Verantwoord beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verantwoord beleggen"

Transcriptie

1 Verantwoord beleggen Rapportage vierde kwartaal 2014

2 Disclaimer Deze Disclaimer is van toepassing op de in deze presentatie en/of dit document opgenomen commerciële informatie (hierna: de Informatie) die door ACTIAM N.V. (hierna: ACTIAM) aan de ontvanger wordt aangeboden. Door het in ontvangst nemen van deze Informatie accepteert de ontvanger de toepasselijkheid van deze Disclaimer. ACTIAM streeft ernaar nauwkeurige en actuele informatie te verschaffen uit betrouwbaar geachte bronnen. ACTIAM kan echter de nauwkeurigheid en volledigheid van de Informatie niet garanderen en aan de Informatie kunnen geen rechten worden ontleend. De Informatie kan technische of redactionele onnauwkeurigheden of typografische fouten bevatten. ACTIAM geeft geen garanties, expliciet of impliciet, aangaande de vraag of de Informatie die middels deze presentatie en/of dit document verkregen is nauwkeurig, volledig of actueel is. ACTIAM is niet verplicht om de verstrekte Informatie bij te werken of onnauwkeurigheden of fouten te herstellen. De ontvanger zal ACTIAM inclusief haar bestuurders, management en medewerkers niet aansprakelijk stellen voor eventuele tekortkomingen in deze Informatie. De waarde van beleggingen kan fluctueren en resultaten behaald in het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Het bespreken van risico s in de Informatie dient niet beschouwd te worden als een volledige opsomming van alle voorkomende risico s. De hier vermelde Informatie dient door de ontvanger niet te worden geïnterpreteerd als zakelijk, financieel, beleggings-, hedging-, handels-, juridisch, regelgevend, belasting-, of boekhoudkundig advies. De belegger dient zelf elders onafhankelijk advies in te winnen. Ook dient deze informatie niet beschouwd te worden als een aanbod om producten te kopen, te verkopen of te investeren. Op producten en diensten genoemd in deze Informatie zijn mogelijk specifieke voorwaarden van toepassing die geraadpleegd dienen te worden voordat tot een transactie besloten wordt. De ontvanger van de Informatie is zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop de ontvanger de Informatie gebruikt. De op die Informatie gebaseerde beslissingen zijn voor rekening en risico van de ontvanger. Deze Informatie wordt de ontvanger uitsluitend aangeboden voor eigen gebruik en de ontvanger zal deze Informatie slechts aan derden ter beschikking stelling na schriftelijke toestemming van ACTIAM. Nederlands recht is van toepassing op deze Disclaimer. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

3 Inhoud 1 Introductie 4 2 ESG-activiteiten en case studies Duurzame ketens Nieuwe uitsluitingen Engagementoverzicht Engagements Publicaties en evenementen Stemtabel Stemmen: voorbeelden en ontwikkelingen Het Europese Best-in-Class Product Positieve selectie 15 3 Appendix Huidige uitsluitingen (bedrijven) Huidige uitsluitingen (landen) 17 ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

4 1 Introductie OP NAAR HET JAAR VAN OLIE EN KLIMAAT Graag nemen we tegen het jaareinde de tijd om terug te blikken. Welke maatschappelijke vraagstukken stonden er op de agenda, en wat deden we daarmee? Alleen grote incidenten trekken nog de aandacht 2014 was een jaar vol sociale onrust in de wereld. Denk aan de Ebola-uitbraak, oorlogen en onlusten in grote delen van Afrika en het Midden-Oosten, de Oekraïne en Hong Kong. Het lijkt helaas alsof we er allemaal aan wennen. Toch hebben verantwoorde beleggers kwesties als arbeidsomstandigheden, mensenrechten en kinderarbeid niet uit het oog verloren. Uit overtuiging, maar ook om misstanden te voorkomen. Alleen voltrok zich dat vaak buiten de aandacht van de grote media. Wie onze inspanningen opmerkt, zijn belanghebbenden met verstand van verantwoord beleggen. De Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) riep onze klanten Zwitserleven en REAAL in 2014 wéér uit tot de verzekeraars met het meest verantwoorde beleggingsbeleid in Nederland. Daar zijn we trots op. En de Eerlijke Verzekeringswijzer gaf ons een keurig cijfer van negen (uit tien) voor verantwoord vermogensbeheer! 2015 een vooruitblik Het jaareinde gebruiken we ook om vooruit te blikken. Één zaak houdt beleggers sinds maanden in de greep, en dat is de olieprijs. Dit roept bij ons als verantwoorde beleggers verschillende vragen op. Wat gaat er gebeuren op het gebied van schaliegas, teerzandolie, of boringen in het Arctisch gebied? Als energieprijzen dalen, komen er dan geen zonnepanelen en windmolens meer bij? Naast de olieprijs was er in 2014 volop aandacht voor klimaatverandering, terug van weggeweest. Er zijn nieuwe klimaatdoelstellingen voor Europa, en de VS en China wisten elkaar eindelijk te vinden. De klimaattop in Parijs eind 2015, waarin wereldleiders het eens moeten worden over het inperken van broeikasgasemissies, wordt heel spannend. De uitkomst kan een dramatische impact op de prijs van CO2-emissies hebben, en daarmee ook op de prijs van energie. Sterk veranderende olieprijzen, politieke onzekerheid in productielanden, en een klimaattop: dat zijn de ingrediënten om van energie en klimaat top-thema s voor 2015 te maken. Wij volgen deze ontwikkelingen nauwgezet. Ze kunnen veel impact op onze focus op natuurlijke hulpbronnen (dus alles wat wij uit de natuur betrekken) hebben. Onze focussector olie en gas zal zeker in beweging blijven, net zoals de green bonds waarover we afgelopen kwartaal vertelden. En een flink aantal van de bedrijven waarmee wij kritische gesprekken voeren zijn bezig met schaliegas of olieboringen in lastige gebieden. We gaan ons in 2015 dus zeker niet vervelen. Nu en hier, een ondergesneeuwd onderwerp: productieketens In dit rapport vertellen wij meer over een onderwerp dat niet meteen te maken lijkt te hebben met klimaat, of met die sociale problemen die zo vaak onderbelicht blijven. We kijken naar productieketens. Dat is de weg van grondstof tot verkoop en vervolgens weggooien of hergebruik van een product. De bouw, bijvoorbeeld, begint bij het opgraven van grondstoffen in groeves. Denk daarbij aan zand of kalk. De arbeidsomstandigheden daar zijn vaak schrijnend, vooral in arme landen. Tijdens de bouw ontstaat veel afval. Als een pand eenmaal staat verbruikt het decennialang grote hoeveelheden energie. En na de sloop willen we zoveel mogelijk reststoffen hergebruiken. Net zo n lange weg maken etens- en drinkwaren. Van de plantage, via de winkel, tot in de keuken. Veel mensen kennen wel Fair Trade koffie. Maar wie weet dat vaak kindslaven op palmolieplantages aan het werk worden gezet en misbruikt? En dat palmolie in halvarine, wasmiddel, koekjes, douchegel, of elektriciteitsproductie zit? Een goede reden om er dit kwartaal aandacht aan te geven. Hartelijke groet, Manuel Adamini Hoofd Verantwoord Beleggen, ACTIAM ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

5 2 ESG-activiteiten en case studies 2.1 DUURZAME KETENS De laatste jaren is er in de samenleving steeds meer aandacht voor de ketens achter de producten die wij (dagelijks) gebruiken. De herkomst en duurzaamheid krijgen veel belangstelling. Waar komt ons eten vandaan? Produceert een merk haar kleding op een eerlijke manier? Gebruikt een boer bestrijdingsmiddelen op de koffiebes of cacaovrucht? Bedrijven springen hier op in door bijvoorbeeld Fair Trade of biologische producten te verkopen. Elk van die producten heeft een keten en misschien valt er aan al die ketens wel iets te verbeteren. Toch zien we vooral de ketens van soft commodities in het nieuws komen. Soft commodities zijn grondstoffen uit de landbouw-, marine- en bosproductie. Veel producten vallen in deze categorie, zoals soja, katoen, papier en koffie. De boeren die deze grondstoffen verbouwen wonen vaak in landen met een ontwikkelende economie. Arbeidsrechten worden niet altijd goed nageleefd. Niet alleen het milieu, maar ook sociale problemen zijn dus aan de orde. Gelukkig zijn er ook positieve ontwikkelingen. Veel bedrijven willen hun producten duurzamer maken. Het verduurzamen van ketens kun je op verschillende plekken aanpakken. Niet alleen bij de producenten, zoals de boer die soja verbouwt, maar ook bij de handelaar of de retailer (verkoper). Sommige initiatieven richten zich op de hele keten. Voor palmolie bestaat er bijvoorbeeld de Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO). Dit is een zogenaamde Multi-Stakeholder Dialoog, waarbij alle spelers die ertoe doen in gesprek gaan. Niet alleen producenten, maar ook handelaren, internationale bedrijven, universiteiten en maatschappelijke instellingen zijn betrokken. Als verantwoord belegger doen wij ook aan veel van deze activiteiten mee. Een aantal voorbeelden hiervan wordt omschreven in sectie 2.4 van dit rapport. De grootste uitdaging is dat ketens meestal heel ingewikkeld zijn. Grotere bedrijven hebben niet één suikerleverancier of één visser die de vis aanlevert. Soms zijn dit er wel tienduizenden. Toch is het belangrijk dat bedrijven met deze leveranciers in gesprek gaan. Uiteindelijk wordt er namelijk naar de laatste schakel in de keten gekeken: het merk dat de producten verkoopt. Grote namen zoals Unilever, Coca Cola, IKEA en Nestlé proberen daarom actief hun keten te verduurzamen. Vooral Unilever staat door haar Sustainable Living Plan bekend om de inzet voor duurzaamheid. Dit Sustainable Living Plan heeft drie speerpunten: de gezondheid en het welzijn van mensen verbeteren, de milieu-impact verkleinen, en de levensstandaard van mensen verhogen. Het is voor deze bedrijven dus belangrijk om in te kopen bij leveranciers die hun werknemers goed behandelen en verstandig omgaan met het milieu. Een bekend voorbeeld waarbij de werkomstandigheden niet goed waren, is Bangladesh. In dit land ontstond veel onrust toen een kledingfabriek in Dhaka instortte in Bedrijven kunnen dit voorkomen door goed in de gaten te houden hoe en waar hun producten worden gemaakt. Een duurzame keten is dus ook belangrijk voor de reputatie en kosten van een bedrijf. Als een bedrijf haar product met minder grondstoffen kan maken, maakt het minder kosten dan de concurrent. Producten kunnen dan goedkoper verkocht worden. Kortom, er zijn verschillende redenen om met duurzaamheid in de keten aan de slag te gaan. Gelukkig zien we dat steeds vaker gebeuren. En met bedrijven die toch de fout ingaan, gaan we in gesprek. 2.2 NIEUWE UITSLUITINGEN Alle organisaties waarin we beleggen worden onderzocht op milieu-, sociaal en bestuurlijk gebied. De beoordelingscriteria voor deze onderwerpen staan in onze Fundamentele Beleggingsbeginselen. Deze hebben betrekking op mensenrechten, fundamentele arbeidsrechten, corruptie, milieuvervuiling, wapens en productintegriteit. De Fundamentele Beleggingsbeginselen komen voort uit internationale verdragen, overeenkomsten en best practices en zijn te vinden op onze website. Figuur 1 op de volgende pagina geeft een overzicht weer van de huidige uitsluitingen per onderwerp. Het onderzoeken van bedrijven heeft in het vierde kwartaal zes (nieuwe) uitsluitingen opgeleverd: ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

6 n MDU Resources Group, Integrys Energy Group, NiSource, DTE Energy Op basis van ACTIAM s beleid voor energie hebben wij bovenstaande bedrijven gevraagd of zij proberen hun uitstoot van broeikasgassen naar beneden te brengen. Daar wilden we dan ook geloofwaardig bewijs van zien. De vier bedrijven hebben dit niet geleverd. Daarmee passen zij niet meer in ons verantwoord beleggingsbeleid. n Walmart Walmart is een grote Amerikaanse supermarktketen. Het bedrijf is veel in het nieuws geweest met betrekking tot arbeidsrechten. Om deze reden had ACTIAM Walmart al uitgesloten. Toch onderzochten we het bedrijf opnieuw. De Fundamentele Beleggingsbeginselen van ACTIAM op het gebied van wapens is namelijk aangescherpt. Als gevolg hiervan hebben wij Walmart om een tweede reden uitgesloten, namelijk het verkopen van wapens aan consumenten in de Verenigde Staten. n Motovilikha Plants JSC Motovilikha is een Russisch bedrijf dat betrokken is bij de productie van clusterwapens. Deze controversiële wapens passen niet bij onze Fundamentele Beleggingsbeginselen. Daarnaast is het in Nederland verboden om te investeren in ondernemingen die clustermunitie, of belangrijke onderdelen daarvan, produceren, verkopen of verhandelen. Huidige uitsluitingen Voor een volledig overzicht van de bedrijven die per 31 december 2014 uitgesloten zijn van het beleggingsuniversum verwijzen we u naar Sectie 3.1 van de Appendix. Figuur 1: uitsluitingen gesorteerd naar onderwerp. Sommige bedrijven zijn om meerdere redenen uitgesloten, daarom is het totaal van deze tabel hoger dan het totaal aantal uitsluitingen. Klant- en produc>ntegriteit 1 Aantal uitgesloten bedrijven per Fundamentele arbeidsrechten 3 Mensenrechten 5 Milieuvervuiling 11 Controversiële wapens ENGAGEMENTOVERZICHT Met een aantal bedrijven in ons beleggingsuniversum voeren we een actief gesprek, ook wel engagement genoemd. Bijvoorbeeld als het met ongelukken of (mogelijk) omstreden activiteiten te maken heeft. Op die manier proberen we er achter te komen wat de oorzaak van het voorval is en hoe dit in de toekomst kan worden voorkomen. Samen kijken we kritisch naar het beleid en andere punten. Verbetermogelijkheden brengen we onder de aandacht. Figuur 2 en 3 geven weer hoe onze engagement-activiteiten verdeeld zijn, naar regio en sector. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

7 Figuur 2 en 3: verdeling engagements naar regio en naar sector Azië / Pacific, 10% Kapitaalgoederen; 17% Mijnbouw, 10% Noord- Amerika, 21% Voeding, 14% Olie & gas, 24% Europa, 69% Diversen; 35% Natuurlijk kijken we naar het verloop van die dialoog. We beoordelen het succes van onze inspanningen op twee onderdelen. Onder de kwaliteit in het algemeen valt de relatie met het bedrijf: stelt het zich voldoende open op en is het bereid om in gesprek te gaan met de aandeelhouders? Het onderdeel voortgang gaat over de werkelijke stappen die door het bedrijf zijn gezet tussen het bespreekbaar maken van onze zorgen en het maken van concrete verbeteringen in beleid en gedrag. Figuur 4: verdeling engagements naar algemene kwaliteit 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Goed Gemiddeld Slecht ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

8 Figuur 5: verdeling engagements naar voortgang Mijlpaal 0 Mijlpaal 1 Mijlpaal 2 Mijlpaal 3 Mijlpaal 4 Mijlpaal ENGAGEMENTS Engagements Engagement voeren we niet altijd alleen, en niet altijd met individuele bedrijven. Wanneer het kan, werken we samen met andere investeerders die dezelfde doelen hebben. Maar het komt ook voor dat we met meerdere bedrijven gesprekken voeren. Bijvoorbeeld omdat we met een bepaald thema bezig zijn dat voor meer dan één bedrijf relevant is. Productieketens zijn bij uitstek een onderwerp waar meerdere bedrijven bij betrokken zijn. Een keten loopt van producent tot consument, en daartussen zitten veel verschillende partijen. Voor sommige onderwerpen heeft het daardoor weinig zin om maar één schakel aan te spreken. Daarom nemen wij deel aan zogenaamde multistakeholderinitiatieven en sectorinitiatieven. Bij een sectorinitiatief spreken we met verschillende partijen binnen één sector. Dit geeft ons de mogelijkheid om regelgeving te verbeteren of sector-brede problemen aan te pakken. Ook zijn dergelijke samenwerkingen een belangrijke bron van informatie. Palmolie Palmolie is een bekend voorbeeld van een soft commodity waarbij veel problemen spelen. Ontbossing, verlies van biodiversiteit, erosie en sociale problemen door palmolieproductie komen vaak in het nieuws. Binnen Europa is Nederland de grootste importeur van palmolie. Als Nederlandse belegger vinden we daarom dat we een verantwoordelijkheid hebben om ons in te zetten voor gebruik en inkoop van duurzame palmolie. Het probleem bij palmolie is dat het in ontzettend veel producten zit: koekjes, zeep, boter, ijs en meer producten die in de supermarkt veel verkocht worden. We kunnen daarom de producenten aanpakken, maar als de vraag hoog blijft is de kans op succes klein. Initiatieven Om deze reden zijn we het afgelopen jaar betrokken geweest bij verschillende grote initiatieven. Dat kunnen eenmalige bijeenkomsten zijn, of initiatieven voor de lange termijn. In november hielpen wij mee om samen met andere Nederlandse partijen een rondetafelgesprek over palmolie op te zetten. Hierbij waren niet alleen investeerders aanwezig, maar allerlei organisaties die relevant zijn in de palmolieketen, zoals vertegenwoordigers van de voedingsmiddelenindustrie. We bespraken wat bedrijven, naast het halen van een keurmerk, nog meer kunnen doen voor een duurzame keten. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

9 Daarnaast zijn we al langere tijd betrokken bij de International Working Group (IWG) on Palm Oil, een werkgroep die ondersteund wordt door de Verenigde Naties. In het begin sprak deze groep investeerders vooral de kopers van palmolie aan. Een van de doelen was dat deze partijen lid zouden worden van de Roundtable of Sustainable Palm Oil. Op dit moment ligt de aandacht meer bij de producenten en handelaren. Op deze manier loopt engagement met schakels door de hele palmolieketen. Een derde initiatief waar we betrokken bij zijn is de Land Governance Multi-Stakeholder Dialoog (LG MSD). Deze dialoog is een initiatief van minister Ploumen. Het doel is het bevorderen van verantwoord landgebruik. Het gaat hierbij dus vooral om het begin van de keten, voor palmolie een belangrijke fase. Bij de dialoog zijn banken, pensioenfondsen, ngo s, universiteiten, overheid, brancheverenigingen en bedrijven betrokken. ACTIAM helpt actief mee met het vormgeven van deze dialoog. We dragen bij aan het team dat zich richt op palmolie. In december kwam de groep bij elkaar. Het feit dat er zo veel deelnemers zijn betekent dat er veel overlegd moet worden, maar ook dat afspraken breed gedragen zullen zijn. Tot slot spreken wij met individuele bedrijven. Wanneer dat relevant is voor een bedrijf kaarten we het belang van duurzame palmolie aan. Bijvoorbeeld in onze engagement met een chocoladefabrikant. Of we nemen palmolie mee in gesprekken over bredere onderwerpen. Een voorbeeld zijn de gesprekken die we hebben met een voedingsmiddelenbedrijf. We richten ons daarbij op arbeidsomstandigheden en milieuvervuiling in de landbouwketen. Zo benaderen we problemen vanuit verschillende invalshoeken en hopen we de sector in beweging te krijgen. 2.5 PUBLICATIES EN EVENEMENTEN Publicaties Het ESG Research team ACTIAM heeft in het vierde kwartaal van 2014 de onderstaande artikelen gepubliceerd: MAAND AUTEUR MEDIUM TITEL (LINK) Oktober M. Adamini IEX.nl Gasexplosie in Myanmar November M. Adamini IEX.nl Nieuwe klimaatkansen December M. Adamini IEX.nl Dure olie: Niet nodig T. Oeljee M. Adamini IEX.nl 2015: olie en klimaat Publieke optredens Het ESG Research team van ACTIAM heeft in het vierde kwartaal van 2014 in een actieve rol aan de onderstaande evenementen deelgenomen: MAAND DEELNEMER ORGANISATIE EVENEMENT & LOCATIE (LINK) VORM ONDERWERP November M. Adamini Lezing, georganiseerd door VBA Verantwoord Beleggen: kinderschoenen Spreker en Panellid Verantwoord beleggen Beleggings-professionals ontgroeid als volgende stap!, Amsterdam, Nederland M. Adamini Werkgroep Den Haag, georganiseerd door IUCN NL. IUCN Werkgroep Den Haag, Den Haag Spreker en Discussie Klimaatfinanciering December M. Adamini Conferentie, georganiseerd door Crédit Agricole. Sustainability Bonds Conference 2014 (Crédit Agricole), Parijs Spreker en Panellid Duurzaam beleggen door middel van obligaties. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

10 VERANTW RD KETENBEHEER INKOOP PRODUCTIE TRANSPORT KETENBEHEER HEEFT ALS DOEL GEBRUIK VAN ZO MIN MOGELIJK GRONDSTOFFEN ALLEEN PRODUCEREN WAT NODIG IS MET GEBRUIK VAN MINIMALE MIDDELEN DEZE OP DE MEEST EFFICIENTE MANIER BEZORGEN VERANTWOORDE BELEGGERS VRAGEN EEN VERANTWOORDE PRODUCTIEKETEN CONSUMENTEN VRAGEN EEN VERANTWOORDE KETEN OVERHEDEN VRAGEN EEN VERANT- WOORDE PRODUCTIEKETEN BELEGGERS HOUDEN NIET VAN ONZEKERHEID EN WILLEN RISICO S OP MISSTANDEN IN DE PRODUCTIEKETEN EN REPUTATIESCHADE BEPERKEN. TIJDENS AANDEELHOUDERSVERGADERINGEN STEMMEN WE VOOR VOORSTELLEN OVER ACTIEF VERANTWOORD KETENBEHEER DOOR BEDRIJVEN. BIJ DE SELECTIE VAN EUROPESE AANDELEN IS HET O.A. BIJ WINKELBEDRIJVEN EEN BELAN- GRIJK ONDERWERP. BEDRIJVEN MOETEN GOED VOORBEREID ZIJN OP MOGELIJKE PROBLEMEN IN DE KETEN. TIJDENS GESPREK- KEN MET BEDRIJVEN (ENGAGEMENT) DRINGEN WE AAN OP VERANTWOORD KETENBELEID. ERNSTIGE INCIDENTEN ZOALS HET INSTORTEN VAN EEN NAAIATELIER IN BANGLADESH IN 2013 WORDEN MEDE DANKZIJ SOCIALE MEDIA BINNEN KORTE TIJD WERELDWIJD BEKEND. CONSUMENTEN WORDEN KRITISCHER EN WETEN STEEDS MEER OVER RISICO S ZOALS KINDERARBEID EN ONVEILIGE OMSTAN- DIGHEDEN IN SPEELGOEDFABRIEKEN EN NAAIATELIERS. MEDIA BRENGEN MISSTANDEN AAN HET LICHT EN BEDRIJVEN LOPEN HET RISICO DAT ZE OMZET EN WINST MISLOPEN DOOR KLANTEN DIE WEGLOPEN. VOLGENS DE AMERIKAANSE WET MOETEN FABRIKANTEN VAN ELEKTRONISCHE PRODUCTEN RAPPORTEREN AAN DE AMERI- KAANSE OVERHEID WANNEER ZIJ GOUD EN ANDERE MINERALEN GEBRUIKEN DIE KOMEN UIT CONFLICTGEBIEDEN IN AFRIKA. DIT MOET INVESTEERDERS EN KLANTEN DE GARANTIE GEVEN DAT ER GEEN MINERALEN WORDEN GEBRUIKT UIT MIJNEN DIE DOOR GEWAPENDE GROEPEN ZIJN BEZET. GROOT-BRITTANNIË HEEFT EEN WET TER BESTRIJDING VAN OMKOPING. BEDRIJVEN KUNNEN WORDEN AANGEKLAAGD ALS DOCHTERONDERNEMINGEN OF BEDRIJVEN WAARMEE ZIJ ZAKENDOEN ZICH MET OMKOPING BEZIGHOUDEN. ALS GESPREKKEN NIET HELPEN WORDEN ZELFS ALLE AANDELEN VERKOCHT. HET JAPANSE BEDRIJF BRIDGESTONE IS EEN VOORBEELD VAN EEN BEDRIJF DAT IS UITGESLOTEN VAN BELEGGINGEN VANWEGE MENSENRECHTENSCHENDINGEN IN DE PRODUCTIEKETEN. DE ONDERNEMING MAAKT EN VERKOOPT AUTOBANDEN EN DIVERSE ANDERE RUBBEREN PRODUCTEN EN WERD IN VERBAND GEBRACHT MET ZEER SLECHTE ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN EN MILIEUVERVUIL- ING. OP SOMMIGE RUBBERPLANTAGES, VOORNAMELIJK IN LIBERIA, WERD ZELFS GEBRUIK GEMAAKT VAN DWANG- EN KINDERARBEID. BRONNEN ACTIAM RESEARCH OLIE- EN MIJNBOUWBEDRIJVEN VERGELEKEN NAAR DUURZAAMHEID VAN DE PRODUCTIEKETEN Newmont Mining Corporation Chevron Exxon Mobil Freeport-McMoran Copper Marathon Corporation Alcoa Inc. ConocoPhillips EOG Resources Halliburton Hess Corporation Occidental Petroleum Corporation Consol Energy Spectra Energy Valero Energy Nucor Corporation National Oilwell Varco ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

11 2.6 STEMTABEL STEMOVERZICHT Q EUROPA AMERIKA AZIË PACIFIC ZL SNS/ RZL SRIFEE SNS/ RZL SRIFENA SNS/ RZL SRIFEPA Aantal vergaderingen waar is gestemd Stemmen VOOR het Bestuur Stemmen TEGEN het Bestuur Totaal aantal voorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen Totaal aantal bestuursvoorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen Totaal aantal aandeelhoudersvoorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen STEMOVERZICHT YTD 2014 EUROPA AMERIKA AZIË PACIFIC ZL YTD SNS/ RZL YTD SRIFEE YTD SNS/ RZL YTD SRIFENA YTD SNS/ RZL YTD SRIFEPA YTD Aantal vergaderingen waar is gestemd Stemmen VOOR het Bestuur Stemmen TEGEN het Bestuur Totaal aantal voorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen Totaal aantal bestuursvoorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen Totaal aantal aandeelhoudersvoorstellen Stemmen VOOR Stemmen TEGEN Stemonthoudingen STEMMEN: VOORBEELDEN EN ONTWIKKELINGEN Op de meeste markten zijn er in het vierde kwartaal weinig aandeelhoudersvergaderingen. Veel bedrijven houden hun Algemene Vergadering van Aandeelhouders (AVA) tussen maart en juni. De enige uitzondering daarop is Australië. In dat land houden de meeste bedrijven hun AVA in september of oktober. Wel organiseerde een aantal bedrijven een Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders (BAVA). Bij een AVA worden meestal standaard onderwerpen besproken. Bijvoorbeeld het benoemen van een bestuurder of het bespreken van het beloningsbeleid. Bij een BAVA gaat het over speciale gebeurtenissen. Denk hierbij aan het goedkeuren van een lening aan het bedrijf, verkoop van het bedrijf, of overname van een ander bedrijf. EEN DRUKKE PERIODE VAN FUSIES EN OVERNAMES Veel landen hebben moeite om hun economie weer te laten groeien. Dat komt omdat er veel aan de hand is in de wereld. De spanningen tussen Rusland en de Oekraïne, de economische sancties die de EU en de VS tegen Rusland hebben ingesteld, en de conflicten in het Midden-Oosten en Afrika. Dit soort ontwikkelen zorgt voor onzekerheid en remt economische groei. Toch doen bedrijven het financieel beter dan een paar jaar geleden. Ze waren de afgelopen jaren voorzichtig door de economische situatie. In plaats van te investeren hebben ze daarom hun geld op de bank gezet. Daardoor hebben ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

12 ze nu recordhoge (cash) reserves. Deze cash hebben bedrijven het afgelopen jaar gedeeltelijk gebruikt voor fusies en overnames. Er werden daarom ook veel BAVA s georganiseerd. De aandeelhouders konden op die vergaderingen laten weten wat ze van de plannen vonden. Europa Ook in Europa kondigden bedrijven fusies en overnames aan. De Duitse farmaceut Bayer bood op een onderdeel van Merck. Dit onderdeel produceert medicijnen die zonder recept te verkrijgen zijn. Volkswagen deed een overnamebod op het overgebleven deel van Scania. En op DEA werd geboden door een groep geleid door de Russische tycoon Mikhail Fridman. DEA was onderdeel van het Duitse energiebedrijf RWE. Dit onderdeel zoekt en produceert olie en gas. Ook GlaxoSmithKline (VK) hield een BAVA, op 18 december Het bedrijf vroeg de aandeelhouders goedkeuring te geven voor een overname. Het wilde het vaccine-bedrijf van Novartis voor $5,25 miljard overnemen. Daarnaast wilde GSK met Novartis samenwerken om medicijnen te maken die zonder recept te kopen zijn. Met de deal werkt GSK een van haar zwakke punten in productontwikkeling weg. Daarnaast bouwt het voort op haar sterke kanten. Het bestuur gaf een overtuigende presentatie van de kostenbesparingen die het verwacht. We steunden daarom dit voorstel. Bijna 100% van de aandeelhouders stemde voor. Noord-Amerika In Canada kocht Burger King Worldwide de restaurantketen Tim Hortons Inc (THI). Op 9 december was er een bijeenkomst. Het bestuurde wilde goedkeuring van de aandeelhouders voor de fusie. ACTIAM steunde het voorstel. Burger King bood namelijk een prijs die 30% hoger was dan de aandelenkoers op dat moment. 99% van de aandeelhouders stemde ook voor. De nieuwe groep bedrijven heet voortaan Restaurant Brands International. AANDEELHOUDERS KIJKEN KRITISCH NAAR GOUDEN BEGROETINGEN EN GOUDEN HANDDRUKKEN Bij fusies en overnames kijken aandeelhouders goed naar beloningen of vergoedingen. Soms staat er in het contract van een bestuurder dat hij of zij een vergoeding krijgt als het bedrijf wordt overgenomen. Het is belangrijk dat de Raad van Toezicht van alle details op de hoogte is. Zij moet begrijpen wat de afspraken inhouden. Daarnaast moeten commissarissen ervoor zorgen dat er geen buitensporige beloningen worden gegeven. Bedrijven gaven ook vaak vergoedingen aan bestuurders als zij vertrokken, of juist als ze er kwamen werken. Het laatste noemen we een (gouden) welkomstbonus of een gouden begroeting. Aandeelhouders protesteren vaak tegen dit soort bonussen. Er zijn namelijk al andere beloningen met hetzelfde doel. Bijvoorbeeld het salaris dat iemand krijgt, of een jaarlijkse bonus. Europa In juli stemde een meerderheid van de aandeelhouders, 52%, tegen beloningsplannen van het Britse bedrijf Burberry voor haar startend CEO Chris Bailey. Het is pas het zesde bedrijf in de geschiedenis van de Britse aandelenbeurs dat een stemming over beloning verliest. Grote aandeelhouders gaven aan dat dit een waarschuwing is. Zij zullen (buitensporige) beloningsplannen niet zonder meer accepteren. Wij hoorden bij die 52% en stemden tegen de toekenning van aandelen aan Bailey. De toekenning was namelijk niet afhankelijk van prestaties. We stemden ook tegen het onderliggende beloningsbeleid, net als 16% van de andere aandeelhouders. In het beloningsbeleid was te veel ruimte om nieuwe managers erg hoge beloningen te geven. Ook de beloningsplannen van BG Group zijn veelbesproken. BG group is een Brits olie- en gasbedrijf. Het wilde 12 miljoen pond welkomstbonus geven aan startend CEO Helge Lund. Dit bedrag was hoger dan wat de aandeelhouders eerder hadden goedgekeurd. Daarom moest BG Group een nieuwe vergadering voor aandeelhouders organiseren. Deze werd gepland op 15 december. Voordat de vergadering plaatsvond uitten aandeelhouders al veel kritiek. BG Group heeft de bonus daarom verlaagd naar 10,6 miljoen pond. Dat viel wél binnen de grenzen die de aandeelhouders hadden gesteld. Er was dus geen vergadering meer nodig. Noord-Amerika Ook in de VS waren beloningen een belangrijk onderwerp. We verwachten dat dit zo blijft. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

13 Het bedrijf TRW Automotive organiseerde een BAVA op 17 november TRW Automotive produceert veiligheidsproducten voor de auto-industrie. Op de BAVA stonden twee dingen centraal: de fusie met het Duitse autobedrijf ZF en de gouden handdruk voor CEO John Plant. Bij het voorstel van TRW zou de gouden handdruk onder te makkelijke voorwaarden worden uitgekeerd. Wij waren niet de enigen die kritisch waren: 70% van de aandeelhouders stemde tegen. United Natural Foods (VS) hield op 17 december een AVA. Daar bracht Teamsters, een belangrijke vakbond, twee aandeelhoudersvoorstellen in. Wij hebben allebei de voorstellen gesteund. Een daarvan ging over de compensatie die managers krijgen bij een overname. Het tweede ging over het inzichtelijk maken van verschil in salaris tussen de toplaag en gewone werknemers. Deze voorstellen zijn onderdeel van een grotere campagne van Teamsters. United Natural Foods keert geen buitensporige salarissen uit, en het beloningsbeleid is over het algemeen in orde. Toch hebben we de voorstellen gesteund. We geloven dat ze helpen de belangen van het management meer overeen te laten komen met die van de rest van de werknemers en de aandeelhouders. Daarnaast helpt meer openheid aandeelhouders om een betere inschatting te maken van de beloningscultuur van een bedrijf. De voorstellen kregen niet genoeg steun om aangenomen te worden. Het eerste voorstel werd wel door een derde van de aandeelhouders gesteund. We hopen dat dit ertoe leidt dat het bestuur op den duur - een strikter beleid aanneemt. Australië en Azië De Australische bank Australia and New Zealand Banking Group (ANZ) hield op 18 december 2014 de AVA. Daar stemden we tegen het beloningsbeleid. We vinden dat er duurzaamheidstargets in de beloningen moeten zitten. Daarnaast steunden we een aandeelhoudersvoorstel dat ANZ vraagt om jaarlijks te laten zien hoeveel broeikasgassen ontstaan door zaken die de bank financiert. De bank geeft vrij veel informatie over de risico s die het loopt door CO2-uitstoot. Toch willen we graag meer informatie, omdat de bank veel leningen verstrekt in de kolensector. ANZ is de derde grootste bank van Australië, en de grootste financier van de kolen- en mijnbouwsector. De mijnbouwsector doet het de laatste tijd niet goed, en als ANZ s klanten hun leningen niet kunnen terugbetalen komt de financiële stabiliteit van de bank in gevaar. Om die risico s te beheersen willen we dat de bank haar betrokkenheid bij CO2- uitstoot beter laat zien. Het voorstel werd niet aangenomen, maar we hopen op deze manier wel een signaal te hebben afgegeven. 2.8 HET EUROPESE BEST-IN-CLASS PRODUCT Voor het Europese Best-in-Class product wordt elk bedrijf langs de duurzame meetlat gelegd. Daarbij selecteren wij alleen de meest toonaangevende bedrijven op milieu-, sociaal- en bestuursvlak ( Best-in-Class ). Dit doen we met sectoronderzoeken: we maken per sector een rangorde van de bedrijven. Alleen de beste 40% van de in Europa genoteerde bedrijven in die sector keuren we goed als mogelijke belegging. Best-In-Class wordt door REAAL in haar beleggingsverzekeringen gehanteerd voor alle actief beheerde Europese aandelen. Deze rangorde komt tot stand door meer dan 100 indicatoren voor duurzaam ondernemerschap te wegen. Zo beoordelen we of en hoe bedrijven ervoor zorgen dat de arbeidsvoorwaarden van hun leveranciers in orde zijn. Hieronder vallen bijvoorbeeld een leefbaar loon en acceptabele werktijden. Ook kijken we naar bedrijven die met grote hoeveelheden klantgegevens werken, zoals banken en telecombedrijven. Die bedrijven moeten een beleid hebben waarin staat hoe ze aan privacywet- en regelgeving voldoen. Maar we kijken niet alleen naar beleid. De daden van een bedrijf controleren we door de data over bijvoorbeeld ziekteverzuim, milieuboetes en trends in de uitstoot van broeikasgassen in de gaten te houden. Ook doen wij onderzoek naar de maatschappelijke aspecten van de producten van een bedrijf. We kijken bij supermarkten bijvoorbeeld of en hoeveel biologisch eten zij verkopen. En bij banken kijken we of en hoe zij financiële zelfredzaamheid bevorderen. Hoewel de sectoronderzoeken elke twee jaar plaatsvinden, is tussentijdse afkeuring of goedkeuring van bedrijven mogelijk. Als een bedrijf bijvoorbeeld ernstige veiligheidsincidenten heeft, keuren wij het af. Zo is vorig jaar het particuliere en militaire beveiligingsbedrijf G4S verwijderd uit het Best-in-Class product. Ondanks de aangescherpte veiligheidseisen, in de door G4S beheerde gevangenissen, kwam het bedrijf opnieuw negatief in het nieuws. Dit naar aanleiding van een gerechtelijk onderzoek naar vermeende misstanden (elektroschokken, gedwongen medicatie en ernstig geweld tegen gevangenen en G4S werknemers) in een Zuid Afrikaanse gevangenis. In de loop van het vierde kwartaal van 2014 onderzochten we alle Europese bedrijven in de volgende drie sectoren: n Olie en gas toeleveranciers n Financiële instellingen n Bouwmaterialen ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

14 De analyse van deze sectoren leidde afgelopen kwartaal tot de volgende wijzigingen: SECTOR AANDEEL VORIGE STATUS NU Olie en gas toeleveranciers Geen wijzigingen aangebracht in deze sector - - Financiële instellingen Eurazio Afgekeurd Toegelaten Deutsche Bank Goedgekeurd Verwijderd Bouwmaterialen Imerys Afgekeurd Toegelaten Heidelberg Cement Goedgekeurd Verwijderd BOUWMATERIALEN DUURZAME KETENS VAN STEENGROEVE TOT CONSUMENT Het onderzoek naar de sector bouwmaterialen gaf ons inzicht in de keten van de sector en de schakels die daarin zitten. In deze sector worden veel grondstoffen gebruikt. Vooral hergebruik van materialen is een belangrijke stap naar het duurzamer maken van de keten. Duurzaam bouwen is al bijna geen keuze meer. Met Europees beleid wordt namelijk ingezet op energieneutraal bouwen in Energieneutraal bouwen betekent dat een gebouw geen energie van buitenaf nodig heeft. In een ideale situatie wekt het gebouw ook genoeg energie op voor het energieverbruik van de bewoners of gebruikers. Nederlandse nieuwbouw zou dan niet meer van gas afhankelijk zijn. Maar energiezuinigheid is niet het enige dat een gebouw duurzaam maakt. Het gaat bijvoorbeeld ook om minder watergebruik en goede ventilatie. In de bouwfase is de keuze voor verantwoorde bouwmaterialen belangrijk. Die keuze is bepalend voor levensduur, onderhoud, comfort, energiegebruik en mogelijkheden voor recycling. In het vierde kwartaal van 2014 onderzochten wij vijf bedrijven in de sector bouwmaterialen : Imerys (Frankrijk), CRH (Ierland), Holcim (Zwitserland), Lafarge (Frankrijk) en Heidelberg Cement (Duitsland). Zij willen in hun hele keten een effect hebben. Dit begint al bij de winning van mineralen, zoals kalksteen, waarna gebruik en onderhoud van de bouwmaterialen volgt. Het laatste punt is recycling, wat ook weer de start is van een nieuw proces. Natuurlijk is winst belangrijk voor deze bedrijven. Als zij minder materialen gebruiken, maken ze minder kosten. Dus blijft er meer winst over. Maar tegelijkertijd zorgen zij voor een lagere impact op het milieu en een gezonder leefklimaat. In het onderzoek naar deze sector stonden we uitgebreid stil bij de vraag wat duurzaamheid betekent in deze keten. Grondstoffen zand en kalksteen In de bouw worden veel verschillende grondstoffen gebruikt, waaronder zand. Zand is een kostbare grondstof die onmisbaar is voor een groot aantal producten, bijvoorbeeld voor het maken van beton en asfalt. Maar ook in elke auto zit ruim 50 kg kwartszand. In Nederland wordt het meeste zand gebruikt om de kustlijn te verstevigen. Als we beperkt zand van de zeebodem halen, kan de natuur zichzelf herstellen. Het water voert dan weer nieuw zand aan. Maar als we zand van het vaste land halen (zandgroeven), kan de natuur het bijna niet herstellen. Bedrijven moeten dan bedenken wat de nieuwe bestemming van het gebied wordt. In ons onderzoek zagen we daar verschillende voorbeelden van, zoals het inzetten van het gebied voor hoogwaterbestrijding, of voor het kweken van vis. Sommige stukken grond veranderden naar landbouwgrond of recreatieplassen. Bij al deze ideeën moet een bedrijf rekening houden met de lokale biodiversiteit. Naast het milieu zijn arbeidsomstandigheden in de groeven een belangrijk aspect bij grondstoffenwinning. Vooral in landen als China en India hebben werknemers vaak weinig rechten. Dit kan voor conflicten zorgen. Bekende voorbeelden zijn ongeoorloofd overwerk, onrealistisch hoge productiequota en het niet erkennen van vakbonden. Ook de gezondheid van werknemers is belangrijk. Bij slechte omstandigheden hebben zij vaak een verhoogd risico op (fatale) ongelukken en aandoeningen aan de luchtwegen. Uit ons onderzoek bleek dat de goedgekeurde bedrijven CRH en Imerys de afgelopen jaren niet betrokken zijn geweest in dit soort voorvallen. Productie van bakstenen en cement Nadat de grondstoffen zijn gewonnen worden deze verwerkt in fabrieken om er bijvoorbeeld bakstenen of cement van te maken. Beton is het belangrijkste bouwmateriaal ter wereld; ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

15 bestratingen, bruggen, rioleringen, kantoorgebouwen en vloeren en wanden van woningen zijn vaak gemaakt van beton. Na water is beton het meest gebruikte materiaal per wereldbewoner. De verwachting is dat de globale cementproductie zal verdubbelen in de komende 40 jaar. Dit is vooral het gevolg van de snelle verstedelijking in landen als China en India. Cement is het bindmiddel van beton. Om cement te maken is veel energie nodig. Daardoor kan de gasrekening van de onderzochte bedrijven torenhoog oplopen, tot 40 procent van de gemaakte productiekosten. Cement is niet alleen het meest energie-intensieve bestanddeel van beton, het is ook het meest kostbare. Minder cement gebruiken bespaart dus ook kosten. Er bestaan alternatieve vormen van cement, die veel minder CO2 uitstoten. Dat komt door het (her)gebruik van andere grondstoffen. Maar die alternatieve producten zijn niet overal beschikbaar. Daarnaast zullen veel bedrijven die producten willen kopen. Daardoor stijgt de prijs. Dit is een lastige opgave, maar er zijn dus wel goede ontwikkelingen. Gebruik en onderhoud van het gebouw De gebruiksfase duurt het langst en is daarom het meest bepalend voor de totale CO2-uitstoot in de bouwketen. Volgens Nederlands onderzoek is ongeveer 80% van de totale CO2-uitstoot in de bouwketen afkomstig uit de gebruiksfase. Bewoners gebruiken namelijk de verwarming en elektriciteit. Het is daarom noodzakelijk dat architecten kijken naar de duurzame eigenschappen van bouwmaterialen. Kalkzandsteen kan zowel ademen als veel warmte vasthouden. Kalkzandproducent CRH denkt door deze eigenschappen energieneutraal wonen een stapje dichterbij brengen. In ons sectoronderzoek bleek verder dat Imerys dakpannen levert waarmee energie kan worden opgewekt via ingebouwde zonnepanelen. Het aandeel van dit soort producten in de totale omzet van Imerys is nu nog klein. We denken dat dit soort innovaties steeds belangrijker worden. Sloop en recycling In de laatste fase van de bouwketen zijn ook interessante ontwikkelingen. Sloop- en renovatiewerkzaamheden zorgen voor veel afval. Momenteel komt het puin van kalkzandsteen, beton en metselwerk in de container terecht. Daarna wordt het gebruikt in het funderingsmateriaal in de wegenbouw. Door strengere regelgeving op dit gebied wordt het voor bedrijven interessanter om met andere partijen in de keten samen te werken. Ze kunnen dan samen investeren in nieuwe manieren om het puin te gebruiken. Op het gebied van recycling testen bedrijven in de bouwsector en de bouwmaterialensector nieuwe technieken al in de praktijk. De bruikbare onderdelen van het bouwpuin zijn daarbij succesvol als nieuwe grondstof voor cement ingezet. 2.9 POSITIEVE SELECTIE Bedrijven die niet in de oorspronkelijke top 40%-selectie zitten willen we graag prikkelen tot beter gedrag. Als een bedrijf voorloopt op het gebied van bijvoorbeeld hernieuwbare energie, gezond en vitaal ouder worden, slimmer grondstoffengebruik en duurzame innovaties, selecteren we het voor engagement. We bespreken waar en op welke manier de onderneming de prestaties op milieu-, sociaal en bestuurlijk vlak kan verbeteren. Het doel van deze dialoog is dat het bedrijf een hogere gemiddelde ESG-prestatie (environmental, social, governance) in de sector bereikt. Zo kan het alsnog in de top 40% komen. In het Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen over het derde kwartaal van 2014 gaven we het proces voor het Best-in-Class product schematisch weer. In de komende rapporten vertellen we elk kwartaal welke bedrijven we kiezen voor positieve selectie. In het vierde kwartaal van 2014 selecteerden we één nieuw bedrijf: Smurfit Kappa. Dit bedrijf maakt papier en karton in meer dan 30 landen. In Nederland maakt het bedrijf vooral golfkartonnen verpakkingen op basis van 100% oud papier. We moedigen aan dat bedrijven circulaire economie toepassen. Dit betekent dat ze producten hergebruiken en zoveel mogelijk waarde uit grondstoffen halen. Afval voor de ene sector kan ook een waardevolle grondstof in de andere sector zijn. Smurfit Kappa werkt nauw samen met andere partijen om dit te bereiken. ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

16 3 Appendix 3.1 HUIDIGE UITSLUITINGEN (BEDRIJVEN) BEDRIJF SECTOR REGIO REDEN Aeroteh SA* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Airbus Group N.V. (EADS) Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Alliant Techsystems Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Alpha Natural Resources Inc* Energie Amerika Milieuvervuiling Arch Coal Inc* Energie Amerika Milieuvervuiling Aryt Industries Ltd* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Ashot Ashkelon Industries Ltd* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Babcock & Wilcox Co/The* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Babcock International Group PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens BAE Systems PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Barrick Gold Corp Materials Amerika Milieuvervuiling Boeing Co/The Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Bridgestone Corp Autoproducenten Pacific Fundamentele arbeidsrechten Computer Sciences Corp Financiële instellingen (diverse) Amerika Controversiële wapens CONSOL Energy Inc Energie Amerika Milieuvervuiling DTE Energy Co Energie Amerika Milieuvervuiling Exelis Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Finmeccanica SpA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Fluor Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc Mijnbouw Amerika Milieuvervuiling, mensenrechten GenCorp Inc* Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens General Dynamics Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Hanwha Corp* Mijnbouw Pacific Controversiële wapens Honeywell International Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Integrys Enegry Group Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Jacobs Engineering Group Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Larsen & Toubro Ltd* Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens Lockheed Martin Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens MDU Resources Group Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Motovilikha Plants JSC* Kapitaalgoederen Rusland Controversiële wapens NiSource Inc Energie Amerika Milieuvervuiling Norinco International Cooperation Ltd* Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens Northrop Grumman Corp Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Poongsan Corp* Mijnbouw Pacific Controversiële wapens Raytheon Co Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Rheinmetall AG* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Rio Tinto PLC Mijnbouw Europa Controversiële wapens Bedrijf Sector Regio Reden Rolls-Royce Group PLC Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Safran SA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Serco Group PLC Zakelijke dienstverlening Europa Controversiële wapens Splav SRPA* Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens ST Engineering (Singapore Technologies) Kapitaalgoederen Pacific Controversiële wapens TEPCO (Tokyo Electric Power Co Inc) Elektriciteit, water en gas Pacific Mensenrechten Textron Inc Kapitaalgoederen Amerika Controversiële wapens Thales SA Kapitaalgoederen Europa Controversiële wapens Vedanta Resources PLC Mijnbouw Europa Mensenrechten, milieuvervuiling Wal-Mart Stores Inc Detailhandel Amerika Fundamentele arbeidsrechten, wapens ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

17 3.2 HUIDIGE UITSLUITINGEN (LANDEN) LAND China Finland Griekenland Mexico Polen Zuid Korea Turkije Verenigde Staten OVERTREDEN PRINCIPE Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens Mensenrechten Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens Controversiële wapens ACTIAM N.V. KWARTAALRAPPORTAGE VERANTWOORD BELEGGEN Q

18

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Vierde kwartaal - 2014

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Vierde kwartaal - 2014 KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Vierde kwartaal - 2014 Inhoud 1. Introductie... 2 2. ESG-activiteiten en case studies... 4 2.1 Duurzame ketens... 4 2.2 Nieuwe uitsluitingen... 5 2.3 Engagementoverzicht...

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 4 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 4 2.2. ESG-criteria...

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Q3-2014 Inhoud 1. Introductie... 2 2. ESG-activiteiten en case studies... 3 2.1 Green bonds: leningen met een missie... 3 2.2 Uitsluitingen update... 7 2.3 Engagementoverzicht...

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q2 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 3 2. ESG-ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 5 2.1. UITSLUITINGEN UPDATE... 5 2.2. ENGAGEMENT OVERZICHT... 6 2.3. STEMMEN... 8 2.4.

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage derde kwartaal 2015 Inhoud 1 Voorwoord door Jan-Willem Dreteler 3 2 Water, van levensbelang 4 3 Uitsluitingen en engagement 7 3.1 Nieuwe uitsluitingen 7 3.2 Engagementoverzicht

Nadere informatie

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Eerste kwartaal - 2015

KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL. Eerste kwartaal - 2015 KWARTAALRAPPORT VERANTWOORD BELEGGEN REAAL Eerste kwartaal - 2015 Inhoud 1. Introductie... 2 2. De lage olieprijs en het milieu... 3 2.1 Waarom is dit belangrijk?... 3 2.2 Vraag en aanbod... 3 2.3 Het

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen...3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...3 2.2. ESG-criteria...3

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage eerste kwartaal 2015 Disclaimer Deze Disclaimer is van toepassing op de in deze presentatie en/of dit document opgenomen commerciële informatie (hierna: de Informatie) die

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Kwartaalrapport verantwoord beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Derde kwartaal - 2015 Inhoud 1. Voorwoord door Jan-Willem Dreteler... 2 2. Water, van levensbelang... 3 3. Uitsluitingen

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. SNS Asset Management Q2 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. SNS Asset Management Q2 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Asset Management Q2 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 3 2. ESG-ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. UITSLUITINGEN UPDATE... 4 2.2. ENGAGEMENT OVERZICHT... 5

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Kwartaalrapport verantwoord beleggen Q3-2014 Inhoud 1 Introductie 3 2 ESG-activiteiten en case studies 4 2.1 Green bonds: leningen met een missie 4 2.2 Uitsluitingen update 6 2.3 Engagementoverzicht 6

Nadere informatie

Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016

Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016 Reaal ESG-rapportage eerste kwartaal 2016 Inhoud 1. Introductie... 3 2. De wereld in 2030... 4 3. Uitsluitingen en engagement... 7 3.1 Nieuwe uitsluitingen... 7 3.2 Engagementoverzicht... 8 3.3 Engagements:

Nadere informatie

Uitsluitingenlijst eind 2014. Company Country Reden. AECOM Technology Corp Verenigde Staten Controversiële wapens Aerospace Industries

Uitsluitingenlijst eind 2014. Company Country Reden. AECOM Technology Corp Verenigde Staten Controversiële wapens Aerospace Industries Uitsluitingenlijst eind 2014 Company Country Reden AECOM Technology Corp e Staten Aerospace Industries Iran Organization (AIO) Aerospace Long-March China International Trade Co., Ltd Aeroteh SA Roemenië

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Q1 2014 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. Uitsluitingen Update... 4 2.2. Engagement Overzicht... 6 2.3. Stemmen...10 2.4.

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Kwartaalrapport verantwoord beleggen

Kwartaalrapport verantwoord beleggen Kwartaalrapport verantwoord beleggen Tweede kwartaal - 2015 Inhoud 1. Voorwoord door FSC Nederland... 2 2. Klimaat en ontbossing... 3 3. Uitsluitingen en engagement... 5 3.1 Nieuwe uitsluitingen... 5 3.2

Nadere informatie

ESG Retail Report Environment, Social, Governance

ESG Retail Report Environment, Social, Governance ESG Retail Report Environment, Social, Governance RAPPORTAGE VIERDE KWARTAAL 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V. Q4 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Verantwoord beleggen

Verantwoord beleggen Verantwoord beleggen Rapportage tweede kwartaal 2015 Inhoud 1 Voorwoord door FSC Nederland 3 2 Klimaat en ontbossing 4 3 Uitsluitingen en engagement 6 3.1 Nieuwe uitsluitingen 6 3.2 Engagementoverzicht

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand

Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Beleggingen van pensioenfondsen in wapenhandel een tussenstand Campagne tegen Wapenhandel - mei 2008 Conclusies: veel pensioenfondsen hebben inmiddels een opgesteld zo'n beleid beperkt zich vaak tot enkele

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Amsterdam, 30 juli 2004. Onderwerp: Vragenlijst diamanten. Beste vrijwilliger,

Amsterdam, 30 juli 2004. Onderwerp: Vragenlijst diamanten. Beste vrijwilliger, Amsterdam, 30 juli 2004 Onderwerp: Vragenlijst diamanten Beste vrijwilliger, Prins Hendrikkade 33 Postbus 10707 1001 ES Amsterdam T: +31 (0) 20 520 62 10 F: +31 (0) 20 520 62 49 I: www.niza.nl We zijn

Nadere informatie

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013

Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen. Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen Stichting Bewaarder, Zwitserleven Beleggingsfonds Q2 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG ACTIVITEITEN EN CASE STUDIES... 4 2.1. Uitsluitingen Update... 4

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Case Study: Electronics, mining and urban mining A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Praktijkonderzoek: Electronica, mijnbouw en urban mining Een praktijkonderzoek voor de Eerlijke

Nadere informatie

ESG Retail Report Environment, Social, Governance

ESG Retail Report Environment, Social, Governance ESG Retail Report Environment, Social, Governance RAPPORTAGE TWEEDE KWARTAAL 2013 Kwartaalrapport Verantwoord Beleggen SNS Beleggingsfondsen Beheer B.V Q2 2013 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE... 3 2. ESG

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Halfjaarbericht 2015

Halfjaarbericht 2015 Halfjaarbericht 2015 PERSONALIA DIRECTIE SNS BELEGGINGSFONDSEN N.V. ACTIAM N.V. Postbus 8444 3503 RK Utrecht Website actiam.nl/fondsbeheer DIRECTIE ACTIAM N.V. J. de Wit, voorzitter E.J. van Bergen, directielid

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Inde 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Corporate governance en stemmen 4 Bijlagen 1 Inleiding Verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

WORKSHOP WERELDWIJD BELEGGEN

WORKSHOP WERELDWIJD BELEGGEN WORKSHOP WERELDWIJD BELEGGEN Sander Zondag, CIO OBAM Investment Centre Grip op je Vermogen, 19 April 2013 2 Agenda Quiz - op zoek naar de wereldwijde belegger Wereldwijd vs NL belegger OBAM film AGENDA

Nadere informatie

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding

JAARVERSLAG. Stichting Depositofonds C.V. De Volharding JAARVERSLAG Stichting Depositofonds C.V. De Volharding Inhoud Inleiding 3 Jaarverslag Stichting Depositofonds 4 C.V. De Volharding UA Toelichting jaarverslag Stichting Depositofonds 5 C.V. De Volharding

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

AANDEELHOUDERSREGELEMENT

AANDEELHOUDERSREGELEMENT AANDEELHOUDERSREGELEMENT Amsterdam, 22 juni 2015 BiQ Group N.V. Versie 1 A. Doelstellingen van het stembeleid van BiQ Group N.V. Het stembeleid van BiQ Group N.V. beschrijft de doelstelling van en de strategie

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen

Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen Beleggingen in controversiële bedrijven van enkele goede doelen Een quick scan voor Zembla 9 juni 2007 Jan Willem van Gelder Profundo Van Duurenlaan 9 1901 KX Castricum Tel: 0251-658385 Fax: 0251-658386

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010 Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen Januari 2010 Ten behoeve van: Directie Communicatie, Prioteam Markten voor Duurzame Producten

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Via Rabobank Foundation ondersteunt Rabobank. Financieringen met positieve maatschappelijke impact 214,5mln. Enschede-Haaksbergen

Via Rabobank Foundation ondersteunt Rabobank. Financieringen met positieve maatschappelijke impact 214,5mln. Enschede-Haaksbergen Onze maatschappelijke impact Een aandeel in duurzame ontwikkeling 1 Bankieren voor Nederland stimuleren welvaart en welzijn in Nederland 2 Banking for Food stimuleren duurzame voedselvoorziening wereldwijd

Nadere informatie

Resultaten tot en met 2014

Resultaten tot en met 2014 Duurzaam thema: Organisatie: Doelstelling: Eerlijke handel Solidaridad Fashion Programma: verbetering van de arbeidsomstandigheden in en milieubelasting van Aziatische textielfabrieken Resultaten tot en

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

ZA5874. Flash Eurobarometer 381 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave 2) Country Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA5874. Flash Eurobarometer 381 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave 2) Country Questionnaire Belgium (Flemish) ZA87 Flash Eurobarometer 8 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave ) Country Questionnaire Belgium (Flemish) FL8 - BEN KMO'S, EFFICIËNT HULPBRONNENGEBRUIK EN GROENE MARKTEN

Nadere informatie

Feiten & cijfers. Banking for Food. Februari 2015

Feiten & cijfers. Banking for Food. Februari 2015 Feiten & cijfers Banking for Food Februari 2015 Banking for Food: overzicht in feiten & cijfers De Rabobank wil nu en in de toekomst ondernemers in de landbouw en voedselketen ondersteunen en faciliteren

Nadere informatie

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

Opkomende markten: do s en don ts

Opkomende markten: do s en don ts Online Seminar Beleggen Opkomende markten: do s en don ts Simon Wiersma Investment Manager ING Investment Office Bart-Jan Blom van Assendelft Marketing Manager ING Beleggen Amsterdam, 12 november 2013

Nadere informatie

Verduurzaming voedingsmiddelen

Verduurzaming voedingsmiddelen Verduurzaming voedingsmiddelen Chris E. Dutilh VMT Introductiecursus Voedingsmiddelenindustrie De Glazen Ruimte, Maarssen, 3 september 2015 Duurzame ontwikkeling Duurzame ontwikkeling betekent een economische,

Nadere informatie

Onze belangrijkste succesfactoren

Onze belangrijkste succesfactoren NL 01/2015 Onze belangrijkste succesfactoren Meest betrouwbare bedrijf Bij Balta weten we dat betrouwbare partners de sleutel tot succes zijn. Daarom streven we ernaar om voor al onze belanghebbenden de

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

PERSBERICHT. Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro

PERSBERICHT. Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro PERSBERICHT Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro Op 19 oktober 2008 is bekend gemaakt dat ING haar kapitaal verder heeft versterkt met behulp van de Nederlandse overheid. De solvabiliteit,

Nadere informatie

Onze belangrijkste succesfactoren

Onze belangrijkste succesfactoren NL - 02/2016 Onze belangrijkste succesfactoren Meest betrouwbare bedrijf Bij Balta weten we dat betrouwbare partners de sleutel tot succes zijn. Daarom streven we ernaar om voor al onze belanghebbenden

Nadere informatie

ZA5874. Flash Eurobarometer 381 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave 2) Country Questionnaire Netherlands

ZA5874. Flash Eurobarometer 381 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave 2) Country Questionnaire Netherlands ZA87 Flash Eurobarometer 8 (Small and Medium Enterprises, Resource Efficiency and Green Markets, wave ) Country Questionnaire Netherlands FL8 - NL MKB'S, EFFICIËNT GEBRUIK VAN HULPBRONNEN EN GROENE MARKTEN

Nadere informatie

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken

4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4 Internationaal mvo en ketenbeheer: een korte stand van zaken 4.1 Inleiding Waar staat het bedrijfsleven momenteel als het gaat om rapportage over internationaal mvo en ketenbeheer in het bijzonder? Dit

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Directie Internationale Marktordening en Handelspolitiek Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

ING Investment Office

ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 12 november 2015 Sectorcommentaar Metaal en mijnbouw Door Marina Hagoort, beleggingsanalist van het ING Investment Office In dit rapport vindt u onze vooruitzichten

Nadere informatie

Economie en financiële markten

Economie en financiële markten Economie en financiële markten Bob Homan ING Investment Office Den Haag, 11 oktober 2013 Vraag 1: Begraafplaats Margraten gesloten vanwege. 1. Bezuinigen bij de Nederlandse overheid 2. Op last van Europese

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie