Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van micro-computertomografieën van koralen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van micro-computertomografieën van koralen"

Transcriptie

1 Bachelor Informatica Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van micro-computertomografieën van koralen Tamara Ockhuijsen juli 2013 Supervisor: Robert Belleman (UvA) Signed:

2

3 Samenvatting Het visualiseren van biomedische data in 3D biedt de mogelijkheid om complexe vormen duidelijk weer te geven en er metingen aan te verrichten. Op veel gebieden is deze ontwikkeling al ver gevorderd, echter staat deze bij koralen nog in de kinderschoenen. In deze scriptie wordt een antwoord gegeven op de vraag: Hoe kunnen metingen worden gedaan aan koralen aan de hand van micro-ct scans? De koralen worden hiervoor eerst gevisualiseerd in 3D. Er wordt gebruik gemaakt van het programma ParaView, dat gedistribueerd werkt met een gespecialiseerd visualisatiecluster van SURFsara. Met behulp van ParaView zijn de hoogte en diameter van een koraal op een interactieve manier gemeten. De resultaten zijn betrouwbaar en reproduceerbaar.

4 2

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding Probleemstelling Doelstelling Literatuuronderzoek Medische toepassingen Overige toepassingen Methoden en technieken Driedimensionale visualisatie Programma s ParaView Visualisatietechnieken Meetmethoden SURFsara Resultaten 21 5 Conclusie 29 A Handleiding SURFsara 33 A.1 Client-server modus A.2 Remote visualisatie met VNC B ImageJ 35 B.1 Reeks bestanden omzetten naar een enkel RAW-bestand B.2 Enkel plakje omzetten naar een ander bestandstype

6 4

7 HOOFDSTUK 1 Inleiding Koraal is niet alleen bijzonder mooi om te zien, maar ook belangrijk voor de natuur als ecosysteem. Het koraalrif is het vruchtbaarste en soortenrijkste ecosysteem van de zee. Het kan gezien worden als het mariene equivalent van het tropische regenwoud op het land [13]. Voor mens en dier is het rif belangrijk vanwege de vissen waar ze van leven, die alleen op het rif voorkomen. Daarnaast worden steeds meer producten uit het rif ontdekt die bijdragen aan de ontwikkeling van medicijnen [22]. De structuur van koralen zegt veel over de oceanografische en klimatologische veranderingen van de omgeving waarin ze hebben geleefd [14]. Een aantal voorbeelden hiervan zijn de invloed van het licht, het gehalte aan CO 2, de temperatuur en de zuurgraad van het zeewater. Koralen kunnen duizenden jaren oud worden en bevatten waardevolle informatie over hun geschiedenis. Het is dus zeker interessant om onderzoek te doen naar koralen, voordat het te laat is. De koraalriffen zijn namelijk al decennia lang in gevaar. Oorzaken hiervoor zijn vervuiling, (duik)toerisme, verkeerde vistechnieken en het broeikaseffect. 1.1 Probleemstelling Koralen zijn beschermd en mogen daarom niet zomaar worden opgedoken voor onderzoek. De beschikbare stukken koraal zijn zeldzaam en er moet daarom zuinig mee worden omgegaan. Voor het doen van onderzoek naar koralen, zouden metingen kunnen worden verricht aan het koraal zelf. Deze metingen zijn echter onnauwkeurig. Om de binnenkant van het koraal te bekijken, zou het opengesneden moeten worden. Dit is verre van ideaal, aangezien de structuur van het koraal dan onherroepelijk kapot wordt gemaakt. Met micro-ct kan de binnenkant van een koraal worden gescand op een non-destructieve manier. Hoe kunnen metingen worden gedaan aan koralen aan de hand van micro-ct scans? Zijn deze metingen betrouwbaar en reproduceerbaar? 1.2 Doelstelling Het doel van dit werk is om te onderzoeken hoe metingen verkregen kunnen worden aan micro- CT scans van koralen. Om dit te bereiken, moeten de gecalcificeerde structuren van de koralen eerst zichtbaar worden gemaakt. De eerste stap is dan ook het visualiseren van de micro-ct datasets in 3D. Hierna worden de metingen uitgevoerd op deze virtuele replica van het koraal. Een uitdaging hierbij is dat micro-ct datasets gigabytes groot zijn, waardoor het visualiseren op een standaard computer niet altijd mogelijk is. Hiervoor zal een oplossing moeten worden gevonden. Dit project draagt bij aan het onderzoek naar koralen van de Computational Science onderzoeksgroep aan de Universiteit van Amsterdam onder leiding van Jaap Kaandorp [19]. 5

8 6

9 HOOFDSTUK 2 Literatuuronderzoek Bij het maken van een CT-scan wordt röntgenstraling door een object heen gezonden en opgevangen. Een deel van de straling wordt geabsorbeerd en de sterkte van de resterende straling wordt gemeten. De doorlaatbaarheid van het object wordt door middel van rotatie vanuit verschillende hoeken plakje voor plakje gemeten. Met deze plakjes kan een driedimensionale weergave worden gereconstrueerd. Godfrey Hounsfield won in 1979 de Nobelprijs voor de Fysiologie van Geneeskunde voor het ontwikkelen van de computertomografie. De Hounsfield unit (HU) is de naar hem genoemde eenheid voor de röntgendichtheid [1]. Er is in voorafgaand werk binnen en buiten de onderzoeksgroep van de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar verschillende methoden en technieken om metingen aan de hand van CT-scans uit te voeren. In dit hoofdstuk wordt het meest relevante onderzoek beschreven. 2.1 Medische toepassingen Bij medische toepassingen wordt vaak gebruik gemaakt van medische scans waarop metingen worden verricht [16]. Er kunnen bijvoorbeeld volumetrische metingen worden gedaan aan longknobbeltjes met CT-scans van longen. In dit werk wordt beschreven dat met de software LungCare een knobbeltje kan worden aangeklikt met de muis. Vervolgens wordt een 3D-structuur gevormd en het volume wordt berekend. Met CT kan het effect van een behandeling op een tumor worden onderzocht (zie ook Figuur 2.1). Bij dit onderzoek is software van Advantage Windows gebruikt voor het maken van 3Dreconstructies van tumoren en het berekenen van de volumes ervan. Deze methode is eerst getest op objecten gemaakt van Plasticine en vervolgens toegepast op patiënten. De metingen van de volumes zijn nauwkeurig en reproduceerbaar voor grotere objecten. De nauwkeurigheid van de volumemetingen is 5%. Figuur 2.1: 3D-reconstructie van een vergrote lymfeklier van een 60-jarige man [15]. 7

10 Voordat een chirurg een implantaat in een menselijk gebit zet, kunnen eerst scans worden gemaakt van het gebit (zie ook Figuur 2.2). Er zijn in dit werk CT-scans en optische scans gebruikt om metingen aan te verrichten. De verkregen data worden gevisualiseerd in 3D met behulp van het programma 3D Slicer [25]. Er is een 3D-model gemaakt van CT-data en het andere model is verkregen door data van de optische scanner. De distributie van de verschillen tussen de twee modellen is gekwantificeerd. Figuur 2.2: 3D-model van een gebit verkregen door (A) CT-data en (B) de optische scanner [7]. Met behulp van multidetector CT zijn de lichamen van dertien Egyptische menselijke mummies gevisualiseerd in 3D (zie ook Figuur 2.3). Vitrea software is hierbij gebruikt voor het analyseren van de scans en het verkrijgen van een driedimensionale reconstructie [28]. Er zijn metingen uitgevoerd op de schedel om de antropometrische gegevens te berekenen. CT wordt hier ook gebruikt om non-destructief te kunnen meten aan objecten. Aan de hand van het skelet kan onder andere worden bepaald hoe oud de mummies waren en wat hun geslacht was. Figuur 2.3: 3D-reconstructie van CT-scans van een Egyptische mummie [3]. De term micro geeft aan dat de grootte van een pixel wordt aangegeven in micrometers (10 6 m). De machine die wordt gebruikt voor micro-ct is klein en geschikt voor kleine objecten. De scans hebben een veel grotere precisie dan normale medische scans. Hierdoor zijn medische scans geschikt voor onderzoek naar vorm op een globaal niveau en micro-ct scans om onderzoek te doen naar structuren op een kleiner niveau. Door deze nauwkeurigheid zijn micro-ct datasets vele malen groter dan normale datasets. Micro-CT datasets bevatten gigabytes aan informatie en normale datasets zijn enkele honderden megabytes groot. Dit kan tot problemen leiden, aangezien de meeste computers een werkgeheugen hebben van 4 GB. 8

11 Bij onderzoek naar de hersenen van overleden muizen kan gebruik worden gemaakt van micro- CT en micro-mri scanners (zie ook Figuur 2.4). De voorkeur gaat uit naar micro-ct, omdat het veel goedkoper is dan micro-mri. Met behulp van micro-ct kan het contrast tussen een tumor en het normale hersenweefsel zichtbaar worden gemaakt en kan een schatting worden gemaakt van het volume van de tumor. De visualisatie van de data wordt gerealiseerd met Amira software [17]. Het traceren van de randen van tumoren kan worden gedaan met Analyze software [18]. De complete contour is verkregen door middel van interpolatie over alle relevante plakjes. Figuur 2.4: Micro-CT beelden van de hersenen van een muis met een tumor [4]. 2.2 Overige toepassingen GEOPROVE is een software-architectuur waarbij virtuele probes in een interactieve virtuele omgeving geplaatst kunnen worden om kwantitatieve informatie te verkrijgen [2]. Met deze architectuur kunnen metingen worden verkregen van verschillende niveaus van datapresentaties. Een probe kan de coördinaten van een positie in de omgeving of een andere waarde bevatten verkregen van data op deze positie. Als toepassing zijn de kortste afstanden tussen naburige uiteinden van takken van koralen gemeten. Het is mogelijk om CT datasets van koralen te analyseren door middel van het construeren van een morfologisch skelet (zie ook Figuur 2.5). Dit geeft een beeld van het skelet van het koraal met zijn aftakkingen. De Visualization Toolkit is gebruikt voor het tonen van de resultaten van de beeldverwerking en voor de visuele interactie met de dataset [30]. De hoeken tussen de aftakkingen en de dikte van de takken zijn gemeten. 9

12 Figuur 2.5: Het morfologische skelet van een koraal [10]. In bovenstaand werk wordt gebruik gemaakt van verschillende programma s die niet allemaal geschikt zijn voor onderzoek naar koralen. De LungCare software is alleen toepasbaar op longen. De Vitrea software is niet beschikbaar op de officiële website. Er is geen beschikking over een Windows Advantage werkstation. Van de Amira en Analyze software zijn alleen probeerversies gratis te verkrijgen voor een gelimiteerd aantal dagen. Bij GEOPROVE kunnen geen oppervlakte- en volumemetingen worden verricht. Er zijn nog geen publicaties beschikbaar over het visualiseren van en metingen doen aan koralen in 3D aan de hand van micro-ct datasets. Dit is onderzoek dat op dit moment plaatsvindt en waar deze scriptie een bijdrage aan levert. 10

13 HOOFDSTUK 3 Methoden en technieken 3.1 Driedimensionale visualisatie Er zijn robuuste algoritmen nodig om op een geautomatiseerde manier te kunnen meten aan complex gevormde objecten. Dit houdt in dat de meting objectief, nauwkeurig, reproduceerbaar en betrouwbaar dient te zijn. Bij gelijke omstandigheden moet een herhaalde meting dezelfde uitkomst hebben. Een andere voorwaarde is dat de meting binnen een afzienbare tijd uitgevoerd kan worden. Bij groter wordende datasets neemt de tijd die nodig is om de analyse af te ronden toe en de machine moet over genoeg geheugen beschikken. Er kunnen hiervoor gespecialiseerde computersystemen worden gebruikt die de belasting beter kunnen dragen. Koraalonderzoekers zijn geïnteresseerd in verschillende soorten metingen aan koralen. Hieronder vallen de kwantificeringen van globale karakteristieken, zoals de hoogte-, breedte- en dieptedimensies, inhoud, oppervlakte en dichtheidsverdeling in een histogram. Om zo objectief, nauwkeurig, reproduceerbaar en betrouwbaar mogelijke metingen te verkrijgen, heeft het toepassen van een automatische methode met behulp van een algoritme de voorkeur. Dit is mogelijk bij de meeste van de eerder genoemde type metingen. Onder de andere type metingen vallen de kwantificeringen van karakteristieke structuren in het koraal, zoals de lengte en dikte van een tak en de afstanden en hoeken tussen twee vertakkingen. Hierbij staat het herkennen van de karakteristieke structuren van het koraal centraal. Vroeger vergeleken en classificeerden biologen koraalmonsters met de hand. De metingen nemen dan veel tijd in beslag en kunnen fouten bevatten. Het gebruikmaken van een algoritme maakt het uitvoeren van metingen objectief, sneller, eenvoudiger en nauwkeuriger. Er bestaat echter niet altijd een betrouwbaar algoritme voor het vinden van een bepaalde structuur. Interactief meten met een gebruiker biedt een oplossing, vanwege de ervaring van een mens en het vermogen van ons visuele systeem om patronen en structuren te herkennen. Door middel van interactieve visualisatie kan meer inzicht worden verkregen in de data. De mens wordt als schakel bij het algoritme gebruikt om de meting alsnog te kunnen verrichten. Nadat het koraal is gevisualiseerd in 3D kunnen metingen worden uitgevoerd op een interactieve manier. Het object kan met behulp van de muis in de gewenste positie worden gedraaid alvorens een meting wordt uitgevoerd. Tevens kan op het object worden in- en uitgezoomd. Meetmethoden kunnen de mogelijkheid bieden om met behulp van de muis probes in het object te plaatsen om kwantitatieve informatie te verkrijgen. Voor de visualisatie van CT-scans kunnen de technieken 2D volume slicing, 3D surface rendering en 3D volume rendering worden gebruikt (zie ook Figuur 3.1). Bij 2D volume slicing wordt steeds een plakje uit de volumetrische data genomen. Met het interpoleren van de omliggende datapunten worden de onbekende datapunten bepaald. De plakjes vormen samen een 3D-object. Het 2D-vlak kan een willekeurige oriëntatie hebben in de 3D-dataset. Het voordeel is dat deze methode snel werkt. Het nadeel hiervan is dat de gegevens vanwege de interpolatie niet helemaal nauwkeurig zijn. Een probleem bij een 2D-slice is de keuze van de oriëntatie van het vlak. Afstanden tussen twee punten op de doorsnede kunnen hiermee worden gemeten. 11

14 Met 3D surface rendering worden de volumetrische data eerst omgezet naar een 3Doppervlak bestaande uit een verzameling driehoeken. Deze driehoekjes worden vervolgens weergegeven in een 3D-ruimte. Surface renderings hebben een hoog contrast tussen het object en de achtergrond, terwijl dit bij volume renderings over het algemeen minder hoog is. Het voordeel van surface rendering is dat de complexiteit van het renderen wordt gereduceerd, waardoor de rendering redelijk snel kan worden uitgevoerd. Het nadeel is dat bij het samenstellen van een 3D-oppervlak gegevens verloren gaan. Met deze methode is het mogelijk om de dimensies, lengte en dikte van takken, totale oppervlakte, inhoud en afstanden en hoeken tussen takken te berekenen aan de oppervlakte. 3D volume rendering zet de volumetrische data niet om naar 2D-vlakken, maar ze worden direct gebruikt om het object weer te geven. Het voordeel hiervan is dat bij deze vorm van visualisatie de gehele dataset bijdraagt aan het eindresultaat. Volume rendering heeft complexiteit O(n 3 ). Het nadeel is dat deze vorm van rendering grote datasets hierdoor trager uitvoert. Dit vormt een belemmering voor het interactief meten aan de visualisatie. De dimensies, dichtheidsverdeling, inhoud, lengte en dikte van takken en afstanden en hoeken tussen takken kunnen worden berekend van het hele volume. (a) 2D-slice (b) Surface rendering (c) Volume rendering Figuur 3.1: Weergave van een koraal met de verschillende visualisatiemethoden. Figuur 3.1 geeft een weergave van elke methode. Het meten aan 3D-datasets op basis van 2D-weergaven heeft beperkingen. Er ontbreekt informatie van het object, waardoor interpolatie nodig is. De CT-scans kunnen ook last ondervinden van ruis. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd hoe de visualisatie in zijn werk gaat. Eerst worden de opties voor de software die voorhanden liggen besproken. Vervolgens wordt de genomen keuze beargumenteerd en uitgelegd hoe de visualisatie tot stand is gekomen. Tot slot worden de meetmethoden en de rol van SURFsara behandeld. 3.2 Programma s In het literatuuronderzoek zijn diverse programma s voor het visualiseren van CT-scans in 3D de revue gepasseerd die zijn afgevallen. De software moet aan een aantal nader te noemen eisen voldoen. Hieronder volgt een uiteenzetting van beschikbare programma s die in overweging zijn genomen. De Visualization Toolkit (VTK) is een open source programma voor de visualisatie van 3D computer graphics [30]. VTK bestaat uit C++ klassen en verschillende interfaces die onder andere Python en Tcl/Tk ondersteunen. ParaView is een open source programma dat om VTK heen is gebouwd [24]. Het heeft een grafische gebruikersinterface, waardoor het eenvoudiger te bedienen is dan VTK. ParaView ondersteunt de meeste filters die in VTK beschikbaar zijn. Het is mogelijk om ParaView in client-server modus te gebruiken. VolView is een open source programma voor het visualiseren van volumes [29]. Het stelt onderzoekers in staat om complexe medische data snel te analyseren. 12

15 3D Slicer is een open source programma voor het analyseren en visualiseren van medische 3D-beelden [25]. OsiriX is een open source image processing programma speciaal gemaakt voor de Mac [23]. DICOM-bestanden kunnen direct worden ingelezen en in volume worden omgezet. De programma s worden met elkaar vergeleken op basis van de volgende eigenschappen. Visualisatie met de technieken surface rendering en volume rendering moet mogelijk zijn om een 3D-object te creëren. Aangezien de te gebruiken bestanden in DICOM-formaat zijn geleverd, moet dat bestandstype kunnen worden ingelezen. Indien dit niet mogelijk is, kunnen ze worden omgezet naar een ander bestandstype. Het is van belang dat metingen uitgevoerd kunnen worden op 3D-objecten, zoals het berekenen van dimensies, afstanden, hoeken, oppervlakken, volumes en het maken van histogrammen en doorsneden. Dit onderzoek is bestemd voor biologen, daarom is het belangrijk dat zij met het programma om kunnen gaan. Aangezien biologen over het algemeen werken op Windows machines moet de software hierop kunnen draaien. Biologen beschikken meestal niet over goede programmeerkennis, waardoor de voorkeur gaat naar een grafische gebruikersinterface. De software moet grote datasets kunnen visualiseren. Visualisatieprogramma s gebruiken RAM-geheugen bij het renderen van beelden. Het RAM-geheugen van de gemiddelde computer is 4 GB groot en met een 32-bit besturingssysteem kan daarvan ongeveer 3 GB worden benut. De te visualiseren bestanden zijn ongeveer 3,5 GB groot en vormen daarmee een aanslag op het geheugen. Het uitvoeren van metingen is hierdoor niet mogelijk of duurt heel lang. Als de bestanden zouden worden opgedeeld en ingeladen in stukjes, kunnen alleen metingen worden verricht binnen een bepaald gebied en niet over de hele dataset. De dataset kan worden verkleind door middel van subsamplen. Hierbij wordt één waarde gekozen die meerdere waarden representeert in een bepaald deel van de afbeelding. Hierdoor wordt de afbeelding minder gedetailleerd en dat is niet de bedoeling bij micro-ct scans. Een rekenintensieve methode als volume rendering zal alsnog veel geheugen opeisen. Het benodigde geheugen voor volume rendering is vele malen groter dan de grootte van de dataset zelf. Een oplossing voor dit probleem is het gebruikmaken van gedistribueerd geheugen voor de visualisatie. Windows GUI gedistribueerd VTK ParaView VolView D Slicer OsiriX Tabel 3.1: De verschillende programma s tegen elkaar afgewogen. In Tabel 3.1 worden de programma s met elkaar vergeleken op basis van de gestelde eisen. Alle software ondersteunt surface rendering, volume rendering en de eerder genoemde meetmethoden. De overgebleven eigenschappen zijn het kunnen draaien op Windows, het hebben van een grafische gebruikersinterface (GUI) en de mogelijkheid van gedistribueerde visualisatie. ParaView kan gedistribueerd werken met een gespecialiseerd visualisatiecluster van SURFsara [26]. In 3.6 wordt uitgelegd hoe dit in zijn werk gaat. Het programma voldoet aan de gestelde eisen en is dus het meest geschikte programma voor dit werk. 13

16 3.3 ParaView ParaView heeft een grafische gebruikersinterface die eenvoudig is te bedienen. Het programma is gebaseerd op een onderliggende pipeline architectuur van VTK. De gebruiker laadt de data in en past daarna een of meerdere filters erop toe die een pipeline vormen. Elke filter gebruikt data, voert bewerkingen uit en produceert nieuwe data. Aangezien de invoergegevens nooit veranderen, kunnen meerdere filters in verschillende volgordes worden toegepast tijdens een sessie. Het resultaat van elk filter is meteen zichtbaar. In de pipeline bevindt zich aan de linkerkant van elk filter een oog icoontje dat aangeeft of die dataset momenteel zichtbaar is (zie Figuur 3.2). Een donker oog betekent dat de dataset zichtbaar is en bij een lichtgrijs oog is de dataset onzichtbaar. De dataset wordt zichtbaar gemaakt door op het lichtgrijze oog te klikken. Figuur 3.2: Donkere en lichtgrijze oog icoontjes in ParaView. ParaView biedt geen eenvoudige mogelijkheid om een reeks afbeeldingen in te lezen en daar direct volume uit te construeren. Het selecteren van een serie afbeeldingen zorgt ervoor dat elke afbeelding individueel wordt ingeladen en de afbeeldingen worden gezien als afzonderlijke objecten in de pipeline. De oplossing hiervoor is het vooraf met een ander programma omzetten van de data in een enkel bestand met ander bestandsformaat. Hiermee wordt tevens het probleem verholpen dat ParaView geen DICOM-bestanden kan openen. ImageJ is een op Java gebaseerd programma voor beeldverwerking [20]. In Bijlage B.1 staat beschreven hoe een reeks bestanden wordt omgezet in een RAW-bestand met behulp van ImageJ. Figuur 3.3: Eigenschappen bij het openen van een RAW-bestand in ParaView. Bij het openen van het RAW-bestand in ParaView moet het filter in de bestandsbrowser op All files (*) worden gezet. Vervolgens verschijnt de optie om te kiezen tussen drie verschillende readers, waarvan Raw (binary) Files de juiste is. Voor een juiste weergave van het koraal is het van belang om de eigenschappen in te vullen die bij de DICOM-bestanden horen. 14

17 De volgende gegevens dienen ingevuld te worden als eigenschappen in de Object Inspector die te zien is in Figuur 3.3. Als alle gegevens correct zijn ingevuld, kan op Apply worden gedrukt. File Prefix: Hier moet het pad naar de locatie van het RAW-bestand komen te staan. Het bestand kan met een bestandsverkenner worden opgezocht door op... te drukken. File Pattern: Dit specificeert de opmaakstring die nodig is om de dataset te lezen. Het veld kan ongewijzigd blijven. Data Scalar Type: Hier moet het scalaire datatype van de pixels of voxels in het bestand komen te staan. ImageJ ondersteunt 8-bit, 16-bit en 32-bit beelden [21]. Invoerdata van 8-bit, 16-bit en 32-bit worden respectievelijk opgeslagen als de typen char, short en int. Bij ImageJ is onder Image Show Info... te lezen wat het aantal bits per pixel is en of het om een signed of unsigned datatype gaat. Data Byte Order: Dit geeft de volgorde van de bytes aan bij typen groter dan 8 bits. Bigendian plaatst de meest significante byte eerst, terwijl bij little-endian de minst significante byte eerst wordt geplaatst. ImageJ slaat 16-bit en 32-bit beelden op in big-endian volgorde [21]. File Dimensionality: Dit geeft aan of het om volume in meerdere 2D-plakjes of in een 3D-volume gaat. Hier moet een 3 worden ingevuld. Data Origin: Het coördinaat dat de positie van het punt met index (0, 0, 0) specificeert. Het veld kan ongewijzigd blijven. Data Spacing: Dit geeft de grootte van een voxel aan in elke dimensie. De waarde is belangrijk bij het verrichten van metingen, omdat deze gebruikt kan worden om een metriek aan de afmetingen van een voxel te verbinden. Deze is eveneens te vinden in ImageJ onder Image Show Info... als Pixel Spacing. Data Extent: Dit specificeert de minimale en maximale indexwaarden van de data in elke dimensie en moet op nul zijn gebaseerd. Als de resolutie van het volume 2000 x 1048 x 50 is, dan moeten de waarden in Figuur 3.3 hier worden ingevuld. De waarden 1999, 1047 en 49 zijn respectievelijk X-1, Y-1 en Z-1. De waarden X Y Z zijn direct zichtbaar in ImageJ na het openen van een Image Sequence. Number Of Scalar Components: Dit is het aantal componenten dat de scalaire waarde bij elke pixel of voxel heeft. Het veld kan op 1 blijven staan. Scalar Array Name: Dit veld kan ongewijzigd blijven. 3.4 Visualisatietechnieken In een CT-beeld worden grijswaarden aan de hand van de HU-waarde bepaald. Een afbeelding kan gezien worden als een 2D-array met door de CT-scanner gemeten verzwakkingswaarden die worden uitgedrukt in HU. HU-waarden worden berekend met de volgende formule. HU = µ weefsel µ water µ water 1000 (3.1) µ staat voor de lineaire verzwakkingcoëfficiënt van een materiaal. Veel scanners kunnen verzwakkingswaarden meten variërend van tot Het menselijk oog is niet in staat om duizenden grijswaarden van elkaar te onderscheiden en een monitor kan niet zo veel verschillende intensiteiten weergeven, daarom wordt in een afbeelding slechts een beperkt aantal waarden getoond. Dit wordt de weergave window genoemd en geeft de spreiding aan van het aantal HU-waarden dat rond de level wordt getoond. De level bepaalt hoe de mapping van getalswaarde naar grijswaarde wordt gecentreerd en geeft de middelste HU-waarde aan die in het grijsschaal beeld wordt getoond. Deze waarde moet dichtbij de waarde van het te onderzoeken 15

18 weefsel liggen. Op deze manier wordt het weefsel zichtbaar gemaakt en kunnen er metingen aan worden verricht. Aangezien ParaView geen DICOM-bestanden kan inlezen, wordt een plakje eerst in ImageJ verwerkt voordat een meting wordt verricht. In Bijlage B.2 staat beschreven hoe een enkel plakje kan worden omgezet in een bestandstype dat ParaView ondersteunt. In ImageJ kunnen de waarden voor de window en level worden aangepast bij Image Adjust Window/Level. Het maken van andere doorsneden van het 3D-object is tevens mogelijk. Het Slice filter dat te vinden is onder Filters Common kan direct worden toegepast op de ingevoerde RAW-data. Bij 2D-slices is de oriëntatie van het vlak van belang. Deze oriëntatie kan interactief worden verkregen door het vlak te verplaatsen met behulp van de muis. Er kan een plakje worden gemaakt in een willekeurige hoek in de dataset. De oriëntatie van het vlak is af te lezen in de X, Y en Z waarden van de Origin en Normal in de Object Inspector. Het bepalen van de threshold die de grenzen van het object specificeert, is belangrijk bij 3Dsurfaces. Een verkeerde threshold kan achtergrond voxels toevoegen aan het 3D-object. Dit leidt tot een overschatting van het oppervlak. Het Threshold filter dat te vinden is onder Filters Common selecteert een deel van de invoerdata dat in een bepaald gebied ligt. Dit gebied specificeert het object en buiten dit gebied bevindt zich de omliggende omgeving. Figuur 3.4: Marching cube. Het Contour filter dat te vinden is onder Filters Common genereert het iso-oppervlak van een bepaalde threshold waarde. Het marching cubes algoritme wordt hiervoor gebruikt om een 3D-object weer te geven als een verzameling verbonden driehoeken [11]. De volumetrische data worden verdeeld in een 3D-array van kubusvormige cellen, zodanig dat de acht hoeken van elke cel een dichtheidwaarde hebben toegewezen. De divide-and-conquer strategie wordt gebruikt om het oppervlak binnen een kubus van acht pixels te bepalen. Er zijn vier pixels per plakje die een kubus vormen met de vier pixels van het opeenvolgende plakje. De hoekpunten van de kubus bevinden zich in het midden van een pixel, zoals te zien is in Figuur 3.4. Het algoritme bepaalt hoe het oppervlak de kubus snijdt en gaat dan verder met de volgende kubus. Hoeken van de kubus met een hogere of dezelfde waarde als de threshold waarde krijgen een 1 toegewezen en hoeken met een lagere waarde ontvangen een 0. De hoeken met een 0 liggen buiten het object en de hoeken met een 1 liggen in of op het oppervlak. Het oppervlak snijdt een zijde van de kubus als de twee hoeken een 0 en een 1 bevatten. Een kubus bevat acht hoeken en de twee mogelijke toestanden zijn binnen en buiten het oppervlak. Dit geeft in totaal 2 8 = 256 mogelijkheden waarop een oppervlak de kubus kan snijden. Vanwege de symmetrie in de kubus kunnen 15 verschillende gevallen worden onderscheiden die te zien zijn in Figuur 3.5. Ieder snijvlak bestaat uit een of meer driehoeken. De snijpunten van de doorsnede met de kubus worden bepaald door lineaire interpolatie met de hoekpunten van de kubus. 16

19 Figuur 3.5: Driehoeken in de kubus [11]. Voor het Contour filter moet een threshold waarde worden gekozen die de structuur van het object representeert. Om de beste threshold waarde voor een koraal te bepalen, wordt gebruik gemaakt van het filter Histogram dat te vinden is onder Filter Data Analysis. Het histogram laat de frequenties van de verschillende getalswaarden zien. Het is de bedoeling om een zo groot mogelijk oppervlak van het object te creëren, zodat het hele object wordt weergegeven. Elke top geeft de meest voorkomende dichtheidwaarde aan. Het histogram vertoont een sterke piek als de achtergrond bestaat uit één dichtheidwaarde (zie Figuur 4.3). Het object heeft een lagere piek. Bij het koraal zijn twee pieken zichtbaar van een harde en een nog hardere structuur (zie Figuur 3.6). Een gesloten oppervlak maakt een scheiding tussen binnen en buiten. Bij een isooppervlak zitten alle voxels met een hogere waarde dan de threshold waarde aan de binnenkant en de voxels met lagere waarden zitten daarbuiten. De optimale threshold waarde wordt gevonden in het dal tussen de twee toppen van de frequentieverdeling van het histogram. Bij een lage threshold waarde ontstaan achtergrond voxels en bij een grotere threshold waarde zijn steeds minder voxels van het object zichtbaar. Het kiezen van de threshold waarde heeft consequenties voor de posities van de doorsnijdingen die in marching cubes worden bepaald. Een verkeerd gekozen threshold waarde maakt meetresultaten onbetrouwbaar. De driehoeken in de kubus worden groter of kleiner doordat de doorsnijdingen langs de zijden door middel van lineaire interpolatie worden bepaald. Het gehele oppervlak verandert, waardoor niet wordt gemeten aan de gezochte structuur. Figuur 3.6: Histogram van koraal

20 Directe volume rendering geeft de data weer aan de hand van een optisch model dat beschrijft hoe het volume licht uitstraalt en weerkaatst. ParaView gebruikt het raycasting algoritme voor directe volume rendering. Voor elke pixel in het beeld wordt een ray geschoten in het volume. Elke voxel op het pad van de ray krijgt een opacity en een kleur toegewezen. Het volume kan hierdoor vanuit elke richting gevisualiseerd worden. Volume rendering wordt toegepast in ParaView door de representatie bij het Representation tabje te veranderen naar Volume. Alle voxels worden bij deze visualisatie gebruikt. Een transfer function maakt 3D-volume zichtbaar door datawaarden te koppelen aan de optische eigenschappen kleur en doorschijnendheid. De opacity geeft de mate van doorschijnendheid aan bij 3D-volumes. Een opacity van 0 betekent dat het voxel geheel transparant is en bij een opacity van 1 is het voxel geheel ondoorschijnend. Bij metingen aan 3D-volumes is dit belangrijk, zodat aan de binnenkant van het object kan worden gemeten. Kleuren kunnen een classificatie maken tussen de lucht en het object. Kleuren en doorschijnendheid kunnen kenmerken benadrukken of weglaten. In Figuur 3.7 is te zien dat de aftakkingen van het koraal in plaatje (b) duidelijker zichtbaar zijn dan in plaatje (a). (a) Onduidelijke aftakkingen (b) Duidelijke aftakkingen Figuur 3.7: Kleur speelt een rol om kenmerken te benadrukken. De Color Scale Editor in Figuur 3.8 biedt de mogelijkheid om de transfer function te beheren voor de color en opacity mapping. De interface is te vinden door onder het tabje Display van de Object Inspector op Edit Color Map te drukken. Het kiezen van een preset bepaalt hoe getalswaarden op kleuren worden gemapped. De keuze van deze mapping is belangrijk voor de visualisatie en heeft een invloed op de meetresultaten. Het menselijk oog is gevoeliger voor intensiteitvariaties dan kleurvariaties. Een regenboog preset is geen geschikte keuze, omdat deze niet gebaseerd is op hoe mensen kleur waarnemen. De grijsschaal preset werkt goed vanwege de grote verschillen in intensiteit. Het probleem hierbij echter is dat het contrast laag is, want de menselijke waarneming van helderheid is afhankelijk van de helderheid van de omliggende omgeving. Bij een divergerende color map passeert de overgang van één kleurcomponent naar de ander een onverzadigde kleur (wit) [12]. Het verdeelt de getalswaarden in lage, gemiddelde en hoge waarden, die helpen bij het begrijpen van de data. De waarden worden geïnterpreteerd door twee kleuren met een associatie voor laag en hoog. Rood wordt vaak geassocieerd met warm en blauw met koud, dus lage waarden krijgen blauw en hoge waarden krijgen rood toegewezen. De nodes corresponderen met getalswaarden. De linker node correspondeert met de minimale en de rechter node met de maximale getalswaarde. Standaard heeft de minimale getalswaarde een opacity van 0 en de maximale getalswaarde een opacity van 1. De waarden en kleuren tussen de nodes zijn lineair verdeeld. Er kunnen nieuwe nodes worden toegevoegd door op de linker muisknop te drukken in de editor en ze kunnen worden verwijderd door op de Delete knop te drukken. De verticale hoogte van de lijn geeft een opacity tussen 0 en 1 aan. In Figuur 3.8 is te zien dat een extra node in het midden van de functie is toegevoegd met een opacity van 0,5. De zwarte lijn kan verschoven worden door de nodes te verslepen binnen het venster. Elke getalswaarde krijgt op deze manier een kleur en een opacity toegewezen. De functie moet zo worden ingesteld dat het object zichtbaar is en de achtergrond een opacity van 0 heeft. Een verkeerd gekozen opacity en/of color transfer table kunnen voxels van het object onzichtbaar maken, waardoor interactief meten onbetrouwbaar kan worden. 18

21 3.5 Meetmethoden Figuur 3.8: Weergave van de Color Scale Editor. De metingen worden interactief uitgevoerd door het object eerst in de gewenste positie te draaien met de muis en in- of uit te zoomen door te scrollen. Bij de onderstaande methoden worden 3D-punten in het object geplaatst. Het is niet eenvoudig om 3D-punten op de goede plaats te krijgen met een 2D-beeldscherm. Linksonder in het beeld zijn de oriëntatie assen te zien, waarvan de kleuren corresponderen met de assen in het midden van het scherm. Deze kunnen gebruikt worden om een 3D-punt op de juiste plaats neer te zetten. De rode, gele en groene assen zijn gelabeld met X, Y en Z om de oriëntatie van het object aan te geven. De oriëntatie van de assen komt overeen met die van de data en ze bewegen mee bij het roteren van de camera. Het is handig om deze assen in de gaten te houden, zodat het duidelijk is welke invloed bewegingen van de muis hebben. Na het plaatsen van een punt of lijn in de dataset, moet het object 360 gedraaid worden om te controleren of dit daadwerkelijk de gewenste positie is. Indien dit niet het geval is, wordt de punt of lijn verschoven en het beeld weer gedraaid, totdat de correcte positie is bereikt. Figuur 3.9: De functie Ruler berekent de afstand tussen twee punten. 19

22 Met de functie Ruler die te vinden is onder Sources kunnen op een interactieve manier twee punten worden gekozen. Om een punt te kiezen, moet de muis op een bepaalde plaats van de dataset worden geplaatst en de letter p moet vervolgens worden ingedrukt. Tussen de twee gekozen bolletjes ontstaat een lijn, die te zien is in Figuur 3.9. De getrokken lijn kan met de muis worden verschoven. Er kunnen ook coördinaten van twee punten worden ingevoerd in de gebruikersinterface. De functie berekent de afstand tussen de twee gekozen punten en kan met alle drie de visualisatiemethoden worden gebruikt. (a) Getrokken lijn (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 3.10: Het Plot Over Line filter met de bijbehorende grafiek. Het Plot Over Line filter dat te vinden is onder Filter Data Analysis wordt gebruikt om de getalswaarden op de punten langs een lijn te plotten. Het filter gebruikt interpolatie om de waarden van de punten te bepalen die buiten de dataset vallen. De punten voor het begin en eind van de lijn worden gekozen door op p te drukken. De getrokken lijn kan met de muis worden verschoven. In de grafiek zijn van deze lijn de getalswaarden op de y-as en de positie over het pad tussen de punten op de x-as af te lezen. De breedte van een tak kan worden berekend door het verschil te nemen tussen de pieken van de grafiek van Figuur 3.10b. Dit filter kan met alle drie de visualisatiemethoden worden gebruikt. 3.6 SURFsara Een van de belangrijkste aspecten van ParaView is de mogelijkheid voor gebruikers om grote datasets te visualiseren, zonder de data eerst te verzamelen op een enkele machine. Sommige datasets zijn te groot om in het geheugen van een computer te passen. ParaView kan worden uitgevoerd in client-server modus op het RVS cluster van SURFsara om deze beperking op te vangen. ParaView heeft geparallelliseerde algoritmen die op grote datasets toegepast kunnen worden. Een of meer ParaView server processen draaien op de RVS cluster nodes. De processen gebruiken MPI om hun activiteiten te coördineren. De ParaView GUI client wordt gedraaid op de lokale machine van de gebruiker. Het voordeel hiervan is dat de data gedistribueerd worden over de RVS nodes, waarbij elke node een deel van de data krijgt. Bij de visualizatie in de ParaView client zal elke RVS node alleen werken aan zijn eigen stuk data. Hierdoor is sprake van parallelle verwerking en rendering. De client ontvangt de output van het beeld van de RVS nodes, die alleen nog lokaal getoond moeten worden. De RVS nodes gedragen zich als een master node, die de data van het beeld verzamelen van de andere RVS nodes en voegen de stukken samen voordat het eindresultaat naar de client wordt verzonden. Het maken van verbinding tussen ParaView en SURFsara is uitgelegd in een handleiding in Bijlage A. 20

23 HOOFDSTUK 4 Resultaten In dit hoofdstuk worden de resultaten van de uitgevoerde metingen weergegeven en besproken. De beschikbare CT-scan waarop de metingen zijn uitgevoerd is geleverd door Robert Belleman. Deze is te vinden op het RVS cluster van SURFsara (rvs.sara.nl) op de volgende bestandslocatie: /home/robbel/data/microct/445_20jun2007/recon/dicom Voor het visualiseren van micro-ct is koraal 445 gebruikt (zie Figuur 4.1). De afmetingen van de 912 plakjes zijn 2000 x 2000 pixels en daarmee is de dataset in totaal 3.4 GB groot. De meetmethoden Ruler en Plot Over Line zijn gebruikt om de hoogte van het koraal en de diameter van de stam te meten. Om te controleren of deze interactieve metingen nog steeds objectief, nauwkeurig, reproduceerbaar en betrouwbaar zijn, zal elke meting tien keer onafhankelijk van elkaar worden uitgevoerd. Hierbij is ParaView telkens opnieuw geopend, waardoor het unieke metingen zijn. Vervolgens wordt per tien metingen het gemiddelde en de standaardafwijking bepaald. De standaardafwijkingen in de onderste regels van Tabel 4.2 en 4.3 zijn uitgedrukt in procenten van het gemiddelde. Bij een lage standaardafwijking liggen de waarden dicht bij elkaar, wat duidt op een betrouwbare meting. Figuur 4.1: Koraal 445 met de visualisatietechniek volume rendering. 21

24 De dimensies van de bounding box van koraal 445 zijn gemeten om de resultaten van de meetmethoden te valideren (zie Figuur 4.2). Onder Bounds in het tabje Information van de Object Inspector staan de werkelijke afmetingen van de bounding box, namelijk 21,1404 x 21,1404 x 9,64002 mm. Het filter Outline dat te vinden is onder Filters Alphabetical geeft de bounding box weer van de dataset. Het meten van de dimensies van de bounding box met de methoden Ruler en Plot Over Line is weergegeven in Figuur 4.2a. Plot Over Line geeft de scalaire waarden weer langs de geplotte lijn in een grafiek. De afstand van de lijn met Plot Over Line is af te lezen uit de grafiek in Figuur 4.2b, door het verschil te nemen tussen de waarde aan het begin van de lijn en aan het eind van de lijn. Bij Ruler worden twee punten in het object geplaatst en ParaView geeft de afstand tussen de twee punten direct weer op het scherm. De resultaten van het meten met Ruler en Plot Over line zijn te zien in Tabel 4.1. As ruler ruler (mm) plot plot (mm) x 1998,30 21, ,09 21,1519 y 2001,97 21, ,14 21,1313 z 911,121 9, ,977 9,6397 Tabel 4.1: De gemeten dimensies van de bounding box met Ruler en Plot Over Line. De werkelijke waarden van de gemeten dimensies zijn berekend door te vermenigvuldigen met de Data Spacing van 0, De resultaten komen sterk overeen met de werkelijke afmetingen van de bounding box. (a) Gemeten lijn (b) Histogram Figuur 4.2: Bounding box van koraal 445 gemeten met Ruler en Plot Over Line. Bij objectieve metingen met bijvoorbeeld de filters Histogram en Outline blijft de uitkomst altijd gelijk, er is hierbij geen interactie met het object. De resultaten bij interactieve metingen veranderen per keer dat ze worden uitgevoerd. Gebruikers zullen een object nooit tien metingen achter elkaar in precies dezelfde positie draaien en dezelfde punten in het object selecteren. Het uitvoeren van één meting duurt ongeveer vijf tot tien minuten. In Figuur 4.3 is het histogram van koraal 445 te zien. De meest linker staaf bevat de lucht om het koraal heen, daarom is het Threshold filter gebruikt waarbij de minimale threshold waarde op 1 is gezet (zie Figuur 3.6). Het histogram vertoont twee toppen. Dit betekent dat er twee dichtheden in het koraal voorkomen. 22

25 Figuur 4.3: Histogram van koraal 445. In Tabel 4.2 zijn de resultaten te zien van het meten van de hoogte van koraal 445. Het filter Plot Over Line is gebruikt bij het uitvoeren van de metingen (zie Figuur 4.5 en 4.6). De lijn is dwars door het object heen getrokken. Het beginpunt van de hoogte is waar de getrokken lijn het object raakt en het eindpunt is waar de lijn het object verlaat. Het is bekend dat een koraal een grote dichtheid aan het oppervlak heeft [9]. Dit is tevens te zien in Figuur 4.4b, waar de lijn van Plot Over Line is getrokken op de diameter van het eerste plakje van het koraal. De twee gekozen punten van de lijn liggen precies op het oppervlak van het koraal. De grafiek begint met een piek en eindigt met een piek. De afstand wordt dus berekend door het verschil te nemen tussen de meest linker en rechter piek. (a) Getrokken lijn (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 4.4: De functie Ruler en het filter Plot Over Line met de visualisatietechniek 2D volume slicing (window: 255, level: 128). 23

26 In Figuur 4.5b hebben de pieken de waarden 162 en 974, dus de hoogte is 812, oftewel 8,58 mm. In Figuur 4.6b zijn platte strepen te zien in de grafiek, omdat alleen voxels met de threshold waarde 48 zichtbaar zijn. Bij een contour is het object duidelijk gespecificeerd. Het beginpunt van de hoogte bevindt zich bij het eerste punt met de gekozen threshold waarde en het eindpunt bij het laatste punt met die waarde. De hoogte wordt dan bepaald door het verschil te nemen tussen de waarde van het meest linker punt van het linker streepje en het meest rechter punt van het rechter streepje. Dit zijn de waarden 168 en 993, dus de hoogte is 825, oftewel 8,72 mm. (a) Getrokken lijn (volume) (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 4.5: Het Plot Over Line filter met de visualisatietechniek volume rendering. (a) Getrokken lijn (threshold 48) (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 4.6: Het Plot Over Line filter met de visualisatietechniek surface rendering. De technieken surface en volume rendering zijn gebruikt voor onderstaande metingen. Voor metingen met het Contour filter zijn drie verschillende threshold waarden uit het histogram genomen. Deze waarden zijn 48, 93 en 110 (zie Figuur 4.8, 4.9 en 4.10) en liggen respectievelijk in het dal tussen de twee pieken, op de top van de rechter piek en op de rechter flank van de rechter piek (zie Figuur 3.6). Voor volume rendering is de transfer function van Figuur 3.8 genomen. In Figuur 4.7 is 2D volume slicing gebruikt om de hoogte van het koraal te berekenen met behulp van de functie Ruler. De gemeten hoogte is 795, oftewel 8,40 mm. De Origin en Normal in de Object Inspector zijn (1003, 997, 506) en (0.996, , ). 24

27 Figuur 4.7: De functie Ruler met de visualisatietechniek 2D volume slicing. Meting volume contour 48 contour 93 contour x σ 17,6 22, x (mm) 8,41 8,52 6,82 1,76 σ (mm) 0,186 0,237 2,57 1,41 σ (%) 2,21 2,79 37,7 80,2 Tabel 4.2: De gemeten hoogte van koraal 445 met Plot Over Line. De gemeten hoogten bij een threshold waarde van 93 en 110 zijn kleiner dan de hoogten bij een threshold waarde van 48. In Figuur 4.10 is te zien dat voxels van het koraal wegvallen bij een threshold waarde van 110. Dit verklaart waarom de gemiddelde hoogte zo klein uitvalt. Op de punten van de getrokken lijn liggen weinig voxels met een threshold waarde 110. Er zitten veel gaten in het koraal en de lijn kan door die gaten zijn getrokken en alleen enkele voxels raken die binnen het koraal liggen. Dit is in mindere mate ook het geval bij een threshold waarde van 93. Er wordt vermenigvuldigd met de Data Spacing van 0, om de werkelijk gemeten hoogte te berekenen. 25

28 Figuur 4.8: Koraal 445 met de visualisatietechniek surface rendering (threshold waarde 48). Figuur 4.9: Koraal 445 met de visualisatietechniek surface rendering (threshold waarde 93). Figuur 4.10: Koraal 445 met de visualisatietechniek surface rendering (threshold waarde 110). 26

29 In Tabel 4.3 zijn de resultaten te zien van het meten van de diameter van de stam van koraal 445. De functie Ruler (zie Figuur 4.11) en het filter Plot Over Line (zie Figuur 4.12 en 4.13) zijn gebruikt voor het uitvoeren van de metingen. Voor onderstaande metingen zijn de technieken surface en volume rendering gebruikt. Tevens is de techniek 2D volume slicing gebruikt om de diameter te meten (zie Figuur 4.4). Het eerste plakje van de dataset is gemeten met de functie Ruler en heeft als resultaat een diameter van 408, oftewel 4,31 mm. De werkelijke diameters zijn berekend door te vermenigvuldigen met de Data Spacing van 0, Meting volume volume contour 48 contour 48 plot ruler plot ruler x σ 11,3 10,9 11,5 7,5 x (mm) 4,19 4,32 4,23 4,37 σ (mm) 0,119 0,115 0,122 0,0790 σ (%) 2,84 2,67 2,88 1,81 Tabel 4.3: De gemeten diameter van de stam van koraal 445 met Ruler en Plot Over Line. (a) Volume (b) Contour 48 Figuur 4.11: De functie Ruler met de visualisatietechnieken surface en volume rendering. 27

30 (a) Getrokken lijn (volume) (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 4.12: Het Plot Over Line filter met de visualisatietechniek volume rendering. (a) Getrokken lijn (contour 48) (b) Grafiek van de scalaire waarden langs de getrokken lijn Figuur 4.13: Het Plot Over Line filter met de visualisatietechniek surface rendering. De bounding box van het koraal is gemeten, om aan te tonen dat een interactieve meting betrouwbaar is. De werkelijke afmetingen van de bounding box zijn namelijk bekend. Deze afmetingen zijn benaderd door interactief te meten met de methoden Ruler en Plot Over Line. De resultaten van deze metingen liggen zeer dicht in de buurt van de werkelijke afmetingen. De hoogte van het koraal is gemeten door gebruik te maken van drie visualisatiemethoden: 2D volume slicing, 3D surface rendering en 3D volume rendering. Hiervoor is de meetmethode Plot Over Line gebruikt. Bij surface rendering zijn drie verschillende threshold waarden met elkaar vergeleken. De gemiddelde hoogte (8,52 mm) is het grootst en de standaardafwijking het kleinst bij de threshold waarde 48. Deze hoogte komt overeen met de gemeten hoogte bij volume slicing (8,40 mm) en volume rendering (8,41 mm). De diameter van het koraal is tevens gemeten met de drie visualisatiemethoden. De meetmethoden Ruler en Plot Over Line zijn met elkaar vergeleken. Voor surface rendering is de optimale threshold waarde 48 genomen. De gemiddelde diameter bij volume rendering met Plot Over Line is 4,19 mm en 4,32 mm met Ruler. Bij surface rendering is de gemiddelde diameter 4,23 mm met Plot Over Line en 4,37 mm met Ruler. Volume slicing heeft als resultaat 4,31 mm. Deze waarden liggen allemaal vrij dicht bij elkaar in de buurt en hebben een standaardafwijking onder de 3%. 28

31 HOOFDSTUK 5 Conclusie Grote micro-ct datasets van koralen kunnen in 3D worden gevisualiseerd door ParaView gedistribueerd te laten werken met het RVS cluster van SURFsara. ParaView wordt hierbij in client-server modus gebruikt, zodat de belasting voor de eigen computer afneemt. De visualisatietechnieken 2D volume slicing, 3D surface rendering en 3D volume rendering zijn gebruikt voor de visualisatie. Volume slicing gebruikt de gegeven plakjes of maakt een nieuwe doorsnede met het filter Slice. Surface rendering wordt tot stand gebracht door een gekozen threshold waarde te gebruiken bij het filter Contour. Door het Representation tabje te veranderen naar Volume wordt volume rendering toegepast. Het Threshold filter kan ruis in het object wegfilteren. Dit is gebruikt om een histogram goed weer te kunnen geven. Het histogram laat de frequentieverdeling van de getalswaarden zien. Er werd verondersteld een optimale threshold waarde te vinden in het dal tussen twee pieken van het histogram. Uit de metingen van de hoogte van het koraal blijkt ook dat dit de beste van de drie onderzochte threshold waarden is (zie ook Tabel 4.2). De standaardafwijking is het kleinst en de gemiddelde afstand ligt het dichtst in de buurt van de hoogten gemeten met volume slicing en volume rendering. Bij een hogere threshold waarde ontbreken steeds meer voxels van het koraal, terwijl bij een lagere threshold waarde steeds meer achtergrondvoxels worden toegevoegd. De meetmethoden Ruler en Plot Over Line zijn met elkaar vergeleken bij het meten van de diameter van de stam (zie ook Tabel 4.3). De resultaten liggen bij elkaar in de buurt en de standaardafwijkingen zijn klein. Bij Ruler is het lastig om de punten op de juiste positie te plaatsen om een afstand te meten. Bij Plot Over Line wordt een lijn dwars door het object getrokken en de afstand is duidelijker te bepalen, want dat kan in de grafiek worden afgelezen. Deze methode is dus nauwkeuriger. Het interactief meten van de hoogte en diameter van het koraal is betrouwbaar en nauwkeurig, omdat de standaardafwijking kleiner is dan 3% van de gemiddelde waarden. De resultaten van de metingen komen overeen met de werkelijke waarde, omdat de resultaten van het interactief meten van de bounding box van het koraal met de twee meetmethoden overeenkomen met de Bounds. De uitkomsten van metingen op basis van de drie verschillende visualisatiemethoden komen overeen, mits de juiste parameters zijn gekozen. De resultaten zijn reproduceerbaar, omdat het mogelijk is om tien verschillende metingen te doen waarvan de resultaten dicht bij elkaar in de buurt liggen. Een vervolgonderzoek zou zich bezig kunnen houden met het toepassen van andere meetmethoden en het uitvoeren van metingen op verschillende computers door verschillende personen. Wellicht kan verder worden gekeken dan ParaView. Tijdens het uitvoeren van metingen loopt het programma vaak vast en het reageert soms heel traag. Programma s die wel in staat zijn om DICOM-bestanden te openen, zouden geen RAW-bestanden hoeven te gebruiken. Dan zouden bestanden kunnen worden ingelezen, zonder de tussenkomst van een image processing programma zoals ImageJ. 29

32 30

33 Bibliografie [1] Godfrey Newbold Hounsfield Beckmann E.C., Physics Today, vol. 58 (3), pp (2005) [2] GEOPROVE: Geometric Probes for Virtual Environments Belleman R.G., Kaandorp J.A., Dijkman D., Sloot P.M.A., editors: Sloot P.M.A., Bubak M.T., Hoekstra A.G., Hertzberger L.O., High-Performance Computing and Networking (HPCM Europe 99), Amsterdam, The Netherlands, in series Lecture Notes in Computer Science, vol. 1593, pp Springer-Verlag, Berlin. ISBN (1999) [3] Whole-Body Three-Dimensional Multidetector CT of 13 Egyptian Human Mummies Cesarani F., Martina M.C., Ferraris A., Grilletto R., Boano R., Marochetti E.F., Donadoni A.M., Gandini G., American Journal of Roentgenology, vol. 180, pp (2003) [4] 3D micro-ct imaging of the Postmortem Brain de Crespigny A., Bou-Reslan H., Nishimura M.C., Phillips H., Carano R.A.D., D Arceuil H.E., J Neurosci Methods 171 (2), pp (2008) [5] Biomedical Image Processing Deserno T.M., Springer-Verlag New York, LLC, ISBN: (2011) [6] A comparison between coral colonies of the genus Madracis and simulated forms Filatov M.V., Kaandorp J.A., Postma M., van Liere R., Kruszyński K.J., Vermeij M.J.A., Streekstra G.J., Bak R.P.M., Proceedings of the Royal Society of London. Series B-Biological Sciences, vol. 277, vol. 1700, pp (2010) [7] Integration of 3D anatomical data obtained by CT imaging and 3D optical scanning for computer aided implant surgery Frisardi G., Chessa G., Barone S., Paoli A., Razionale A., Frisardi F., BMC Medical Imaging 5, vol. 11, pp (2011) [8] A computational method for quantifying morphological variation in scleractinian corals Kruszyński K.J., Kaandorp J.A., van Liere R., Coral Reefs, vol. 26, vol. 4, pp (2007) [9] An Interactive Visualization System for Quantifying Coral Structures Kruszyński K.J., van Liere R., Kaandorp J.A., Proceedings Eurographics / IEEE VGTC Symposium on Visualization (EuroVis 2006), B. Sousa Santos, T. Ertl, K. Joy (eds.), Lisbon, Portugal, ISBN , pp (2006) [10] Computer measures Coral Structures Kruszyński K.J., Kik A., Ercim News, vol. 66, pp (2006) [11] Marching cubes: A high resolution 3D surface resolution 3D surface construction algorithm Lorensen W.E., Cline H.E., vol. 21 (4), pp (1987) 31

34 [12] Diverging Color Maps for Scientific Visualization Moreland K., editors: Bebis G., Boyle R., Parvin B., Koracin D., Kuno Y., Wang J., Pajarola R., Lindstrom P., Hinkenjann A., Encarnação M.L, Silva C.T., Coming D., Proceedings of the 5th International Symposium on Advances in Visual Computing (ISVC 09), Las Vegas, Nevada, United States of America, in series Lecture Notes in Computer Science, vol. 5876, pp Springer-Verlag, Berlin. ISBN (2009) [13] Essentials of Conservation Biology Primack R.B., Sinauer Associates, Inc., Fifth Edition. (2010) [14] Reefs of the deep: the biology and geology of coldwater coral ecosystems Roberts J.M., Wheeler A.J., Freiwald A., Science 312, pp (2006) [15] CT assessment of tumour response to treatment: comparison of linear, cross-sectional and volumetric measures of tumour size Sohaib S.A., Turner B., Hanson J.A., Farquharson M., Oliver R.T.D., Reznek R.H., The British Journal of Radiology, vol. 73, pp (2000) [16] Volumetric measurements of pulmonary nodules at multi-row detector CT: in vivo reproducibility Wormanns D., Kohl G., Klotz E., Marheine A., Beyer F., Heindel W., Diederich S., European Radiology, vol. 14, vol. 1, pp , DOI: /s (2004) [17] Amira [18] AnalyzeDirect [19] Computational Science aan de UvA [20] ImageJ [21] ImageJ User Guide [22] NOAA s Coral Reef Conservation Program [23] OsiriX [24] ParaView [25] 3D Slicer [26] SURFsara [27] TurboVNC [28] Vital Images [29] VolView [30] Visualization Toolkit 32

35 BIJLAGE A Handleiding SURFsara A.1 Client-server modus ParaView kan uitgevoerd worden in een client-server modus op het RVS cluster van SURFsara. Er worden een of meerdere ParaView server processen uitgevoerd op de RVS cluster nodes, die gebruikmaken van MPI. De ParaView client wordt uitgevoerd op de machine van de gebruiker. Op deze manier kan de gebruiker de visualisatie op zijn eigen machine zien, terwijl de berekeningen voornamelijk op de SURFsara computers worden gedaan. De data worden gedistribueerd over de RVS nodes, waarbij elke node een deel van de data voor zijn rekening neemt. Er is een gebruikersaccount van SURFsara nodig om in te kunnen loggen op RVS. De Host Name bij het maken van verbinding via SSH is rvs.sara.nl en verder zijn de eigen gebruiksnaam en het wachtwoord nodig. De bestanden die in ParaView geopend moeten worden, dienen op /home/gebruikersnaam/ te staan. Ze kunnen worden overgezet via het File Transfer Window van SSH. Voer de volgende stappen uit om een client-server verbinding te maken. De standaard versie van ParaView die beschikbaar is op de RVS nodes is Download deze op de website van ParaView: Log in op rvs.sara.nl met SSH. Voer het volgende commando in voor het gebruik van 4 nodes voor 2 uur: /software/remotevis/scripts/rvs_paraview -w 2:00:00 4 Een reservering kan maximaal 8 uur duren. Het volgende commando laat informatie zien over de reservering: /usr/sara/bin/rvs_show Om een reservering te verwijderen, wordt het volgende commando gebruikt: qdel <jobid> Het nummer van de toegewezen node wordt gebruikt om verbinding mee te maken, dit kan bijvoorbeeld v42-8 zijn. Open ParaView, klik op Connect en kies voor Add Server. Geef als naam v42-8, als Server Type Client / Server, als Host v42-8.rdr.sara.nl en als Port Sla de configuratie op als type Manual. Nu kan een verbinding worden gemaakt met de server De datasets voor de visualisatie kunnen worden geopend in ParaView, mits deze zich op het RVS cluster bevinden. 33

36 Figuur A.1: Datadistributie over de verschillende nodes. In Figuur A.1 is het filter Process Id Scalars toegepast. Dit toont de datadistributie over de verschillende server processen. De geometrie is gekleurd op basis van de proces ID die dat deel van de data voor zijn rekening neemt. In dit geval zijn vier nodes gebruikt. A.2 Remote visualisatie met VNC Indien de bovenstaande methode niet werkt, kan gebruik worden gemaakt van VNC. Log in op rvs.sara.nl met SSH. Een VNC-sessie wordt gestart met het volgende commando: /software/remotevis/scripts/rvs_vnc 2:00:00 De VNC-server is gestart op een node, bijvoorbeeld v42-8. Download TurboVNC [27] en start de VNC-client op de lokale machine. TurboVNC kan verbinding maken met de host: v42-8.rdr.sara.nl:1 Er moet met het volgende commando een.vnc map worden gemaakt als deze nog niet bestaat: mkdir ~/.vnc Maak een wachtwoord aan indien VNC erom vraagt. Open een terminal in de VNC-verbinding door op de rechter muisknop en vervolgens op Terminal te klikken. ParaView wordt geladen door de volgende commando s achtereenvolgens uit te voeren: module load paraview/ vglrun paraview Tot slot kunnen de stappen in Bijlage A.1 worden uitgevoerd, zodat het gebruik van meerdere nodes mogelijk is. 34

Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van computertomografieën van koralen

Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van computertomografieën van koralen Bachelor Informatica Analyse en kwantificatie van complex gevormde 3D-beelden van computertomografieën van koralen Alexandra Moraga Pizarro Bachelor of Science 6129544 19 juli 2013 Supervisor(s): Robert

Nadere informatie

voor Blender v2.42a Software Box Bas van Dijk v1.1 februari 2007

voor Blender v2.42a Software Box Bas van Dijk v1.1 februari 2007 voor Blender v2.42a Software Box Bas van Dijk v1.1 februari 2007 Copyright (c) 2007 - Bas van Dijk Toestemming tot het kopiëren en verspreiden van dit document wordt verleend mits het document ongewijzigd

Nadere informatie

Tekenen met Floorplanner

Tekenen met Floorplanner Overzicht Het scherm 1. Zoom 2. Opslaan 3. Verdieping tab 4. Undo / Redo 5. Constructiemenu 6. Bibliotheek 7. Tekenvlak Eigenschappenmenu s De plattegrond wordt opgebouw uit verschillende elementen: ruimtes,

Nadere informatie

Basisvaardigheden Microsoft Excel

Basisvaardigheden Microsoft Excel Basisvaardigheden Microsoft Excel Met behulp van deze handleiding kun je de basisvaardigheden leren die nodig zijn om meetresultaten van een practicum te verwerken. Je kunt dan het verband tussen twee

Nadere informatie

Photomodeler Scanner: Workflow

Photomodeler Scanner: Workflow KAHO St-Lieven GENT Thomas More MECHELEN 3D PHOTOGRAMMETRY FOR SURVEYING ENGINEERING IWT TETRA project Photomodeler Scanner: Workflow Inhoud 01. Importeren foto s en automatische oriëntatie 02. geometrie

Nadere informatie

Basisvaardigheden Microsoft Excel

Basisvaardigheden Microsoft Excel Basisvaardigheden Microsoft Excel Met behulp van deze handleiding kun je de basisvaardigheden leren die nodig zijn om meetresultaten van een practicum te verwerken. Je kunt dan het verband tussen twee

Nadere informatie

Netwerk Interfacing Data Logging.

Netwerk Interfacing Data Logging. Handleiding Netwerk Interfacing Data Logging. EduTechSoft.nl 2009-2010 H.O.Boorsma. Pagina - 2 - Netwerk Interfacing Data Logging Pagina - 3 - Inhoud Inleiding.... 4 Beschrijving van het programma....

Nadere informatie

2 Kennismaking met het scherm

2 Kennismaking met het scherm 84 1 Inleiding Met Microsoft Office Picture Manager kan je op een eenvoudige manier jouw afbeeldingen bekijken, beheren, bewerken en delen. Paint kan je openen via Starten - Alle Programma s - Microsoft

Nadere informatie

Het gebruik van de QuickScan knop

Het gebruik van de QuickScan knop QuickScan on-line help Het gebruik van de QuickScan knop QuickScan setting Voorkeursinstellingen Het gebruik van de QuickScan knop Doormiddel van de QuickScan knop kunt u snel beelden scannen en automatisch

Nadere informatie

Protocol Balance bord

Protocol Balance bord Protocol Balance bord Inleiding Het Balance board is een apparaat waarmee je nauwkeurig de balans kan testen en trainen met behulp van visuele feedback. Het is dan ook ideaal voor patiënten met neurologische

Nadere informatie

Innovative Growing Solutions. Datalogger DL-1. software-versie: 1.xx. Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL

Innovative Growing Solutions. Datalogger DL-1. software-versie: 1.xx. Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL Innovative Growing Solutions Datalogger DL-1 software-versie: 1.xx Uitgifte datum: 01-09-2015 HANDLEIDING WWW.TECHGROW.NL DL-1 Datalogger gebruikershandleiding Bedankt voor het aanschaffen van de TechGrow

Nadere informatie

Solidworks windmolen

Solidworks windmolen 1 Solidworks windmolen Niveau: gevorderd www.dearchimedes.com Op vind je PDF s met daarin de basis van Solidworks. Zorg dat je de eerste twee PDF s hebt doorlopen, zodat je basisbewerkingen van Solid-

Nadere informatie

wiskunde A havo 2016-II

wiskunde A havo 2016-II BMI, hoger dan je denkt Jarenlang nam in Nederland de gemiddelde lengte van volwassen mannen en vrouwen toe. Ook aan het einde van de vorige eeuw was dat nog zo: op 1 januari van het jaar 1981 waren Nederlandse

Nadere informatie

Afdrukken in Calc Module 7

Afdrukken in Calc Module 7 7. Afdrukken in Calc In deze module leert u een aantal opties die u kunt toepassen bij het afdrukken van Calc-bestanden. Achtereenvolgens worden behandeld: Afdrukken van werkbladen Marges Gedeeltelijk

Nadere informatie

Tips; fotoboek maken (bron: hema.nl)

Tips; fotoboek maken (bron: hema.nl) Tips; fotoboek maken (bron: hema.nl) tekst roteren Draai je tekst zodat het mooi onder of op je scheef geplaatste foto staat. Of maak zelf leuke labels in combinatie met clipart. 1. kies de clipart (bij

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Afbeeldingen scannen via Intramed OnLine

Hoofdstuk 1 Afbeeldingen scannen via Intramed OnLine Hoofdstuk 1 Afbeeldingen scannen via Intramed OnLine Voortaan kunt u in Intramed OnLine gebruik maken van uw scanner U kunt van deze functionaliteit gebruik maken als u een Basic of Dynamisch account heeft,

Nadere informatie

Een grafiek maken in Excel

Een grafiek maken in Excel Een grafiek maken in Excel [Paul De Meyer] 1 Microsoft Excel starten Ga naar start en kies in Alle programma s voor Microsoft Excel of Dubbelklik op het bureaublad het icoontje Microsoft Excel Automatisch

Nadere informatie

Toegang tot HiSPARC gegevens jsparc bibliotheek Data retrieval 3.1 Downloaden van data

Toegang tot HiSPARC gegevens jsparc bibliotheek Data retrieval 3.1 Downloaden van data Data analyse HiSPARC Data retrieval A.P.L.S. de Laat 1 Toegang tot HiSPARC gegevens De data opslag van HiSPARC meetgegevens gebeurt op het Nikhef en bestaat uit een paar databases. Als eerst is er de ruwe

Nadere informatie

Als je geen email-adres hebt kun je bij Google een gmail account aan maken. Als je niet weet hoe dat moet klik dan op: Gmail account aanmaken

Als je geen email-adres hebt kun je bij Google een gmail account aan maken. Als je niet weet hoe dat moet klik dan op: Gmail account aanmaken Om het online programma te kunnen gebruiken het je een account nodig. Wat heb je nodig om een account voor Photo Collage te kunnen aanmaken: Username (gebruikersnaam) Email account Password (wachtwoord

Nadere informatie

Tutorial. Versie 4.3. Grontmij Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

Tutorial. Versie 4.3. Grontmij Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden Tutorial Versie 4.3 Grontmij Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden Handelsnamen Alle handelsnamen en productnamen die in dit document worden genoemd zijn handelsnamen of geregistreerde handelsnamen

Nadere informatie

SketchUp L. 5.2 Scenes en Animaties

SketchUp L. 5.2 Scenes en Animaties 5.2 Scenes en Animaties Uw SketchUp-bestand kan één of meer scènes bevatten. Een scène bestaat uit uw model en een reeks scènespecifieke instellingen, zoals specifieke gezichtspunten, schaduwen, weergave-instellingen

Nadere informatie

Album samenstellen met behulp van de Hema album software.

Album samenstellen met behulp van de Hema album software. Album samenstellen met behulp van de Hema album software. Kies de Hema webside www.hema.nl Plaats de muisaanwijzer op foto en klik op Fotoalbums. Klik op download de software (geschikt voor Windows) Vul

Nadere informatie

Handleiding Webviewer Radiologie PatientPortal

Handleiding Webviewer Radiologie PatientPortal Handleiding Webviewer Radiologie PatientPortal Versie 1.0 01/08/2015 AZ ALMA Ziekenhuis - Amaron bvba Inhoudstafel Inhoudstafel... 2 Aanmelden als patiënt... 3 Functionaliteiten van de viewer... 5 1. Overzicht

Nadere informatie

GMP HANDLEIDING FOTOVIEWER. QUICKSTART 1. Open de Fotoviewer met de aangeleverde internetlink SCANLOCATIES FOTO OVERZICHT VIEWER SCHERM

GMP HANDLEIDING FOTOVIEWER. QUICKSTART 1. Open de Fotoviewer met de aangeleverde internetlink SCANLOCATIES FOTO OVERZICHT VIEWER SCHERM FOTO OVERZICHT SCANLOCATIES Voor gebruik van de Fotoviewer van Buiting Advies heeft u geen speciale software nodig. Wel dient u te beschikken over een internetverbinding en een internetbrowser (Explorer,

Nadere informatie

BrainMask. Snel Start

BrainMask. Snel Start BrainMask Snel Start Segmentatie van de hersenen van drie-dimensionale MR beelden is een cruciale preprocessing stap in morfologische en volumetrische hersen studies. BrainMask software implementeert een

Nadere informatie

Grafieken maken met Excel

Grafieken maken met Excel Grafieken maken met Excel Mooie plaatjes met Microsoft Excel 4 HAVO en 5 VWO Grafieken maken met Excel. Inleiding. Bij de practica moet je regelmatig een grafiek tekenen. Tot nu toe deed je dat waarschijnlijk

Nadere informatie

3 Taken. 3.1 Inleiding. 3.2 Taken invoeren

3 Taken. 3.1 Inleiding. 3.2 Taken invoeren 3 Taken 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de meeste aspecten van taken behandeld, zoals: taken invoeren de links tussen taken gedetailleerde taakinformatie (oa duration en taaktype) kritieke taken

Nadere informatie

Handleiding EasyAccesWeb

Handleiding EasyAccesWeb EasyAccesWeb EasyAccesWeb EasyAccesweb kan op 2 manieren geopend worden: 1 Door middel van de koppeling vanuit MCS (EPD) óf 2 Door het opstarten via het icoontje op het bureaublad Indien Easyaccesweb vanuit

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01 OPDRACHTKAART MM-02-10-01 Digitaliseren Voorkennis: Je hebt Multimedia-opdrachten 1 tot en met 3 en audio-opdracht 1 t/m 3 (MM-02-03 t/m MM-02-09) afgerond. Intro: Geluid dat wij horen is een analoog signaal.

Nadere informatie

2 mei 2014. Remote Scan

2 mei 2014. Remote Scan 2 mei 2014 Remote Scan 2014 Electronics For Imaging. De informatie in deze publicatie wordt beschermd volgens de Kennisgevingen voor dit product. Inhoudsopgave 3 Inhoudsopgave...5 openen...5 Postvakken...5

Nadere informatie

Computer Vision: Hoe Leer ik een Computer Zien?

Computer Vision: Hoe Leer ik een Computer Zien? Computer Vision: Hoe Leer ik een Computer Zien? Michael H.F. Wilkinson Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen Les voor technasium, 5 februari 2008 Informatica aan de RUG Informatica

Nadere informatie

4. Getekende objecten bewerken

4. Getekende objecten bewerken 4. Getekende objecten bewerken In het vorige hoofdstuk hebben we het gereedschap voor het tekenwerk bekeken, maar als er iets fout gaat dan moeten we dat ook kunnen verbeteren, dit doen met de verschillende

Nadere informatie

Gebruikershandleiding voor de persoonlijke verpakking.

Gebruikershandleiding voor de persoonlijke verpakking. Gebruikershandleiding voor de persoonlijke verpakking. In de volgende schermen staan stap voor stap de mogelijkheden uitgelegd van het maken van een persoonlijke verpakking. Uiteraard streven wij erna

Nadere informatie

Snelstartgids FiloCAD2

Snelstartgids FiloCAD2 Snelstartgids FiloCAD2 Inleiding FiloCAD 2 Met deze korte inleiding leert u de belangrijkste functionaliteiten van het programma FiloCAD2 kennen. Als u een FiloCUT3 machine bezit en de licentie heeft ontvangen,

Nadere informatie

Deel 1: PowerPoint Basis

Deel 1: PowerPoint Basis Deel 1: PowerPoint Basis De mogelijkheden van PowerPoint als ondersteunend middel voor een gedifferentieerde begeleiding van leerlingen met beperkingen. CNO Universiteit Antwerpen 1 Deel 1 PowerPoint Basis

Nadere informatie

MeTrao Readout. Gebruiks Handleiding

MeTrao Readout. Gebruiks Handleiding MeTrao Readout MeTrao Extern Readout Programma Gebruiks Handleiding v1.2 software versie 1.0 Inhoudsopgave 1 Netwerk Instellingen 3 1.1 Windows IP adres instellingen................... 3 1.1.1 Windows

Nadere informatie

Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel

Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel Hoofdstuk 26: Modelleren in Excel 26.0 Inleiding In dit hoofdstuk leer je een aantal technieken die je kunnen helpen bij het voorbereiden van bedrijfsmodellen in Excel (zie hoofdstuk 25 voor wat bedoeld

Nadere informatie

Deel 1. Wat is HDR fotografie?.

Deel 1. Wat is HDR fotografie?. Deel 1. Wat is HDR fotografie?. Inleiding. Met het intrede van de digitale fotografie is ook de beeldbewerkingsoftware in een stroomversnelling geraakt. Eén van de meest recente ontwikkelingen is de High

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 1.0 Introductie Excel helpt om data beter te begrijpen door het in cellen (die rijen en kolommen vormen) in te delen en formules te gebruiken om relevante berekeningen

Nadere informatie

Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1

Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1 Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1 1 Inhoudsopgave: 1 Rekenmodel maken... 3 2 Import in RFEM... 10 3 Export naar Tekla Structures... 15 2 Rekenmodel

Nadere informatie

Inhoud. 1 Starten 1. 2a Maken van een nieuw document 2. 2b Verder gaan met een opgeslagen document 3. 3 Mogelijkheden 4

Inhoud. 1 Starten 1. 2a Maken van een nieuw document 2. 2b Verder gaan met een opgeslagen document 3. 3 Mogelijkheden 4 Inhoud 1 Starten 1 2a Maken van een nieuw document 2 2b Verder gaan met een opgeslagen document 3 3 Mogelijkheden 4 3a Autoflow of handmatig inslepen 6 Handleiding Wanneer je deze handige tips doorneemt

Nadere informatie

PLAKKEN Nadat u een gedeelte heeft geknipt of gekopieerd kunt u met dit icoon de selectie weer in het veld plakken.

PLAKKEN Nadat u een gedeelte heeft geknipt of gekopieerd kunt u met dit icoon de selectie weer in het veld plakken. KNIPPEN Als u na de selectie van een gedeelte van een tekst of een afbeelding op dit icoon klikt, knipt u de selectie uit het veld. Op deze manier kunt u het geselecteerde verwijderen, maar het ook juist

Nadere informatie

Photo Black & Color. Inleiding. De gebruikersinterface

Photo Black & Color. Inleiding. De gebruikersinterface Photo Black & Color Inleiding Met Photo Black & Color kunt u een afbeelding gedeeltelijk ontkleuren door de kleuren die bewaard moeten blijven te selecteren. Bij gedeeltelijke ontkleuring(desaturatie)

Nadere informatie

Vraag 1. Vraag 1a TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN. Software architecture

Vraag 1. Vraag 1a TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN. Software architecture Software architecture IM0203 TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN Vraag 1 Vraag 1a Veel van de in het werkboek besproken patterns kunnen ingezet worden voor het referentiesysteem. We lopen de patterns hier stuk

Nadere informatie

Handleiding. Nederlandse Ondergrond Viewer

Handleiding. Nederlandse Ondergrond Viewer Handleiding Nederlandse Ondergrond Viewer In samenwerking met: INSIGHT Geologische softwaresysteme GmbH Mei, 2010 Handleiding voor het gebruik van de Nederlandse Ondergrond Viewer In deze handleiding

Nadere informatie

LEEUWINGA Mechanica, Electronica CNC-Cadcam systemen

LEEUWINGA Mechanica, Electronica CNC-Cadcam systemen DESKCNC Hoe nu te beginnen? Dit is een toelichting voor gebruikers welke een demo versie hebben gekregen van DESKCNC van CARKEN & Co. Deskcnc bestaat eigenlijk uit drie delen a- CAM module, b-cnc Editor,

Nadere informatie

Deel 7: PowerPoint. Presentaties gemakkelijker maken

Deel 7: PowerPoint. Presentaties gemakkelijker maken Deel 7: PowerPoint Presentaties gemakkelijker maken De mogelijkheden van PowerPoint als ondersteunend middel voor een gedifferentieerde begeleiding van leerlingen met beperkingen. CNO Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

Door velen wordt Photoshop beschouwd als de industriestandaard voor zowel drukwerk en DTP als voor het web wat betreft digitale beeldbewerking.

Door velen wordt Photoshop beschouwd als de industriestandaard voor zowel drukwerk en DTP als voor het web wat betreft digitale beeldbewerking. Adobe Photoshop Adobe Photoshop is een grafisch programma voor het bewerken digitale beelden via de computer. Photoshop is beschikbaar voor Mac OS X en Windows. Tot en met versie 4 bestond er ook een UNIX-variant.

Nadere informatie

BEKNOPTE HANDLEIDING INHOUD. voor Windows Vista

BEKNOPTE HANDLEIDING INHOUD. voor Windows Vista BEKNOPTE HANDLEIDING voor Windows Vista INHOUD Hoofdstuk 1: SYSTEEMVEREISTEN...1 Hoofdstuk 2: PRINTERSOFTWARE INSTALLEREN ONDER WINDOWS...2 Software installeren om af te drukken op een lokale printer...

Nadere informatie

Central Station. CS website

Central Station. CS website Central Station CS website Versie 1.0 18-05-2007 Inhoud Inleiding...3 1 De website...4 2 Het content management systeem...5 2.1 Inloggen in het CMS... 5 2.2 Boomstructuur... 5 2.3 Maptypen... 6 2.4 Aanmaken

Nadere informatie

Handleiding Zorgverzekeraar Winmens versie 7.29

Handleiding Zorgverzekeraar Winmens versie 7.29 Handleiding Zorgverzekeraar Winmens versie 7.29 Zorgverzekeraar oproepen Als u een zorgverzekeraar wilt oproepen om de gegevens te bekijken of te bewerken kunt boven in het zorgverzekeraars scherm, op

Nadere informatie

PowerPoint Basis. PowerPoint openen. 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office

PowerPoint Basis. PowerPoint openen. 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office PowerPoint Basis PowerPoint openen 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office Klik op Microsoft PowerPoint 2010 Wacht nu tot het programma volledig is opgestart.

Nadere informatie

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO 2012. wiskunde B. tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 donderdag 24 mei 13.30-16.30 uur wiskunde B Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Factuur Lay-out / Factuur Template

Factuur Lay-out / Factuur Template Factuur Lay-out / Factuur Template In i-reserve is het mogelijk facturen te verzenden. De facturen worden als pdf bijlage per e-mail naar de klant verzonden. In deze tutorial wordt beschreven hoe u een

Nadere informatie

# seetut_20 $ De Sjabloon Editor Toepassen + seetut:0370 K Sjablonen;Algemeen;Naam Wijzigen Sjabloon;Ontwerp;Sjabloon Editor;Sjabloon Openen

# seetut_20 $ De Sjabloon Editor Toepassen + seetut:0370 K Sjablonen;Algemeen;Naam Wijzigen Sjabloon;Ontwerp;Sjabloon Editor;Sjabloon Openen # $ + K De Sjabloon Editor Toepassen Deze zelfstudie maakt gebruik van de modules Profielen & Ontwerpen. Opmerking: Deze zelfstudie kan niet worden uitgevoerd met LISCAD Lite. Doelstelling Het doel van

Nadere informatie

Vertaling DRO handleiding D60 series

Vertaling DRO handleiding D60 series 2. Systeem parameters De aan/uit knop van de uitlezing zit aan de achterkant. De uitlezing start in een zelf-check modus wanneer u hem aanzet. De zelf-check modus controleert de LED s werking en of de

Nadere informatie

Doorlopend patroon. Behang, gordijnen, bekledingsstoffen, verpakkingen. Dit dessin herhaalt zich en sluit naadloos op elkaar aan.

Doorlopend patroon. Behang, gordijnen, bekledingsstoffen, verpakkingen. Dit dessin herhaalt zich en sluit naadloos op elkaar aan. Doorlopend patroon Behang, gordijnen, bekledingsstoffen, verpakkingen zijn vaak voorzien van een opdruk, een dessin. Dit dessin herhaalt zich en sluit naadloos op elkaar aan. In b.v. 3D max worden ook

Nadere informatie

Vermogen snelheid van de NXT

Vermogen snelheid van de NXT Vermogen snelheid van de NXT Inleiding In deze meting gaan we op zoek naar een duidelijk verband tussen de vermogens die je kunt instellen op de LEGO NXT en de snelheid van het standaardwagentje uit het

Nadere informatie

HANDLEIDING Windows XP Deel 1

HANDLEIDING Windows XP Deel 1 HANDLEIDING Windows XP Deel 1 Bureaublad en Beeldscherm aanpassen Gemaakt door: De Spanjehelpdesk http://www.spanjehelpdesk.nl Voorwoord Windows XP is het besturingssyteem van uw PC. Het besturingssysteem

Nadere informatie

De fotogrammetrie bij het NGI

De fotogrammetrie bij het NGI De fotogrammetrie bij het NGI 1. Inleiding De fotogrammetrie is de techniek die toelaat metingen te verrichten vanaf foto s (of volgens de ontwikkelingen gedurende de laatste jaren metingen te verrichten

Nadere informatie

Handleiding FlatFix Fusion

Handleiding FlatFix Fusion Handleiding FlatFix Fusion Esdec B.V. Versie 1.4.8 Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1 Inloggen... 3 1.2 Toolbar... 3 1.3 Resultaten... 4 1.4 Functie toetsen... 4 2. Keuze zonnepaneel... 5 2.1 Zonnepaneel selecteren...

Nadere informatie

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Inloggen Surf naar www.instapinternet.nl of www.basisonline.nl. Vervolgens klikt u op de button Login links bovenin en vervolgens op Member Login. (Figuur

Nadere informatie

www.digitalecomputercursus.nl 6. Reeksen

www.digitalecomputercursus.nl 6. Reeksen 6. Reeksen Excel kan datums automatisch uitbreiden tot een reeks. Dit betekent dat u na het typen van een maand Excel de opdracht kan geven om de volgende maanden aan te vullen. Deze voorziening bespaart

Nadere informatie

ICT. Meetkunde met GeoGebra. 2.7 deel 1 blz 78

ICT. Meetkunde met GeoGebra. 2.7 deel 1 blz 78 ICT Meetkunde met GeoGebra 2.7 deel 1 blz 78 Om de opdrachten van paragraaf 2.7 uit het leerboek te kunnen maken heb je het computerprogramma GeoGebra nodig. Je kunt het programma openen via de leerlingenkit

Nadere informatie

Het berekenen van coördinaten van bijzondere punten van een grafiek gaat met opties uit het CALC-menu.

Het berekenen van coördinaten van bijzondere punten van een grafiek gaat met opties uit het CALC-menu. Toppen en snijpunten We gaan uit van de formule y 0,08x 1,44x 6,48x 3. Voer deze formule in op het formule-invoerscherm (via!) en plot de grafiek met Xmin = 0, Xmax = 14, Ymin = 5 en Ymax = 14. In de figuur

Nadere informatie

Handleiding NarrowCasting

Handleiding NarrowCasting Handleiding NarrowCasting http://portal.vebe-narrowcasting.nl september 2013 1 Inhoud Inloggen 3 Dia overzicht 4 Nieuwe dia toevoegen 5 Dia bewerken 9 Dia exporteren naar toonbankkaart 11 Presentatie exporteren

Nadere informatie

Handleiding. Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw

Handleiding. Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw Handleiding Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw 09-07-2009 Introductie... 3 Tabblad Inleiding... 4 Hoofdalternatieven... 5 Subalternatief... 6 Bouwdata... 6 Gebouwen... 6 Tabblad

Nadere informatie

Switch. Handleiding 200.106.110117

Switch. Handleiding 200.106.110117 Switch Handleiding 200.106.110117 Hartelijk dank voor uw aanschaf van deze uitbreiding van uw Plugwise systeem. Met de Switch kunt u draadloos de elektrische stroom naar de apparaten in uw Plugwise netwerk

Nadere informatie

In een poging om de onnauwkeurigheid bij. die een exacte voorspelling van de brandwerendheidstijden

In een poging om de onnauwkeurigheid bij. die een exacte voorspelling van de brandwerendheidstijden BRANDVEILIGHEID De methoden die tot nu toe worden gebruikt om te berekenen hoeveel opschuimende verven bijdragen aan de brandwerendheid van staalconstructies, zijn niet voldoende nauwkeurig. Daarom ontwikkelde

Nadere informatie

Plagiocephalometrie (PCM)

Plagiocephalometrie (PCM) Plagiocephalometrie (PCM) Inhoud Inleiding... 1 PCM-meting in FysioRoadmap... 2 Voorbereiding... 2 De meting activeren... 2 Vanuit een zorgplan... 2 Vanuit de anamnesekaart... 3 Vanuit een bezoek... 4

Nadere informatie

HANDLEIDING SIMI AKTISYS

HANDLEIDING SIMI AKTISYS LESKIST SPORT EN BEWEGING HANDLEIDING SIMI AKTISYS Deze handleiding hoort bij de leskist Sport en Beweging. Onderdeel van deze leskist is het softwarepakket Simi Aktisys, met de bijbehorende hardware (o.a.

Nadere informatie

Inleiding. - Teksten aanpassen - Afbeeldingen toevoegen en verwijderen - Pagina s toevoegen en verwijderen - Pagina s publiceren

Inleiding. - Teksten aanpassen - Afbeeldingen toevoegen en verwijderen - Pagina s toevoegen en verwijderen - Pagina s publiceren Inleiding Voor u ziet u de handleiding van TYPO3 van Wijngaarden AutomatiseringsGroep. De handleiding geeft u antwoord geeft op de meest voorkomende vragen. U krijgt inzicht in het toevoegen van pagina

Nadere informatie

Temperatuur logger synchronisatie

Temperatuur logger synchronisatie Temperatuur logger synchronisatie Juni 10, 2010 1 / 7 Temperatuur logger synchronisatie Introductie Twee of meerdere ontvangers van het Multilogger systeem kunnen met de temperature logger synchronisatie

Nadere informatie

OpenVPN Client Installatie

OpenVPN Client Installatie OpenVPN Client Installatie Windows Vista, Windows 7 Auteurs: Sven Dohmen Laatste wijziging: 23-09-2013 Laatst gewijzigd door: Sven Dohmen Versie: 2.4 Inhoud Ondersteuning... 3 Troubleshooting... 4 Windows

Nadere informatie

Voor deze tutorial heb je een aantal afbeeldingen nodig. Deze afbeeldingen kan je downloaden via de site maureensphotoshoptutorials.wordpress.

Voor deze tutorial heb je een aantal afbeeldingen nodig. Deze afbeeldingen kan je downloaden via de site maureensphotoshoptutorials.wordpress. Voor deze tutorial heb je een aantal afbeeldingen nodig. Deze afbeeldingen kan je downloaden via de site maureensphotoshoptutorials.wordpress.com Zodra de bestanden gedownload zijn kan je beginnen. Veel

Nadere informatie

Dick Grooters Raadhuisstraat 296 5683 GM Best tel: 0499-392579 e-mail: d.grooters@home.nl. Printen en Scannen

Dick Grooters Raadhuisstraat 296 5683 GM Best tel: 0499-392579 e-mail: d.grooters@home.nl. Printen en Scannen Dick Grooters Raadhuisstraat 296 5683 GM Best tel: 0499-392579 e-mail: d.grooters@home.nl Printen en Scannen Als een nieuwe printer wordt gekocht en onder Windows XP aangesloten zal Windows deze nieuwe

Nadere informatie

Grafieken in Excel2007

Grafieken in Excel2007 Grafieken in Excel2007 1 Enkelvoudige grafiek Met een enkelvoudige grafiek wordt het uitzetten van één dataset op een assenkruis bedoeld. Meestal zullen de gegevens in kolommen staan maar in rijen is ook

Nadere informatie

Aan de slag met het Geoloket

Aan de slag met het Geoloket Aan de slag met het Geoloket Een Geoloket standaardscherm is opgebouwd uit volgende basiselementen: Linkermenu dat opengeklapt kan worden, met: Lagen: overzicht van alle lagen. De basisinventaris bevat

Nadere informatie

Gebruikershandleiding CEN Editor

Gebruikershandleiding CEN Editor Gebruikershandleiding CEN Editor Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ S O F T W A R E S O L U T I O N S Versies: Versie Datum Toelichting

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Eamen HAV 0 tijdvak woensdag 0 juni 3.30-6.30 uur wiskunde B (pilot) Bij dit eamen hoort een uitwerkbijlage.. Dit eamen bestaat uit 0 vragen. Voor dit eamen zijn maimaal 8 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Automating Complex Workflows using Processing Modeler

Automating Complex Workflows using Processing Modeler Automating Complex Workflows using Processing Modeler QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET QDAC VOLLEDIG

AAN DE SLAG MET QDAC VOLLEDIG AAN DE SLAG MET QDAC VOLLEDIG INHOUD Het uiterlijk van QDAC... 2 De rode draad... 4 Openen van een Excel bestand... 4 Totaliseren van velden... 6 Sorteren van velden... 7 Analyses: Gaps... 8 Openen van

Nadere informatie

Webservices gebruiken om op het netwerk te scannen (Windows Vista SP2 of recenter, Windows 7 en Windows 8)

Webservices gebruiken om op het netwerk te scannen (Windows Vista SP2 of recenter, Windows 7 en Windows 8) Webservices gebruiken om op het netwerk te scannen (Windows Vista SP2 of recenter, Windows 7 en Windows 8) Met het Webservices-protocol kunnen gebruikers van Windows Vista (SP2 of recenter), Windows 7

Nadere informatie

INSTALLATIE IN PRINT INSTALLEREN. Aan de slag met Communicate In Print

INSTALLATIE IN PRINT INSTALLEREN. Aan de slag met Communicate In Print AAN DE SLAG INSTALLATIE In deze handleiding worden de stappen besproken die doorlopen worden bij het installeren van de volledige versie Communicate In Print LET OP! WANNEER U EERDER EEN VERSIE VAN IN

Nadere informatie

Gebruikershandleiding E-Zorg Remote Access op ipad.

Gebruikershandleiding E-Zorg Remote Access op ipad. Inhoud 1) Inleiding Pagina 2 2) Het token Pagina 2 3) Junos Pulse installeren en configureren Pagina 3 4) Een verbinding maken met Junos Pulse Pagina 5 5) Een werkstation op afstand overnemen Pagina 6

Nadere informatie

Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden

Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden Handleiding 103: Collecte Database (CDB) voor Wijkhoofden Gebruik handleiding 103: Deze handleiding is bestemd voor wijkhoofden en Vrienden die gegevens gaan verwerken en bewerken in een wijk binnen een

Nadere informatie

Inhoudsopgave Pagina 03. Inleiding Pagina 04. Tekst toevoegen Pagina 10. Afbeeldingen toevoegen Pagina 16. Pagina's veranderen

Inhoudsopgave Pagina 03. Inleiding Pagina 04. Tekst toevoegen Pagina 10. Afbeeldingen toevoegen Pagina 16. Pagina's veranderen Handleiding Inhoudsopgave. Pagina 03. Inleiding Pagina 04. Tekst toevoegen Pagina 10. Afbeeldingen toevoegen Pagina 16. Pagina's veranderen Inleiding. De vier artikelen in deze sectie zijn de onderdelen

Nadere informatie

Versie-informatie voor Capture Pro Software Versie 3.1.0

Versie-informatie voor Capture Pro Software Versie 3.1.0 Versie-informatie voor Capture Pro Software Versie 3.1.0 Capture Pro Software versie 3.1.0 is een versie met verbeteringen en reparaties van problemen voor bestaande en nieuwe klanten van Capture Pro Software.

Nadere informatie

Aan de slag met AdminView

Aan de slag met AdminView Aan de slag met AdminView uitgebreide handleiding S for Software B.V. Gildeweg 6 3771 NB Barneveld tel 0342 820 996 fax 0342 820 997 e-mail info@sforsoftware.nl web www.sforsoftware.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Handleiding EasyAccesWeb

Handleiding EasyAccesWeb EasyAccesWeb EasyAccesWeb EasyAccesweb kan op 2 manieren geopend worden: 1 Door middel van de koppeling vanuit MCS (EPD) óf 2 Door het opstarten via het icoontje op het bureaublad Indien Easyaccesweb vanuit

Nadere informatie

1. Inleiding. 1. Inleiding... 1. 1.1. Installatieprocedure...2. 1.1.1. De installatie van LisCAD 5.0... 3. 1.2. Licentieprocedure...

1. Inleiding. 1. Inleiding... 1. 1.1. Installatieprocedure...2. 1.1.1. De installatie van LisCAD 5.0... 3. 1.2. Licentieprocedure... 1. Inleiding... 1 1.1. Installatieprocedure...2 1.1.1. De installatie van LisCAD 5.0... 3 1.2. Licentieprocedure...8 1.2.1. Introductie... 8 1.2.2. Evaluatielicenties... 8 1.2.3. Het bestellen van een

Nadere informatie

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop).

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop). FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

PDF XCHANGE EDITOR Waarom PDF XHCANGE Editor?

PDF XCHANGE EDITOR Waarom PDF XHCANGE Editor? PDF XCHANGE EDITOR PDF XHCANGE editor is een programma om PDF bestanden te lezen en te bewerken. Deze handleiding is geschreven voor versie 5.5 van PDF XCHANGE editor. Als je een andere versie gebruikt

Nadere informatie

Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010

Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010 Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010 U opent de webmail door te klikken op het pictogram webmail in de webstek www.edugo.be: 1. Inleiding 1.1 Wat is er nieuw? De webmail van edugo draait vanaf

Nadere informatie

Printer Driver UP-D55. Instelgids. Deze gids beschrijft de configuratie van de printerstuurprogramma's voor Windows Vista.

Printer Driver UP-D55. Instelgids. Deze gids beschrijft de configuratie van de printerstuurprogramma's voor Windows Vista. 3-876-172-61 (1) Printer Driver Instelgids Deze gids beschrijft de configuratie van de printerstuurprogramma's voor Windows Vista. Voor gebruik van deze software Voordat u het printerstuurprogramma gebruikt,

Nadere informatie

ActiveBuilder Handleiding

ActiveBuilder Handleiding ActiveBuilder Handleiding Auteur: TalkActive I/S Datum: Juli 2004 Versie: R. 1.01 Taal: Nederlands Copyright 2004 - Talk Active alle rechten voorbehouden. Inhoud: 1. INTRODUCTIE...2 2. SNEL STARTEN...3

Nadere informatie

Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik

Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Handleiding X-keys XK-24 installatie en gebruik Gebruik deze handleiding voor het installeren en programmeren van het X-keys XK-24 programmeerbaar toetsenbord.

Nadere informatie