Bewegingen en trends binnen de landbouw ten aanzien van energie en klimaat. Carin Rougoor Erik van Well Elisa de Lijster

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bewegingen en trends binnen de landbouw ten aanzien van energie en klimaat. Carin Rougoor Erik van Well Elisa de Lijster"

Transcriptie

1 Bewegingen en trends binnen de landbouw ten aanzien van energie en klimaat Carin Rougoor Erik van Well Elisa de Lijster

2 Bewegingen en trends binnen de landbouw ten aanzien van energie en klimaat Carin Rougoor Erik van Well Elisa de Lijster CLM Onderzoek en Advies BV Culemborg, maart 2013 CLM

3 Abstract De thema's energie en klimaat zijn de afgelopen jaren meer en meer in beeld gekomen binnen de landbouw. Maar welke trends zien we nu en zijn in de nabije toekomst te verwachten? Aan de hand van interviews en discussiebijeenkomsten bracht CLM trends en ontwikkelingen in beeld.

4 Inhoud Inhoud 1 Inleiding Doelstelling van de studie Werkwijze 1 2 Beschrijving van trends Aandacht voor energie en klimaat Ontwikkeling van prijzen en gebruik Ontwikkeling van het beleid Financiële crisis Schaalvergroting en globalisering Interesse voor aanschaf zonnepanelen De bodem centraal Mestbe- of verwerking; hoe nu verder? Energiebesparing is kostenbesparing Benader het integraal 12 3 Overzicht van initiatieven Initiatieven zonnepanelen Vraagbundeling Zonnepanelen LTO Noord ANV s gezamenlijke inkoop Initiatief Gelderland: energiecoöperatie met burgers Bodeminitiatieven Masterplan Mineralenmanagement (MMM) ClimateFarmers NAJK CEJA Duurzaam Bodembeheer: Voor alle Melkveehouders in Utrecht Oost PureGraze Mestbe- en verwerkingsinitiatieven Energiebesparingsinitiatieven Energiescans Provincie Utrecht Duurzame stallen / Nieuwbouw: energieneutraal en besparend Integrale benadering Akkerbouw Intensieve veehouderij Melkveehouderij 28 4 Aandachtspunten Initiatieven zonnepanelen Bodeminitiatieven Mestbe- en verwerkingsinitiatieven Energiebesparingsinitiatieven Integrale benadering 33 5 Conclusies Bijlage 1 Lijst geïnterviewden Bijlage 2 Verslag workshop

5

6 1 Inleiding 1.1 Doelstelling van de studie Doelen van de studie zijn: 1. Zichtbaar maken wat de actuele beweging is binnen de veehouderij, open teelt en de akkerbouw op de thema s energiebesparing, energie-efficiency, hernieuwbare energie en reductie van broeikasgassen. 2. Overzicht geven van verwachte trends voor de komende jaren die van invloed zijn op de (on)mogelijkheden en belangstelling en ontwikkeling bij landbouwondernemers voor de thema s energie en klimaat. 3. Inzicht geven in de resultaten van initiatieven op dit vlak, uitgedrukt in concrete projectresultaten (aantal deelnemers, bijeenkomsten, etc.). 4. Inzicht in mogelijke effecten van deze initiatieven op energiebesparing en energie-efficiency, hernieuwbare energie en reductie van broeikasgassen. 1.2 Werkwijze In dit project zijn de volgende stappen gezet: Interviews met 8 mensen uit de keten (zie bijlage 1 voor een overzicht van mensen die zijn geïnterviewd). Discussies met de begeleidingsgroep. Verder uitdiepen van de belangrijkste trends (en welke initiatieven daarbinnen worden ontplooid) door internetresearch en telefonische interviews. Workshop met boeren, experts, en ketenpartijen (zie bijlage 2 voor een verslag van de bijeenkomst). Al deze informatie vormt de basis voor deze rapportage. In hoofdstuk 2 beschrijven we de actuele bewegingen en trends voor de komende jaren. Hoofdstuk 3 belicht de initiatieven die de laatste jaren op dit vlak zijn ontstaan en wat de verwachte effecten van deze initiatieven zijn op energiebesparing en efficiency, hernieuwbare energie en reductie van broeikasgassen. In hoofdstuk 5 beschrijven we welke praktische belemmeringen door deze partijen ervaren worden. 1

7 2

8 2 Beschrijving van trends In dit hoofdstuk beschrijven we trends die we binnen de landbouw zien t.a.v. energie en klimaat. Eerst beschrijven we de algemene trend; is er interesse voor energie en klimaat? Hoe heeft dit zich de laatste jaren ontwikkeld? En welke algemene trends zien we die van invloed zijn op de landbouw in relatie tot energie en klimaat? Vervolgens beschrijven we 5 specifieke trends in meer detail. Welke trend zien we? Welke motivatie hebben partijen hiervoor en hoe denken we dat deze trend zich naar de toekomst toe ontwikkelt? 2.1 Aandacht voor energie en klimaat Uit de interviews komt het beeld naar voren dat boeren en ketenpartijen nadenken over energie en klimaat. Het thema leeft. In eerste instantie kwam de prikkel van buiten, o.a. vanuit de overheid en marktpartijen. Maar langzamerhand komt het ook vanuit de boeren en ketenpartijen zelf; wat kunnen we nog meer om kosteneffectiever bezig te zijn? Zijn er mogelijkheden voor een nichemarkt op het vlak van duurzaamheid? Is het mogelijk zelfvoorzienend te worden? Deze zelfvoorziening kan spelen op het vlak van bijvoorbeeld veevoer, maar kan ook gelden voor het energiegebruik. Het thema energie en klimaat is daarmee niet alleen meer een thema voor voorlopers maar ook voor de grote groep geworden. Dit komt overeen met de bevindingen van Van Well en Keuper (2012). Zij hebben in 2012 ruim 500 boeren telefonisch geënquêteerd. Bijna 80% van de boeren geeft daarin aan bereid te zijn energiemaatregelen te nemen. Circa 90% van de boeren ziet het belang van energiebesparing binnen de landbouwsector en ruim 70% vindt het van belang dat de landbouw met duurzame energieproductie aan de slag gaat. De bekendheid met het thema klimaat blijkt de laatste jaren ook toegenomen. Uit onderzoek van Nelissen et al. (2009) blijkt dat in % van de melkveehouders nog niets gehoord had over de uitstoot van broeikasgassen door de melkveehouderij. In 2008 was dit afgenomen tot 26%. En uit het onderzoek van Van Well en Keuper (2012) blijkt dat dit in 2012 was afgenomen tot circa 10% van de melkveehouders. Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf, maar worden mede beïnvloed door allerlei ontwikkelingen nationaal en wereldwijd, zowel in de landbouw, als ook daarbuiten. Op enkele belangrijke ontwikkelingen gaan we in de volgende subparagrafen verder in Ontwikkeling van prijzen en gebruik De energieprijzen laten door de tijd een sterke fluctuatie zien. De wereldolieprijs is sinds 1990 sterk gestegen van circa 20 US$ per vat tot momenteel circa 100 US$ per vat, met in de laatste jaren sterke verschillen; de prijs varieerde sinds 2007 van circa 40 tot bijna 140 US$ per vat. Ook de kolenprijs laat een toename zien sinds De elektriciteitsprijs hangt o.a. af van de brandstofprijzen van olie, kolen en gas. Een andere belangrijke component van de elektriciteitsprijs wordt 3

9 gevormd door de kosten van centrales en transportnetten. Hierdoor werkt de brandstofprijs minder door in de totaalprijs van elektriciteit (www.compendiumvoordeleefomgeving.nl). Onderstaande figuur geeft het verloop van de elektriciteitsprijs weer in de periode 1996 tot Figuur 2.1 Elektriciteitsprijs (2000 kwh enkel tarief, huishouden en klein zakelijk verbruik) inclusief netwerkkosten, levering en transport, exclusief BTW, inclusief energiebelasting. NB. Cijfer 2012 op basis van eerste kwartaal. Onderstaande figuur laat zien dat een groot deel van de stijging van de elektriciteitsprijs het gevolg is van stijging van de energiebelasting. Figuur 2.2 Energiebelasting in euro per 1000 kwh voor gebruik van 800 tot kwh en gebruik van tot kwh (bron: Statline). Deze prijsontwikkeling van energie zal de interesse van boeren om met energiebesparing en energieproductie aan de slag te gaan, beïnvloeden. Onderstaande figuur 4

10 geeft het energiegebruik door de land- en tuinbouw exclusief glastuinbouw sinds Daar zien we afname van het aardgasgebruik (en een sterke fluctuatie tussen jaren als gevolg van variaties in de buitentemperatuur) en een afname van overige fossiele brandstof voor warmte, terwijl het elektriciteitsgebruik licht is gestegen. Figuur 2.3 Energiegebruik land- en tuinbouw exclusief glastuinbouw (www.compendiumvoordeleefomgeving.nl) Een nieuwe ontwikkeling die van invloed kan zijn op het energiegebruik in de landbouw is de afschaffing van de rode diesel, waardoor de dieselkosten zullen stijgen. Mogelijk stimuleert dit boeren verder na te denken over mogelijkheden om het dieselgebruik te reduceren. Niet alleen bij energieprijzen zien we een stijgende lijn en daarnaast sterke fluctuaties. Deze trend zien we ook bij andere grondstoffen. De prijs van coproducten voor vergisting is de laatste jaren sterk gestegen. Dit heeft gevolgen voor de financiële mogelijkheden van covergisting, zie hiervoor verder paragraaf Ontwikkeling van het beleid Het beleid heeft de laatste decennia grote invloed gehad op de milieuprestaties van de landbouw. Tot midden jaren 80 stegen de mineralenoverschotten in de landbouw door de toegenomen omvang van de veestapel. Daarna kwam een daling tot stand door de zuivelquotering en de mestwetgeving. In de periode 1990 tot 1999 daalde het stikstofoverschot nauwelijks. Het mestbeleid was toen vooral gericht op het terugdringen van het fosfaatgebruik. Vanaf 1998 richt het mestbeleid zich ook op stikstof. Door de introductie van het Mineralen Aangifte Systeem (MINAS) in 1998 kwam de daling van het stikstofoverschot weer op gang. Per 1 januari 2006 is MINAS vervangen door nieuw mestbeleid waarbij er gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat gelden in plaats van verliesnormen in het MINAS-systeem (Fong, 2012). 5

11 Onderstaande figuur laat zien hoe de mineralenoverschotten van de landbouw zich hebben ontwikkeld sinds Figuur 2.4 Ontwikkeling van de mineralenoverschotten (1970=100) van 1983 tot 2011 (Fong, 2012). Ook op het vlak van energiebesparing en productie van duurzame energie heeft het beleid invloed. Een voorbeeld hiervan is de SDE-subsidieregeling. Binnen de EU is in 2012 de Energy Efficiency Directive van kracht geworden. Deze Directive stelt o.a. eisen aan het energiegebruik in landen. Deze Directive moet worden vertaald in Nederlands beleid, en kan daarmee ook van invloed zijn op de agrarische sector. Vanuit de nationale overheid is er veel aandacht voor de biobased economy. De waardepiramide vormt hier een belangrijk onderdeel van: kunnen producten hoger in de piramide worden toegepast? Op dit moment zien we op dit vlak binnen de landbouw relatief weinig beweging, maar de afschaffing van de rode diesel zou dit weer aantrekkelijker kunnen maken. Op bepaalde vlakken komt er dus nieuw beleid, maar op andere vlakken zien we juist een terugtredende overheid. De overheid geeft aan dat ontwikkelingen door de markt moeten worden opgepakt. De overheid ziet haar rol steeds meer als faciliterend, meer op afstand. Tegelijkertijd zien we een grotere zelfredzaamheid bij ondernemers. Ondanks dat de stimulans vanuit de overheid minder wordt om zaken op te pakken, gaan ondernemers aan de gang met duurzaamheid Financiële crisis De wereldwijde financiële crisis maakt dat banken in praktijk meer eisen stellen bij lening verstrekking. Dit werkt door binnen de landbouw en de mogelijkheden die men heeft om te investeren in duurzaamheid. Vanuit de agrarische praktijk horen we concrete voorbeelden waarbij de ondernemer bepaalde extra duurzaamheidsmaatregelen niet kan nemen, omdat de bank niet meer wil financieren, ondanks het feit dat het maatregelen met een goede terugverdientijd betreft. 6

12 2.1.4 Schaalvergroting en globalisering Schaalvergroting is een trend die al decennialang aan de gang is en verder doorzet. Deze ontwikkeling maakt dat er ook aandacht blijft voor de mogelijkheid om verder te automatiseren, maar ook wordt nadrukkelijk gekeken naar de mogelijkheid om via technische innovaties kosten te besparen en te verduurzamen, c.q. een efficiëntieslag te maken. Parallel aan deze schaalvergroting zien we de globaliseringstrend. Nederlandse bedrijven concurreren deels op de wereldmarkt. Een groot deel van de Nederlandse producten wordt geëxporteerd. Hierdoor is het niet altijd mogelijk maatregelen op het vlak van duurzaamheid die een meerprijs tot gevolg hebben terug te verdienen in de markt. Dit wordt door de agrarische sector als een beperking ervaren. 2.2 Interesse voor aanschaf zonnepanelen Vanuit de primaire sector is er veel belangstelling voor zonnepanelen. Het is een eenvoudige wijze van groene stroomproductie. Als het systeem eenmaal is geïnstalleerd, heb je er geen omkijken meer naar. Daarnaast zien we al enkele jaren een daling in de aanschafkosten. In 2007 was de prijs voor 1 Wattpiek (Wp) ongeveer 6 euro. In 2012 was dit gedaald naar 2 euro. Tenslotte draagt het positief bij aan het imago van de landbouw. Technische omschrijving In principe zijn zonnepanelen aantrekkelijk voor alle sectoren. Maar hoe meer elektriciteit je als bedrijf zelf gebruikt, hoe minder aantrekkelijk investeren in zonnepanelen wordt. Dit komt door de staffeling in de energiebelasting en omdat de salderingsmogelijkheid beperkt is. Het meest gunstig is de situatie waarin het bedrijf de elektriciteit direct zelf kan gebruiken, maar het moment van opwekken is veelal niet gelijk aan het moment van gebruik. Ook de technische mogelijkheden voor zonnepanelen kunnen verschillen per bedrijf. Hierbij is het van belang of er voldoende dak beschikbaar is, wat de hellingshoek en richting van het dak is en of het dak al dan niet last heeft van schaduwwerking. Motivatie Bij agrariërs zien we interesse om energieproducent te worden. Energieopwekking door zonnepanelen is eenvoudig en direct zichtbaar, in tegenstelling tot bijvoorbeeld allerlei energiebesparingsmaatregelen. Daarnaast is er een deel van de agrariërs die een innerlijke drive heeft om de bedrijfsvoering te verduurzamen. Ook het imago speelt een rol, vooral op bedrijven die hier direct bedrijfsbelang bij hebben, zoals bedrijven met een recreatietak. Ketenpartijen hebben veelal als drive dat afnemers (zoals Unilever) eisen stellen. Jan Willem Straatsma (FrieslandCampina): boeren hebben interesse in zonne-energie. Boeren willen dan wel zekerheden t.a.v. deugdelijkheid, betrouwbaarheid. Op dat vlak proberen wij een rol te spelen. 7

13 Ontwikkeling naar de toekomst toe De verwachting is dat de prijs van zonnepanelen verder blijft dalen. Uit onderzoek van Near Zero (2012) blijkt dat de verwachting is dat in 2025 de prijs circa 0,67 dollar per Wp bedraagt. Hans van der Boom (Rabobank Nederland) sprak de verwachting uit dat de energiemix in het jaar 2100 voor 60% uit zonne-energie zal bestaan. Hans van den Boom (Rabobank Nederland): in het jaar 2100 zal de energiemix voor 60% uit zonne-energie bestaand. 2.3 De bodem centraal Het inzicht neemt toe dat de bodem een belangrijke factor is in het klimaatbeleid. Lastig hierbij is dat overige broeikasgassen voor boeren weinig concreet zijn. Maar motivatie is dat het inzicht dat de bodem een belangrijke productiefactor is steeds meer terrein wint. Brooijmans (SuikerUnie) geeft aan dat bodem een belangrijker plaats krijgt in het duurzaamheidsprogramma van de SuikerUnie. Bodemstructuur en ontwatering, niet-kerende grondbewerking, organische stof en bodemleven zijn aspecten die allemaal relevant zijn voor het thema klimaat. Arnoud Smit (LTO Noord programma duurzame energie): er zijn nog belangrijke stappen te zetten door het verminderen van lachgasemissie van het land. Motivatie We zien dat langzamerhand de bodem steeds meer de interesse van agrariërs krijgt, omdat men steeds meer gaat inzien dat een goede bodem, goed bodemleven, voldoende organische stof, de basis vormt voor een goede productie. Het verhogen van het organische stofgehalte in de bodem kan daarnaast een bijdrage leveren aan het verminderen van het klimaatprobleem. Dit besef begint bij een beperkte groep boeren te leven, maar is op dit moment nog te weinig concreet om daadwerkelijk een stimulans te vormen om met koolstofopslag in de bodem aan de slag te gaan. Ontwikkelingen naar de toekomst toe De verwachting is dat de aandacht voor duurzaam bodembeheer in de toekomst toe zal nemen. Ook andere ontwikkelingen dragen hieraan bij. Een toenemende voerprijs maakt dat verhoging van de productie van eigen grond aantrekkelijker wordt. In sommige gebieden in Nederland zien boeren verschraling van hun grond, als gevolg van lage bemestingsnormen. Daarnaast is er toenemende aandacht voor micronutriënten in landbouwbodems. Zink en seleen zijn voorbeelden van nutriënten waarvan in bodems tekorten kunnen ontstaan (Udo de Haes, et al., 2012) 8

14 2.4 Mestbe- of verwerking; hoe nu verder? Tot enkele jaren geleden leek mestvergisting kansrijk. We zien hier nu een kentering; door relatief hoge prijzen van coproducten, is mestvergisting niet snel rendabel te krijgen. T.a.v. kraken en raffineren lopen de meningen uiteen. Sommige geïnterviewden hebben de verwachting dat binnen enkele jaren er wel technische kansen komen op dit vlak. Anderen denken dat uiteindelijk alleen drogen en export van het gedroogde product kansrijk is. Technische omschrijving Mestbe- of verwerking kan op verschillende manieren. Mestvergisting is het door vergisting van mest opwekken van biogas dat in een warmtekrachtinstallatie wordt omgezet in warmte en elektriciteit. Bij covergisting wordt mest samen met andere organische reststromen vergist in dezelfde installatie. Onder de huidige wetgeving worden de mineralen uit de coproducten in het digestaat beschouwd als zijnde dierlijke mineralen en vallen daarmee onder de gebruiksnorm dierlijke mest. Mestverwerking bestaat meestal uit een combinatie van verschillende technieken. Onderstaande figuur geeft een overzicht van mest- en digestaat verwerkingstechnieken. Figuur 2.5 Overzicht en samenhang tussen mest- en digestaat be- en verwerkingstechnieken (bron: WUR, 2010). 9

15 Door vergisting van mest en co-producten ontstaat biogas dat in een warmtekrachtinstallatie (WKK-installatie) wordt omgezet in warmte en elektriciteit. De warmte wordt gedeeltelijk benut om de vergister op temperatuur te houden. De overschot aan warmte kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor ruimteverwarming. De elektriciteit kan gedeeltelijk door het eigen bedrijf worden benut. Het overige deel kan als duurzame elektriciteit worden verkocht aan het energiebedrijf. De vergiste mest kan op het land worden uitgereden of verder worden verwerkt tot specifieke meststoffen. Voor vergistingsprocessen wordt in de meeste gevallen dunne mest afkomstig van varkens en/of runderen gebruikt. In het geval van co-vergisting worden daar organische stoffen aan toegevoegd die de productie van biogas sterk doen toenemen. Vergisten heeft tot doel organische stof met behulp van micro-organismen om te zetten in biogas. Een andere term die gebruikt wordt voor vergisten is fermenteren. In het algemeen zijn alle soorten mest en organische reststoffen geschikt voor vergisting. Het proces vindt plaats in afwezigheid van zuurstof (anaëroob). Biogas bestaat uit een mengsel van voornamelijk methaan (55-65%) en kooldioxide (35-40%). Verder is het verzadigd met waterdamp en bevat het sporen van waterstof, zwavelwaterstof en ammoniak. Biogas is een brandstof die geschikt is voor verbranding in vrijwel alle verbrandingsinstallaties waarin ook aardgas kan worden verbrand. De installaties dienen wel aangepast/afgesteld te worden op het gebruik van laagcalorisch gas. Doorgaans wordt biogas verstookt in een warmtekracht-installatie, waarbij elektriciteit en warm water worden geproduceerd. Bij vergisting worden alleen eenvoudig afbreekbare organische stoffen afgebroken. De moeilijk afbreekbare organische stoffen zoals houtige plantendelen, blijven in de mest aanwezig. Om zoveel mogelijk biogas te produceren, moet de mest dagvers zijn. De methaan is dan nog niet door koude vergisting uit de mestkelder vervluchtigd. Bij dagverse mest ligt de opbrengst van biogas op ongeveer 25 kuub per ton vleesvarkensmest, bij zeugen is dit wat lager (ter vergelijking: de gasproductie van melkveemest is kuub per ton). Bij niet dagverse mest loopt de opbrengst fors achteruit in de loop der weken. Inzet van verse mest vergt vaak stalaanpassingen. Investeren in een mestvergister ligt daarom vooral voor de hand bij nieuw- of verbouw. Of de trend naar mestvergisting de komende jaren zal doorzetten, zal moeten blijken. Nieuw mestbeleid In 2012 werd een nieuw mestbeleid aangekondigd. Veebedrijven die meer mest produceren dan ze op eigen grond kwijt kunnen, moeten een deel van deze overschotmest gaan verwerken of exporteren (al dan niet na bewerking). Het bepalen van de mestproductie en mestplaatsingsruimte, en daarmee ook het bedrijfsoverschot, gebeurt op basis van fosfaat en niet op basis van stikstof. Dit nieuwe stelsel moet het huidige stelsel van dierrechten gaan vervangen. De nieuwe mestwet stimuleert dus de verwerking van dierlijke mest tot een product dat geen dierlijke mest meer is, bijvoorbeeld kunstmestvervangers. Met name het laatste punt kan een duidelijke meerwaarde voor energie en klimaat betekenen. Motivatie De motivatie van agrariërs om met vergisting aan de gang te gaan is dat de productie van biogas mogelijk interessant is als neventak. Mestverwerking is breed in de belangstelling, omdat er wetgeving in ontwikkeling is waarin de eis staat opgenomen dat veebedrijven die meer mest produceren dan ze op eigen grond kwijt kunnen, een deel van de overschotmest moeten gaan verwerken. 10

16 Mestraffinage, waarbij drijfmest ontleed wordt in meerdere vermarktbare producten, wordt als mogelijk interessante lange termijn oplossing gezien. AgriMoDEM is hier een voorbeeld van (Visie van LTO Nederland, augustus 2011). Ontwikkeling naar de toekomst toe De laatste jaren zien we een stijging van de prijzen van grondstoffen, waaronder producten die als coproducten in vergistingsinstallaties worden toegepast. De verwachting is dat deze prijzen hoog zullen blijven. Dit maakt dat de verwachting ook is dat mestvergisting de komende jaren niet rendabel zal zijn. Gezien de eisen die de wetgeving gaat stellen aan het verwerken van overschotmest, ligt het wel voor de hand dat bepaalde vormen van mestverwerking van de grond komen. Van den Boom (Rabobank Nederland) geeft aan dat landelijk de focus vooral moet liggen op het exportwaardig maken van de dikke fractie. Met het drogen van dikke fractie en verwerking tot organische mestkorrels kan de wereldmarkt bediend worden. Diverse partijen zijn hierin al jaren succesvol. In grensgebieden is hygiënisatie en export van drijfmest of dikke fractie voorlopig ook een interessante optie. Anderen zien ook kansen voor meer geavanceerde technieken. 2.5 Energiebesparing is kostenbesparing De meeste geïnterviewden zijn van mening dat er nog een flinke slag te maken is t.a.v. energiebesparing. De praktijk (de primaire sector en ook andere ketenpartijen) gaan hiermee ook aan de slag. We zien dat ketenpartijen zoals FrieslandCampina, SuikerUnie en Agrifirm hier binnen de eigen fabrieken actief mee aan de slag zijn en dat als volgende stap deze partijen ook de primaire sector hiertoe willen stimuleren. Motivatie is vooral kostenbesparing. In de praktijk zien we twee tegengestelde trends. Enerzijds neemt het energiegebruik van sectoren toe, bijvoorbeeld door de opkomst van de melkrobot en toename van high-tech apparatuur zoals luchtwassers. Anderzijds is er aandacht voor energiegebruik en besparing. Deze aandacht voor energiebesparing geldt trouwens ook voor de high-tech-apparatuur; ook fabrikanten van melkrobots werken aan het energiezuiniger maken van de apparatuur. Arnoud Smit (LTO Noord programma duurzame energie): kennis en interesse t.a.v. energiebesparing verschilt per sector. Een vleeskuikenhouder weet alles van energiebesparing. Een akkerbouwer veel minder. Binnen de open teelt is energiebesparing bij de bewaring moeilijk, omdat dit ten koste kan gaan van de kwaliteit van de producten. Daarnaast zien we de trend dat steeds meer afnemers de teler vragen de producten te bewaren. Dit geeft een verschuiving van het energiegebruik; eerst lag dit bij de afnemer, nu bij de teler. Motivatie Energiebesparing is minder zichtbaar dan bijvoorbeeld het plaatsen van zonnepanelen. Het produceren van duurzame energie staat bij agrariërs vooraan; eerste keuze. Toch is er ook aandacht voor energiebesparing als goede mogelijkheid voor kostenbesparing, het maken van een efficiencyslag. Kostprijs en duurzaamheid kunnen veelal hand in hand gaan. 11

17 Dit argument geldt voor de primaire sector, maar ook voor de bedrijven in de keten, zoals de veevoedersector. Belangrijk argument van ketenpartijen om met duurzaamheid aan de slag te gaan, en daarmee ook met efficiencyverbetering, is volgens Tijssens van Agrifirm dat er een marktbeweging gaande is waarbij de milieuvoetafdruk steeds meer een integraal onderdeel van de bedrijfsvoering wordt. Transparantie, openbaarheid van gegevens, is hierbij belangrijk voor de credibility. Ruud Tijssens (Agrifirm): De effecten van het handelen op de mileuvoetafdruk wordt steeds meer een integraal onderdeel van de dagelijkse bedrijfsvoering. Ontwikkeling naar de toekomst toe De verwachting is dat de twee tegengestelde trends die hierboven worden genoemd, doorzetten. Toenemende automatisering (precisielandbouw met beslissingsondersteunende systemen, ICT, melkrobots) lijkt niet te stoppen. Daarnaast zal de aandacht voor duurzaamheid en de aandacht voor kostprijs maken dat voortdurend aandacht blijft voor besparingsopties. De verwachting is dat de energieprijs in de toekomst zal stijgen. Dit maakt besparingsopties eerder aantrekkelijk. Jan Willem Straatsma (FrieslandCampina): alleen tools op internet zetten (bijvoorbeeld een energiescan) is niet voldoende. Je moet echt met boeren aan de slag, hen in groepen bij elkaar zetten. Dan leren we van elkaar. 2.6 Benader het integraal Integrale ketenbenadering wordt steeds meer gezien als essentieel. Kijk niet alleen naar energiebesparing, maar ga uit van een totaalconcept; ook bijvoorbeeld dierenwelzijn en ammoniak moeten in orde zijn. Daarnaast betekent integraal dat de verschillende stappen in de keten aandacht krijgen; verduurzaming beperkt zich niet tot één schakel in de keten. Deels is deze integrale benadering in de stimuleringsmaatregelen ingebouwd. Zo richt de Maatlat Duurzame Veehouderij zich op verschillende aspecten van duurzaamheid. Daar staat echter een stimuleringsmaatregel als de SDE naast die zich richt op een bepaald aspect van duurzaamheid; duurzame energieproductie. Uit de interviews komt naar voren dat deze one-issue benadering er voor zorgt dat integrale duurzaamheidsstappen hier niet uit gefinancierd kunnen worden; met name zonne- en windprojecten profiteren van deze regeling. Dit komt door de gefaseerde openstelling, waarbij het basisbedrag per energie-eenheid in iedere volgende fase hoger wordt. De integrale systemen, waarbij energie-opwekking een onderdeel is (en dus niet het enige), zijn een duurdere vorm van energie-opwekking en dus pas realiseerbaar in de latere fasen. Het SDE-budget was echter al uitgeput in de eerste fasen. 12

18 Geert Bruns (Flynth): ik ben gecharmeerd van het principe van de Maatlat Duurzame Veehouderij (MDV) vanwege het integrale karakter. Belangrijk is dat er een totaalvisie onder het beleid ligt, waarin energie is ingebed. Motivatie De melkveehouderijsector ziet dat als ze wil groeien, dit niet mag betekenen dat bijvoorbeeld ook de broeikasgasemissies en de stikstof- en fosfaatexcretie evenredig stijgen. Aandacht voor allerlei aspecten van duurzaamheid wordt gezien als license to produce. Ontwikkeling naar de toekomst toe De verwachting is dat aandacht voor een integrale benadering, zowel in de keten als t.a.v. duurzaamheidsthema s, in de toekomst verder doorzet. De wetgeving en maatschappelijke ontwikkelingen vormen hiervoor een stimulans. Zo stelt toekomstige mestwetgeving eisen aan mestverwerking en daarnaast wordt de productie van groene energie gestimuleerd. Partijen zoeken naar integrale oplossingen om zo op beide vlakken te scoren. Daarnaast zien we een maatschappelijke trend dat er toenemende aandacht is voor duurzaamheid, ook bij consumenten. Ketenpartijen zoeken naar mogelijkheden om hun producten op het vlak van duurzaamheid meerwaarde te geven. Dit kan bijvoorbeeld met labelling van producten via een carbon footprint benadering. Dit vereist een integrale ketenbenadering. 13

19 14

20 3 Overzicht van initiatieven In dit hoofdstuk gaan we in op de initiatieven die liggen achter de trends zoals we deze in het voorgaande hoofdstuk hebben besproken. Hierbij maken we onderscheid tussen akkerbouw, intensieve veehouderij en melkveehouderij. Welke initiatieven zien we? Welke omvang hebben ze? Wat was de motivatie / de trigger om dit op te pakken? Etc. Daarnaast geven we per type initiatief in een kader weer wat het globale effect van deze initiatieven kan zijn op de C-vastlegging en/of reductie van CO 2 -emissies. Dit is slechts een indicatie en onvoldoende om maatregelen onderling te vergelijken op effectiviteit. 3.1 Initiatieven zonnepanelen Vraagbundeling Zonnepanelen LTO Noord LTO Noord is in de herfst van 2011 gestart met het project "Vraagbundeling zonnepanelen": het grootschalig inkopen van zonnepanelen voor hun leden. Hiermee speelt LTO Noord in op initiatieven en interesse van hun leden om zonnepanelen op agrarische bedrijfsgebouwen te leggen. Grootschalige inkoop Doel van het project is het grootschalig inkopen van zonnepanelen door leden van LTO Noord, waarmee een investering in zonne-energie zonder subsidie rendabel gemaakt kan worden. Zo wordt de aanschafprijs naar beneden gebracht en wordt een acceptabele terugverdientijd nagestreefd. Het effect van grootschalige inkoop is dat de investering per zonnepaneel lager wordt. Hoe meer deelnemers, hoe goedkoper en waardevoller de vraagbundeling wordt. Dit vereist coördinatie en een collectieve aanpak. Energieverbruik melkveehouderij Melkveehouders gebruiken gemiddeld kwh elektriciteit per jaar (bron: Wijsman). De grootste hoeveelheid elektriciteit wordt verbruikt bij het melken door middel van melkrobots, de koeling van de melk en het verlichten van de stallen. Breng elektriciteitskosten terug met zonnepanelen Door de grote dakoppervlakken van schuren en stallen kunnen veel melkveehouders gebruik maken van zonnepanelen. Het hoogste rendement is te bereiken met een dak richting het zuiden, zuidoosten of zuidwesten. Energieverbruik akkerbouw Akkerbouwers verbruiken gemiddeld zo n kwh (<70 nge) tot kwh (>150 nge) elektriciteit per jaar (bron: LEI BINternet). Vollegrondsgroentetelers verbruiken gemiddeld zo n kwh elektriciteit per jaar (bron: BECO groep). De grootste hoeveelheid elektriciteit wordt verbruikt bij het drogen, inkoelen en bewaren van de oogst. Breng elektriciteitskosten terug met zonnepanelen Veel akkerbouwbedrijven hebben grote schuren met voldoende dakoppervlak om zonnepanelen te installeren. Het hoogste rendement is te bereiken met een dak richting het zuiden, zuidoosten of zuidwesten. 15

Innoveren doe je Samen

Innoveren doe je Samen Innoveren doe je Samen Deep in the shit Ervaringen van een innovatieve ondernemer in een hooggereguleerde sector Ir Roger A.B.C. Rammers CMC 1 Agenda 1. Introductie AquaPurga 2. Mestmarkt: mestproblematiek

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst 25 maart Sint Annaparochie Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst en toelichting op het Programma 20.10 uur Energiebesparing (Greet Ruitenberg) 20.45 uur

Nadere informatie

KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN

KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN 1 Managementsamenvatting van: KLIMAAT EN LANDBOUW IN FRYSLAN (uitstoot van broeikasgassen) Uitgevoerd door het Centrum voor Landbouw en Milieu, 2009 in opdracht van de provincie Fryslân Inleiding Landbouw

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020

Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 Verder verduurzamen melkveehouderij; Pro-actieve aanpak Route2020 0 Experts verwachten een volumegroei van ~20% tot 2020 door het afschaffen van de quota... Nederlandse melkproductie (mln kg/jaar) 14,000

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013

Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013 Zonnige en zuinige toekomst? Roodeschool, 20 maart 2013 Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst 20.05 uur Toelichting op het Programma (Gerard van Drooge) 20.10 uur Energiebesparing (Johannes Zijlstra)

Nadere informatie

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Jaap Uenk DOFCO Beheer BV, Ruurlo, 27 februari 2014, Barneveld j.uenk@dofco.nl INHOUD Introductie Mest- en mineralensituatie

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 GroenLinks Bronckhorst Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 Waarom co-vergisten Omdat de meststoffenwet veehouders verplicht de overtollige (mineralen in de) mest te ver(be)werken

Nadere informatie

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN Het landelijk gebied is constant in beweging. Er worden nieuwe technieken toegepast in de agrarisch bedrijfsvoering en ruimte gezocht voor functies die

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Presentatie Ing. Jaap Uenk MAB LTO Noord afdeling De Liemers, 3 november 2010 Inhoud presentatie Ontwikkeling mestsituatie in Nederland Ontwikkeling

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij

Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Varianten binnen de wet Verantwoorde Groei Melkveehouderij Carin Rougoor en Frits van der Schans CLM Onderzoek en Advies Achtergrond Begin juli 2014 heeft staatssecretaris Dijksma het voorstel voor de

Nadere informatie

Mestmarkt en mestverwerking

Mestmarkt en mestverwerking Mestmarkt en mestverwerking Jaap Uenk DOFCO BV, Twello VAB, 22 september 2015 Inhoud Introductie Stand van zaken mestverwerking (Technieken, producten, markten en capaciteit) (8) Waarom is verwerking nog

Nadere informatie

Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie

Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie Eddie ter Braack Waarom nieuwe generatie vergister-raffinage Ontwikkeling/Stand van zaken op dit moment Nog uit te voeren acties Problemen grootschalige

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Zonne-energie in de landbouw

Zonne-energie in de landbouw Zonne-energie in de landbouw Programma 20.00 uur 20.10 uur 21.10 uur 21.25 uur 21:50 uur 22.15 uur Opening bijeenkomst Mogelijkheden van zonnestroom (Wouter Veefkind) PAUZE Rekenen aan rendement (Monique

Nadere informatie

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas Resultaten: Project Besloten kringloop door kleinschalig mestvergisting in de veehouderij. Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas produceren met betaalbare

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Kansen voor mestscheiding

Kansen voor mestscheiding Kansen voor mestscheiding Studiemiddag Inagro 29 maart 2012 Gerjan Hilhorst Livestock Research De Marke Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Projectaanvraag/-voorstel,

Projectaanvraag/-voorstel, Projectaanvraag/-voorstel, behorende bij de Regeling Financiële Bijdragen van de PVE (2006/030/E0040) Onderzoeksinstelling: Wageningen UR Livestock Research Projecttitel: Mono-vergisting van mest op Boerderijschaal

Nadere informatie

In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de toegepaste mestverwerkingstechnieken van de geïnventariseerde initiatieven die operationeel zijn.

In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de toegepaste mestverwerkingstechnieken van de geïnventariseerde initiatieven die operationeel zijn. Bijlage notitie 6. Ex ante evaluatie mestbeleid 2013 Review mestverwerkingsinitiatieven M. Timmerman, F. de Buisonjé en N. Verdoes (LR Wageningen UR) November 2013 Algemeen In overleg met de sector (LTO,

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Groengas in landbouw. 11 maart 2015

Groengas in landbouw. 11 maart 2015 Groengas in landbouw 11 maart 2015 LTO Noord Programma Klimaat & Energie Auke Jan Veenstra (aveenstra@ltonoord.nl) Inhoud LTO Noord en Energie Energie in de agrarische sector Energieproductie Vergisting

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie.

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie. Rapport I: Inventarisatie van de mestverwerkingactiviteiten in Europa Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de

Nadere informatie

slim investeren in zonnepanelen

slim investeren in zonnepanelen Duurzaam ondernemen met SDE+ slim investeren in zonnepanelen SDE+ Stimulering Duurzame Energieproductie pvsystems.nl Gebruikt uw bedrijf of organisatie veel energie? Wilt u duurzaam ondernemen met subsidie?

Nadere informatie

Slim investeren in zonnepanelen met SDE+

Slim investeren in zonnepanelen met SDE+ Slim investeren in zonnepanelen met SDE+ Nederland staat een enorme toename van duurzame energie te wachten. Ook de grootzakelijke markt heeft de smaak te pakken. Duurzame energie is steeds gewilder. Er

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Handelsplatform, marktplaats voor energie in de tuinbouw De glastuinder van nu is een allround manager die van alle markten thuis moet zijn om zijn bedrijf economisch

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Globaal denken, lokaal handelen Zonlicht voorziet de aarde van enorm veel energie: duurzame energie. De hoeveelheid zoninstraling en de daaruit te halen energie is

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Verwerken van (groene) biomassa en mest:

Verwerken van (groene) biomassa en mest: Verwerken van (groene) biomassa en mest: kan dat samen? Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie CUMELA Nederland Sector: 3.000 ondernemers 30.000 medewerkers Jaaromzet 4 miljard Cumelabedrijven:

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Mestverwerkingscapaciteit 2015

Mestverwerkingscapaciteit 2015 Landelijke inventarisatie Mestverwerkingscapaciteit 2015 Open innovatiedagen VIC Sterksel 19 juni 2015 Jos van Gastel Presentatie Waarom, wie, hoe Resultaten enquête Ontbrekende informatie Voorlopig beeld

Nadere informatie

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken?

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken? Mestverwerking in Nederland Wat doet de afdeling Milieu: Wageningen, 6 maart 2012 Fridtjof de Buisonjé, Afdeling Milieu gasvormige emissies, fijnstof, emissiearme huisvestingssystemen; bodemkwaliteit,

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

2015: Kans(en) en/of bedreiging voor de melkveehouder?!

2015: Kans(en) en/of bedreiging voor de melkveehouder?! 2015: Kans(en) en/of bedreiging voor de melkveehouder?! Vic Boeren (06 53407806) Eric Bouwman (06 26544114) november 2014 DLV Dier Groep BV Onafhankelijk, toonaangevend en landelijk werkend adviesbedrijf

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West.

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Wim Honkoop Begeleiding 35 individuele melkveehouders. Al ruim 3 jaar actief in het opstellen en optimaliseren van Kringloopwijzer resultaten.

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepanelen-installatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf 1 NAMENS WETHOUDER TON ANCION VAN HARTE WELKOM OP DE INFORMATIE AVOND PV- PROJECT Duurzame Verlichting Landgraaf PROJECTLEIDER GEMEENTE LANDGRAAF: RONALD BOUWERS ALGEMEEN Een van de milieu ambities van

Nadere informatie

Invulling verplichte mestverwerking

Invulling verplichte mestverwerking Invulling verplichte mestverwerking Ondernemersdag intensief Ben Rooyackers (Mestac), Jos van Gastel (ZLTO) Wat gaan we doen? Korte inleiding Behoefte aanvullende export fosfaat Inventarisatie Mestverwerkingscapaciteit

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Informatieavond Zonnepanelen. Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar)

Informatieavond Zonnepanelen. Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar) Informatieavond Zonnepanelen Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar) 16 mei 2013 Agenda Informatieavond 19:30 Welkom Aanleiding Energiepunt Wonen (Gem.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (Engels: Photo Voltaic) genoemd. De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013

Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM. Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013 Hartelijk welkom HARTELIJK WELKOM Asbest eraf, zonnepanelen erop! 26-06-2013 Asbest eraf, zonnepanelen erop HARTELIJK WELKOM Mark Ormel namens Oost-Achterhoek-Berkelland-Lochem- Bronckhorst-Doetinchem

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie