaan van de dialoog met ondernemingen. Het is het centrale middel in het beleid van het pensioenfonds. Met het aangaan van de dialoog wil het pensioenfonds het duurzame gedrag van ondernemingen verbeteren en tegelijkertijd aandeelhouderswaarde vergroten. De dialoog kan diverse manieren gevoerd worden: 1. Proactief: een onderneming wordt aangesproken op de (neven)effecten van haar bedrijfsprocessen; 2. reactief; een onderneming wordt aangesproken op ongewenste activiteiten en gedragingen; 3. ter bevordering van een algemene standaard op bijvoorbeeld sectorniveau. 2. De minimale uitgangspunten De beginselen van het VN Global Compact vormen een minimaal uitgangspunt voor verantwoord ondernemen. Structurele schendingen van het VN Global Compact hebben nadelige gevolgen voor de onderneming, haar directe omgeving zoals lokale gemeenschappen of het milieu en voor andere belanghebbenden. Dergelijke zware schendingen staan veelal in de belangstelling van nietgouvernementele organisaties (NGO s) en de media. Naast de lokale gemeenschappen of het milieu schaden zij de reputatie van de ondernemingen. Voor aandeelhouders heeft dit negatieve effecten. Daarbij kunnen schendingen leiden tot rechtszaken, die boetes of het uitbetalen van schadeclaims door de ondernemingen tot gevolg kunnen hebben. Dit zijn directe negatieve financiële effecten, die ook de belangen van aandeelhouders kunnen schaden. Ondernemingen dienen te voorkomen dat zij zich schuldig maken aan structurele schendingen van de beginselen van het VN Global Compact. Mochten zij zich daaraan wel schuldig maken, dan is het noodzakelijk dat zij deze schendingen opheffen en voorkomen dat de schendingen in de toekomst opnieuw zullen optreden. Dit zijn belangrijke aandachtspunten bij het voeren van een dialoog. Daarnaast kan ook de dialoog worden aangegaan over onderwerpen die gerelateerd zijn aan maatschappelijk verantwoord ondernemen, de rapportage daarvan en corporate governance gerelateerde onderwerpen. Dit met het doel de kansen en risico s van een onderneming beter in kaart te krijgen en met als doel aandeelhouderswaarde op de langere termijn te creëren. 3. Het engagementproces Ieder jaar bepaalt het pensioenfonds in samenspraak met Syntrus Achmea welke twee thema s centraal staan in het engagementtraject. Om goed geïnformeerd en gedegen een dialoog te voeren worden er namens het pensioenfonds op de gekozen onderwerpen themaonderzoeken uitgevoerd. Op basis van onderstaande thema s zijn in het recente verleden dialogen met ondernemingen gestart: 1. Gedwongen arbeid in de keten 2. Energie en basismaterialen in controversiële regimes 3. Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen 4. Global Compact schendingen arbeidsomstandigheden (o.a. kinderarbeid) 5. Tevredenheid en gezondheid van werknemers 6. Global Compact milieuschendingen 7. Global Compact schendingen corruptie 8. Biodiversiteit en de farmaceutische industrie 9. Global Compact schendingen mensenrechten 10. Eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie Anders dan bij het instrument uitsluiting waarbij het pensioenfonds op voorhand niet belegt in ondernemingen, geldt voor engagement dat het pensioenfonds wel belegt in ondernemingen die ter discussie staan. Het pensioenfonds heeft dan als aandeelhouder de mogelijkheid om het 7

8 management aan te sporen het beleid of activiteiten te wijzigen. 4. Engagement namens het pensioenfonds Engagement is een zaak van lange adem, voor de diverse trajecten wordt dan ook meestal uitgegaan van een minimale looptijd van drie jaar. Tijdens deze doorlooptijd zijn er ook periodes zonder noemenswaardige voortgang in de dialoog. Vaak is dit het geval tijdens het opstarten van een dialoog of bij herbezinning van een gekozen strategie in geval de voortgang niet de gewenste resultaten laat zien. Vermeldenswaardige ontwikkelingen op de thema s binnen de portefeuille van het pensioenfonds worden in de komende paragrafen toegelicht. Gedwongen arbeid in de keten Sinds 2008 zijn er intensief gesprekken gevoerd met ondernemingen op het gebied van gedwongen arbeid. De ondernemingen hebben verbetering getoond op de onderzochte gebieden en de meeste ondernemingen voldoen aan de doelstellingen. In het bijzonder geldt dit voor een beleid ten aanzien van gedwongen arbeid. Alle ondernemingen binnen dit thema hebben een beleid op gedwongen arbeid waarin ook toeleveranciers worden betrokken. Hoewel het beleid in sommige gevallen wat uitgebreider zou kunnen zijn, kan de algemene ontwikkeling worden beoordeeld als positief. Nagenoeg alle onderzochte ondernemingen hebben zich aangesloten bij initiatieven die gericht zijn op het verbeteren van arbeidsprocessen in de keten. Dit kan ook gezegd worden over het ter plaatse controleren van toeleveranciers. Met betrekking tot rapportage zijn er nog wel duidelijke verschillen in de mate van transparantie. Na vier jaar is het nu tijd dit thema af te ronden. De ontwikkelingen met betrekking tot gedwongen arbeid worden als positief beschouwd. Energie en basismaterialen in controversiële regimes Doel van dit engagementthema is om een dialoog op te zetten met ondernemingen uit de sectoren energie en basismaterialen die actief zijn in landen met een controversieel regime om ervoor te zorgen dat hun activiteiten worden uitgevoerd op een transparante en verantwoorde manier die het risico voor ondernemingen, lokale gemeenschappen en uiteindelijk de aandeelhouders minimaliseert. In het eerste kwartaal heeft Maplecroft, een Brits onderzoeksbureau, een nieuw onderzoek uitgevoerd naar controversiële regimes. Met dit onderzoek is geëvalueerd in hoeverre de ondernemingen zich houden aan de huidige best practices voor werken in conflictregio's en hoogrisicogebieden. Dit onderwerp wordt steeds belangrijker voor ondernemingen en hun aandeelhouders, omdat ondernemingen in de grondstoffensector werkzaam zijn in regio's met een hoog risico. Deze regio s kennen een lage algemene kostenstructuur, maar het reputatierisico is daar echter hoog. De komende maanden worden gesprekken met ondernemingen hervat en worden waar nodig nieuwe doelstellingen opgesteld. Gezien het toenemende belang van dit complee onderwerp en in navolging van het nieuwe onderzoek, wordt het engagementthema met drie jaar verlengd. Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Het verschil tussen de vraag naar water en het aanbod kan, ondanks dat het een lokale kwestie is, gevolgen hebben voor de wereldwijde activiteiten van een onderneming. De productie van eindproducten in een bepaalde regio is bijvoorbeeld afhankelijk van de beschikbaarheid van water en van hoe dat water wordt gebruikt door leveranciers in andere regio s. Goed en effectief waterbeheer is niet alleen vitaal van belang voor de basisbehoeften van de bevolking en het milieu, het is ook belangrijk voor de winstgevendheid en continuïteit van ondernemingen en dus voor de aandeelhouderswaarde op de lange termijn. De vraag naar water door de voedings- en drankenindustrie is een bijzonder grote uitdaging, aangezien voedselproductie moet voldoen aan strenge regelgeving in verband met gezondheid en veiligheid. Handhaving van de kwaliteit van de watervoorziening is daarom van het grootste belang voor de voedings- en drankenindustrie. Water is ook een belangrijk ingrediënt bij de productie van voedsel en dranken, en wordt daarom in de gehele toeleverings- en productieketen gebruikt. Het productieproces voor voedsel en dranken zorgt voor een enorme hoeveelheid afvalwater. Het beperken van de gevolgen voor het milieu wordt steeds belangrij- 8

9 ker voor ondernemingen. Watervervuiling beschadigt niet alleen de reputatie van een onderneming, maar heeft vaak ook juridische consequenties en kan gevolgen hebben voor de legitimiteit van een onderneming om in een gemeenschap of land zijn activiteiten te ontplooien. Global Compact milieuschendingen Structurele schendingen van het UN Global Compact, in het bijzonder de principes die gaan over milieu, vormen financiele, operationele en reputatierisico s voor de onderneming en voor haar belanghebbenden zoals aandeelhouders. Ondernemingen dienen derhalve te voorkomen dat zij zich schuldig maken aan structurele schendingen van deze beginselen van het UN Global Compact. Mochten zij zich daaraan wel schuldig maken, dan is het wenselijk dat zij deze schendingen opheffen en voorkomen dat de schendingen in de toekomst opnieuw zullen optreden. Doel van dit engagementthema is het opheffen van de gevonden schendingen van het UN Global Compact en het ontwikkelen van beleid, systemen en rapportages die verband houden met het voorkomen van nieuwe schendingen. De onderneming moet aantonen dat de schending van de UN Global Compact principes structureel is opgeheven. Het is wenselijk dat een eterne onafhankelijke partij constateert dat de schending is opgeheven. Bij het opheffen van de schending moet ook gedacht worden aan het nemen van corrigerende maatregelen, schadeloosstelling van betrokkenen en het opzetten en uitvoeren van herstelplannen. Voor dit engagementtraject wordt drie jaar uitgetrokken. Voor dit thema zijn hoofdzakelijk opstartactiviteiten uitgevoerd in de eerste helft van Global Compact schendingen corruptie Omkoping en corruptie zijn niet verenigbaar met goed ondernemingsbestuur en hebben een negatieve invloed op de creatie van aandeelhouderswaarde. Het leidt tot nadelige economische, sociale en politieke uitkomsten. Overtredingen van internationale principes op het gebied van anticorruptie kunnen schadelijk zijn voor de reputatie van een bedrijf en de waarde van merken. Een van de universele principes van het UN Global Compact is gericht op corruptie. Dit principe roept bedrijven op om preventieve en handhavingmaatregelen in te stellen en om een effectief systeem op te zetten voor de bestrijding van corruptie. Dit engagementthema wordt gebruikt om het anticorruptiebeleid en de maatregelen tegen corruptie bij bedrijven te verbeteren. Daarnaast moet ook voldoende duidelijk worden gemaakt welke acties worden ondernomen tegen werknemers, agenten en onderaannemers die betrokken zijn bij beschuldigingen in verband met corruptie. Daarnaast is het belangrijk dat er transparant wordt gecommuniceerd over de onderzoeken die zijn gedaan en over de veranderingen die zijn doorgevoerd. Er zijn geen noemenswaardige ontwikkelingen te noemen over de dialoog met ondernemingen in het engagementtraject. Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Structurele schendingen van het VN Global Compact, in het bijzonder de principes die gaan over arbeidsnormen, vormen financiële en reputatierisico s voor de onderneming en voor belanghebbenden zoals aandeelhouders. Ondernemingen dienen te voorkomen dat zij zich schuldig maken aan structurele schendingen van deze beginselen van het VN Global Compact. Mochten zij zich daaraan wel schuldig maken, dan is het wenselijk dat zij deze schendingen opheffen en voorkomen dat schendingen in de toekomst opnieuw zullen optreden. Het pensioenfonds en Syntrus Achmea Vermogensbeheer hanteren de beginselen van het VN Global Compact als minimaal uitgangspunt voor verantwoord ondernemen. Zware, structurele schendingen van de beginselen van het VN Global Compact die gaan over arbeidsnormen kunnen negatieve financiële en negatieve reputatie-effecten hebben op ondernemingen en haar belanghebbenden. Ondernemingen worden geconfronteerd met rechtszaken die tegen hen worden aangespannen, boetes die zij krijgen opgelegd of negatieve berichten in de media. Ook aandeelhouders krijgen te maken met de negatieve impact hiervan omdat deze zaken een drukkend effect kunnen hebben op de koersontwikkeling van de onderneming. Ondernemingen dienen daarom te voorkomen dat zij zich schuldig maken aan structurele schendingen van de beginselen van het VN Global Compact die gaan over 9

10 arbeidsnormen. Mochten zij zich daaraan wel schuldig maken, dan is het wenselijk dat zij deze schendingen opheffen en voorkomen dat schendingen in de toekomst opnieuw zullen optreden. De business case voor eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie is duidelijk: een lager energieverbruik en vermindering van de uitstoot van broeikasgassen besparen in de meeste gevallen kosten. Dit wordt onderstreept door nieuwe wet- en regelgeving. Lagere energietoewijzingen en emissierechten leiden tot lagere productiekosten en daarmee tot een sterkere concurrentiepositie en een hogere winstgevendheid. Dit engagement richt zich daarom op vier doelstellingen: energie- en CO2-efficiëntie, recycling, mijnbouw en emissie-intensiteit. Voor het engagement binnen dit thema is drie jaar uitgetrokken. In het derde kwartaal van 2011 is er mede namens het pensioenfonds en Syntrus Achmea Vermogensbeheer een studie verricht naar eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie. Het onderzoek is verricht door Oekom, een Duits instituut dat zich gespecialiseerd heeft in onderzoek naar klimaat- en energiegerelateerde vraagstukken. Het onderzoek geeft een uitgebreid overzicht van de risico s en kansen in eco-efficiëntie voor twaalf beursgenoteerde metaalen cementproducenten. Teerzanden Vanuit het engagementbeleid is er namens het pensioenfonds ook proactief actie ondernomen op het onderwerp teerzanden. De Canadese teerzanden is één van 's werelds grootste vindplaats van ruwe olie en wordt naar verwachting een belangrijk onderdeel van het wereldwijde energieaanbod. De ontginning van teerzanden gaat echter gepaard met milieu- en sociale risico's. Anticiperend op deze risico s is er namens het pensioenfonds een dialoog opgestart met de ondernemingen in portefeuille die actief zijn in teerzanden. Eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie Eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie is een belangrijke stap op weg naar een koolstofarme, grondstofefficiënte economie. In de afgelopen decennia is de vraag naar vrijwel alle metalen wereldwijd toegenomen. Het proces van etractie en verwerking van erts naar metaal wordt gekenmerkt door een grote energiebehoefte. Cement is een belangrijk bestandsdeel van beton. Beton is na water de meest gebruikte grondstof ter wereld. De productie van beton wordt eveneens gekenmerkt door een hoog energieverbruik, met name bij het stoken en vermalen van de grondstoffen. De doelstellingen van deze dialoog zijn op hoofdpunten: Vermindering CO2-uitstoot Rekening houden met lokale gemeenschappen Bijdragen aan duurzame ontwikkeling in de regio Tijdens de eerste fase van het engagement is gebleken dat er vanuit de Canadese overheid nog weinig richtlijnen zijn op het gebied van de milieu- en sociale risico's betreffende de teerzanden. Een duidelijk manco bij het voeren van een dialoog omdat ondernemingen opvoeren dat zij aan alle regels voldoen. Begin 2011 is de overheid van Alberta een consultatieronde begonnen voor het opzetten van een representatief milieu monitoring-systeem. Binnen de oil sands collaboration heeft de Canadese asset manager NEI Investments het initiatief genomen om namens de samenwerkende investeerders input aan te leveren waar een dergelijk systeem aan zou moeten voldoen. Een verbetering van een dergelijk milieu monitoring-systeem is een belangrijke voorwaarde voor het kunnen beoordelen van de ESG-risico's van oliezanden en het verminderen van de potentiële milieubelasting. Eind januari 2012 liep de samenwerking over Beleggingsrisico s Canadese Teerzanden af. De samenwerking was succesvol wat betreft de lobby bij de ministers van Milieu van de provincie Alberta en van Canada zelf. De samenwerking in de dialoog met de betreffende ondernemingen had actiever en efficiënter kunnen zijn. Er is binnen de beleggersgroep geprobeerd dit actief te stimuleren binnen maar zijn er niet in geslaagd om de doelstellingen volledig te bereiken. De overheden van Canada en Alberta hebben onlangs een sterk verbeterd raamwerk voor het monitoren van de teerzanden gelanceerd. In het eerste kwartaal van 2012 is er namens de investeerders een brief verstuurd naar de overheden van Canada en Alberta waarin steun voor het nieuwe plan wordt geuit. Ook wordt benadrukt in de brief dat het programma in de zeer nabije toekomst onafhankelijk uitge- 10

11 voerd zal moeten worden. Dit zal de geloofwaardigheid van het programma ten goede komen. bestaande samenwerking over teerzanden, waar er binnen de beleggersgroep mee door wordt gegaan. De producenten van de Canadese teerzanden hebben een nieuw bondgenootschap gevormd, Canada's Oil Sands Innovation Alliance (COSIA). COSIA richt zich op het versnellen van het tempo van de verbetering van de milieuomstandigheden bij de Canadese teerzanden. BP Canada is één van de oprichters van COSIA en zal haar krachten bundelen met de andere partners om de milieuomstandigheden bij de ontwikkeling van teerzanden te verbeteren. Wij beschouwen dit soort bondgenootschappen als een positief signaal bij het verbeteren van de milieuomstandigheden bij de teerzanden in Canada. In het tweede kwartaal van 2012 heeft Bank of America / Merrill Lynch namens het pensioenfonds en Syntrus Achmea Vermogensbeheer onderzoek gedaan naar schaliegas en olie. Schaliegas en olie zijn net als teerzanden onconventionele energiebronnen. Vanaf het derde kwartaal van 2012 wordt het engagement binnen dit thema uitbreiden met schaliegas en olie. Dit thema zal parallel lopen met de Gezien de gemeenschappelijkheid van de doelstellingen van de actieve dialoog tussen teerzanden en andere onconventionele bronnen, worden de doelstellingen grotendeels ongewijzigd gelaten en wordt er verder voornamelijk geconcentreerd op de oorspronkelijke ondernemingen Ondernemingen in engagementprogramma Tabel 03.1 is een overzicht van ondernemingen in de portefeuille van het pensioenfonds waarmee de afgelopen periode de dialoog is gevoerd. In de tabel is ook aangegeven op basis van welk thema dat is gebeurd. Portefeuillewijzigingen en de thema s Global Compact schendingen mensenrechten en Global Compact schendingen arbeidsomstandigheden hebben het meest bijgedragen aan een stijging van het aantal namen in het engagementprogramma. De thema s worden door het pensioenfonds in samenspraak met Syntrus Achmea bepaald. Robeco voert namens het pensioenfonds en Syntrus Achmea de dialoog met ondernemingen. Tabel Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..3 Ondernemingen in engagementprogramma Bron: Robeco Verantwoord Beleggen H rapport Onderneming Abercrombie & Fitch Ahold Alcoa Altria Anglo American ArcelorMittal Archer Daniels Midland AstraZeneca Plc Bayer Best Buy Co BG Group Thema Waterbeheer bij tetielgerelateerde ondernemingen Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie Eco-efficiëntie in de metaal- en cementindustrie Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Gedwongen arbeid in de keten 11

12 Onderneming BHP Billiton BP British American Tobacco Plc Carrefour Cisco Systems Coca-Cola ConocoPhillips Daimler Danone Diageo DSM E.ON Enel Eni EonMobil FirstEnergy Fletronics International Ltd. Ford Motor Freeport-McMoRan Copper & Gold Gap GDF SUEZ SA GlaoSmithKline Google Hewlett-Packard Iberdrola Johnson & Johnson KPN Kraft Foods Thema Investeringsrisico s in verband met Canadese Teerzanden Global Compact schendingen Milieu Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Gedwongen arbeid in de keten Tevredenheid en gezondheid van werknemers Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Klimaatprestaties Autoproducenten Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Risicomanagement rapportage CO 2 -prestaties van nutsbedrijven CO 2 -prestaties van nutsbedrijven Investeringsrisico s in verband met Canadese Teerzanden Global Compact schendingen Milieu Global Compact schendingen Mensenrechten CO 2 -prestaties van nutsbedrijven Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Klimaatprestaties Autoproducenten Waterbeheer bij tetielgerelateerde ondernemingen Gedwongen arbeid in de keten Global Compact schendingen Milieu Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Tevredenheid en gezondheid van werknemers Global Compact schendingen Bribery & Corruption CO 2 -prestaties van nutsbedrijven Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Risicomanagement rapportage Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen 12

13 Onderneming LM Ericsson Telefon Marathon Oil Merck KGaA Microsoft Motorola Nestlé Nokia Novartis Pernod Ricard Peugeot Pfizer Philips Renault Reynolds American Rio Tinto Roche Royal Dutch Shell RWE Sanofi-Aventis Siemens Syngenta AG Tesco Plc The TJX Cos. Time Warner TNT Total Thema Gedwongen arbeid in de keten Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Investeringsrisico s in verband met Canadese Teerzanden Dierproeven Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Tevredenheid en gezondheid van werknemers Gedwongen arbeid in de keten Tevredenheid en gezondheid van werknemers Gedwongen arbeid in de keten Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Klimaatprestaties Autoproducenten Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Klimaatprestaties Autoproducenten Waterbeheer bij voeding- dranken- en tabaksondernemingen Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Dierproeven, Investeringsrisico s in verband met Canadese Teerzanden Global Compact schendingen Milieu CO 2 -prestaties van nutsbedrijven Biodiversiteit en de farmaceutische industrie Global Compact schendingen Mensenrechten Global Compact schendingen Arbeidsomstandigheden Waterbeheer bij tetielgerelateerde ondernemingen Tevredenheid en gezondheid van werknemers Risicomanagement rapportage Investeringsrisico s in verband met Canadese Teerzanden Samenwerking in de Sudan Engagement Group Global Compact schendingen Mensenrechten Global Compact schendingen Bribery & Corruption 13

14 Onderneming Unibail-Rodamco Unilever Verizon Communications VF Vivendi Vodafone Walt Disney Wolters Kluwer Xstrata Thema Risicomanagement rapportage Tevredenheid en gezondheid van werknemers Waterbeheer bij tetielgerelateerde ondernemingen Tevredenheid en gezondheid van werknemers Gedwongen arbeid in de keten Tevredenheid en gezondheid van werknemers Risicomanagement rapportage 14

15 4 Collectief Engagement Waar mogelijk en gewenst is Syntrus Achmea betrokken bij andere vormen van engagement. Met andere beleggers worden dan bijvoorbeeld de krachten gebundeld voor een collectief engagement. Deze dialogen zijn vaker gericht op sectoren, bepaalde onderwerpen (bijvoorbeeld CO2-uitstoot) of overheden en andere regelgevende instanties. Het gaat daarbij om de volgende initiatieven: 1. Anticorruptie initiatief 2. Carbon Disclosure project 3. VN Global Compact De verschillende initiatieven, ondernomen acties en (tussentijdse) resultaten worden hierna kort toegelicht. Anti-corruptie initiatief Omkoping en corruptie zijn onverenigbaar met een goede corporate governance en schadelijk voor de creatie van waarde op de lange termijn. Daarom verwachten we van ondernemingen waarin we investeren robuuste programma's om corruptie in hun onderneming en keten te beheersen. Daarnaast verwachten wij dat inspanningen worden afgemeten tegen gerespecteerde internationale normen. Het ontbreken van een dergelijk programma of het niet beheersen van corruptierisico's levert potentiële financiele, operationele en reputatierisico s op. Per september 2011 hebben 11 ondernemingen gereageerd op het verzoek voor meer openheid. Op basis van de eerste reacties is er een analyse verricht. Hierbij is de meest recente openbaar beschikbare informatie vergeleken met de gegevens van de ondernemingen in de antwoorden op de beleggers. Deze inzichten worden gebruikt in vervolggesprekken met de ondernemingen. In het eerste halfjaar van 2012 zijn met enkele ondernemingen vervolggesprekken gestart. In september en oktober zullen beleggers met meer ondernemingen in gesprek treden. Dit door middel van telefonische vergaderingen of ontmoetingen met afgevaardigden van de ondernemingen. Syntrus Achmea speelt een actieve rol in deze werkgroep. Een evaluatie van resultaten staat gepland voor het eind van het jaar. Carbon Disclosure Project Gegevens over klimaatverandering vormen in toenemende mate een belangrijk element bij besluitvorming over investeringen. Betrouwbare, bruikbare en vergelijkbare klimaatgegevens spelen hierbij een essentiële rol. Syntrus Achmea hecht hierom belang aan het Carbon Disclosure Project (CDP). Dit project stuurt jaarlijks een vragenlijst uit naar ondernemingen waarin wordt gevraagd naar relevante informatie over de uitstoot van broeikasgassen, de voorbereiding op klimaatverandering, en corporate governance en de strategie om te reageren op klimaatproblematiek. Gecoördineerd vanuit de PRI ondersteunen investeerders jaarlijks via een collectief engagement de vragenlijst van het CDP. Hierbij wordt de vragenlijst etra onder de aandacht gebracht bij alle aangeschreven ondernemingen en benadrukken de investeerders het belang van betrouwbare gegevens voor het beleggingsproces. Op basis van de beschikbare gegevens stelt het CDP de Carbon Disclosure Leadership Inde (CDLI) samen. In het begin van 2012 werden de CDLI scores voor CDP 2011 bekendgemaakt, zodat verbeteringen in de kwaliteit van transparantie door de ondernemingen naar aanleiding van het engagementtraject geanalyseerd kunnen worden. Bevindingen toonden aan dat: van de 96 aangeschreven ondernemingen er 24 ondernemingen hun positie in de CDLI 2011 rangschikking dusdanig verbeterden dat zij niet langer tot het onderste kwartiel van de inde behoren. van de 96 aangeschreven ondernemingen er 16 ondernemingen hun positie in de 2011 CDLI rangschikking verbeterden, maar niet in voldoende mate om het onderste kwartiel van de inde te ontstijgen. van de ondernemingen, waarmee naar aanleiding van de gezamenlijke brief, een intensievere dialoog is gevoerd uiteindelijk 50% hun CDLI score verbeterden. Dit resulteerde in al deze gevallen tot een voldoende toename van de CDLI score om niet langer tot het onderste kwartiel van de CDLI inde te behoren. Ter voorbereiding op een vervolg aan dit engagement is de groep van investeerders momenteel bezig met het samenstellen van een lijst met nieuw aan te schrijven ondernemingen en het opstellen van een nieuwe gezamenlijke brief. 15

16 Rapportageverplichting VN Global Compact Het VN Global Compact biedt ondernemingen een kader voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ondernemingen kunnen zich vrijwillig bij het VN Global Compact aansluiten. Ze kiezen er dan voor zich openbaar te committeren aan de tien principes van het Compact (zie bijlage 1). Door deelname committeert de onderneming zich aan het in gang zetten van veranderingen in de bedrijfsvoering. Zo gaan het VN Global Compact en de tien principes onderdeel uitmaken van het beleid, de strategie, de cultuur en de dagelijkse praktijk van de onderneming. Verder laat de onderneming in haar publicaties (jaarverslag, duurzaamheidsverslag of de website) zien welke voortgang zij op het VN Global Compact en de principes boekt. Tevens dient de onderneming het VN Global Compact in publieke uitingen te steunen. In de praktijk blijkt dat ondernemingen die aan het VN Global Compact deelnemen dit op zeer verschillende wijze doen. De ene onderneming neemt haar deelname zeer serieus en voldoet aan alle afspraken, terwijl de andere onderneming minder aandacht besteedt aan het uitvoeren van de principes. Deze laatste groep kan de geloofwaardigheid van het VN Global Compact ondermijnen. Door middel van een collectief engagement zetten institutionele beleggers zich in, om ondernemingen aan te sporen zo snel mogelijk te voldoen aan de principes van het VN Global Compact en de bijbehorende rapportageverplichtingen. Door samen te werken met andere institutionele beleggers wordt er etra druk uit geoefend op de ondernemingen om op deze manier bij te dragen aan het succes van het VN Global Compact. Begin 2012 zijn de resultaten van de engagementsamenwerking op dit thema bekend gemaakt. Naar aanleiding van de brief verzonden door de groep institutionele beleggers in februari 2011, hebben 39% van de ondernemingen gerapporteerd over de voortgang bij de uitvoering van de VN Global Compact principes. Syntrus Achmea heeft zich aangesloten bij de het PRI voor Rio initiatief. Dit is de werknaam voor activiteiten in 2012, waarbij alle ondernemingen in de FTSE Wereld inde die de VN Global Compact niet hebben ondertekend worden aangeschreven en verzocht het VN Global Compact te ondertekenen. De activiteiten zullen eind september opgestart worden. Binnen dit initiatief heeft Syntrus Achmea zich ook aangemeld voor een werkgroep om de effectiviteit van diverse engagementstrategieën te testen. Belangenbehartiging Om de belangen van het pensioenfonds beter te vertegenwoordigen neemt Syntrus Achmea, naast de collectieve engagementactiviteiten, actief deel aan samenwerkingsverbanden van institutionele beleggers op het gebied van Corporate governance, Eumedion en het International Corporate Governance Network. Daarnaast heeft Syntrus Achmea zich verbonden aan de Principles for Responsible Investment. Binnen dit initiatief committeren institutionele beleggers zich aan het stimuleren van verantwoord beleggen, zowel intern als etern. Ook heeft Syntrus Achmea Vermogensbeheer zich verbonden aan het eerder genoemde Carbon Disclosure Project. 16

17 Tabel Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..4 Ondernemingen in collectief engagement programma Bron: Syntrus Achmea en Robeco Verantwoord Beleggen H rapport Anticorruptie AT&T Eiffage Tesco Atlas Copco Sacyr Vivendi Belgacom Salzgitter Voestalpine Dassault Dominion Scania Schneider Carbon Disclosure Project A2A Deutsche Boerse AG The Home Depot, Inc. Allegheny Energy Eastman Chemical Tyco Electronics Ltd. Apache Mattel, Inc. Union Pacific ArcelorMittal McDonald's Corp. UnitedHealth Group, Inc. Archer Daniels Midland Norfolk Southern Verizon Communications, Inc. Avery Dennison Occidental Petroleum Corp. Viacom, Inc. Bouygues SA Constellation Energy Group Danone Oracle Corp. Schlumberger Statoil VN Global Compact Definitieve lijst van ondernemingen wordt vastgesteld eind september

18 5 Corporate governance en stemmen Corporate governance wordt vaak vertaald met goed ondernemingsbestuur. Het heeft betrekking op de verhoudingen tussen de verschillende organen van de onderneming zoals de raad van bestuur, de raad van commissarissen, aandeelhouders en andere belanghebbenden. Rekenschap, transparantie en toezicht spelen hierbij een centrale rol. Pensioenfondsen beleggen onder andere in beursgenoteerde ondernemingen en zijn daardoor ook aandeelhouder. Door actief gebruik te maken van aandeelhoudersrechten kan het pensioenfonds invloed uitoefenen op de onderneming. Het gaat hierbij om het benoemen van bestuurders, het goedkeuren van jaarstukken en in sommige gevallen kan het zich uitspreken over het beloningsbeleid. Het pensioenfonds doet dit onder andere door deel te nemen aan de besluitvorming op de aandeelhoudersvergadering (stemmen). 1. Het pensioenfonds als actief aandeelhouder De Nederlandse Corporate Governance Code schrijft voor dat institutionele beleggers zoals pensioenfondsen een beleid moeten hebben over het stemmen op aandeelhoudersvergaderingen van beursgenoteerde ondernemingen waarin zij beleggen. Daarbij wordt van de institutionele belegger gevraagd om minstens eenmaal per jaar aan te geven hoe hij invulling geeft aan het stembeleid. Daarnaast stelt de Corporate Governance Code dat de institutionele belegger minimaal eenmaal per kwartaal moet aangeven hoe hij stemde op de aandeelhoudersvergaderingen. In bijlage 2 vindt u de volledige tekst van de relevante bepalingen voor institutionele beleggers van de Nederlandse Corporate Governance code. Het pensioenfonds voldoet aan de bepalingen van de Corporate Governance code. Op de website van het pensioenfonds zijn de volgende documenten te vinden: 1. Stembeleid 2. Stemverslag van de voorgaande kwartalen en het afgelopen jaar 3. Rapportagetool waarbij gerapporteerd wordt hoe gestemd is per aandeelhoudersvergadering 2. Stemgedrag Pensioenfonds Zoals elk jaar lag de nadruk van het stemseizoen in het tweede kwartaal. Het bedrijfspensioenfonds voor de Landbouw stemde in het eerste halfjaar van 2012 tijdens 283 vergaderingen op totaal 3985 agendapunten. De aandeelhoudersvergaderingen vonden plaats in Europa en in de Verenigde Staten. Het pensioenfonds kan niet bij alle aandeelhoudersvergaderingen aanwezig zijn en maakt daarom gebruik van stemmen op afstand. Op de website van het pensioenfonds vindt u hoe het pensioenfonds per aandeelhoudersvergadering stemde. Het pensioenfonds maakt bij het uitoefenen van stemrechten gebruik van stemanalyses en stemadviezen van Institutional Shareholder Services (ISS). De ISS aanbeveling dient dus als advies. Voordat het pensioenfonds haar definitieve stem geeft beschouwt het alle voorstellen op individuele basis. Als gevolg hiervan kan er per onderneming anders gestemd worden op een voorstel van gelijke aard. Dit op basis van de specifieke feiten en omstandigheden van een dergelijk voorstel. Het betekent ook dat het pensioenfonds niet altijd met het management van de onderneming of met de aanbeveling van ISS meestemt. Zo werd in de eerste helft van 2012 in ongeveer 8% van alle agendapunten tegen het management gestemd. Het ging hier vooral om de benoeming van bestuurders van ondernemingen (niet onafhankelijk waar dit wel geëist of gewenst is) en beloningstructuren (ecessief, onvoldoende toegelicht, of niet transparant genoeg). Op aandeelhoudersresoluties over milieu, sociale en governance kwesties wordt ook relatief vaak tegen management gestemd. Tabel Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..5 Overzicht stemactiviteiten H Bron: ISS en Syntrus Achmea Management ISS beleid Agendapunten Voor Tegen Voor Tegen Op de website van het pensioenfonds vindt u meer informatie over hoe het pensioenfonds per aandeelhoudersvergadering stemde. Agenderingsrecht aandeelhouders Op de aandeelhoudersvergaderingen van ondernemingen kunnen aandeelhouders een voorstel agenderen, mits wordt 18

19 voldaan aan de voorwaarden van het geldende agenderingsrecht. Hieronder volgen een paar voorbeelden van dergelijke voorstellen die de eerste helft van het jaar werden gedaan op het gebied van milieu, sociale en governance kwesties. Op de aandeelhoudersvergadering van de Amerikaanse ondernemingen C.R. Bard en Emerson Electric werd door een aandeelhouder een voorstel ter stemming gebracht voor het verplichten van de onderneming om over duurzaamheid te rapporteren. Het pensioenfonds heeft op beide voorstellen voor gestemd gezien het belang van transparantie rondom de risico s en kansen op het gebied van duurzaamheid. Op de aandeelhoudersvergadering van het Amerikaanse General Electric Company (GE) werd een voorstel gedaan door een aandeelhouder om de onderneming te verplichten haar kernenergieactiviteiten uit te faseren. Conform het advies van ISS heeft het pensioenfonds tegengestemd op dit voorstel, omdat deze onderneming reeds zeer uitgebreid rapporteert over dit thema, het feit dat kernenergieactiviteiten aan zeer strikte overheidsregulering is onderworpen en tenslotte omdat een dergelijke operationele beslissing het beste aan het management kan worden overgelaten i.p.v. aan de aandeelhouders. Bij het Amerikaanse Century Link werd door een aandeelhouder een voorstel ter stemming gebracht om het aandelenpakket in de beloningen van bestuurders te onderwerpen aan prestatiecriteria en aan een minimum periode van 3 jaar waarin de bestuurders de aandelen moeten aanhouden. Op deze manier kunnen de lange termijn belangen van zowel de aandeelhouders, de onderneming en haar bestuurders op één lijn worden gezet. Het advies van ISS is hierin gevolgd en het pensioenfonds heeft voor dit voorstel gestemd Tot slot werd bij een aantal ondernemingen in de Verenigde Staten een voorstel gedaan voor de aanstelling van een onafhankelijke bestuursvoorzitter, omdat deze functie bij een aantal ondernemingen door de CEO wordt vervuld. Dit is mogelijk omdat in de Verenigde Staten ondernemingen zijn ingericht volgens het zogenaamde one tier model, waarbij uitvoerende toezichthoudende bestuurders samen in een bestuur zitten. ISS en het pensioenfonds hebben per onderneming beoordeeld of er voldoende waarborgen zijn voor een onafhankelijk oordeel door het management. Daarnaast wordt gekeken of er een onafhankelijke verkiezing van bestuurders en de leden van belangrijke bestuurscommissies mogelijk is en of er problematische beloningspraktijken bij de onderneming zijn gesignaleerd. In het geval van onder andere American Epress, Philip Morris en Dow Chemical is er tegen de benoeming van de bestuurdersvoorzitter gestemd, conform het advies van ISS. Er is voor een onafhankelijke bestuursvoorzitter gestemd bij Johnson & Johnson, AT&T, PepsiCo en een aantal grote financiële ondernemingen zoals Bank of New York Mellon, Wells Fargo & Company en J.P. Morgan Chase. 3.1 Corporate Governance ontwikkelingen Nederland Tweede kamer dwingt roulatie van accountantskantoren af Een amendement met deze strekking op het wetsvoorstel betreffende het accountantsberoep is op 14 februari jl. door de Tweede Kamer aangenomen. Beursgenoteerde ondernemingen worden verplicht om iedere acht jaar te rouleren van accountantskantoor. Daarna moet er een afkoelingsperiode van twee jaar zijn, voordat hetzelfde kantoor weer de wettelijke jaarrekeningcontrole mag doen. De wet treedt naar verwachting per 1 januari 2014 in werking Volmachtstemmen van aandeelhouders kwijt Volmachtstemmen van aandeelhouders raken soms kwijt, omdat tussen de aandeelhouder en de onderneming een internationale keten van intermediairs is ontstaan, zoals bewaarbanken en stemverzamelaars. Daardoor kan de uitslag van cruciale stemmingen op een aandeelhoudersvergadering met een nipt voor of tegen ter discussie worden gesteld. Steeds meer aandeelhouders kiezen ervoor hun stem door middel van een volmacht of stem instructie een aantal dagen voor de Algemene Vergadering van Aandeelhouders (AVA) uit te brengen. Daardoor neemt de kans op fouten toe. Dat stellen Eumedion, beleggersvereniging VEB en Paul Frentrop, hoogleraar Corporate Governance and Capital Markets aan Nyenrode Business Universiteit in het Financieele Dagblad (FD). Syntrus Achmea maakt ook gebruik van stemvolmachten en zal deze ontwikkeling nauwlettend volgen. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap In de eerste helft van 2012 werd voor het pensioenfonds een rapportage opgesteld over de toepassing van de best practices voor betrokken aandeelhouderschap in het jaar Eumedion heeft haar deelnemers handvatten gegeven om invulling te geven aan betrokken aandeelhouder- 19

20 schap. Zij heeft daartoe tien best practices opgesteld die betrekking hebben op het volgen van de Nederlandse ondernemingen waarin wordt belegd, het aangaan van een dialoog met deze ondernemingen en het uitoefenen van het stemrecht in aandeelhoudersvergaderingen. over het functioneren van stemadviesbureaus in Europa, zoals ISS en Glass Lewis. Specifiek vraagt ESMA naar ervaringen van institutionele beleggers en beursgenoteerde ondernemingen over de juistheid, onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van de stemadviezen. Bij de best practices geldt de pas toe of leg uit regel: van Eumedion-deelnemers wordt verwacht dat zij transparant maken in hoeverre zij de best practices toepassen en zo niet, waarom niet. Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen en de cliënten en deelnemers van de institutionele beleggers die bij Eumedion zijn aangesloten kunnen zo op een transparante manier zien op welke wijze invulling wordt gegeven aan betrokken en verantwoord aandeelhouderschap. De rapportage is op de website van het pensioenfonds geplaatst. Syntrus Achmea is deelnemer van Eumedion en onderschrijft de best practices. Syntrus Achmea heeft daarom ook namens het pensioenfonds gerapporteerd over de wijze waarop het pensioenfonds invulling geeft aan betrokken en verantwoord aandeelhouderschap EU wil uitbreiding aandeelhoudersrechten t.a.v. beloningsbeleid De Europese Unie (EU) wil dat alle Europese beursgenoteerde ondernemingen het beloningsbeleid voor hun bestuur voortaan ter bindende stemming voorleggen aan de AVA. Deze praktijk is reeds gebruikelijk in Nederland en in het Verenigd Koninkrijk is inmiddels een wetsvoorstel ingediend voor een bindende stem op het beloningsbeleid. De EU vindt verder dat de Europese banken moeten worden verplicht de bonussen van hun bestuurders te maimeren (als percentage van het vast salaris) en de banken dienen een maimumratio vast te stellen voor de hoogst- en laagstverdienende werknemers. Deze ratio s moeten ter goedkeuring aan de AVA worden voorgelegd. 3.2 Corporate Governance ontwikkelingen Internationaal Europees Parlement voorstander van ontwikkeling Europese Stewardship Code. Het Europees Parlement (EP) verwelkomt de ontwikkeling van speciale gedragscodes voor institutionele beleggers en is van mening dat een Europese Stewardship Code voor institutionele beleggers kan worden ontwikkeld op basis van de huidige initiatieven en in samenwerking met nationale autoriteiten. Dit staat in een motie die het EP op 29 maart 2012 in een plenaire zitting heeft aangenomen als reactie op het in 2011 gepubliceerde Groenboek corporate governance van de Europese Commissie. Het Parlement spreekt zich uit voor corporate governance regulering via codes in plaats van bindende, Europese wetgeving. Volgens het EP kan een raamwerk van codes en best practices eerder een gedragsverandering bewerkstelligen dan nieuwe corporate governance wetgeving. ESMA consulteert over wenselijkheid en mogelijkehden om stemadviesbureaus te reguleren De European Securities and Markets Authoriy (ESMA) is in maart een consultatie gestart naar de wenselijkheid van en mogelijkheden om stemadviesbureaus te reguleren. De consultatie is erop gericht meer helderheid te verkrijgen 20

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2012 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2012 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2012 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2013 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2013 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2013 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Inleiding verantwoord beleggen 5 Uitsluitingsbeleid 7 Engagement 9 Collectief engagement 15 Corporate Governance 17 Bijlagen

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Inleiding verantwoord beleggen 5 Uitsluitingsbeleid 7 Engagement 9 Collectief engagement 16 Corporate Governance 17 Bijlagen

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Inleiding verantwoord beleggen 5 Uitsluitingsbeleid 7 Engagement 10 Collectief engagement 17 Corporate Governance 18 Bijlagen

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds)

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) April 2012 Inhoud 1. Algemeen...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Wet- en regelgeving...3 2. Financiële middelen...3 2.1 Algemeen...3 2.2 Schulden en reserves...4

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf

Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf Dit is een uitgave van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Schoonmaak- en Glazenwassersbedrijf. Versie: 01 juli 2013

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds

Beleggingsstatuut Longfonds Beleggingsstatuut Longfonds April 2016 Inhoud 1. Algemeen... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Wet- en regelgeving... 3 2. Financiële middelen... 3 2.1 Algemeen... 3 2.2 Schulden en reserves... 4 2.3 Doel en tijdshorizon

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2013 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H2 2014 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Inleiding verantwoord beleggen 5 Uitsluitingsbeleid 7 Engagement 10 Collectief engagement 21 Corporate Governance 22 Bijlagen

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2015 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2015 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2015 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Voorwoord & activiteiten 5 Inleiding verantwoord beleggen 8 Uitsluitingsbeleid 10 Engagement 14 Collectief engagement 24 Corporate

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2011 Syntrus Achmea Beleggingspools

Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2011 Syntrus Achmea Beleggingspools Verantwoord Beleggen Rapportage H1 2011 Syntrus Achmea Beleggingspools Inhoud Inleiding verantwoord beleggen 5 Uitsluitingsbeleid 7 Engagement 8 Collectief engagement 17 Corporate Governance 20 Bijlagen

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 4 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 4 2.2. ESG-criteria...

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN Beleggingsstatuut JULI 2015 1. ALGEMENE RICHTLIJNEN 1.1. Statutaire doelstelling De Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF, zich beroepend op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, stelt

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen...3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...3 2.2. ESG-criteria...3

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2013 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Campagne tegen Wapenhandel - mei 2008 Conclusies: veel pensioenfondsen hebben inmiddels een opgesteld zo'n beleid beperkt zich vaak tot enkele

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding JAARVERSLAG Stichting Depositofonds C.V. De Volharding Inhoud Inleiding 3 Jaarverslag Stichting Depositofonds 4 C.V. De Volharding UA Toelichting jaarverslag Stichting Depositofonds 5 C.V. De Volharding

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Duurzaamheidsverklaring

Duurzaamheidsverklaring DUURZAAMHEIDSVERKLARING Ondergetekende: [Naam Leverancier en rechtsvorm [ ], statutair gevestigd te [plaats], aan de [straat, nummer en postcode] (KvK ), hierna te noemen Leverancier, hierbij rechtsgeldig

Nadere informatie

1. Visie en uitgangspunten... 3 1.1 Beleggingsdoelstelling... 3 1.2 Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 3 1.3 Grondbeginselen...

1. Visie en uitgangspunten... 3 1.1 Beleggingsdoelstelling... 3 1.2 Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 3 1.3 Grondbeginselen... Stichting Unilever Pensioenfonds Nederland Progress (Progress) Code Verantwoord Beleggen Met betrekking tot uitsluitingen, screening, stemmen en engagement Deze Code beschrijft de manier waarop Progress

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Onderdeel van a.s.r. a.s.r. is de Nederlandse verzekeringsmaatschappij voor alle verzekeringen. Bij a.s.r. werken ruim 3.900 medewerkers

Nadere informatie

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID Providence Capital NV Meerweg 7, 1405 BA Bussum Postbus 286, 1400 AG Bussum Nederland T +31 (0)35 6926 750 F +31 (0)35 6926 740 info@providencecapital.eu www.providencecapital.eu ProvCapBussum VERANTWOORD

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten. Per 1 juli 2015

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen. Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten. Per 1 juli 2015 Bijlage IV Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Per 1 juli 2015 Tilburg, 17 juni 2015 1. Inleiding In de Verklaring inzake de beleggingsbeginselen (hierna:

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie