De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 1"

Transcriptie

1 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 1 Inleiding De chemie biedt bijzonder veel experimenten die fascinerend kunnen zijn. Iedere scheikundedocent(e) maakt bijvoorbeeld tijdens een open dag wel eens graag gebruik van experimenten die de toeschouwers doen verbazen en hen het idee geven dat de chemie iets heel bijzonders te bieden heeft. Wie heeft nog nooit de prachtige ontledingsreactie van ammoniumdichromaat of te wel de vulkaan uitgevoerd waarbij de o's en de a's niet van de lucht zijn. Toch zult u nu juist dit experiment in deze bundel niet terugvinden, omdat het ontstane uiterst volumineuze chroomoxide kankerverwekkende eigenschappen bezit. Zoveel mogelijk is namelijk geprobeerd de hierin opgenomen experimenten wat betreft veiligheid en milieu verantwoord te laten zijn. In de paragraaf over veiligheid en milieu gaan we daar nog nader op in. Voor het demonstreren van meerdere experimenten in een chemische show gelden een aantal algemene aanwijzingen: Ook zeer eenvoudige experimenten kunnen veel succes hebben. Experimenten waarbij gewoon een kleuromslag plaatsvindt (bijvoorbeeld een gewone zuur-base reactie met een leuke indicator) worden vaak al als heel bijzonder aangemerkt. Probeer de experimenten van te voren uit. Alleen dan ontdekt u de mogelijkheden en moeilijkheden ervan. Omkleed elk experiment met een goed verhaal waarmee de interesse van de toeschouwers wordt gewekt. Zorg voor een juiste ambiance: licht, kleding en decor. Zorg voor voldoende veiligheidsmaatregelen. Een aantal experimenten is tevens geschikt als leerling- of demonstratieproef. Bij de voorschriften zijn korte verklaringen toegevoegd en verder staan er opmerkingen over de veiligheid. Volg deze instructies altijd op. Veel succes. Ton Bertels, Toon van Rossum, Jan de Gruijter (eindredactie) Opleiding scheikunde, Fontys Lerarenopleiding Tilburg Inhoud Inleiding 1 en milieu 2 1. Rood-wit-blauw 3 2. Witte rook 3 3. Geheimschrift 4 4. Het schenden van briefgeheim 5 5. Brandende zakdoek 5 6. Brandende ballonnen 6 7. Chemische 'drol' 6 8. Rood vuur 7 9. Groot volume / klein volume Chemische tuin Spookschip Hard water - vuurwater Sneeuwstorm Chemische vlag Groen vuur Paarse rook Blauwe fles Poster Chemische klok Chemisch licht Het betoverde mottenballetje Brandend schuim Schrijven op glas Zwarte kolom Paarse vlammen (1) Paarse vlammen (2) Gespetter Reuzenkracht Explosie Onder-water-vuur Brandend schrift Ballon opblazen Bengaals vuurwerk Geknal 19

2 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 2 en milieu Bij de beschrijving van veiligheids- en milieuaspecten zijn we uitgegaan van de gegevens over de chemicaliën in de Merck-catalogus van De gewone gevarensymbolen zoals hieronder weergegeven zijn bij de voorschriften steeds in woorden vermeld. De indeling van de stoffen is als volgt: ontplofbare stoffen oxiderende stoffen (zeer) vergiftige stoffen schadelijke stoffen (zeer) licht ontvlambare stoffen corrosieve stoffen irriterende stoffen Experimenten waarbij stoffen worden gebruikt die carcinogeen zijn, zijn niet in deze bundel opgenomen. Van alle stoffen die een bepaald veiligheidsrisico met zich meebrengen is onder de kop veiligheid een en ander opgemerkt. Volg de aanwijzingen met betrekking tot de veiligheid op. Stel je niet op het standpunt dat je bepaalde proeven al zo vaak hebt uitgevoerd en dat er bij jou niets fout kan gaan, want één keer is te veel. Uiteraard blijft het je eigen verantwoordelijkheid om bepaalde experimenten wel of niet te vertonen. Raadpleeg bij enige onzekerheid altijd eerst de veiligheidskaarten of andere relevante bronnen. Milieu Hoe ga je om met afval van de experimenten van De Chemische Show? Resten van chemicaliën vallen doorgaans onder het klein chemisch afval. De afvoer daarvan is geregeld in de Wet Chemisch Afval met betrekking tot klein chemisch afval. Ook de school houdt zich uiteraard aan een juiste verwerking van chemisch afval. Bij de gemeente kun je vaak klein chemisch afval kwijt. Per gemeente is dat nogal eens verschillend geregeld. Stel je je daarvan op de hoogte. Voor alle duidelijkheid vermelden we de zes categorieën voor chemische afvalstoffen, te weten: zure anorganische afvalstoffen in oplossing; alkalische anorganische afvalstoffen in oplossing; halogeenarme organische afvalstoffen; halogeenrijke organische afvalstoffen; bijzondere afvalstoffen afvalstoffen met buitengewone risico's. Wil je meer weten over de verwerking van klein chemisch afval raadpleeg dan bijvoorbeeld Het chemisch practicum van R. Udo en H.R. Leene, uitgeverij Thieme, of informeer bij je gemeente.

3 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 3 1. ROOD-WIT-BLAUW Drie 'lege' flessen blijken bij inschenken van 'water' alledrie een andere kleur te vertonen, namelijk rood, wit en blauw. 3 flessen van 1 L (of 3 maatcilinders van 1 L); fenolftaleïen (een oplossing van 1 g in 1 L ethanol 90%); een oplossing van 20 g loodnitraat per L water; een oplossing van 20 g kopersulfaat per L water; verdunde ammonia (bijvoorbeeld 0,1 M). Plaats aan de demonstratie voorafgaande de drie flessen van 1 liter (of de drie maatcilinders) op een rijtje naast elkaar. Breng in de eerste fles enkele ml van een fenolftaleïenoplossing, in de tweede enkele tientallen ml van een loodnitraatoplossing en in de derde fles enkele tientallen ml van een kopersulfaatoplossing. Voeg tijdens de demonstratie aan alle drie de flessen verdunde ammonia toe. Er ontstaat achtereenvolgens een rode, een witte en tenslotte een blauwe kleur. Rood is de basische kleur van fenolftaleïen. Wit wordt veroorzaakt door een neerslag van loodhydroxide. Blauw komt van het intensief gekleurde koperammine-complex. Opmerking Belangrijk bij dit experiment is de indruk te wekken dat door één en dezelfde oplossing de drie kleuren zijn gevormd. Het commentaar van de demonstrator bepaalt in dit geval in sterke mate het effect van de demonstratie. 2. WITTE ROOK Twee vloeistoffen geven in contact met elkaar een witte rook. 2 filtreerpapiertjes; 2 glasstaven; 2 elastiekjes; 25% ammoniakoplossing; 36% zoutzuuroplossing. Wikkel om beide glasstaven een filtreerpapiertje en klem dat vast met een elastiekje. Doop het ene filtreerpapiertje in een geconcentreerde ammoniakoplossing; doop het andere filtreerpapiertje in geconcentreerd zoutzuur. Bij het naar elkaar toe brengen van de filtreerpapiertjes ontstaat een witte rook. Ammonia vormt met zoutzuur het vaste ammoniumchloride. Vaste deeltjes in gas (in dit geval lucht) worden ' rook' genoemd. Opmerking Dit experiment kent vrij veel uitvoeringsvormen. Een variant op het bovenstaande is het volgende. Doop een watje in geconcentreerde ammonia en een ander watje in geconcentreerd zoutzuur. Breng de watjes in een glazen buis, waarbij het ene watje links en het andere rechts wordt ingebracht. Na enige tijd ontstaat zo ongeveer in het midden van de buis een witte rook.

4 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 4 Een tweede variant gaat als volgt. Voer de reactie in de zuurkast uit. Breng in een rondbodem van 50 ml enkele milliliters geconcentreerde ammonia en plaats er een screw-cap met pasteurpipetje op. Breng in een andere rondbodem van 50 ml enkele ml geconcentreerd zoutzuur en zet er ook een screw-cap met pasteurpipetje op. Plaats vervolgens de rondbodems in een statief waarbij de capillairen naar elkaar toe staan. Verwarm nu voorzichtig beide kolfjes en neem de rook waar op die plaats waar de gassen elkaar ontmoeten. 3. GEHEIMSCHRIFT Onzichtbaar schrijven op papier, waarbij de tekst na enige tijd, of na een behandeling verschijnt. We geven zes varianten: A. Met geconcentreerd zwavelzuur. B. Met fenoftaleïen. C. Met kopersulfaat. D. Met melk, een oplossing van suiker of een oplossing van citroenzuur in water. E. Met een ongekleurde kaars. F. Met kaliumjodide, waaraan een beetje thio is toegevoegd. Bij alle varianten behalve bij E is een glasstaaf of een pasteurpipetje nodig en dik papier. Verdere benodigdheden voor elke variant: A. Geconcentreerd zwavelzuur; dik papier. B. Föhn; oplossing van fenolftaleïen; verdunde ammonia (bijvoorbeeld 0,1 M) C. Verdunde oplossing van kopersulfaat (bijvoorbeeld 0,2 M); verdunde ammonia (bijvoorbeeld 1 M). D. Melk, of een oplossing van suiker of een oplossing van citroenzuur. E. Witte kaars. F. Afzuigerlenmeyer met bijpassende stop; slang; 0,5 M kaliumjodideoplossing in water, waaraan een beetje natriumthiosulfaat is toegevoegd; WC-reiniger (Tolet, Ajax W.C., Harpic), een toiletreiniger die natriumwaterstofsulfaat bevat; bleekwater. Doop de glasstaaf in de vloeistof of maak gebruik van een pasteurpipetje en schrijf een tekst op het dikke papier. A. Ga voorzichtig om met geconcentreerd zwavelzuur. Het zuur is uitermate etsend; bescherm ogen en kleding. De tekst verschijnt vanzelf na enige tijd. B. Bij gebruik van fenolftaleïen als inkt, eerst drogen, bijvoorbeeld met een föhn. De tekst verschijnt wanneer deze wordt bevochtigd met verdunde ammonia (gebruik bijvoorbeeld een watje dat gedoopt is in ammonia). C. Bij een kopersulfaatoplossing als inkt eerst de vloeistof laten drogen. Vervolgens de tekst zichtbaar maken door met een watje gedoopt in verdunde ammonia het papier te bevochtigen. D. Bij gebruik van melk of een oplossing van suiker of van citroenzuur in water het papier eerst laten drogen. Verwarm vervolgens het papier voorzichtig boven een kleine vlam. E. Bij gebruik van een kaars kan het geschrevene direct ontwikkeld worden door het vel papier met water te bevochtigen. F. Bij gebruik van een kaliumjodideoplossing (met wat thio) als inkt eerst het vel laten drogen. G. Ontwikkel de tekst door een afzuigerlenmeyer uit te rusten met aan de zijbuis een slang, waaraan een pasteurpipetje zit. Breng in de afzuigerlenmeyer 3 g van de WC-reiniger en voeg hieraan 10 ml bleekwater toe. Sluit de erlenmeyer af met een stop en leid het ontstane chloorgas langs het papier. De tekst wordt zichtbaar in bruine joodletters. Overmaat chloor doet de tekst weer verdwijnen. Voer de proef in de zuurkast uit. (Let op, chloorgas is giftig!).

5 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 5 A. Zwavelzuur zorgt voor verkoling van papier. B. In basisch milieu is fenolftaleïen rood. C. Kopersulfaat geeft met ammonia het intensief blauwe koperammine-complex. D. Organisch materiaal verkoolt door de vlam. E. Papier is hydrofiel en neemt dus water op, waardoor het papier meer doorzichtig wordt; kaarsvet is hydrofoob. Het verschil is waarneembaar. F. Chloorgas reageert met jodide tot het bruine jood. Opmerking Het drogen van het papier kost even tijd. De demonstratie kan bijvoorbeeld als volgt gaan: laat zien hoe een vel papier wordt beschreven met onzichtbare inkt. Ontwikkel vervolgens een van tevoren beschreven en reeds gedroogd vel. Een andere mogelijkheid is het vel aan het begin van de les te beschrijven en aan het eind te ontwikkelen. 4. HET SCHENDEN VAN BRIEFGEHEIM De tekst van een brief kan zichtbaar worden gemaakt als de envelop wordt bevochtigd met ethanol. Briefpapier; envelop; ethanol; potlood; ethanol. Knip het briefpapier ter grootte van een envelop. Schrijf met een potlood met grote letters op het stukje briefpapier. Laat slechts aan één persoon zien wat je daarop schrijft. Doe het briefpapier in de envelop en sluit die af. Vertel vervolgens dat je in staat bent aan iedereen te laten zien wat er in de brief staat zonder de envelop te openen. Neem een watje en drenk die in ethanol en wrijf over de voorkant van de envelop. Laat vervolgens aan iedereen het effect zien. Ethanol is brandgevaarlijk. Papier is polair en neemt ethanol op, daardoor wordt het papier enigszins doorzichtig. De inkt schijnt vervolgens door de envelop heen. 5. BRANDENDE ZAKDOEK Een bevochtigde zakdoek wordt aangestoken en brandt intensief. Na het doven van de vlam blijkt de zakdoek onaangetast. Zakdoek; kroezentang; groot bekerglas; pan met deksel; oplossing van keukenzout in water; ethanol. Breng ongeveer 25 ml van de keukenzoutoplossing in een bekerglas en voeg evenveel ethanol toe. Neem een schone zakdoek, of vraag er een aan een leerling. Dompel de zakdoek in de vloeistof en steek de natte zakdoek aan.

6 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 6 Doof de vlammen door de zakdoek in de pan te leggen en het deksel erover heen te plaatsen. Toon de zakdoek aan de aanwezigen. De vlamtemperatuur van de 50% ethanoloplossing is zo laag dat katoen niet wordt aangetast. Het zout wordt toegevoegd om de slecht zichtbare blauwe vlam van ethanol een duidelijk waarneembare kleur te gevevn. Variant Neem in plaats van keukenzout een strontium- of een bariumzout. Strontiumzouten kleuren de vlam rood en bariumzouten groen. 6. BRANDENDE BALLONNEN Ballonnen gevuld met waterstofgas worden ontstoken en verbranden als een vurige bal. Enkele ballonnen; cilinder met waterstofgas; kaars; kaarsenhouder op lange stok Zorg ervoor dat de ballonnen vooraf met zo min mogelijk lucht zijn gevuld. Vul kort voor de demonstratie redelijk grote ballonnen met waterstofgas. Bevestig de ballonnen met een draad aan de demonstratietafel en laat ze zo vrij mogelijk hangen. Niet te dicht bij TL-balken of brandbaar materiaal. Ontsteek de ballonnen met een op een lange stok geplaatste brandende kaars. Voer de demonstratie bij voorkeur in het donker uit. Waterstof verbrandt intensief waarbij de ontstane brandende bal een plof te horen geeft. Ten onrechte wordt bij het verbranden van waterstofgas wel gesproken over knalgas. Slechts als er voldoende zuurstof aanwezig is kun je over knalgas spreken, maar dan is deze demonstratieproef absoluut levensgevaarlijk! 7. CHEMISCHE 'DROL' Een dikke vloeistof wordt geschonken op een wit poeder en daarbij ontstaat zwart schuim dat uit de maatcilinder opstijgt. Maatcilinder van 25 ml; mortier + stamper; suiker (sacharose); geconcentreerd zwavelzuur. Poeder 10 g sacharose fijn in een mortier en breng het fijne poeder over in een maatcilinder van 25 ml. Voeg 3 ml water langs de rand van de maatcilinder toe. Voeg nu 20 ml geconcentreerd zwavelzuur toe en wacht. De reactie heeft even tijd nodig en vervolgens komt een zwart schuim uit de maatcilinder omhoog. De temperatuur van de reactie is na enige tijd tussen de 120 en 160 o C. Er ontstaat door dehydratatie van sacharose een mengsel van gassen en stoom. Het zwarte is koolstof. Verder worden er koolstofdioxide, zwaveldioxide en koolstofmono-oxide gevormd.

7 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 7 Let op dat het geconcentreerd zwavelzuur kan spatten; bescherm ogen en kleding. Gezien het hoge percentage (circa 50%) aan koolstofmono-oxide is het beter niet aan de ' drol' te ruiken. 8. ROOD VUUR Een wat dikke vloeistof (zwavelzuur) toegevoegd aan wat zouten in een kroesje geeft een knetterend geluid en vuur. Kroesje; pasteurpipetje; kaliumchloraat; suiker (sacharose); strontiumnitraat; geconcentreerd zwavelzuur. Zet aan de demonstratie voorafgaand 4 g kaliumchloraat en een mengsel van 2 g suiker en 0,2 g strontiumnitraat klaar. Vermeng de stoffen goed en breng het mengsel over in een kroesje. Voeg nu met behulp van een pasteurpipetje enkele ml geconcentreerd zwavelzuur toe. Er ontstaat een knetterend vuur met een rode kleur. Het effect is het sterkst als de proef in het donker wordt uitgevoerd. Kaliumchloraat is de zuurstofdonor waarmee suiker wordt geoxideerd. Zwavelzuur is nodig voor die omzetting maar zorgt tegelijkertijd voor een vloeibaar reactiemedium. Voer het experiment in de zuurkast uit. Wees voorzichtig, want er kunnen kleine druppeltjes zwavelzuur uit het kroesje spatten. 9. GROOT VOLUME / KLEIN VOLUME Grote hoeveelheden piepschuim zijn oplosbaar in een betrekkelijk gering volume aceton. Tijdens de demonstratie lijkt het alsof het piepschuim gewoon in het bekerglas verdwijnt. Stroken piepschuim; bekerglas; aceton. Schenk in een bekerglas wat aceton. Duw een strook piepschuim (tempex, polystyreen) langzaam in de vloeistof. Wijs hierbij op de ontsnappende gasbellen. Piepschuim is erg volumineus en dat is bij dit experiment terdege te zien. De oplosbaarheid van polystyreen in aceton is goed en bij het oplossen ontsnapt lucht die bij de bereiding van piepschuim door het polymeer wordt geblazen. Aceton is brandgevaarlijk.

8 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina CHEMISCHE TUIN Gekleurde kristallen groeien uit tot grillige vormen die met wat fantasie een tuin kunnen worden genoemd. Groot bekerglas of een kleine accubak; waterglas; een aantal gekleurde zouten, zoals gehydrateerd kopersulfaat, nikkelsulfaat, ijzer(iii)chloride, aluin. Voeg in een groot bekerglas of in een kleine accubak aan een volume waterglas hetzelfde volume water toe en vermeng. Voeg op verschillende plaatsen enkele kristallen van de gekleurde zouten toe. Laat het geheel enige tijd staan. Stoot absoluut niet tegen de bak. De kristallen groeien uit, waardoor de chemische tuin ontstaat. De metaalzouten lossen in de waterglasoplossing op, maar vervolgens ontstaat een neerslag vanwege de slechte oplosbaarheid van silicaten. Om het zoutkristal ontstaat zo een huidje (membraan) van metaalsilicaat. Door het membraan diffundeert het water osmotisch in de ruimte tussen kristal en huidje. Het zout lost op in het water, de osmotische druk stijgt en het membraan breekt op een gegeven moment. Dan ontstaat weer een neerslag van silicaat vanwege het contact met het waterglas, waarbij opnieuw een huidje ontstaat, enzovoorts. Tijdens het opengaan van het huidje 'groeit' de chemische tuin. Nikkelsulfaat is schadelijk (staat op de onderzoekslijst carcinogene stoffen). 11. SPOOKSCHIP Een brokje kamfer wordt aangestoken en verplaatst zich snel over het wateroppervlak. Pincet; kamfer; accubak. Breng in een accubak een hoeveelheid water. Als het kamfer in kristallijne vorm aanwezig is, smelt dan eerst een hoeveelheid kamfer en verdeel dit na het stollen in kleine brokjes. Pak een stukje kamfer met een pincet en ontsteek het. Breng het roetende kamfer voorzichtig op het wateroppervlak in de accubak. Het stukje kamfer brandt met een roetende vlam terwijl het over het wateroppervlak zigzagt. Het kamfer brandt en de warmte die vrijkomt zorgt ervoor dat de kamfer niet zinkt. 12. HARD WATER - VUURWATER Een lichtgele gel kan ontstoken worden; zouten kleuren de vlam. : 2 bekerglazen van 500 ml; verzadigde calciumacetaatoplossing (300 g calciumacetaat per L); verdunde natronloog, bijvoorbeeld 0,1 M; fenolftaleïenoplossing; keukenzout, eventueel een kalium-, barium- of strontiumzout.

9 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 9 Voeg aan een verzadigde calciumacetaatoplossing juist zoveel verdunde natronloog toe dat toegevoegd fenolftaleïen rood kleurt. Breng 40 ml van de juist basische calciumacetaatoplossing in een bekerglas; breng in een ander bekerglas 300 ml ethanol en enkele druppels van een fenolftaleïenoplossing. Giet de inhoud van het ene bekerglas bij die van het andere en schenk vervolgens alles in het eerste bekerglas. Ga zo door tot een lichtgele gel ontstaat. Doe de lichten uit en ontsteek het gel. De vlammen kunnen gekleurd worden door hierover wat keukenzout (geel), een kalizout violet), een bariumzout (groen) of een strontiumzout (rood) uit te strooien. Een verzadigde calciumacetaatoplossing die net basisch is vormt na toevoeging van een gelijk volume aan ethanol een gel. Een ethanol-watermengsel met 50% ethanol verbrandt nog uitstekend; metaalzouten kleuren de vlam. 13. SNEEUWSTORM Een metatabletje wordt met een gloeiende draad aangestoken. Er ontstaat een 'sneeuwstorm'. Breinaald; brander; metatabletje. Leg een metatabletje in de zuurkast. Steek een breinaald in de vlam totdat deze roodgloeiend is. Verhit met de gloeiende naald het tablet. Er ontstaat een sneeuwstorm. Metatabletjes bevatten voornamelijk metaldehyd, het tetrameer van ethanal, en ze worden gebruikt als aansteekblokjes en vroeger als brandstof in kinderfornuisjes. De stof sublimeert bij 112 o C en bij afkoelen in de lucht ontstaan vlokken van fijne kristallen. Bij normale verbranding treedt wel sublimatie op, maar de gevormde damp verbrandt dan min of meer volledig. Voer het experiment in de zuurkast uit. Metaldehyd werkt prikkelend op de ogen en de ademhalingsorganen. Inwendig gebruik van metaldehyd is zeer gevaarlijk. Zinkpoeder is brandbaar. Ammoniumnitraat werkt oxiderend. Bariumnitraat is schadelijk. 14. CHEMISCHE VLAG Wanneer men een stuk filtreerpapier impregneert met een vloeistof ontstaat na enig wapperen een brandende vlag: de chemische vlag. Filtreerpapier; witte fosfor; zwavelkoolstof (eventueel chloroform). Los een klein stukje witte fosfor op in enkele ml zwavelkoolstof. Impregneer een stuk filtreerpapier met deze oplossing.

10 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 10 Houd het papier buiten het raam of in de zuurkast en wapper er licht mee. De zwavelkoolstof verdampt en het papier raakt in brand: de chemische vlag. Het oplosmiddel verdampt en de fijn verdeelde witte fosfor raakt in brandt en steekt het papier aan: net een brandende vlag. Voer het experiment in de zuurkast of buiten het raam uit. Zwavelkoolstof is giftig en uiterst brandbaar. Witte fosfor is giftig; zorg ervoor dat bij het afsnijden van een stukje fosfor ook de kleine schilfertjes in het oplosmiddel worden gebracht, want anders raken ze zo in brand. Zorg ervoor dat witte fosfor niet in contact komt met de huid; witte fosfor veroorzaakt slecht genezende brandwonden. 15. GROEN VUUR Een mengsel van vaste stoffen geeft na toevoegen van water groen vuur en er ontstaat een witte rook. Twee potjes of flesjes; plaat van keramisch materiaal; zinkpoeder; ammoniumnitraat; ammoniumchloride; bariumnitraat. Doe vooraf 4 g zinkpoeder in een droog potje of flesje en in een ander potje (of flesje) 4 g ammoniumnitraat, 1 g ammoniumchloride en 0,5 g bariumnitraat. Voeg de inhoud van beide potjes bij elkaar en vermeng goed. Breng het mengsel over op een keramisch plaatje en laat er een paar druppels water op vallen. Een groen vuur ontstaat ogenblikkelijk onder vorming van een witte rook. Zinkpoeder wordt onder vuurverschijnselen geoxideerd door ammoniumnitraat, de zuurstofdonor. Water zorgt voor het intensieve contact van beide reagentia. Het bariumzout zorgt voor de groene kleur van het vuur. Voer het experiment in de zuurkast uit. Zinkpoeder is brandgevaarlijk. Ammoniumnitraat werkt oxiderend. Bariumnitraat is schadelijk. 16. PAARSE ROOK Aan een bergje vaste stof worden enkele druppels water toegevoegd. Na enige tijd gloeit de massa en er ontstaat een paarse rook. Mortier + stamper; plaatje van keramisch materiaal; aluminiumpoeder; jood. Voorschrift Maak 3 g jood fijn in een mortier en doe er 3 g aluminiumpoeder bij. Vermeng goed en maak er een bergje van van keramisch materiaal. Voeg enkele druppels water toe. Na enige tijd ontstaat er een paarse rook terwijl de massa gloeit.

11 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 11 Verder toevoegen van water geeft zeer intens licht. Voer de proef in de zuurkast uit. Het aluminiumpoeder reageert onder vuurverschijnselen met jood. De vrijkomende warmte laat het jood sublimeren (paarse rook). Het verder toegevoegde water oxideert het aluminium tot aluminiumoxide. Voer het experiment in de zuurkast uit. Jood is schadelijk bij inademing, werkt prikkelend op de huid en bijtend op de ogen en ademhalingsorganen. 17. BLAUWE FLES Een blauwgekleurde oplossing ontkleurt en wordt door intensief schudden weer blauw. Rondbodem van 1 L (of fles) met rubber stop; glucose; natriumhydroxide; 1% methyleenblauwoplossing in ethanol. Los 10 g glucose en 10 g natriumhydroxide direct voorafgaande aan het experiment op in 500 ml water. Voeg hieraan 1 ml toe van een 1% oplossing van methyleenblauw in ethanol. Breng de vloeistof over in een 1 liter fles die wordt afgesloten met een rubber stop. Na krachtig schudden ontstaat een blauwe kleur die langzaam verdwijnt. Opnieuw krachtig schudden geeft de blauwe kleur terug, die weer na enige tijd verdwijnt, enzovoorts. Glucose wordt in dit milieu geoxideerd door zuurstof die aanwezig is in het water. De reactie wordt gekatalyseerd door een tussenprodukt gevormd uit methyleenblauw en zuurstof. Door krachtig schudden wordt zuurstof in oplossing gebracht, waarbij tevens methyleenblauw weer vrijkomt en de oplossing blauw kleurt. De oxidatie kan nu weer verder gaan en methyleenblauw wordt omgezet: de vloeistof wordt kleurloos. 18. POSTER Tekst die geschreven is met ogenschijnlijk kleurloze vloeistoffen kan zichtbaar gemaakt worden met een spray. Groot vel filtreerpapier; plantenspuit of iets dergelijks; pasteurpipetjes; föhn; 0,1 M ammonium- (of kalium of natrium)thiocyanaatoplossing in water; 0,1 M geelbloedloogzout (kaliumijzer(ii)cyanaat)oplossing in water; 0,1 M ijzer(iii)chlorideoplossing in water. Schrijf een tekst met een pasteurpipetje gevuld met een ammoniumcyanaatoplossing. Tijdens het schrijven voorzichtig in het ballonnetje knijpen waarbij een gelijkmatige stroom van vloeistof op het papier ontstaat. Vul een ander pipetje met de oplossing van geelbloedloogzout en maak de nodige versieringen. Laat het filtreerpapier goed drogen (eventueel met een föhn). De tekst is nu onzichtbaar.

12 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 12 Spray de ijzerchlorideoplossing gelijkmatig over het filtreerpapier en de tekst verschijnt in kleuren. Het thiocyanaat kleurt rood en het geelbloedloogzout blauw. Thiocyanaat kleurt met ijzer(iii)-ionen intensief rood vanwege het gevormde ijzercyanaatcomplex en het geelbloedloogzout kleurt met ijzer(iii)-ionen blauw vanwege het kaliumijzer(ii)ijzer(iii)cyanaat, het zogenaamde berlijns blauw. Ammoniumthiocyanaat is schadelijk. Kaliumijzer(II)cyanaat is schadelijk. IJzer(III)chloride is schadelijk en staat op de onderzoekslijst carcinogene stoffen. 19. CHEMISCHE KLOK Een gele vloeistof wordt blauw en vervolgens weer geel, enzovoorts. Bruine fles. 1 L; twee flessen, 1 L; 35% waterstofperoxideoplossing; kaliumjodaat; 2 M zwavelzuur; malonzuur (propaandizuur); mangaan(ii)sulfaat; zetmeel. Maak oplossing A, B en C. A. Neem 420 ml waterstofperoxide (35%) en vul die met gedemineraliseerd water aan tot 1 L Bewaar deze oplossing in een bruine fles (liefst in de koelkast). B. Los 43 gram kaliumjodaat op in 40 ml 2 M zwavelzuur en vul aan tot 1 L met demiwater. C. Voeg 15,6 gram malonzuur, 3,4 gram mangaan(ii)sulfaat en 0,3 g zetmeel bij elkaar en los op in 1 liter demiwater. Gelijke hoeveelheden van de drie oplossingen worden onder roeren bij elkaar gevoegd. Er treedt een periodieke kleurwisseling op tussen geel en blauw. De chemische klok is een oscillerende reactie. Er zijn in hoofdzaak twee reacties die met verschillende snelheid verlopen: n produceert een stof. Als de concentratie daarvan toeneemt, krijgt de andere reactie tijdelijk de overhand, waarna door zelfkatalyse de eerste reactie weer gaat overheersen. Dit proces gaat net zo lang door tot een van de reactanten op is. Waterstofperoxideoplossing van 35% kan explosief ontleden. De stof werkt bijtend op de ogen en ademhalingsorganen en prikkelend op de huid. Bewaar waterstofperoxide in de koelkast. Mengsels van waterstofperoxide en andere stoffen zijn explosief. Kaliumjodaat werkt oxiderend. 20. CHEMISCH LICHT Twee vloeistoffen worden in het donker bij elkaar gegoten, daarbij ontstaat onmiddellijk een blauwachtig licht. Twee flessen van 500 ml; twee kolven van 500 ml; een kolf van 1 L; grote trechter; luminol (3- amino-ftaalhydrazide); natriumhydroxide; roodbloedloogzout (kaliumijzer(iii)cyanaat); 3% waterstofperoxideoplossing.

13 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 13 Maak de oplossingen A en B. A. Los 1 g luminol en 5 g natriumhydroxide op in 500 ml water. B. Los 15 gram roodbloedloogzout op in 500 ml water Breng 50 ml van oplossing A en 350 ml demi-water in een kolf (I) en meng. Doe in kolf (II) 50 ml van oplossing B, en verder 30 ml 3% waterstofperoxideoplossing en 320 ml demiwater en meng. Verduister het lokaal en giet de oplossingen van kolf (I) en kolf (II) gelijktijdig door een trechter in een andere kolf. Het blauwe licht dat ontstaat kan wanneer de intensiteit ervan vermindert opnieuw versterkt worden door aan de oplossing kleine hoeveelheden van een verdunde loogoplossing toe te voegen. Luminol wordt door het peroxide geoxideerd; de energie van de reactie komt deels in de vorm van licht vrij. 21. HET BETOVERDE MOTTENBALLETJE Een mottenballetje zinkt naar de bodem, stijgt langzaam naar het vloeistofoppervlak, zinkt vervolgens naar de bodem, enzovoorts. Reageerbuis met diameter van ongeveer 1,5 cm; hoog bekerglas of maatcilinder; naftaleen; verdund zoutzuur (bijvoorbeeld 0,1 M); marmer. Maak een mottenbal door een hoeveelheid naftaleen te smelten in een reageerbuis met een diameter van circa 1,5 cm en vervolgens te laten stollen. Verwarm de hele reageerbuis en laat de mottenbal eruit glijden. Plaats de mottenbal opnieuw in de reageerbuis, maar nu met de ronde top naar boven en verwarm voorzichtig aan de onderzijde van de buis. Haal na afkoelen het mottenballetje op bovenbeschreven wijze uit de reageerbuis. Desgewenst kan de mottenbal gekleurd worden door een weinig kleurstof in het gesmolten naftaleen op te lossen. Vul een hoog bekerglas of een hoge maatcilinder met verdund zoutzuur en voeg enkele kleine stukjes marmer toe. Wanneer de gasontwikkeling begint wordt de mottenbal in de oplossing gebracht. Het balletje zinkt naar de bodem; even later gaat het omhoog, boven gekomen zinkt het opnieuw naar de bodem, enzovoorts. Opmerking Dit experiment vereist een nauwkeurige uitvoering: de juiste hoeveelheid gasontwikkeling, een mooi afgerond mottenballetje, schoon glaswerk. De mottenballen die te koop zijn, hebben vanwege de aanwezigheid van andere stoffen een te hoge dichtheid om voor dit experiment geschikt te zijn. De dichtheid van naftaleen (ρ = 1,025 g/cm 3 ) is iets groter dan die van water. Doordat er gasbelletjes aan het oppervlak van het mottenballetje absorberen wordt de bal omhoog gestuwd, waar ze aan het oppervlak ontsnappen. Hierdoor zakt de mottenbal weer naar beneden. Naftaleen is schadelijk bij inslikken.

14 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina BRANDEND SCHUIM Het schuim dat is ontstaan boven een vloeistof doet een gloeiende houtspaander ontvlammen. Maatcilinder; bruinsteen (mangaan(iv)oxide); vloeibare zeep; waterstofperoxideoplossing 30%. Doe in een maatcilinder achtereenvolgens wat bruinsteen, enkele ml water en enkele druppels vloeibare zeep en meng. Voeg vervolgens enkele ml 30% waterstofperoxideoplossing toe. Er ontstaat een schuim dat een gloeiende houtspaander doet opvlammen. Waterstofperoxide ontleedt onder invloed van bruinsteen als katalysator tot water en zuurstof. Zuurstof kan aangetoond worden met een gloeiende houtspaander. Waterstofperoxideoplossing 30% kan explosief ontleden. De stof werkt bijtend op de ogen en ademhalingsorganen en prikkelend op de huid. Bewaar waterstofperoxide in de koelkast. Mengsels van waterstofperoxide en andere stoffen zijn explosief. Bruinsteen is schadelijk bij inademing of inname. 23. SCHRIJVEN OP GLAS Tekst die met een kleurloze inkt is geschreven op glas wordt toch zichtbaar. Stuk glas of spiegel; penseel; geconcentreerde oplossing van ammoniumchloride in water; vloeibare zeep. Voeg aan een geconcentreerde oplossing van ammoniumchloride in water een druppeltje vloeibare zeep toe. Schrijf met deze oplossing een tekst op een schoon stuk glas of spiegel. Gebruik hiervoor een penseel. Het water verdampt en het witte ammoniumchloride blijft zichtbaar achter. 24. ZWARTE KOLOM Een lepeltje gevuld met wat poeder geeft in de vlam een zwarte kolom. mortier + stamper; lepeltje; brander; suiker (sacharose); natriumwaterstofcarbonaat. Poeder een 1 : 1 mengsel van suiker en natriumwaterstofcarbonaat fijn in een mortier. Breng een lepeltje met wat van het mengsel boven een vlam en er ontstaat een zwarte kolom. Suiker verkoolt in de vlam; de suikerkool wordt opgeblazen door het uit het natriumwaterstofcarbonaat ontstane koolstofdioxidegas.

15 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina PAARSE VLAMMEN (1) Een kegeltje stof geeft bij toevoeging van wat dikke vloeistof na enige tijd vuurverschijnselen. Plaatje van van keramisch materiaal; mortier + stamper; (pasteur)pipetje; kaliumpermanganaat; glycerol. Maak in een mortier wat kaliumpermanganaat heel fijn. Vorm op een keramisch plaatje een kegel van het fijn gepoederd kaliumpermanganaat. Breng hierop met een (pasteur)pipetje 1 ml glycerol. Na korte tijd ontstaan er vuurverschijnselen. Glycerol wordt door het kaliumpermanganaat geoxideerd. Hoe fijner de stoffen zijn des te intensiever is de reactie. Glycerol is vanwege het vloeibare karakter tegelijk reagens en reactiemedium. De vlammen worden paars gekleurd door het permanganaat. Voer het experiment in de zuurkast uit. Kaliumpermanganaat is brandbevorderlijk en bij inname schadelijk. 26. PAARSE VLAMMEN (2) Een kegel van een vast poeder wordt ontstoken door water. Mortier en stamper; plaatje van keramisch materiaal; kaliumpermanganaat; suiker (sacharose). Poeder wat kaliumpermanganaat fijn in een mortier. Meng het fijne permanganaat met evenveel suiker. Maak een kegel van de gemengde stoffen op een plaatje. Ontsteek het mengsel met enkele druppels water. Suiker wordt door fijn verdeeld kaliumpermanganaat onder vuurverschijnselen geoxideerd. De vlammen worden paars gekleurd door het permanganaat. Voer de proef in de zuurkast uit. 27. GESPETTER Op het grensvlak van twee vloeistoffen ontstaan door toevoeging van wat kristallen gespetter en vonken. Maatcilinder van 100 ml; geconcentreerd zwavelzuur; 96% ethanol; kaliumpermanganaat. Breng in een maatcilinder van 100 ml circa 50 ml geconcentreerd zwavelzuur. Voeg voorzichtig 96% ethanol toe. Er ontstaan twee lagen.

16 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina 16 Voeg enkele kristallen kaliumpermanganaat toe. Voer het experiment in het donker uit. Geknetter en vonken zijn het resultaat. Kaliumpermanganaat zorgt voor oxidatie van ethanol op het grensvlak van het zuur en ethanol. Voer het experiment in de zuurkast uit. Schenk na afloop van de demonstratie het reactiemengsel in een bak met veel water uit en spoel het vervolgens weg. 28. REUZENKRACHT Een blik met water wordt verwarmd, geeft stoomontwikkeling en wordt vervolgens afgesloten. De brander wordt weggenomen. Na enige tijd schrompelt het blik ineen. Blik met afschroefbaar deksel (bijvoorbeeld chemicaliënblik voor vloeistof); brander. Breng in het blik een bodempje water en verwarm intensief met een téclubrander. Wanneer voldoende stoom is ontwikkeld wordt de brander uitgedaan en het deksel goed gesloten. Het blik koelt af. Na enige tijd schrompelt het blik onder luid gekraak ineen. De waterdamp verdrijft de lucht en bij afsluiten condenseert de waterdamp en er ontstaat onderdruk. De buitendruk duwt het blik ineen. 29. EXPLOSIE Een blik met twee gaten, gevuld met gas, wordt aangestoken. Het gas brandt. Na enige tijd explodeert het blik. Schoon verfblik; driepoot. Maak in de bodem en in het deksel van een schoon verfblik een gat van ongeveer 0,5 cm doorsnede. Plaats het deksel niet al te vast op het blik en vul het blik met aardgas. Plaats het blik op een driepoot en steek het gas aan. De vlam brandt eerst zichtbaar, maar na enige tijd zie je de vlam niet meer, het aardgas brandt in het blik. Na korte tijd volgt een explosie waarbij het deksel in de lucht vliegt. Het aardgas verbrandt en daarvoor in de plaats wordt lucht aangezogen. Na enige tijd ontstaat er in het blik een explosief mengsel. Zorg ervoor dat de proef wordt uitgevoerd in een lokaal zonder tocht. Plaats de driepoot op een veilige plaats wat afzijdig van de leerlingen. Waarschuwing: De proef lukt altijd!

17 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina ONDER-WATER-VUUR Bij het toevoegen van een vloeistof in een maatcilinder gevuld met een vloeistof waarin kleine witte stukjes bezonken liggen ontstaat een gas en vuurverschijnselen. Maatcilinder; kaliumchloraat; witte fosfor; geconcentreerd zwavelzuur. Bedek de bodem van een maatcilinder met een laagje kaliumchloraat. Voeg hieraan voorzichtig water toe. Het laagje kaliumchloraat moet zo min mogelijk verstoord worden. Breng kleine stukjes witte fosfor in de oplossing en laat ze bezinken. Breng vervolgens met een pipet geconcentreerd zwavelzuur in de nabijheid van de witte fosfor. Enkele druppels is voldoende. Er ontstaat een gas en er zijn vuurverschijnselen waarneembaar. Voer het experiment in de zuurkast en in het donker uit. Het gas dat ontstaat is het reactieprodukt van zwavelzuur en kaliumchloraat en bestaat waarschijnlijk uit een mengsel van dichlooroxide en zuurstof. De zuurstof reageert met de fosfor en zorgt voor vuurverschijnselen. Voer alle handelingen in de zuurkast uit. Witte fosfor is zeer brandbaar en ontvlamt aan de lucht, onder vorming van fosfor(v)oxide dat een bijtende rook vormt. Witte fosfor is giftig en veroorzaakt bij contact met de huid slecht genezende brandwonden. Dichlooroxide is een giftig gas. Kaliumchloraat is brandbevorderend en schadelijk bij inname. Decanteer na afloop van het experiment de oplossing voorzichtig. Zorg hierbij ervoor dat de stukjes fosfor niet in contact met lucht komt. Voeg water toe om het kaliumchloraat op te lossen en decanteer wederom. Herhaal deze procedure totdat alle kaliumchloraat is opgelost en verwijderd. Laat tenslotte de fosfor aan de lucht opbranden. 31. BRANDEND SCHRIFT Het geheimschrift op een vel papier wordt zichtbaar bij het aansteken. Het woord 'smeult' op het papier. Vel filtreerpapier; penseel; föhn; verzadigde kaliumnitraatoplossing Schrijf met een penseel op een stuk filtreerpapier gebruik makend van een verzadigde kaliumnitraatoplossing als inkt. Schrijf bijvoorbeeld een naam aaneengesloten (!) op het papier. Steek na drogen de naam aan met een klein vlammetje of met een brandende sigaret. De naam 'smeult' in het papier. Kaliumnitraat is een goede zuurstofdonor en op die plaats brandt het papier het eerst weg.

18 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina BALLON OPBLAZEN In een ballon wordt een brokje stof geplaatst en de ballon wordt afgesloten. De ballon blaast zichzelf op. Ballon; calciumcarbide. Blaas een ballon enkele keren goed op en laat hem vervolgens geheel leeg lopen. Breng wat water in de ballon en vervolgens een stukje carbid. Sluit de ballon onmiddellijk en laat de ballon zich opblazen. De ballon wordt aan een metaaldraad bevestigd en wat hoger opgesteld. Steek de ballon aan met een op een stok geplaatste brandende kaars. Calciumcarbide geeft met water acetyleengas en calciumhydroxide. Acetyleengas verbrandt met een roetende vlam. Bij de verbranding van het acetyleengas kan wat calciumhydroxide wegspatten. Calciumcarbide is nogal eens verontreinigd, waardoor bij reactie met water fosfine kan ontstaan. Over fosfine zijn geen gegevens over schadelijkheid of giftigheid bekend. 33. BENGAALS VUURWERK Een tot een fakkel gevouwen stuk filtreerpapier brandt met een gekleurde vlam. Vel filtreerpapier; strontiumnitraat (of bariumnitraat) Los 25 gram strontiumnitraat op in 100 ml water. Verzadig een vel filtreerpapier met deze oplossing. Droog het papier. Vouw het papier tot een fakkel en steek het aan. De fakkel brandt met een rode vlam. Dit recept is ook bruikbaar met een bariumnitraatoplossing. De fakkel kleurt groen. Strontiumnitraat werkt oxiderend. Bariumnitraat is schadelijk.

19 De chemische show Fontys Lerarenopleiding Tilburg pagina GEKNAL In een glas bevindt zich een vloeistof; na toevoegen van een vaste stof ontstaan vuurverschijnselen, geknal en roetvorming. Bekerglas van 250 ml (hoog model); bleekwater (natriumhypochloriet); calciumcarbide; WCreiniger (Tolet, Ajax W.C., Harpic), dus een toiletreiniger met natriumwaterstofsulfaat Breng in een bekerglas van 250 ml (hoog model) ongeveer 10 ml bleekwater. Voeg hieraan achtereenvolgens enkele brokjes calciumcarbide en ongeveer 3 gram van een geschikte WCreiniger toe. De reactie verloopt explosief met vuurverschijnselen, geknal en roetvorming. Voer de reactie in de zuurkast uit. Bleekwater geeft met bepaalde WC-reiniger (dus met sterk zuur) chloorgas; carbid geeft met water acetyleen (ethyn); beide gassen reageren met elkaar. Carbid is vaak verontreinigd, waardoor bij de reactie fosfine wordt gevormd. Van fosfine zijn geen gegevens bekend. Chloorgas is giftig. Natriumwaterstofsulfaat is schadelijk, werkt irriterend voor de ogen en de huid.

DE GELE BIJLAGE VEILIGHEIDSGEGEVENS VOOR EEN AANTAL STOFFEN

DE GELE BIJLAGE VEILIGHEIDSGEGEVENS VOOR EEN AANTAL STOFFEN DE GELE BIJLAGE VEILIGHEIDSGEGEVENS VOOR EEN AANTAL STOFFEN 1. Aceton pag. 70 2. Azijnzuur 100% 71 3. Blauw vitriool (blauw kopersulfaat) 72 4. Bruinsteen 73 5. Courtoisiet (kaliumjodide) 74 6. Jood 75

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

CHEMIE. Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol. Prof. dr. Wanda Guedens Lic. Monique Reynders

CHEMIE. Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol. Prof. dr. Wanda Guedens Lic. Monique Reynders CHEMIE Weet wat je drinkt als je nog rijden moet!!! Een practicum over alcohol 2007 Universiteit Hasselt Introductie Weet wat je drinkt als je nog rijden moet! 1 In de chemie is een alcohol een koolstofverbinding

Nadere informatie

Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken

Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken Introductie Wat eet je? Wat drink je? Welke producten gebruik je tijdens je verzorging? Welke producten worden er bij jou thuis gebruikt om schoon te maken?

Nadere informatie

AAN de slag 1.1 de bunsenbrander

AAN de slag 1.1 de bunsenbrander AAN de slag 1.1 de bunsenbrander ORiËNTEREN De bunsenbrander werd rond 1855 uitgevonden door professor Robert Wilhelm Bunsen (1811-1899) uit Heidelberg. De uitvinding diende vooral om een stabiele warmtebron

Nadere informatie

HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING

HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING 4.1 GEVAARLIJKE STOFFEN HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING Tijdens de scheikundelessen zullen jullie zelf vaak met stoffen werken die gevaarlijk kunnen zijn. Om goed en veilig met deze stoffen (chemicaliën) om

Nadere informatie

Opdracht chemische. eierwekker

Opdracht chemische. eierwekker Opdracht chemische eierwekker Doel: een chemische eierwekker maken waarmee je 3 minuten kunt klokken. In deze handleiding zijn de voorschriften voor twee klokreacties opgenomen. Het is de bedoeling dat

Nadere informatie

Experimenten reehorstconferentie

Experimenten reehorstconferentie Experimenten reehorstconferentie 1. Velletje A4 (naar beneden later dwarrelen) 2. Touw/snoer in de war, of juist rechtuit. 3. Kroezentang, amandelen 4. Lachgas met Mg-lint. Reactie: Mg + N 2 O MgO + N

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Wa W rm r t m e Inlage

Wa W rm r t m e Inlage Inlage Proef 1 nattigheid - 1 Erlenmeyer (nr. 10) - 1 Rubberen stop (nr. 18) - Heet water Doe wat heet water in de erlenmeyer. Doe de stop erop en kijk wat er gebeurt. Kun je dit beschrijven? Proef 2 Frisse

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Chemische reacties. 1 Hoeveel verschillende stoffen zijn er denk je? Zijn het er rond de tien, rond de duizend of zelfs meer? ...

Chemische reacties. 1 Hoeveel verschillende stoffen zijn er denk je? Zijn het er rond de tien, rond de duizend of zelfs meer? ... Hiernaast is de lancering van de eerste spaceshuttle te zien (in 1981). Bij de lancering krijgt de raketmotor van de spaceshuttle zijn brandstof uit de enorme tank waarop de spaceshuttle is gemonteerd.

Nadere informatie

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden.

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden. Stoffen scheiden Schrijf bij elke proef steeds je waarnemingen in je schrift. Bij het doen van experimenten is het belangrijk dat je goed opschrijft wat je hebt gedaan, zodat andere mensen jouw experiment

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3. OVER VUUR

HOOFDSTUK 3. OVER VUUR 3.1 DE PROEVEN MET VUUR HOOFDSTUK 3. OVER VUUR 1. Voor deze proef heb je een waxinelichtje en een petrischaaltje (rond glazen schaaltje) nodig. Zet het waxinelichtje in het petrischaaltje. Steek deze aan.

Nadere informatie

Reacties met een kleurtje

Reacties met een kleurtje Supplement bij: Offereins, M. en J.R. Bette (2008). Een uitje met een DOEL. NVOX, 33(10), 442-443. Reacties met een kleurtje DATUM UITVOERING: Afdeling Laboratoriumtechniek Algemene informatie Doel: het

Nadere informatie

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit 1 Gisten en wafels... OPDRACHT 1: Om goed te kunnen onderzoek wat gisten zijn, gaan we eerst wafels onderzoeken. Je hebt hiervoor 2 soorten deeg nodig... Maak het deeg zoals voorzien in de receptjes. Recept

Nadere informatie

Docentenhandleiding Medicijn vs. Maagzuur

Docentenhandleiding Medicijn vs. Maagzuur Docentenhandleiding Medicijn vs. Maagzuur Inhoudsopgave: Algemeen 2 Aanwijzingen bij de proeven Reactiesnelheid 3 Gasontwikkeling 6 Dit boekje is tot stand gekomen onder leiding van Stichting C3. Met dank

Nadere informatie

gist luchtige schimmels

gist luchtige schimmels gist luchtige schimmels Zonder microben zou jouw ontbijt er heel anders uitzien. Dan was er bijvoorbeeld geen brood, geen kaas en geen yoghurt. Ook heel veel ander eten en drinken, zoals wijn, bier, koffie,

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen 1 van 8 Rzinnen & S zinnen Datum: 18032013 Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: Rzinnen R 1 R 2 R 3 R 4 R 5 R 6 R 7 R 8 R 9 R 10 R 11 R 12 R 14 R 15 R 16 R 17

Nadere informatie

Brand en explosiegevaar

Brand en explosiegevaar Brand en explosiegevaar Door brand en explosie tijdens werkzaamheden vallen er jaarlijks tientallen doden en gewonden. Dus moet je brand en explosies zien te voorkomen. Mede doordat deze zeer onvoorspelbaar

Nadere informatie

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN :

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : Bijlage IX R 1 : In droge toestand ontplofbaar AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : R 2 : Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken

Nadere informatie

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel SE voorbeeldtoets 5AV antwoordmodel Stikstof Zwaar stikstofgas bestaat uit stikstofmoleculen waarin uitsluitend stikstofatomen voorkomen met massagetal 15. 2p 1 oeveel protonen en hoeveel neutronen bevat

Nadere informatie

-5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Omschrijf de brandklassen. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand.

-5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Omschrijf de brandklassen. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand. -5- Met welk bord wordt een explosiegevaarlijke gebied aangegeven? -5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand. -5- Noem de blusmethoden voor een

Nadere informatie

Chemie Overal 3havo editie 2012

Chemie Overal 3havo editie 2012 Chemie Overal 3havo editie 2012 Voorbeeld practicum werkbladen Experiment 2-1 t/m 2-5 Experiment 5-1 t/m 5-4 Februari 2012 Chemie Overal 3 havo Experiment 2.1: Is elke stof in water oplosbaar? Onderzoeksvraag

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Nadere informatie

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit #VOS-038A versie 2.0 Inhoud kit: 6 x 5 DNA profielen 6 x Dader profiel 6 x 200µl loading dye (kleurloze vloeistof) 4 g agarose 400µl gel dye (1000x) 100ml elektroforese

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen)

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen) Document Milieu-, Natuur- en Energiebeleid Koning Albert II-laan 20 bus 8 1000 Brussel Tel 02 553 03 55 - Fax 02 553 80 06 beleid@lne.vlaanderen.be Onderwerp Status versie datum auteur R-zinnen en S-zinnen

Nadere informatie

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie :

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie : Lesbrief Materie : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen. Bij

Nadere informatie

Chemisch rekenen versie 22-03-2016

Chemisch rekenen versie 22-03-2016 Chemisch rekenen versie 22-03-2016 Je kunt bij een onderwerp komen door op de gewenste rubriek in de inhoud te klikken. Wil je vanuit een rubriek terug naar de inhoud, klik dan op de tekst van de rubriek

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes 11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005 de wet van Jacky Hellemans - Koen Paes Academische Lerarenopleiding Natuurkunde Departement Natuurkunde en Sterrenkunde - K.U.Leuven

Nadere informatie

Prof. dr. Wanda Guedens Mevr. Monique Reynders

Prof. dr. Wanda Guedens Mevr. Monique Reynders 2 Inhoud 1. Protocol ph-meting van bier... 3 2. Protocol bepaling alcoholgehalte in bier... 4 Gefractioneerde destillatie versus gewone destillatie... 4 Uitvoering gefractioneerde destillatie... 4 VERSLAG

Nadere informatie

natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 2 dinsdag 23 juni 13:30-15:30 uur natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt. Dit examen bestaat uit 47 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen en S-zinnen Inhoud Pag. -zinnen... 2 Gecombineerde -zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen (aanduiding bijzondere gevaren, isk-zinnen) -nummer Gevarenaanduiding 1 2 3 4 5

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. ijzeroxide 1 III 1

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. ijzeroxide 1 III 1 Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Hematiet 1 maximumscore 2 ijzer(iii)oxide ijzeroxide 1 III 1 2 B 3 maximumscore 1 (ijzer/het) geleidt stroom (ijzer/het

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit #VOS-038 versie 2.1 Inhoud kit: 2 x 15 DNA profielen 2 x Dader profiel 2 x 1 ml loading dye (kleurloze vloeistof) 3 g agarose 400 µl blauwe gel dye (1000x)

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één scorepunt toegekend. Chemische geesten 1 B 2 maximumscore 1 zoutzuur Wanneer het antwoord 'waterstofchloride-oplossing' is gegeven,

Nadere informatie

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan?

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Uit bijna alle dieetvoorschriften blijkt: 'Van pinda's eten wordt je snel dik. Je wordt er snel dik van, omdat ze veel calorieën

Nadere informatie

1. RISK & SAFETY ZINNEN

1. RISK & SAFETY ZINNEN 1. RISK & SAFETY ZINNEN Risico en Veiligheidszinnen op etiketten en veiligheidsbladen R-zinnen geven bijzondere gevaren (Risks) aan. S-zinnen geven veiligheidsaanbevelingen (Safety) aan. De zinnen zijn

Nadere informatie

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2 Klimaatverandering 7 en 8 2 Wat is CO2? Proefjes Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: weten dat (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof ervaren of je kan zien, ruiken en

Nadere informatie

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.1 a Water doen koken b Paraffine doen stollen 3.3 Kristal maken 3.4 a Uitzetten en krimpen (demonstratie) b Thermometer ijken 1 3.1 a Water doen koken www.natuurkundecompact.nl

Nadere informatie

RISICOZINNEN (R-ZINNEN)

RISICOZINNEN (R-ZINNEN) RISICOZINNEN (R-ZINNEN) R-code R-zin 1 In droge toestand ontplofbaar. 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur

Nadere informatie

Zo(o)-chemie. 13 november e NVKFAZ-Lustrum Diergaarde Blijdorp Workshop D

Zo(o)-chemie. 13 november e NVKFAZ-Lustrum Diergaarde Blijdorp Workshop D Zo(o)-chemie 13 november 2015 5 e NVKFAZ-Lustrum Diergaarde Blijdorp Workshop D Zo(o)-Chemie Met een aantal simpele ingrediënten wordt de symposiumzaal een sciencelab. Doe mee en ontdek proefondervindelijk

Nadere informatie

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij.

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Waxinelichtje en een glas - Een waxinelichtje - Een schoteltje - Een lucifer - Een glas Zet in het midden van de kring een schoteltje neer met

Nadere informatie

Bekers vastzuigen met koffiefilter

Bekers vastzuigen met koffiefilter A1 1 Bekers vastzuigen met koffiefilter 2 bekers 1 koffiefilter 1 schaar 1 waxinekaarsje Lucifers Waarom gaat het kaarsje uit? Hoe kan het dat je de onderste beker op kunt tillen zonder deze aan te raken

Nadere informatie

De proefjeskist. Wat moet er voor de les gebeuren:

De proefjeskist. Wat moet er voor de les gebeuren: De proefjeskist De proefjeskist is een kist waarin alle benodigdheden zitten om zes scheikundige/biologische proefjes te doen. De proefjes worden door groepjes in circuit vorm uitgevoerd. De kist is bedoeld

Nadere informatie

3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO

3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO 3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO 3.7.1 Tellen met grote getallen In het dagelijks leven tellen we regelmatig het aantal van bepaalde voorwerpen. Vaak bepalen we dan hoeveel voorwerpen er precies

Nadere informatie

De klassieke oranje HSID-symbolen vervallen en worden vervangen door de nieuwe GHS/CLP-pictogrammen.

De klassieke oranje HSID-symbolen vervallen en worden vervangen door de nieuwe GHS/CLP-pictogrammen. GEMEENSCHAPPELIJKE PREVENTIEDIENST Gevaarlijke stoffen - etikettering De klassieke oranje HSID-symbolen vervallen en worden vervangen door de nieuwe GHS/CLP-pictogrammen. Op 31 december 2008 is de Verordening

Nadere informatie

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie.

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 3.1 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 2. De pijl in een reactieschema (bijvoorbeeld: A + B C) betekent: - A en B reageren tot C of - Er vindt

Nadere informatie

Docentenhandleiding Koop je wat je denkt.

Docentenhandleiding Koop je wat je denkt. Docentenhandleiding Koop je wat je denkt. Inhoudsopgave: Algemeen 2 Aanwijzingen bij de proeven Surimi in krabsalade 3 Azijnzuur in natuurazijn 5 Dit boekje is tot stand gekomen onder leiding van Stichting

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN (ook producten met gevaarlijke eigenschappen genoemd) zijn terug te vinden in alledaagse producten zoals schoonmaakmiddelen en verf. We zijn er zo aan gewend geraakt dat we er niet meer bij stilstaan dat

Nadere informatie

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 1. De energie voor de samentrekking van skeletspieren wordt geleverd door ATP. Spieren hebben slechts een kleine hoeveelheid ATP in voorraad. Eenmaal

Nadere informatie

Herkristallisatie. door A.J. Oostenbrink. Avans Hogeschool 2005 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 2

Herkristallisatie. door A.J. Oostenbrink. Avans Hogeschool 2005 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 2 Herkristallisatie door A.J. Oostenbrink Avans Hogeschool 2005 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 2 2 THEORIE (HER)KRISTALLISATIE 2.1 Inleiding 2 2.2 Theoretische achtergrond 2 2.3 Toelichting bij de belangrijkste

Nadere informatie

Kaarsvlam vergelijken met de vlam van een wiek

Kaarsvlam vergelijken met de vlam van een wiek Kaarsvlam vergelijken met de vlam van een wiek a. Onderzoeksvraag: Wat zorgt voor de grootste vlam? b. Hypothese: - De kaars - De wiek a. Te kennen begrippen: - Wiek b. Materiaal + stoffen (bereidingen):

Nadere informatie

Les 1. Suiker, Big Business

Les 1. Suiker, Big Business Les 1 Suiker, Big Business Suikerriet is een groot zoet gras dat men reeds lang kent en dat wordt geteeld in warme landen Een suikerbiet wordt gekenmerkt door een dikke zoete knol. Ten tijde van Napoleon

Nadere informatie

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde verzicht van reactievergelijkingen Scheikunde Algemeen Verbranding Een verbranding is een reactie met zuurstof. ierbij ontstaan de oxiden van de elementen. Volledige verbranding Bij volledige verbranding

Nadere informatie

De kracht van Archimedes

De kracht van Archimedes 1 Studie dag en KVCV De kracht van Archimedes DEEL 1 Korte omschrijving van het lesonderwerp Door een paar originele experimenten, de kracht van Archimedes ontdekken en de gegevens waarnemen die de grootte

Nadere informatie

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:.

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:. 1e klas BiNaSch slootwateronderzoek Deze reader is van: Klas:. Docent: Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas Waterkwaliteit In deze lessencyclus ga je naar de kwaliteit van het water van

Nadere informatie

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Zuren & Basen die via deze link te boeken is.

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Zuren & Basen die via deze link te boeken is. Lesbrief Zuren & Basen : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen.

Nadere informatie

Thema. 7Bouwstenen van. materie

Thema. 7Bouwstenen van. materie Thema 7Bouwstenen van materie Wegwijzer In dit thema gaan we dieper in op de bouwstenen van de materie. Op basis van experimenten en waarnemingen hebben wetenschappers een modelvoorstelling van die bouwstenen

Nadere informatie

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde.

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde. De regenboog God heeft een boog in de wolken geplaatst om ons aan het verbond te laten herinneren. Er zal nooit meer zo n grote zondvloed komen, dat heel de aarde onder water staat. Laten we een regenboog

Nadere informatie

2 Concentratie in oplossingen

2 Concentratie in oplossingen 2 Concentratie in oplossingen 2.1 Concentratiebegrippen gehalte Er zijn veel manieren om de samenstelling van een mengsel op te geven. De samenstelling van voedingsmiddelen staat op de verpakking vermeld.

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I Beoordelingsmodel Uraanerts 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal elektronen: 88 aantal protonen: 92 1 aantal elektronen: aantal protonen verminderd met 4 1 2 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist

Nadere informatie

KAM-regel 007 - Bijlage 7 - Gevaarlijke combinaties van chemicalie n (niet limitatief)

KAM-regel 007 - Bijlage 7 - Gevaarlijke combinaties van chemicalie n (niet limitatief) KAM-regel 007 - Bijlage 7 - Gevaarlijke combinaties van chemicalie n (niet limitatief) De gevaarlijke combinaties van chemicaliën zijn onderverdeeld in: - Combinaties van chemicaliën die toxische reactieprodukten

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Hoofdstuk 1 Inleiding

Docentenhandleiding. Hoofdstuk 1 Inleiding Docentenhandleiding Over de inhoud Het boekje bij voorkeur als boekje laten afdrukken op A3 papier. De meeste repro afdelingen op school beschikken over geavanceerde apparatuur waar dit een koud kunstje

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Eindexamen havo scheikunde pilot 2012 - I

Eindexamen havo scheikunde pilot 2012 - I Waterstofproductie Waterstof ( 2 ) wordt door sommigen gezien als de ideale energieleverende stof van de toekomst. ij de verbranding van waterstof ontstaan geen milieuvervuilende stoffen. 2p 1 Geef de

Nadere informatie

AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK

AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK Let erop dat de schakelaar op 0 (uit) staat voordat u het snoer op de wandcontactdoos aansluit. Laat de stekker niet in het stopcontact wanneer de koffiemachine

Nadere informatie

natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-15.30 uur natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

OXYDEERBAARHEID BIJ WARMTE

OXYDEERBAARHEID BIJ WARMTE OXYDEERBAARHEID BIJ WARMTE 1 DOEL EN TOEPASSINGSGEBIED Het bepalen van de oxydeerbaarheid (permanganaat index) is een snelle, conventionele methode voor de raming van het gehalte aan organische en oxydeerbare

Nadere informatie

Zuurtegraad ph. Ammonium NH 4

Zuurtegraad ph. Ammonium NH 4 Zuurtegraad ph Ammonium NH 4 + 1. Spoel het flesje met wit deksel met het te onderzoeken water en vul het daarna tot de 5ml-streep. 2. Voeg 3 druppels reagens 1 toe en schud. 3. Voeg 3 druppels reagens

Nadere informatie

26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009

26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009 26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009 2 de ronde 11 februari 2009 Je naam en voornaam: Je adres: De naam van je school: Het adres van je school: Je leerjaar: Aantal lesuren chemie per week die je dit

Nadere informatie

R eptenboek van Nikko en Co

R eptenboek van Nikko en Co R eptenboek van Nikko en Co Receptenboek van Nikko en co Inleiding O nze Chemiebende is er in geslaagd tijdens een bedrijfsbezoek een paar geheime recepten voor badproducten te ontfutselen. Nikko, Kloortje,

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit #VOS-039 versie 1.0 Inhoud kit: 2 x 15 Dye profielen 2 x Daderprofiel 3 g agarose 20 ml TAE 100x Benodigdheden: Electroforese opstelling inclusief voeding

Nadere informatie

Educatief pakket. Blauw op drie wijzen. Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening

Educatief pakket. Blauw op drie wijzen. Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening Educatief pakket Blauw op drie wijzen Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening 2 Colofon Dit project wordt ondersteund binnen het actieplan Wetenschapscommunicatie, een

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

Werkboek: Excursie Sonac Vuren. Docent: R. van Hemert

Werkboek: Excursie Sonac Vuren. Docent: R. van Hemert Werkboek: Excursie Sonac Vuren Namen: Datum Docent: R. van Hemert Inhoud Inleiding... 3 Productieproces... 3 Routebeschrijving... 4 Regels... 6 Voorschriften... 7 Deeltjesgrootteverdeling van beenderschroot....

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2005 - I BEOORDELINGSMODEL Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. ZWAVELOXIDEN 1 C 2 maximumscore 3 CH 4 S + 3 O 2 CO 2 + 2 H 2 O + SO 2 CH 4 S en O 2 voor

Nadere informatie

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger Italiaanse tomtatensoep Per 4 personen 1 liter 1 ui 2 teentjes knoflook 1 wortel 2 blikken gepelde tomaten Olijfolie Suiker Chilipoeder 50 ml slagroom Potje pesto Snij de uit en wortel heel klein Doe een

Nadere informatie

7 Gebruiken van snijbranders en plasmasnijders Inhoud

7 Gebruiken van snijbranders en plasmasnijders Inhoud 7 Gebruiken van snijbranders en plasmasnijders Inhoud Wat is het?... 1 Waarmee doe je het?... 1 Hoe werk je met een autogeenlasinstallatie?... 4 Hoe onderhoud je een autogeen lasinstallatie en een snijbrander?...

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing van de testkits in de chemische wateranalysekoffer

Gebruiksaanwijzing van de testkits in de chemische wateranalysekoffer Gebruiksaanwijzing van de testkits in de chemische wateranalysekoffer Meting zuurstofgehalte (mg/l O ² ) 1. Spoel de BOD-fles uit met het te onderzoeken water. 2. Laat de BOD-fles voorzichtig vol lopen

Nadere informatie

Betekenis H-zinnen. Gevarenaanduidingen voor materiële gevaren

Betekenis H-zinnen. Gevarenaanduidingen voor materiële gevaren Betekenis H-zinnen Gevarenaanduidingen voor materiële gevaren 00 Ontplofbare stoffen, instabiel Instabiele ontplofbare stof H0 Ontplofbare stoffen, subklasse. H0 Ontplofbare stoffen, subklasse. H03 Ontplofbare

Nadere informatie

DEEL 1: GEVARENAANDUIDINGEN ; H-zinnen

DEEL 1: GEVARENAANDUIDINGEN ; H-zinnen DEEL 1: GEVARENAANDUIDINGEN ; H-zinnen Materiële gevaren Klasse 2.1 Ontplofbare stoffen, instabiele ontplofbare stoffen H200 Instabiele ontplofbare stof. Subklasse 1.1 H201 Ontplofbare stof; gevaar voor

Nadere informatie

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel efenvraagstukken 4 VW oofdstuk 6 antwoordmodel Een 0 D komt overeen met 7,1 mg a 2+ per liter water. 1 In 0,5 liter water is 58,3 mg a 2+ opgelost. oeveel 0 D is dit? Per L opgelost: 2 x 58,3 mg a 2+ =

Nadere informatie

Rekenen aan reacties 2. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week 18-4-2016

Rekenen aan reacties 2. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week 18-4-2016 Rekenen aan reacties 2 Scheikunde Niveau 4 Jaar 1 Periode 3 Week 4 Deze les Rekenen aan reactievergelijkingen Samenvatting Vragen Huiswerk voor volgende week Bestuderen Lezen voor deze week Bestuderen

Nadere informatie

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie.

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie. Zowel in het vat, de fles als het glas zit dezelfde soort whisky. Is er een verschil in percentage alcohol? Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Geef de formule die het verband weergeeft tussen de

Nadere informatie

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN EFENSET 2006_1 PGAVEN werk: Evelien Veltman (secretaresse) Instituut voor eerplanontwikkeling Postbus 2041/7500 CA Enschede Telefoon: (053)4840339 privé: P.A.M. de Groot Kamperzand 1/1274 HK Huizen Telefoon:

Nadere informatie