Het actieplan NOiV en het onderwijs Een verkenning van mogelijke ȟ stimuleringsmaatregelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het actieplan NOiV en het onderwijs Een verkenning van mogelijke ȟ stimuleringsmaatregelen"

Transcriptie

1 Het actieplan NOiV en het onderwijs Een verkenning van mogelijke ȟ stimuleringsmaatregelen

2 HET ACTIEPLAN NOIV EN HET ONDERWIJS Een verkenning van mogelijke stimuleringsmaatregelen Bart Knubben en Piet Hein Minnecré september 2008 status Definitief versie 1.2 interne toets René Montenarie Verdonck, Klooster & Associates B.V. ii

3 Managementsamenvatting Het Ministerie van Economische Zaken wil op basis van het actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) een impuls geven aan open source software en open standaarden binnen het onderwijs. Het Ministerie heeft Verdonck, Klooster & Associates (VKA) gevraagd om op basis van een verkenning van het onderwijsveld en de lopende initiatieven op dit gebied concrete, effectieve en op korte termijn uitvoerbare stimuleringsmaatregelen voor te stellen. Deze maatregelen dienen aan te sluiten bij de doestellingen van het actieplan, namelijk: interoperabiliteit, leveranciersonafhankelijkheid en de creatie van een gelijk speelveld voor open en gesloten software. Om te komen tot een goed beeld van open source software en open standaarden in het onderwijs zijn drie invalshoeken gehanteerd: 1. Software als middel; 2. Digitale vaardigheden; 3. ICT-beroepskennis. Per onderdeel zijn telkens voor de verschillende relevante sectoren binnen het onderwijs de stand van zaken, bepalende factoren en eventuele belemmeringen beschreven. Daarnaast zijn op basis van een aantal randvoorwaarden, zoals aansluiting bij het actieplan en de mogelijkheden van het programmabureau NOiV, stimuleringsmaatregelen geformuleerd. Hieronder zijn de belangrijkste conclusies en aanbevelingen per onderdeel kort samengevat Software als middel Het gebruik van open source software en open standaarden binnen het onderwijs is over het algemeen zeer beperkt. Dat geldt voor zowel digitaal leermateriaal, als voor ondersteunende software zoals elektronische leeromgevingen, als voor software voor kantoorautomatisering en bedrijfsvoering. Een uitzondering zijn de back-end systemen (zoals webservers, fileservers etc.) van grotere onderwijsinstellingen zoals HBO-instelingen, MBO-instellingen en universiteiten. Belangrijke factoren zijn het gebrek aan kennis bij ICT-beslissers op het vlak van beschikbare open standaarden en het gebrek aan aansluiting bij de standaardisatie-initiatieven van de overheid. Software voor kantoorautomatisering en bedrijfsvoering vormt op zichzelf een bepalende factor voor leermateriaal en speelt bovendien een bepalende rol binnen het curriculum dat grote invloed heeft op de vaardigheden die leerlingen opdoen. Bij de aanschaf van deze software spelen inkooporganisaties van software voor het onderwijs een belangrijke rol. Zij richten zich voornamelijk op gesloten software die in veel gevallen gebruik maakt van gesloten standaarden. De voorgestelde stimuleringsmaatregelen richten zich voornamelijk op de genoemde factoren. Ze kunnen worden verdeeld in maatregelen voor open standaarden en voor open source software. Open standaarden: 1. Stimuleer partijen uit het onderwijsveld relevante standaarden aan te melden voor opname op de standaardenlijst van het College Standaardisatie. Voor de standaarden op deze lijst geldt het comply-or-explain principe. 2. Stimuleer de oprichting van een expertgroep Implementatie open standaarden in het onderwijs. Dit hoeft geen nieuwe groep te zijn. Het verdient de voorkeur actief aan te sluiten bij bestaande Verdonck, Klooster & Associates B.V. iii

4 initiatieven van EduStandaard, NORA en College Standaardisatie. De expertgroep is gericht op de implementatie van open standaarden in het onderwijsveld. Het doel is om voor onderwijsinstellingen overzicht en samenhang te creëren door het opstellen van praktische adviezen en handreikingen (bijv. "Open standaarden voor ELO's"). Zorg ervoor dat de aandacht van de expertgroep ook uitgaat naar generieke standaarden zoals ODF en Webrichtlijnen. 3. Stimuleer partijen uit het onderwijsveld (zoals SURFnet en Kennisnet) om aan te haken bij bestaande initiatieven rondom de implementatie van meer generieke standaarden zoals ODF (OpenDocSociety) en Webrichtlijnen (adviesgroep), zodat de daar beschikbare praktische kennis ook het onderwijsdomein bereikt. 4. Zorg ervoor dat ICT-beslissers binnen het onderwijs (COMIT, ROC-i-partners etc.) in het geval van inkoop van nieuwe software op eenvoudige wijze open standaarden in het eisenpakket voor leveranciers en inkooporganisaties kunnen opnemen door het bieden van praktische handreikingen en het geven van voorlichting. Werk hierbij samen met de expertgroep Implementatie open standaarden in het onderwijs. Open source software: 5. Bied ondersteuning aan een aantal scholen bij het opstellen van een implementatiestrategie voor open source software, en zorg ervoor dat de ervaringen worden gedocumenteerd en gedeeld. 6. Ga de dialoog aan met inkooporganisaties over het opnemen van open source alternatieven in hun productenaanbod. Richt de actie in eerste instantie op het productenaanbod voor leerlingen/studenten en medewerkers (zoals via Surfspot). 7. Ondersteun inkooporganisaties bij het opnemen van bedrijven die support leveren voor open source software in hun gouden gids van bedrijven die diensten kunnen leveren aan onderwijsinstellingen. Digitale Vaardigheden Digitale vaardigheden binnen het hedendaagse onderwijs richten zich voornamelijk op instrumentele vaardigheden ("knoppenkennis"). Training hierin speelt een rol binnen het PO, VO en MBO. De overige sectoren richten zich er minder op. Veel van de factoren die van invloed zijn op de digitale vaardigheden van leerlingen, zoals de eindtermen en de beschikbare leermaterialen, zijn grotendeels gebaseerd op het European Computer Driving Licence (ECDL). Dit Europese computerrijbewijs is grotendeels productonafhankelijk (en daarmee leveranciersonafhankelijk) opgezet, maar de verwante materialen (zoals toetsen) zijn dat niet altijd. Hier is met een enkele relatief eenvoudige maatregel winst te behalen: 8. Maak afspraken met en ondersteun indien nodig Cito en Kennisnet bij het verder productonafhankelijk maken van leermateriaal en toetsen voor digitale vaardigheden. ICT-beroepskennis De arbeidsmarkt vraagt in toenemende mate om personen met kennis van open standaarden en open source software. Op dit moment komen beide onderwerpen incidenteel terug in ICTberoepsopleidingen op MBO- en HBO-instellingen. Vaak is de aandacht gericht op een bepaald product, zoals Linux. Er is weinig aandacht voor de achterliggende doelstellingen (zoals leveranciersonafhankelijkheid en interoperabiliteit) en concepten (zoals auteursrecht en open ontwikkelmodel). Bepalend daarvoor zijn de formele leerdoelen die zijn vastgelegd in bijvoorbeeld Verdonck, Klooster & Associates B.V. iv

5 profielbeschrijvingen. De invloed van deze beschrijvingen op concrete onderwerpen binnen de klas is beperkt aangezien de beschrijvingen vrij algemeen van aard zijn. De docent heeft mede daardoor veel ruimte om binnen de beschrijvingen zelf invulling te geven aan de onderwerpen die behandeld worden. Om te komen tot meer aandacht voor open standaarden en open source software dient de docent overtuigd te worden van het belang van de onderwerpen. Daarnaast dient deze ondersteunt te worden bij het inrichten van onderwijs. Op korte termijn is op deze vlakken op de volgende wijzen de meeste winst te behalen: 9. Organiseer via bestaande onderwijsverbanden (zoals Loket MBO-ICT en HBO-I) sessies voor docenten en opleidingscoördinatoren waarin aandacht is voor de achtergrond NOiV, doelstellingen, achterliggende concepten, ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, beschikbare leermaterialen en certificering. 10. Ondersteun een aantal docenten van ICT-opleidingen op MBO- en HBO-niveau met het vormgeven van het curriculum over open standaarden en open source software (vanuit de invalshoek van achterliggende doelstellingen en concepten) door ze in contact te brengen met beschikbaar leermateriaal, interessante gastsprekers en docenten die reeds op dit vlak ervaring hebben. 11. Stimuleer scholen en docenten bij de ontwikkeling en het delen van (open) leermateriaal dat aandacht besteedt aan de achterliggende doelstellingen en concepten van open standaarden en open source software. Dit zou eventueel kunnen via een prijsvraag onder docenten waarin bijvoorbeeld een beperkte vergoeding voor het ontwikkelen en het delen van leermateriaal valt te winnen. Daarnaast is het goed om doelstellingen zoals leveranciersonafhankelijk en interoperabiliteit structureel een plaats te geven in het curriculum via bijvoorbeeld de profielbeschrijvingen: 12. Lever inbreng in de consultaties rondom de aanstaande herziening van de competentiegerichte profielbeschrijvingen voor ICT-opleidingen (van Loket MBO-ICT en HBO-I). Zorg er voor dat bedrijven die zich richten op open standaarden en/of open source software ook aanhaken bij het consultatieproces. In dit onderzoek is getracht op basis van een snelle verkenning een aantal concrete maatregelen te formuleren, zonder dat daarbij gelet is op beschikbaarheid van het vereiste budget. Het onderwijsveld is omvangrijk en autonoom. Maatregelen zullen alleen effect hebben als deze met voldoende aandacht worden uitgevoerd. Indien blijkt dat het budget niet toereikend is voor het volledig uitwerken en uitvoeren van de maatregelen, dan verdient het de voorkeur het aantal maatregelen terug te brengen in plaats van te besparen op de individuele maatregelen. Daarnaast is het van belang de voorgestelde maatregelen nader te operationaliseren. Rekening houdend met randvoorwaarden (zoals aansluiting bij het actieplan en de activiteiten van NOiV), de verwachte effectiviteit op korte termijn en de discussie in de klankbordgroep komen de maatregelen 1, 2, 3, 5 en 10 als zeer passend naar voren. Het verdient aanbeveling om deze maatregelen met prioriteit op te pakken. Deze suggestie dient als eerste aanzet voor de operationalisering van de maatregelen door programmabureau NOiV. Verdonck, Klooster & Associates B.V. v

6 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Doel en doelgroep Scope en afbakening Leeswijzer 3 2 Onderzoeksopzet Aanpak Model voor software in het onderwijs Software als middel Digitale vaardigheden ICT-beroepskennis Randvoorwaarden stimuleringsmaatregelen Randvoorwaarden 6 3 Software als middel Bepalende factoren en stand van zaken Leermateriaal Software kantoorautomatisering en bedrijfsvoering Ondersteunende software Docent ICT-coördinator / ICT-manager Uitgevers educatieve materialen Inkooporganisaties software in het onderwijs Softwareleveranciers Software op computer van student Conclusies en aanbevelingen 13 4 Digitale vaardigheden Bepalende factoren en stand van zaken Digitale vaardigheden leerling Eindtermen ECDL Software kantoorautomatisering en bedrijfsvoering Leermateriaal Docent Conclusies en aanbevelingen 18 5 ICT-beroepskennis Bepalende factoren en stand van zaken Competentie student Curriculum 21 Verdonck, Klooster & Associates B.V. vi

7 5.1.3 Certificeringen Opleidingsprofielen Bedrijfsleven Opleidingscoördinatoren Docent Leermateriaal Software KA en bedrijfsvoering Conclusies en aanbevelingen 26 6 Algemene overige bevindingen en aanbevelingen Bevindingen Aanbevelingen 28 Bijlage A: Afgevallen stimuleringsmaatregelen 30 Bijlage B: Overzicht van bronnen 32 Verdonck, Klooster & Associates B.V. vii

8 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Het Ministerie van Economische Zaken wil graag duidelijk zicht op de prioriteiten voor stimulering van open source software en open standaarden in het onderwijs zodat de beleidsdoelstellingen uit het actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) worden bereikt. Het Ministerie heeft Verdonck Klooster & Associates (VKA) gevraagd een verkennend onderzoek uit te voeren waarin passende, effectieve stimuleringsmaatregelen geïdentificeerd worden. Deze stimuleringsmaatregelen kan het Ministerie vervolgens beleggen bij het programmabureau NOiV of bij andere partijen. De staatssecretaris van Economische Zaken heeft op maandag 17 september 2007 het actieplan Nederland open in Verbinding (NOiV) aan de Tweede Kamer gestuurd. Het actieplan noemt de volgende drie doelstellingen: 1. Interoperabiliteit: vergroten van de interoperabiliteit tussen en met de verschillende bouwstenen en vormen van dienstverlening van de eoverheid door versnelling aan te brengen in het gebruik van open standaarden; 2. Leveranciersonafhankelijkheid: verminderen van de afhankelijkheid van leveranciers bij het gebruik van ICT door versnelde inzet van open standaarden en open source software; 3. Gelijk speelveld en innovatie: bevorderen van een gelijk speelveld op de softwaremarkt en voorts het bevorderen van de innovatie en de economie door het gebruik van open source software krachtig te stimuleren en bij opdrachten de voorkeur te geven aan open source software bij gelijke geschiktheid. Het actieplan richt zich tot de publieke sector in brede zin. Ministeries en gemeenten horen tot de doelgroep. Daarnaast horen organisaties binnen de sectoren onderwijs, zorg, sociale zekerheid tot de doelgroep van het actieplan. Deze sectoren worden geacht het Rijksbeleid te volgen. In het actieplan wordt naar deze organisaties verwezen met "overige instellingen". Voor de onderwijssector zijn vooral de volgende actielijnen relevant: Open source software: - Actielijn 8 betreffende implementatiestrategie: "Medeoverheden en overige instellingen (onderwijs, zorg, sociale zekerheid) hebben in januari 2010 een implementatiestrategie ontwikkeld voor de aanbesteding, inkoop en het gebruik van open source software." Open standaarden: - Actielijn 6 betreffende ODF: "Rijksdiensten ondersteunen vanaf april 2008, naast de huidige bestandsformaten, ODF voor lezen, schrijven en uitwisselen van documenten. Medeoverheden en overige instellingen volgen zo snel mogelijk, doch uiterlijk december 2008." - Actielijn 2 betreffende comply/explain: "Overheden en instellingen uit de (semi-)publieke sector voeren vanaf 2 april 2008 (Rijksdiensten) of 31 december 2008 (medeoverheden en overige instellingen) het comply-or-explain and commit -principe in bij ICT-opdrachten (inkoop en aanbestedingen) voor het toepassen van open standaarden bij nieuwbouw, verbouw of contractverlenging." Verdonck, Klooster & Associates B.V. 1

9 1.2 Doel en doelgroep In dit document worden de resultaten van het onderzoek beschreven. De doelgroep van dit document bestaat uit de opdrachtgever, Nicole Goossens van het Ministerie van Economische Zaken, en de overige leden van de klankbordgroep: Hans Peter Köhler (Kennisnet); Mike Kortekaas (Programmabureau Nederland Open in Verbinding). Daarnaast is het rapport bedoeld voor de partijen die actief betrokken zijn met de verdere uitwerking van het actieplan, zoals het programma Nederland Open in verbinding (NOiV) en het Forum/College Standaardisatie. 1.3 Scope en afbakening Dit onderzoek richt zich op open source software en open standaarden in het onderwijsdomein. Op verzoek van de opdrachtgever ligt het zwaartepunt bij open source software, mede vanwege het bestaan van de publicatie "Interoperabiliteit in het onderwijs". Op basis van interviews en beschikbare documentatie is de stand van zaken in kaart gebracht. Daarbij is uitgegaan van bestaand onderzoeks- en cijfermateriaal; er zijn geen nieuwe metingen verricht. Tevens is het is niet de intentie van het onderzoek om een uitputtend beeld te leveren van alle lopende initiatieven. Het doel is meer om het krachtenveld van bepalende factoren in beeld brengen. De genoemde initiatieven dienen ter illustratie van de hoofdlijn. Het onderwerp open content valt buiten de scope van dit onderzoek. Bij leermateriaal over open source software en open standaarden komt het onderwerp zijdelings aan bod, maar het onderzoek richt zich er niet verder op. Op basis van de stand van zaken en bepalende factoren beveelt VKA een aantal stimuleringsmaatregelen aan. Deze stimuleringsmaatregelen passen binnen de gestelde randvoorwaarden die zijn getoetst met opdrachtgever en klankbordgroep. Het wil niet zeggen dat er geen andere maatregelen denkbaar zijn. In de bijlage is een overzicht opgenomen van maatregelen die niet passen binnen de gestelde randvoorwaarden en/of waarvan het effect (nog) niet bekend is. Deze afgevallen maatregelen zijn deels op buitenlandse initiatieven geïnspireerd. In overleg met opdrachtgever is besloten om aan de voorgestelde actiemaatregelen geen budgetindicatie te koppelen. De intensiteit waarmee programmabureau NOiV de maatregelen straks uitvoert biedt ruimte voor variatie. Maatregelen kunnen "dik" worden aangezet en daarmee ook zwaarder op het budget drukken. Voor de onderzoekers is op dit moment ook het niet duidelijk welke budgetruimte er is voor stimuleringsmaatregelen in het onderwijsdomein. Verdonck, Klooster & Associates B.V. 2

10 In het onderzoek wordt breed naar het onderwijsveld gekeken. Daarbij worden de volgende onderwijssectoren in beschouwing genomen 1 : Primair onderwijs (PO), bestaande uit scholen met gemiddeld 221 leerlingen per school; Voorgezet onderwijs (VO), bestaande uit 645 scholen met gemiddeld leerlingen per school; Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO), bestaande uit 60 scholen met gemiddeld leerlingen per school; Hoger Beroeps Onderwijs (HBO), bestaande uit 41 hogescholen met gemiddeld studenten per school; Wetenschappelijk Onderwijs (WO), bestaande uit 12 universiteiten met gemiddeld studenten per school. Naast de hierboven beschreven sectoren zijn er nog andere instanties die indirect een rol spelen bij het onderwijs, zoals specifieke kenniscentra en bibliotheken. Deze instanties vallen buiten de scope van dit onderzoek, tenzij er sprake is van sectoroverstijgende initiatieven die tevens betrekking hebben op de hierboven genoemde onderwijssectoren (zoals door SURFnet en Kennisnet). 1.4 Leeswijzer In het volgende hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet gepresenteerd. Daarbij is eerst aandacht voor de aanpak. Vervolgens wordt een model geïntroduceerd dat verschillende invalshoeken voor sofware in het onderwijs omvat. Daarnaast worden in dat hoofdstuk de belangrijkste randvoorwaarden voor stimuleringsmaatregelen kort uitgewerkt. Aan de hand van het model en de randvoorwaarden worden in de drie daaropvolgende hoofdstukken de stand van zaken en bepalende factoren in kaart gebracht. Op basis van de stand van zaken en bepalende factoren worden telkens conclusies en aanbevelingen (in de vorm van stimuleringsmaatregelen) gepresenteerd. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op het gebruik van software als middel, in hoofdstuk 4 op digitale vaardigheden en in hoofdstuk 5 staat ICT-beroepskennis centraal. Tot slot staan in hoofdstuk 6 nog een aantal algemene bevindingen en aanbevelingen. In bijlage A wordt kort ingegaan op een beperkt aantal buitenlandse initiatieven. Het betreft initiatieven die in het buitenland succesvol lijken of waar geen effect van bekend is, maar die op basis van de gehanteerde randvoorwaarden en de Nederlandse situatie niet in aanmerking komen als stimuleringsmaatregel. Bijlage B bevat een overzicht van de belangrijkste tijdens onderzoek gehanteerde documenten en websites. 1 Kerncijfers, , OCW, m.n. tabel 2.10, zie: Verdonck, Klooster & Associates B.V. 3

11 2 Onderzoeksopzet 2.1 Aanpak Voor deze verkenning is een gefaseerde aanpak gehanteerd. Deze aanpak wordt in het onderstaande toegelicht. Deel 1: Bepalen onderzoekskader en stand van zaken In het eerste deel is de huidige situatie in kaart gebracht. Om een goed beeld te verkrijgen van de stand van zaken is met de volgende personen gesproken: Jan Dirk Schagen, hoofd opleiding Technische Informatica locatie Rijswijk en lid van coördinatieteam HBO-I; Jan Bakker (directeur) en Pim Slot (Unit Manager Licensing) van Surfdiensten; Maurice Mommen, ministerie van OCW; Jeroen Meij, ex-programmamanager "OSS in het onderwijs". Daarnaast is deskresearch uitgevoerd. Daarbij is onder andere gebruik gemaakt van de publicatie Interoperabiliteit in het onderwijs" (Forum Standaardisatie uitgevoerd door VKA), vooronderzoek het Ministerie van Economisch Zaken, informatie van programma OSOSS/NOiV, documentatie van programma OSS in het onderwijs, diverse internetbronnen (publicaties HollandOpen, onderzoek SURFnet etc.) en eigen expertise. In bijlage B is een volledig overzicht van de gebruikte documentatie opgenomen. De resultaten van dit eerste deel van het onderzoek zijn tijdens een bijeenkomst op 7 augustus doorgenomen met de klankbordgroep. Deel 2: Verdiepend onderzoek en concrete stimuleringsmaatregelen Op basis van de verkenning heeft de klankbordgroep de volgende vier concrete gebieden voor actie onderkend. a) Software als middel: 1. Samenbrengen van standaardisatie-initiatieven in onderwijswereld en standaardenlijst NOiV/College standaardisatie; 2. Open source software en open standaarden als optie laten terugkomen in standaard inkoopproces van software voor KA en bedrijfsvoering; b) Software als competentie: 3. Open source software en open standaarden, incl. doelstellingen en concepten, structureel opnemen in curricula ICT-beroepsopleidingen; 4. ECDL, en in het bijzonder leermateriaal en toetsen, geschikt maken voor open source software en open standaarden. Voor punt 1 en 4 was verdieping volgens de klankbordgroep niet noodzakelijk omdat reeds voldoende duidelijk is welke maatregelen getroffen dienen te worden. De klankbordgroep besloot Verdonck, Klooster & Associates B.V. 4

12 dat verdieping noodzakelijk was op de punten 2 en 3. In het rapport worden de resultaten per onderdeel op eenzelfde manier gepresenteerd. Voor de verdieping hebben gesprekken plaatsgevonden met de volgende personen: Jan Bartling, manager stafdienst I&A ROC Aventus en voorzitter ROC-i-partners; Hans van der Wal, informatiemanager Saxion Hogescholen en voorzitter COMIT; Peter van der Wijden en Frances Rusman, docenten Informatica Hogeschool Leiden en leden van werkgroep Onderwijs van HollandOpen; Maarten Wijnen-Meijer, voormalig adviseur bij NOiV met onderwijs als aandachtsgebied. 2.2 Model voor software in het onderwijs Om de huidige stand van zaken en de bepalende factoren ten aanzien van open standaarden en open source software in kaart te kunnen brengen wordt in dit onderzoek onderscheid gemaakt tussen de volgende drie invalshoeken: Software als middel, digitale vaardigheden en ICTberoepskennis. Bij de laatste twee invalshoeken gaat het om software als competentie Software als middel Software kan in de eerste plaats in het onderwijs als middel gebruikt worden. Dat houdt in dat software ingezet wordt in de processen van het onderwijs. Hierbij zijn op hoofdlijnen drie categorieën software te onderscheiden, namelijk leermateriaal, ondersteunende software, en software voor kantoorautomatisering en bedrijfsvoering. In deze softwarecategorieën kunnen open standaarden en open source software een rol spelen. Daarbij dient vermeld te worden dat de gehanteerde indeling niet altijd zal opgaan. In een aantal gevallen zullen bepaalde producten binnen twee categorieën thuishoren en in sommige gevallen zal onduidelijk zijn in welke categorie een bepaalde toepassing thuishoort. Toch is de indeling op hoofdlijnen bruikbaar voor dit onderzoek. Deze maakt het mogelijk onderscheid te maken naar de verschillende toepassingsgebieden van de software binnen het onderwijs. 1. Leermateriaal Leermaterialen worden binnen het onderwijs gebruikt binnen het primaire proces. Het gaat om een breed scala aan producten die bij het lesgeven gebruikt kunnen worden. Voorbeelden van digitaal leermateriaal zijn oefenprogramma's maar ook websites met specifieke content. Nota bene: het gaat in deze context niet om leermateriaal dat specifiek over open standaarden en open source software gaat, maar om leermateriaal in het algemeen dat uitgaat van open standaarden en gebaseerd is op open source software 2. Ondersteunende software Deze categorie software wordt gehanteerd bij de directe begeleiding van het primaire proces. Voorbeelden van deze producten zijn elektronische leeromgevingen (ELO's) en leerlingvolgsystemen (LVS'en). 3. Kantoorautomatisering (KA) en bedrijfsvoering Deze categorie omvat software ter ondersteuning van de secundaire processen en deels wordt Verdonck, Klooster & Associates B.V. 5

13 deze software gebruikt in het primaire proces. Het gaat om software zoals office-applicaties, webservers en besturingssystemen Digitale vaardigheden Met het begrip digitale vaardigheden wordt gerefereerd aan de basisvaardigheden op het gebied van het gebruik van internet en kantoorautomatisering die onderwezen worden. Het betreft over het algemeen eenvoudig gebruik van software maar in enkele gevallen wordt ook gebruik gemaakt van vakgerichte software ICT-beroepskennis Een andere vorm van software als competentie is ICT-beroepskennis. Deze categorie verwijst naar specifiek ICT-gerelateerde kennis. Het gaat dan om kennis die vereist is binnen opleidingen tot bijvoorbeeld programmeur of ICT-manager, met andere woorden opleidingen waarbinnen ICT het centrale onderwerp is. 2.3 Randvoorwaarden stimuleringsmaatregelen Randvoorwaarden In deze paragraaf worden de belangrijkste randvoorwaarden voor stimuleringsmaatregelen beschreven. Deze randvoorwaarden vormen naast de geïnventariseerde stand van zaken en de bepalende factoren de basis voor de geadviseerde stimuleringsmaatregelen. In bijlage A is ter illustratie een aantal mogelijke maatregelen belicht die niet passen binnen de randvoorwaarden. De volgorde in de beschrijving van de criteria is willekeurig. 1. Aansluiting bij actieplan Nederland Open in Verbinding Maatregelen moeten direct aansluiten op de achterliggende doelstellingen en actielijnen van het actieplan NOiV, zoals ook weergegeven in hoofdstuk één. Dat wil zeggen dat maatregelen niet alleen gericht zijn op de stimulering van open source software en open standaarden in het onderwijs, maar ook rekening houden met het vergroten van de interoperabiliteit en leveranciersonafhankelijkheid én het creëren van een gelijk speelveld. 2. Blijvend effect Maatregelen moeten een blijvend effect sorteren. Dat betekent dat maatregelen gericht moeten zijn op het verwezenlijken van structurele veranderingen in plaats van eenmalige effecten. Om dit te bewerkstelligen is het van belang dat maatregelen zoveel mogelijk voldoen aan de volgende drie vereisten: Aansluiting bij het bestaande initiatieven en samenwerkingsverbanden; Draagvlak en betrokkenheid binnen het onderwijsveld. Temeer omdat Programmabureau NOiV geen onderdeel uitmaakt van het onderwijsveld; Borging binnen bestaande processen, zoals het standaard inkoopproces. 3. Aansluiting bij de inrichting van het onderwijsveld Maatregelen dienen aan te sluiten bij de inrichting van het Nederlandse onderwijs. Onderwijsorganisaties zijn in hoge mate autonoom. Vanuit de overheid worden door het Verdonck, Klooster & Associates B.V. 6

14 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kaders gesteld die de toegankelijkheid en de kwaliteit van het onderwijs dienen te waarborgen. Minder regels en meer vrijheid voor scholen vormen daarin belangrijke uitgangspunten. Bij deze opzet van het onderwijsveld zijn stimuleringsmaatregelen met een dwingend karakter minder passend. Bij de huidige inrichting past veel meer een tactiek van verleiding en bewustwording. 4. Aansluiting bij mogelijkheden programmabureau NOiV Op verzoek van de opdrachtgever wordt bij de maatregelen rekening gehouden met de mogelijkheden van programma NOiV. De exacte mogelijkheden van het programma zijn nog niet geheel bekend, maar op basis van de context, bezetting van het programma en de overige acties zoals beschreven in het actieplan is het mogelijk een inschatting te maken van de haalbaarheid van de maatregelen. Een belangrijk element daarbij is tijd. Het programma kent een beperkte looptijd. Maatregelen moeten dus binnen die looptijd uitgevoerd kunnen worden en indien mogelijk ook binnen de looptijd effect sorteren zodat bijgestuurd kan worden voor maximaal effect. Daarnaast geldt dat de deadlines die in het actieprogramma zijn genoemd richtinggevend zijn voor de snelheid waarmee maatregelen opgepakt dienen te worden. Voor open standaarden geldt december 2008 als deadline voor zowel ODF als "Comply-or-explain". Voor de implementatiestrategie voor open source software geldt januari 2010 als deadline. 5. Onderscheid open standaarden en open source software Hoewel beide een rol kunnen spelen bij het bereiken van de drie achterliggende doelstellingen van het actieplan, zijn open standaarden en open source software twee wezenlijk verschillende concepten. In het actieplan zijn voor beide onderwerpen losse actielijnen beschreven. Open standaarden worden sterk gestimuleerd, ondermeer door een comply-or-explain mechanisme terwijl het bij open source software gaat om de creatie van een gelijk speelveld en verwijderen van drempels voor de implementatie. Dit verschil in benadering van beide onderwerpen zal ook terugkomen in de maatregelen die in dit document geformuleerd worden. Verdonck, Klooster & Associates B.V. 7

15 3 Software als middel 3.1 Bepalende factoren en stand van zaken Software als middel vormt de invalshoek in dit hoofdstuk. Daarbij wordt uitgegaan van de verschillende categorieën van software, zoals die in het vorige hoofdstuk zijn gedefinieerd: Leermateriaal; Kantoorautomatisering en bedrijfsvoering; Ondersteunende software. Onderstaande figuur geeft een overzicht van de belangrijkste factoren die van invloed zijn op de keuzes in de verschillende categorieën van software. De pijlen geven de invloed tussen de onderlinge elementen weer. Docent ICT-coördinator / ICT-manager Leermateriaal Software KA en bedrijfsvoering Ondersteunende software Uitgevers educatieve materialen Inkooporganisatie software in het onderwijs Software op PC student Softwareleveranci ers Figuur 1: Samenhang bepalende factoren op de keuze voor software in het onderwijs In de onderstaande paragrafen wordt ingegaan op de factoren uit de bovenstaande figuur. Daarbij komen telkens de stand van zaken en de samenhang met andere factoren aan bod Leermateriaal Er is weinig materiaal beschikbaar over het gebruik van specifieke software in het onderwijs. De hoofdmoot van de gegevens komt uit de 0- en 1-meting van het programma OSS in het onderwijs. Echter, deze bevatten geen kwantitatieve gegevens over het gebruik van leermaterialen op basis van open source software of open standaarden. Verdonck, Klooster & Associates B.V. 8

16 Op internet is er een groot aantal leermaterialen te vinden op basis van open source software 2. Het gaat om speciale Linux-distributies maar ook om applicaties die geschikt zijn voor het Windowsplatform. De inzet ervan is op basis van ervaringen van het Programma OSS in het onderwijs zeer beperkt. Enkele voorbeelden van de inzet van open source software binnen PO en VO zijn terug te vinden op de website van OSS in het onderwijs 3, zoals het gebruik van Gimp op het Minkema college in Woerden en basisschool De Pleiaden in IJmuiden waar gebruik wordt gemaakt van o.a. GCompris en TuxPaint. De genoemde website is overigens al meer dan een jaar niet meer geactualiseerd. Een ander voorbeeld is Openbare Basisschool Rosa Boekdrukker in Amsterdam. 4 De keuze voor leermateriaal heeft een wederzijdse afhankelijkheid met de software voor kantoorautomatisering en bedrijfsvoering. Binnen de meeste scholen wordt gebruik gemaakt van Windows als besturingssysteem voor de computers in de klas. Dit is voor het keuzeaanbod in leermaterialen gunstig aangezien de meeste leermaterialen in ieder geval ook beschikbaar zijn in een Windows-versie. Bij de creatie van digitaal leermateriaal zijn twee belangrijke trends merkbaar. Ten eerste wordt steeds meer materiaal web-based. Dit materiaal is meestal niet afhankelijk van specifieke platformen. Er zijn echter geen duidelijke afspraken over hoe dit materiaal beschikbaar wordt gemaakt via het internet, en het is dus mogelijk dat niet alle browsers met het materiaal om kunnen gaan. Het hanteren van standaarden, zoals de Webrichtlijnen, kunnen hier verbetering in brengen. Daarnaast worden momenteel afspraken gemaakt over het hanteren van standaarden in de educatieve contentketen 5 die het makkelijk maken om leermateriaal uit te wisselen. EduStandaard beheert de gemaakte afspraken en standaarden binnen het onderwijsveld. Het is een vereniging met als leden onderwijsinstellingen, softwareleveranciers, uitgeverijen, adviesbureaus en expertisecentra's. 6 Opvallend is dat dit initiatief uit het onderwijsveld nog niet zichtbaar aansluiting heeft met standaardisatie-initiatieven van de overheid. Bovendien blijkt uit gehouden interviews dat de beschikbare open standaarden nog maar mondjesmaat in het onderwijs worden toegepast. Voor HBO en WO is het beeld vergelijkbaar met het bovengeschetste beeld voor de overige sectoren. Veel van de gehanteerde software is gesloten software en vaak slechts beschikbaar voor een Windows-platform. Hier wordt minder vaak gebruik gemaakt van leermethoden met meegeleverde software. Meestal stelt de docent zelf zijn materialen samen op basis van eigen kennis en beschikbare software. 2 Zie ondermeer de website van het Programma OSS in het onderwijs (http://www.ossinhetonderwijs.nl) maar ook Schoolforge (http://www.schoolforge.net/), The OpenEducationDisc (http://www.theopendisc.com/education/), Edubuntu (http://www.edubuntu.org/), Skolelinux (http://www.skolelinux.org/) en GCompris (http://gcompris.net/). 3 Zie de site van het programma OSS in het onderwijs: 4 Zie: 5 Zie: 6 Zie: Verdonck, Klooster & Associates B.V. 9

17 3.1.2 Software kantoorautomatisering en bedrijfsvoering Uit onderzoek van OSS in het onderwijs 7 blijkt dat ongeveer in de helft van de scholen in het VO en het MBO in zekere mate gebruik gemaakt wordt van open source software. Het gaat dan voornamelijk om de software die in de back-end systemen van de grotere scholen wordt gebruikt zoals Linux, PHP, MySQL of Apache. Ook heeft SURFnet voor het onderwijs een aantal specifieke back-end applicaties ontwikkeld die onder een open source licentie beschikbaar zijn. 8 Uit de cijfers blijkt tevens dat de meeste scholen (PO, VO en BVE) in ieder geval gebruik maken van gesloten software voor de kantoorautomatisering 9. Het gebruik van open pakketten op de desktop lijkt daarmee beperkt, aangezien het niet aannemelijk is dat binnen een school meerdere verschillende pakketten worden gehanteerd voor de kantoorautomatisering. Toch zijn er uitzonderingen die aantonen dat het mogelijk is om binnen een onderwijsinstelling een desktopomgeving in te richten op basis van open source software 10. Hoewel geen exacte cijfers gevonden zijn wordt het OpenDocumentFormat (ODF) nauwelijks binnen de onderwijswereld gebruikt. Ook overkoepelende organisaties zoals SURFnet en Kennisnet besteden in hun communicatie momenteel nauwelijks aandacht aan dit formaat. De keuze voor software voor het besturingssysteem en kantoorautomatisering in de klas is mede bepalend voor de keuze van digitale leermaterialen. Wie bijvoorbeeld kiest voor een Windowsomgeving zal ook vooral leermaterialen gebruiken die daar compatibel mee zijn Ondersteunende software Momenteel wordt binnen het PO sporadisch gebruik gemaakt van software zoals ELO's en LVS'en. Binnen het VO en de overige sectoren is dat vaker het geval. Hoewel geen exacte cijfers gevonden zijn, lijkt de hoofdmoot te bestaan uit gesloten systemen. Uit een steekproef onder 33 instellingen door SURFnet blijkt bijvoorbeeld dat nog nergens een open source ELO instellingsbreed wordt gebruikt. 11 Ondersteunende software zoals ELO's en LVS'en zijn vaak centraal ingerichte systemen die in veel gevallen via een webinterface benaderd kunnen worden. Een groot deel van de systemen is daarin bruikbaar binnen de meeste moderne browsers. Maar niet alle in gebruik zijnde ELO's werken op basis van open standaarden, zoals de Webrichtlijnen. Dit kan beperkingen meebrengen voor de softwarekeuze van de student Eindrapportage OSS in het onderwijs 2006 (zie: rapportage_oss_in_het_onderwijs_2006_2.pdf) 8 Zie: 9 Zie tabel 5, Eindrapportage OSS in het onderwijs Zie ondermeer het Barlaeus Gymnasium, 11 Open source elektronische leeromgevingen, Over de gebruiksmogelijkheden in het hoger onderwijs, SURF, 12 Zie: html Verdonck, Klooster & Associates B.V. 10

18 Dit soort systemen bevat vaak veel gegevens. Het is daarom van groot belang dat de data binnen de systemen met een open standaard wordt opgeslagen zodat gekoppeld kan worden aan andere systemen (interoperabiliteit) en het mogelijk is om met behoud van gegevens over te stappen naar een ander systeem (leveranciersonafhankelijkheid). Deze open standaarden zijn in ruime mate voor handen. 13 De toepassing ervan blijft echter voor een belangrijk deel achterwege. Geïnterviewden geven aan dat de standaarden weliswaar goed zijn, maar dat er hulpmiddelen ontbreken om standaarden op een eenvoudige wijze mee te nemen bij de aankoop van nieuwe software Docent Docenten hebben voornamelijk een grote invloed op de gehanteerde leermaterialen. De keuze voor deze materialen is afhankelijk van de door de docent gehanteerde methodes. Vaak wordt aangesloten bij de methodes die door de uitgeverijen ter beschikking zijn gesteld in combinatie met specifieke software ICT-coördinator / ICT-manager De ICT-coördinator/ ICT-manager is primair verantwoordelijk voor de beslissingen ten aanzien van de aanschaf van software. De kennis waarover hij beschikt is van invloed op het inkoopproces. Daarnaast zal de coördinator rekening houden met de huidige systemen en het aanbod van software. Er zijn grote verschillen in de professionaliteit van de ICT-afdelingen van scholen. In sommige gevallen binnen het PO beslist een docent in zijn vrije tijd over de inzet van ICT, binnen grotere scholen zoals de ROC's is sprake van een professionele afdeling. Binnen de verschillende sectoren zijn ICT-coördinatoren verenigd in verbanden. Deze vormen de vragende partij voor de inkooporganisaties. De verbanden komen nader aan bod in de paragraaf over inkooporganisaties Uitgevers educatieve materialen Uitgevers van educatieve materialen spelen een belangrijke rol in de keuze voor leermaterialen. Zij ontwikkelen educatieve software en andere digitale leermaterialen, vaak als onderdeel van een leermethode die daarnaast ook ander leermaterialen bevat. De uitgevers van deze materialen 14 richten zich voornamelijk op Windows als besturingssysteem en leveren meestal geen software die geschikt is voor overige systemen Inkooporganisaties software in het onderwijs Veel scholen kopen software in via organisaties zoals Surfdiensten en APS IT-diensten. Deze organisaties bieden licenties en supportcontracten voor software aan het onderwijs tegen sterk gereduceerde tarieven. Dit is mogelijk doordat de organisaties de vraag uit het onderwijs bundelen en daarmee een sterkere positie kunnen bekleden in het onderhandelingsproces met leveranciers van software. De organisaties zelf worden deels gefinancierd door een marge op de omzet van 13 Zie: 14 Zie bijvoorbeeld de site van uitgever Malmberg voor beschikbare elektronische leermaterialen Educatieve uitgeverijen zijn verenigd in de Groep Educatieve Uitgeverijen (GEU). Voor een overzicht van uitgeverijen zie: Verdonck, Klooster & Associates B.V. 11

19 licenties en supportcontracten. Hun businessmodel steunt dus sterk op de verkoop van software en support. De organisaties stellen zowel software beschikbaar voor inzet binnen de school als voor thuisgebruik door docenten en leerlingen/studenten. Dit laatste loopt grotendeels via Surfspot. Deze populaire webwinkel heeft 4,5 miljoen pageviews per maand en unieke bezoekers per maand. Het aanbod van deze organisaties wordt mede bepaald door de vraag. Om deze vraag in kaart te brengen overleggen de organisaties met ICT-coördinatoren. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de inkooporganisaties en de overlegorganen van ICT-coördinatoren waarmee overleg plaatsvindt over het aanbod. Sector Inkooporganisatie Overlegorgaan ICTcoördinatoren Hoger onderwijs Surfdiensten WO: CVDUR HO: COMIT BVE SLBdiensten ROC-i-partners Voortgezet onderwijs SLBdiensten Onbekend Primair onderwijs APS IT-diensten BIC Tabel 1 Overzicht inkooporganisaties en overlegorganen ICT-coördinatoren Aangezien veel scholen gebruik maken van de diensten van de inkooporganisaties, bepaalt het aanbod dat zij hebben voor een groot deel de software die binnen het onderwijs wordt gebruikt. Tot nu toe beperkt dat aanbod zich grotendeels tot gesloten software. 15 In het aanbod is geen expliciete aandacht voor open standaarden. Door de unieke combinatie van kennis van het onderwijs en ICT spelen deze organisaties soms ook via andere wegen een rol in het bepalen van de keuze voor standaarden en software. Zo participeert Surfdiensten bijvoorbeeld in de NEN-commissie die zich bezighield met het ISO-proces rondom MS OOXML. Ook Kennisnet heeft hierin zitting. Voor zover bekend zijn beide organisaties niet betrokken bij soortgelijke initiatieven rondom ODF. Surfdiensten werkt aan een "gouden gids" waarin bedrijven worden opgenomen die diensten kunnen leveren aan onderwijsinstellingen. In dit overzicht komt volgens Surfdiensten ook ruimte voor bedrijven die support op open source software kunnen leveren Softwareleveranciers Op het gebied van leermaterialen is veel open source software verkrijgbaar. De beschikbare open source software is echter meestal geen onderdeel van een methode. Wel wordt steeds meer leermateriaal ontwikkeld dat 'web-based' is. Het materiaal is daardoor, mits wordt uitgegaan van open webstandaarden, minder afhankelijk van specifieke systemen. Een voorbeeld van 'web-based leermateriaal' is het materiaal voor het PO, VO en MBO dat te vinden is op de website van Kennisnet Ter illustratie: Surfspot levert 171 producten Windows, 41 Apple Mac producten en 12 Linux producten. 16 Zie bijvoorbeeld: Verdonck, Klooster & Associates B.V. 12

20 Op het gebied van kantoorautomatisering en bedrijfsvoering is, naast het regulier gesloten softwareaanbod, het aanbod van open source substantieel. Dat geldt zowel voor software die in de back-end systemen van de scholen worden gebruikt als voor software voor kantoorautomatisering. Het gaat dan om dezelfde pakketten die ook in het bedrijfsleven gehanteerd worden. Momenteel zijn deze producten niet opgenomen in het softwareaanbod van inkooporganisaties. Met betrekking tot ondersteunende software valt op dat met name veel verschillende open source ELO's beschikbaar zijn. Sommige daarvan kennen een levendige community. Een goed voorbeeld is Moodle 17. Deze producten worden niet geleverd door de inkooporganisaties van software voor scholen. Deze hebben wel contracten met Blackboard, de leverancier van de grootste gesloten source ELO Software op computer van student Software op de computer van de student wordt sterk beïnvloed door het aanbod van de inkooporganisaties en door de op school gehanteerde software. Studenten en medewerkers kunnen via de webwinkels van inkooporganisaties, zoals Surfspot, vaak goedkoop software aanschaffen. Het gaat daarbij alleen om de licentie; losse support (d.w.z. ondersteuning) wordt niet meegeleverd aan de thuisgebruiker. In de meeste gevallen wordt thuis gebruik gemaakt van Windows-platformen en van de kantoorapplicaties van Microsoft. De softwarekeuze van de student beïnvloedt in toenemende mate ook de keuze van software binnen de instelling. De student verwacht dat hij met zijn eigen laptop zonder problemen gebruik kan maken van de diensten van zijn onderwijsinstelling. De werkplek van de student is dus niet uniform en door school bepaald, maar in toenemende mate divers en veranderlijk. 3.2 Conclusies en aanbevelingen Op dit moment is er geen zichtbare aansluiting tussen de standaardeninitiatieven van het onderwijsdomein en van de overheid. Binnen het onderwijsdomein zijn diverse goede onderwijsstandaarden beschikbaar, alleen blijft de implementatie daarvan achter. Binnen de overheid is een aantal generieke standaarden (zoals ODF en Webrichtlijnen) aangewezen die momenteel niet of nauwelijks worden toegepast in het onderwijsdomein. Wij bevelen aan om de standaardisatie-initiatieven van het onderwijs en van de overheid te verbinden, zodat kruisbestuiving ontstaat. Dit sluit aan bij de actielijnen 2 ("Comply-or-explain") en 6 (ODF) van het actieplan NOiV. Om het doel te bereiken verdient het aanbeveling de volgende acties uit te voeren: 1. Stimuleer partijen uit het onderwijsveld relevante standaarden aan te melden voor opname op de standaardenlijst van het College Standaardisatie. Voor de standaarden op deze lijst geldt het comply-or-explain principe. 2. Stimuleer de oprichting van een expertgroep Implementatie open standaarden in het onderwijs. Dit hoeft geen nieuwe groep te zijn. Het verdient de voorkeur actief aan te sluiten bij bestaande 17 Zie (http://docs.moodle.org/nl/hoofdpagina). Andere bekende open source ELO's zijn Dokeos en Sakai. Verdonck, Klooster & Associates B.V. 13

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software, 25-2-2010 blz. 1 van 7 Inhoud INLEIDING... 3 HET PROGRAMMA NOIV... 3 TOEPASSING

Nadere informatie

Datum 28 oktober 2011 Betreft Kamervragen over gebrek aan open standaarden in het voortgezet onderwijs

Datum 28 oktober 2011 Betreft Kamervragen over gebrek aan open standaarden in het voortgezet onderwijs a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 2035 Vragen van de leden

Nadere informatie

Het actieplan en uw website. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur)

Het actieplan en uw website. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Het actieplan en uw website. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Doelen actieplan Doelstelling Actieplan Nederland Open in Verbinding Verbetering van interoperabiliteit Vermindering van leveranciersafhankelijkheid

Nadere informatie

Open Source in het onderwijs Er valt nog veel meer te kiezen! Twan Vermunt

Open Source in het onderwijs Er valt nog veel meer te kiezen! Twan Vermunt Open Source in het onderwijs Er valt nog veel meer te kiezen! Open source volgens Wikipedia: Er valt nog veel meer te kiezen! Open source beschrijft de praktijk die in productie en ontwikkeling vrije toegang

Nadere informatie

'1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg'

'1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg' '1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg' open standaarden en open source software in de zorg 2 december 2009 Regardz Zilveren Toren Amsterdam drs. Nanja Appel / drs. Mike Kortekaas Introductie 'OSOSS in

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Dataportabiliteit. Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk

Dataportabiliteit. Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk Dataportabiliteit Auteur: Miranda van Elswijk en Willem-Jan van Elk Cloud computing is een recente ontwikkeling die het mogelijk maakt om complexe ICTfunctionaliteit als dienst via het internet af te nemen.

Nadere informatie

Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur)

Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Doelen actieplan Doelstelling Actieplan Nederland Open in Verbinding Verbetering van interoperabiliteit Vermindering

Nadere informatie

Delen en vinden van digitaal leermateriaal

Delen en vinden van digitaal leermateriaal Delen en vinden van digitaal leermateriaal Edurep in de content keten Nico Verbeij Claudia van der Togt www.kennisnet.nl www.ictopschool.net Trends en knelpunten in onderwijs Trends: Flexibel leren Aansluiten

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

Leergang Deelnemeradministraties

Leergang Deelnemeradministraties DEFINITIEF Leergang Deelnemeradministraties 1/9 21 november 2013 PBLQ HEC - Leergang Deelnemeradministraties Leergang Deelnemeradministraties Plan van Aanpak versie 1.0 datum 21 november 2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen Samenvatting De stand van zaken in hoofdlijnen In 2003/2004 is de ICT-onderwijsmonitor voor de zevende maal uitgevoerd in de sectoren primair onderwijs, voortgezet onderwijs, de bve-sector en de lerarenopleidingen

Nadere informatie

BIJLAGE 1. Implementatie Nederland Open in Verbinding Stand van Zaken per actielijn. A. Open standaarden

BIJLAGE 1. Implementatie Nederland Open in Verbinding Stand van Zaken per actielijn. A. Open standaarden BIJLAGE 1 Implementatie Nederland Open in Verbinding Stand van Zaken per actielijn A. Open standaarden 1. Het College Standaardisatie publiceert in januari 2008 een basislijst met open standaarden (checklist)

Nadere informatie

Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011:

Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011: Reglement Stimuleringsregeling MediaMosa 2011: Versie 1.0 Datum 29 maart 2011 SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet Innovatieprogramma wordt financieel mogelijk gemaakt door het Ministerie

Nadere informatie

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

Ad van Hest. Titel project Leerarrangementen samenstellen met Wimba Create

Ad van Hest. Titel project Leerarrangementen samenstellen met Wimba Create 1 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam Postadres Postbus 61 Bezoekadres Sterrenlaan Postcode/plaats Website schoolorganisatie Postbankrekeningnummer Bankrekeningnummer BRIN-nummer Volledige naam

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Forum Standaardisatie & Open Standaarden. Standaard samenwerken

Forum Standaardisatie & Open Standaarden. Standaard samenwerken Forum Standaardisatie & Open Standaarden Standaard samenwerken Betere elektronische dienstverlening, lagere administratieve lasten, transparantere en efficiëntere overheid. Dat kan alleen door samen te

Nadere informatie

Open en closed source software in een win win model. een intensieve verkenning!

Open en closed source software in een win win model. een intensieve verkenning! Open en closed source software in een win win model een intensieve verkenning! Probleemstelling Open en closed source software hebben beiden bestaansrecht en daarom is de vraag hoe met respect voor de

Nadere informatie

Monitor en rankings NOiV najaar 2009 en het College Standaardisatie

Monitor en rankings NOiV najaar 2009 en het College Standaardisatie Monitor en rankings NOiV najaar 2009 en het College Standaardisatie Jaap Korpel, 24 maart 2010 Eind december 2009 is de tweede Monitor NOiV verschenen, gebaseerd op een enquête onder de ICTverantwoordelijken

Nadere informatie

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Datum: 27 december 2010. Mark van de Haar mark@edia.nl Edia Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt...

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering

examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering ACTIEPLAN examinering 2006-2007 Een overzicht van het eerste jaar Actieplan Examinering Inleiding In november 2006 hebben de AOC s naar aanleiding van de teleurstellende bevindingen van KCE en op verzoek

Nadere informatie

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen betere aansluiting op de arbeidsmarkt met wereldwijd erkende certificaten MET MICROSOFT IT ACADEMY effectiever gebruik van ICT middelen

Nadere informatie

Adoptie-instrumenten 1

Adoptie-instrumenten 1 Bureau Forum Standaardisatie Bezoekadres: Wilhelmina v Pruisenweg 52 2595 AN Den Haag www.logius.nl Inlichtingen bij M.A van der Veen Adviseur Standaardisatie T 070-8896309 M +31(0)6-21162433 maarten.vander.veen@logius.

Nadere informatie

ICT beleidsplan. Schooljaar 2015-2018. OBS de Pijlstaart

ICT beleidsplan. Schooljaar 2015-2018. OBS de Pijlstaart ICT beleidsplan OBS De Pijlstaart Schooljaar 2015-2018 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding blz. 3 2. Leerdoelen leerlingen blz. 4 en 5 3. Management en organisatie blz. 6 4. Deskundigheid en professionalisering

Nadere informatie

Realisatielijn OpenDWR Versie: 0.9 Status: concept ter consultatie

Realisatielijn OpenDWR Versie: 0.9 Status: concept ter consultatie Programma DWR Contactpersonen Jan Arnoud ten Cate Stephan Wildeboer infodwr@rijksoverheid.nl Consultatie Realisatielijn OpenDWR Versie: 0.9 Status: concept ter consultatie Datum 3 februari 2010 1. Inleiding

Nadere informatie

Lesgeven met Kernmethodes AK

Lesgeven met Kernmethodes AK Lesgeven met Kernmethodes AK ofwel eenvoudig aan de slag met de Stercollecties van VOcontent en Wikiwijs Presentatie tijdens KNAG Onderwijsdag 2014 Herman Rigter Almere, 7 november 2014 Inhoud Wat is VO-content

Nadere informatie

LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software. Versie 1

LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software. Versie 1 LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software Versie 1 2 Gelijkegeschiktheid Inhoud 1 Inleiding 4 1.1 Doelstelling 4 2 Toetsing gelijke geschiktheid 5 2.1 Total Cost of Ownership

Nadere informatie

Exploitatieplan eduvip. Auteur(s) : H. Snetselaar Versienummer : 0.2 (11-03-08)

Exploitatieplan eduvip. Auteur(s) : H. Snetselaar Versienummer : 0.2 (11-03-08) Exploitatieplan eduvip Auteur(s) : H. Snetselaar Versienummer : 0.2 (11-03-08) Samenvatting Er zijn ongeveer 2500 leerlingen met een visuele beperking in het Nederlands onderwijs. Hiervan volgen ongeveer

Nadere informatie

Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud)diensten en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en

Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud)diensten en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en Verkenning functionaliteit voor ontsluiting (cloud) en leermateriaal in het MBO Samenwerking SURF, Kennisnet en sambo-ict Bas Kruiswijk V1.0, [datum: 18 maart 2013] Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1.

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3. Jade Beheer Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.0 Document : Communicatieplan CO 2-prestatieladder Auteur : Jade

Nadere informatie

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Eind september ging Deloitte met CFO s uit het hoger onderwijs in gesprek over de uitdagingen om de prestatieafspraken te realiseren, ook al is

Nadere informatie

De Kracht van Federatief Samenwerken

De Kracht van Federatief Samenwerken De Kracht van Federatief Samenwerken Entree en SURFfederatie verkleinen uw sleutelbos Ton Verschuren Productmanager Entree a.i. - Kennisnet Naam van de Auteur Remco Rutten Account Adviseur MBO - SURFnet

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

Niet uitdraaien. losse cover bijgevoegd

Niet uitdraaien. losse cover bijgevoegd Niet uitdraaien losse cover bijgevoegd Niet uitdraaien Inleiding Een van de speerpunten van het actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV) behelst de onderwijssector. Ook van deze sector wordt verwacht

Nadere informatie

Bijlage 1: Voortgang per actielijn. A. Open standaarden

Bijlage 1: Voortgang per actielijn. A. Open standaarden Bijlage 1: Voortgang per actielijn A. Open standaarden Actielijnen 1 en 2. Het College Standaardisatie publiceert in januari 2008 een basislijst met open standaarden (checklist) ten behoeve burgers, bedrijven

Nadere informatie

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Trainerscursus deel 1 Open Universiteit / CELSTEC 10-1-2013 1 1 Leermiddelen Taak van private sector of toch (deels) publiek? Wet gratis schoolboeken (scholen

Nadere informatie

FS 141216.5D. FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI.

FS 141216.5D. FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI. FS 141216.5D FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI Advies Het Forum Standaardisatie wordt geadviseerd om de OSI open source licenties

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 25 733 Informatie- en communicatietechnologie (ICT) in het onderwijs Nr. 105 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Expertisecentrum Onderwijs & ICT Suriname UTSN Twinning Project 2008/1/E/K/005 Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Bijlage C bij het Rapport Haalbaarheidsstudie Wim de Boer (SLO), Pieter van der Hijden (Sofos

Nadere informatie

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Achtergrond De globale kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs bieden

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext 1 Inleiding Dit onderwijsmodel is ontwikkeld op basis van de strategische doelstellingen van het

Nadere informatie

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan: penvoerders opleidingsscholen en contactpersonen lerarenopleidingen Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Kansen voor ondernemend onderwijs in het mbo Certificeerbare Eenheid Ondernemerschap

Kansen voor ondernemend onderwijs in het mbo Certificeerbare Eenheid Ondernemerschap Kansen voor ondernemend onderwijs in het mbo Certificeerbare Eenheid Ondernemerschap Roelf Jager en Gabry Karsdorp Ondernemen Werkwoord: (iets) gaan doen antoniem: stilzitten Een bedrijf of actie in werking

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober 2011

Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober 2011 N A A R E E N D O O R L O P E N D E L E E R L I J N PAT I Ë N T V E I L I G H E I D Advies en plan van aanpak om leren rondom patiëntveiligheid te borgen in het medisch en verpleegkundig onderwijs oktober

Nadere informatie

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO)

AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO AANSLUITING PO-VO VIA ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) LEERLINGEN VAN GROEP 8 IN HET PO MAKEN KENNIS MET HET WERKEN IN EEN ELEKTRONISCHE LEEROMGEVING (ELO) ZOALS DIE

Nadere informatie

VEELGESTELDE VRAGEN KERNPAKKET SURFMARKET

VEELGESTELDE VRAGEN KERNPAKKET SURFMARKET VEELGESTELDE VRAGEN KERNPAKKET SURFMARKET INHOUD Wat is het kernpakket van SURFmarket? 2 Waarom een kernpakket? 2 SURF stelt (meer)jarenplannen op, die de leden goedkeuren. Op basis daarvan komen diensten

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk BVE/IenI/2006-43667 Onderwerp Inspectierapport 'Nederlands in het mbo' Bijlage(n) Rapport

Nadere informatie

Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk'

Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk' Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk' 29 januari 2013 Agenda 1) Uitgangssituatie 2) Voorlopige resultaten inventarisatie 3) (markt)ontwikkelingen 4) Wat is het vraagstuk? 5)

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Informatie over stand van zaken vorming Regionaal Werkbedrijf Zuidoost-Brabant. 3 februari 2015

Informatie over stand van zaken vorming Regionaal Werkbedrijf Zuidoost-Brabant. 3 februari 2015 Informatie over stand van zaken vorming Regionaal Werkbedrijf Zuidoost-Brabant 3 februari 2015 Inhoud presentatie Aanleiding Participatiewet Sociaal Akkoord en Regionale Werkbedrijven Uitgangspunten RWB

Nadere informatie

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Onderstaande wensen, eisen en teksten hebben tot doel de leveranciersonafhankelijkheid, flexibiliteit en interoperabiliteit te bevorderen

Nadere informatie

Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker

Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker Even bijpraten.. Jan Bartling en Leo Bakker Informatiemanagement Even bijpraten over sambo-ict en Kennisnet Algemeen: (meerjaren)plannen sambo-ict en KN en even voorstellen: Marvin Leerdam, nieuwe sectormanager

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 558 Regels voor subsidiëring van landelijke onderwijsondersteunende activiteiten (Wet subsidiëring landelijke onderwijsondersteunende activiteiten

Nadere informatie

RESULTAATGERICHT ORGANISEREN

RESULTAATGERICHT ORGANISEREN RESULTAATGERICHT ORGANISEREN Hoe de beste resultaten te halen uit uw organisatie, managers en medewerkers. Wat is resultaatgericht organiseren? Resultaatgericht organiseren heeft als doel om organisaties

Nadere informatie

Campus Challenge 2013: HBO en MBO

Campus Challenge 2013: HBO en MBO Aankondiging Datum: 26 april 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.nl Deutsche Bank 46 57 33 506 KvK Utrecht 30090777 BTW NL

Nadere informatie

B & W d.d.: 12-2-2008. gfedcb. Besluitenlijst d.d. d.d.

B & W d.d.: 12-2-2008. gfedcb. Besluitenlijst d.d. d.d. Nota voor burgemeester en wethouders Onderwerp Eenheid/Cluster/Team BV-IM-IT aanbiedingsbrief bij Onderzoeksrapport Open Source 1- Notagegevens Notanummer 61385 Datum 6-2-2008 Portefeuillehouder Weth.

Nadere informatie

Meting Open standaardenbeleid Onderwijs

Meting Open standaardenbeleid Onderwijs Meting Open standaardenbeleid Onderwijs EINDRAPPORT Auteur Jaap Korpel Documentnr Versie Versie 1.1 / Eindrapport Datum 19 september 2013 Omvang 41 pagina's 1/41 19-9-2013 Documentbeheer Documenthistorie

Nadere informatie

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN WHITEPAPER Met ingang van schooljaar 2016-2017 krijgt een mbo-opleiding in het kader van de herziene kwalificatiestructuur niet alleen te maken met basisdelen en profieldelen, maar ook met keuzedelen.

Nadere informatie

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Pagina 1

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Pagina 1 Masterclass Office 365 - SharePoint Online in het onderwijs APS IT-diensten, Utrecht Pagina 1 Office 365 in het onderwijs Microsoft Office 365 biedt besturen en scholen de unieke mogelijkheid om samenhang

Nadere informatie

25 & 26 januari 2012 Jaarbeurs Utrecht

25 & 26 januari 2012 Jaarbeurs Utrecht 25 & 26 januari 2012 Jaarbeurs Utrecht 25 & 26 januari 2012 Jaarbeurs Utrecht ONTMOET DE ONDERWIJSPROFESSIONAL OP ONDERWIJS & ICT 2012 Onderwijs & ICT is het platform voor ICT-toepassingen en diensten

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Aanbesteden van hardware en software

Aanbesteden van hardware en software Aanbesteden van hardware en software Samenwerking binnen de onderwijskolom Joop Schuilenburg www.emtio.nl Programma 1. Eisen voor aanbesteden van hard- en software 2. Rol SURFmarket bij hoger onderwijs

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

MBOcloud. Samen slim leren en werken in de cloud. Op weg naar realisatie. MBOcloud

MBOcloud. Samen slim leren en werken in de cloud. Op weg naar realisatie. MBOcloud Samen slim leren en werken in de cloud Op weg naar realisatie Studenten en medewerkers snel en slim toegang geven tot die ICT-diensten en (digitale) leermiddelen die zij nodig hebben voor hun studie of

Nadere informatie

Technologieverkenning

Technologieverkenning Technologieverkenning Videocontent in the cloud door de koppeling van MediaMosa installaties Versie 1.0 14 oktober 2010 Auteur: Herman van Dompseler SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet

Nadere informatie

Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402

Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402 Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402 Doel Voorlichten, adviseren, begeleiden, testen en trainen van studenten, alsmede waarborgen van de volledigheid, toegankelijkheid en actualiteit van

Nadere informatie

PC/KD -project: Resultaten op basis van de bevraging 2002-2003 1. Samenvatting. Geraldine Clarebout Jan Elen

PC/KD -project: Resultaten op basis van de bevraging 2002-2003 1. Samenvatting. Geraldine Clarebout Jan Elen CENTRUM VOOR INSTRUCTIEPSYCHOLOGIE EN -TECHNOLOGIE KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN VESALIUSSTRAAT 2 B-3 LEUVEN PC/KD -project: Resultaten op basis van de bevraging 22-23 1 Samenvatting Geraldine Clarebout

Nadere informatie

Werksessie DLWO. 25 juni 2013. Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk

Werksessie DLWO. 25 juni 2013. Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk Werksessie DLWO 25 juni 2013 Nico Juist, Danny Greefhorst en Lianne van Elk Aanleidingen programma Mogelijkheden van SURFconext Ontwikkelingen rondom cloud Kansen voor samenwerking kennisinstellingen Behoeften

Nadere informatie

Voortgang actieplan NOiV

Voortgang actieplan NOiV Voortgang actieplan NOiV Voor u ligt de tweede Monitor NOiV, waarmee het Programmabureau NOiV jaarlijks een actueel beeld schetst van het beleid en de praktijk van de overheden op het gebied van open standaarden

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Resultaten ICT Benchmark BVE 2009 Een impressie

Resultaten ICT Benchmark BVE 2009 Een impressie Resultaten ICT Benchmark BVE 2009 Een impressie Resultaten ICT Benchmark BVE 2009 Een impressie Deze rapportage is bedoeld om de lezer een indruk te geven van de resultaten die de benchmark levert. Dit

Nadere informatie

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit 1. Aanleiding voor het evaluatiekader Zoals overeengekomen in de bestuurlijke afspraak die ten grondslag ligt aan de regeling Cultuureducatie

Nadere informatie

MBO BUS. MBO Berichten Uitwisseling Standaard

MBO BUS. MBO Berichten Uitwisseling Standaard MBO BUS MBO Berichten Uitwisseling Standaard Roy Dusink (Aventus/Red Spider) en Bert van Daalen (sambo-ict/wellantcollege) 19 september 2013 1 Van stekkers naar BUS Bereidheid tot samenwerken mbt berichten

Nadere informatie

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen in de onderwijssector Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen is Het toepassen van milieuaspecten en sociale aspecten in alle fasen van het inkoopproces zodat dit uiteindelijk

Nadere informatie

FS18-02-06A Standaard open: werkplan 2009

FS18-02-06A Standaard open: werkplan 2009 Standaard open: werkplan 2009 Thema: Standaard open Opstellers: Joris Gresnigt Datum: Januari 2009 Aanleiding/achtergrond Linksom of rechtsom, de overheid ontkomt niet aan standaardisatie. Daarbij geldt

Nadere informatie

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten 7.Taalbeleid hoger onderwijs Ronde 8 Marloes van Beersum & Eline van Straalen Taalcentrum-VU, Vrije Universiteit Amsterdam Contact: mvanbeersum@taalcentrum-vu.nl evanstraalen@taalcentrum-vu.nl Verplicht

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. 12 juli 2010 Stand van zaken Onderwijs en Ondernemen.

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. 12 juli 2010 Stand van zaken Onderwijs en Ondernemen. a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag OOG voor het MBO staat voor Onafhankelijke Onderwijsgroep voor het MBO ; Een groep onderwijskundig

Nadere informatie

Toelichting ontwikkelingsperspectief

Toelichting ontwikkelingsperspectief Toelichting ontwikkelingsperspectief Dit document is bedoeld als achtergrond informatie voor de scholen, maar kan ook (in delen, zo gewenst) gebruikt worden als informatie aan ouders, externe partners

Nadere informatie

Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten:

Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten: Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten: dit is wat wij doen > Bundeling van krachten Activiteiten Passend onderwijs zonder thuiszitters een illusie? Wij denken van niet. Of eigenlijk weten we dat wel

Nadere informatie

Vragenlijst voor het in beheer nemen van de afspraak Doorstroommonitor

Vragenlijst voor het in beheer nemen van de afspraak Doorstroommonitor Vragenlijst voor het in beheer nemen van de afspraak Doorstroommonitor Versie beheer Versie Datum Door Reden 0.1 24 oktober 2013 Elise Lustenhouwer Eerste opzet being vragen 0.2 29 oktober 2013 Marjan

Nadere informatie

Concept COLLEGE NOTITIE Agendapunt: 05 Lijst open standaarden Additioneel onderzoek OAI-PMH College Standaardisatie

Concept COLLEGE NOTITIE Agendapunt: 05 Lijst open standaarden Additioneel onderzoek OAI-PMH College Standaardisatie Forum Standaardisatie Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl FORUM STANDAARDISATIE Concept COLLEGE NOTITIE FS28-10-05C Agendapunt: 05 Lijst

Nadere informatie

Samengevoegde reacties op de openbare consultatie voor SAML v2.0 van de volgende partijen: - Kennisnet - Rijkswaterstaat

Samengevoegde reacties op de openbare consultatie voor SAML v2.0 van de volgende partijen: - Kennisnet - Rijkswaterstaat Samengevoegde reacties op de openbare consultatie voor SAML v2.0 van de volgende partijen: - Kennisnet - Rijkswaterstaat KENNISNET 1. Zijn er volgens u in deze toelichting aanvullingen of anderszins wijzigingen

Nadere informatie

Presentatie NORA/MARIJ

Presentatie NORA/MARIJ Presentatie NORA/MARIJ 6 november 2009 Peter Bergman Adviseur Architectuur ICTU RENOIR RENOIR = REgie NuP Ondersteuning Implementatie en Realisatie Overzicht presentatie Families van (referentie-)architecturen

Nadere informatie

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005 ICT-onderwijsmonitor Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets ICT-onderwijsmonitor Longitudinaal: 1998-2005 Onderwijssectoren Steekproef / populatie Coördinatoren, leraren, (leerlingen)

Nadere informatie

Aan de slag met de Stercollecties

Aan de slag met de Stercollecties Aan de slag met de Stercollecties Presentatie tijdens KNAG Onderwijsdag 2015 Herman Rigter Ede, 13 november 2015 Inhoud Wat is VO-content? Stercollecties: Open digitaal leermateriaal Een bestaand digitaal

Nadere informatie