Het Genot als Kompas van ons Brein: de Balans tussen Nuttige Beloning en Ziekelijke Verslaving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Genot als Kompas van ons Brein: de Balans tussen Nuttige Beloning en Ziekelijke Verslaving"

Transcriptie

1 Het Genot als Kompas van ons Brein: de Balans tussen Nuttige Beloning en Ziekelijke Verslaving 17 oktober tot en met 5 december, 2013 Deze cursus is gewijd aan het beloningsysteem in onze hersenen dat in belangrijke mate bijdraagt tot ons functioneren en nuttige bijdragen levert aan ons leven en overleven, zoals motivatie en initiatief. Genot speelt een vaak onbegrepen rol in ons gedrag. Als het aan onszelf ligt kiezen we in ons dagelijks leven vrijwel altijd voor gedrag dat ons genot en bevrediging schenkt. Kortom genot zit diep in onszelf en is evolutionair verankerd. Dit regelsysteem kan echter ook ontsporen en zeer destructieve consequenties hebben voor zowel individuen als de maatschappij. In de cursus worden o.a. de vragen behandeld: Door welke hersengebieden en fysiologische functies wordt dit systeem gevormd, hoe werken zij samen bij individueel leergedrag en het beschermen van mensen tegen levensbedreigende overdaad? Hoe raken wij aan de drugs, hoe doen wij een eet-, seks-, gok- of game- verslaving op? Hoe gaan wij om met het genot van kennis en kunst en waarom wordt het genieten van cultuur in de maatschappij zowel beloond als beperkt? Het centrale probleem is hoe in de westerse maatschappij een ernstige mismatch kan ontstaan tussen de expressie van de bij het genot betrokken genen en het huidige, sociaal wenselijke gedrag. Zijn wij bestand tegen verslaving aan geld en macht, het enorme aanbod van genotmiddelen en junk food en de verleidingen van internet en computergames? Zijn er effectieve maatregelen tegen verslaving mogelijk? Kan het beloningsysteem selectief, bijvoorbeeld epi-genetisch of psychologisch, worden beïnvloed of zijn wij vooral aangewezen op medicatie? Deze vragen en problemen zullen worden behandeld op zeven middagen met ieder twee colleges. SAF/HOVO cursus: Het Genot als Kompas van ons Brein Cursusleiding: prof. dr. D.K.F. Meijer, prof. dr. J. Minderhoud Periode: 17 oktober tot 5 december, colleges per dagdeel op de donderdagmiddagen (aansluitende weken), van Spreektijd: 45 minuten, discussie: 5 minuten 17 oktober: 1. Prof. Jan Minderhoud en Prof. Dick Meijer: Inleiding, gevoelens van beloning in ons brein: essentieel voor ons dagelijks leven, maar thans met ernstige maatschappelijke risico s. Het z.g. beloningssysteem (reward system) speelt in ons dagelijks leven een onmisbare rol als de drive achter ons handelen. De balans tussen deze basale aandriften, die we delen met lagere dieren (voedselbehoefte, partnerkeuze, macht en strijdbaarheid) en de corrigerende invloeden uit de voorste hersendelen (fatsoen, morele en ethische waarden), die vooral bij de mens tot ontwikkeling zijn gekomen, is instabiel en beïnvloedbaar door allerlei interne en externe stimuli. Kennis van dit systeem in onze hersenen is

2 onmisbaar om allerlei ernstige gedragsafwijkingen te kunnen begrijpen. De keerzijde van dit alles is de vele miljoenen chronisch verslaafden aan drugs met een veelvoud daarvan als slachtoffers van hun gedrag, dit door een steeds groter wordend (crimineel) aanbod van heel diverse stoffen en toediening technologieën. De expositie aan verleidelijk en ongezond voedsel leidt mondiaal tot ernstige welvaartsziekten als obesitas en diabetes. Gokken met geld heeft geleid tot een wereldwijde financiële crisis met pijnlijke gevolgen voor, met name, de allerarmsten. Gaming en overcommunicatie via de media en computer behoren tot de moderne verslavingziekten van jongeren. 2. Prof. Dick Meijer: Misbruik van Genotmiddelen en Drugs, nu en in de Toekomst, Het scala van drugs en genotmiddelen dat thans beschikbaar is voor jong tot oud is verbijsterend. Men kan kiezen voor gewone stoffen als nicotine, coffeïne en alcohol, voor party drugs zoals cannabis, amfetamines, cocaïne, GHB en ecstasy, maar ook voor sterk verslavende stoffen als heroïne. De beschikbaarheid van heel diverse toedieningsvormen verhoogt het verslavingsgevaar. Behandeling van de desastreuze gevolgen van drugverslaving voor individu en samenleving blijkt buitengewoon moeizaam. 24 oktober: 3. Dr. Anton Scheurink: Het Beloningsysteem en Eetgedrag Lekker en dus energierijk voedsel activeert het dopaminerge beloningsysteem in de hersenen. Dit heeft een evolutionaire oorsprong: het was functioneel om in de schaarse tijden van overvloed veel te gaan eten en tegelijkertijd zo weinig mogelijk te bewegen. Gedrag dat eeuwenlang functioneel is gaat gepaard met activering van het beloningssysteem in de hersenen en dat breekt de westerse mens nu op. Want tegenwoordig is lekker en energierijk eten volop en continu beschikbaar hetgeen bij velen leidt tot verslaving aan eten. In dit college zal ingegaan worden op de onderliggende neurobiologische systemen en het onderzoek op dit gebied. 4. Verslavingzorg Noord-Nederland: Behandeling van Verslavingen in Groningen De behandeling van verslaafden aan alcohol, nicotine, opiaten, cocaïne, GHB en ook eet- en gokverslaving, vergen een op het individu en zijn/haar omgeving afgestemde aanpak. Dit kan naast preventieve maatregelen en diverse moderne afkickmethoden ook psychologische en medicamenteuze behandeling inhouden, inclusief de preventie van het terugvallen in het verslavingsyndroom. De praktijk van behandeling zal worden geschetst op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten in deze ernstige hersenziekten. 31 oktober: 5. Dr. Rob Haaxma: Neurologie van Beloning, (De)Motivatie, Emotie en Geheugen In dit uur zullen we ons bezighouden met hersenstructuren die betrokken zijn bij het beloningsysteem, de macht van dit systeem over het gedrag bij gezonden en de teloorgang ervan bij hersenziekten. Uit beloond gedrag trekken we lering, we voelen er emoties bij en het drijft ons tot herhaling. Opvallend is ook dat een onverwachte beloning effectiever is om iets te leren dan een verwachte beloning. De grenzen in de hersenen tussen beloond worden, emoties voelen, gemotiveerd zijn en leerprocessen zijn moeilijk te trekken. Door hersenziekten kunnen daardoor veelvormige en verrassende klinische effecten ontstaan.

3 6. Prof. Ab Gramsbergen: De betekenis van het Beloningsysteem in relatie tot de Brain/Mind discussie Een centrale vraag is waarom een individu streeft naar beloning. Gesteld wordt dat middels beloning bewustzijns processen gemoduleerd worden: het zelfbeeld wordt versterkt, zintuiglijke ervaringen worden intenser en denkprocessen verlopen (schijnbaar) effectiever. Het ervaren dergelijke positieve bewustzijnsmodulaties zijn de drijfveer om het verkrijgen van beloningen opnieuw na te streven. In deze bijdrage wordt op grond van neuro-biologische argumenten verklaard hoe deze bewustzijnsmodulaties teweeggebracht kunnen worden, analoog aan andere processen in het zenuwstelsel. 7 november: 7. Prof. Jaap Korf : De Ziel, het Genot en het Brein Aan genot gerelateerd gedrag wordt behandeld vanuit twee perspectieven 1: een holistische visie op het brein, waarin naast de bekende zenuwfysiologie (zoals serotonine of dopamine) ook de geschiedenis en ervaringen van het individu meetellen, en 2: de oorsprong van genot en straf wordt gezocht in dieptepsychologische mechanismen en evolutionaire overlevingsprocessen. 8. Drs. Fred Luider: Interne Regulatiemechanismen en Vrije keuze, Ik versus de Collectiviteit? Datgene wat je door lot en toeval wilt laten bepalen, kan toch moeilijk wilsvrijheid of vrije keuze worden genoemd. Je kunt niet kiezen zonder voorkeur. Maar hoe vrij ben je dan nog, als je, wat je wilt, laat bepalen door het genot wat je er aan denkt te beleven? Wordt de vrijheid niet juist dan in genot gesmoord? Is er een recept voor het genieten van en in vrijheid? 14 november: 9. Remco Ekkers: Het Niet te Stillen Verlangen naar Nicotine Het verlangen naar een sigaret of sigaar is voor ieder uniek, maar kijkend naar veel mensen krijgt het verlangen een mythische dimensie. Het verlangen is diep en overheersend. Het dringt door tot de ultieme zingeving, zo sterk dat het leven zonder de bevrediging van het verlangen zinloos lijkt. In deze lezing blijkt dat uit diverse literaire getuigenissen.' 10. Prof. Jan Engberts: Beloning van de Verwerving van Kennis in het Klassieke Onderwijs in China In het oude China bestond altijd grote waardering voor educatie en correcte omgangsvormen. Het curriculum voor het onderwijs op diverse niveau s was grotendeels gebaseerd op de klassieke Confucianistische geschriften. Deze kennis was de poort tot het ambtelijke leven en een hoge status en reputatie. In de Song dynastie ( ) kreeg het Confucianisme een vitale metafysische basis en werd het onderwijs sterk toegespitst op de relatie tussen universele krachten en menselijk gedrag. Recent is er weer een sterke opleving van het Confucianistische humanisme. 21 november: 11. Prof. Walter Schönau: Literatuur en Lustprincipe Horatius zei het al: dichters willen, behalve een nuttige bijdrage leveren ( prodesse), ons ook een esthetisch

4 genoegen verschaffen (delectare). We zouden geen romans lezen, we zouden niet naar theater of bioscoop gaan als we er geen plezier aan zouden beleven. Fictie, dus ook literatuur, is geen levensbehoefte als voedsel of zuurstof. Het gaat hierbij meer om 'liking' dan om 'wanting'. Wat Freud en veel denkers voor hem het lustprincipe noemden en wat het moderne hersenonderzoek als het 'beloningssysteem' bestudeert, is ook in het geding bij schrijven en lezen van literatuur, bij fictie in het algemeen. Die fantasieproducten hoeven lang niet altijd aangenaam of amusant te zijn. Avond aan avond biedt de televisie ons een ruime keuze aan angstaanjagende beelden, bloedstollende situaties, spannende verhalen. Zou dat ook zo zijn, als niemand daar genoegen aan beleefde? Wat is de 'entertainment'-waarde van 'thrillers'? Welke behoeften worden er dan door fictie wel bevredigd? Hoe wordt ons beloningssysteem, als het om fictionele verhalen, om fantasie gaat, aangesproken? De mogelijke antwoorden op deze vragen, deels oude problemen uit de esthetica, deels moderne psychologische inzichten, zullen we nader onderzoeken. 12. Drs. Katalin Herzog: Mogen we nog van Beeldende Kunst genieten? Hoewel het genieten van beeldende kunst een vanzelfsprekendheid lijkt, is dat niet altijd zo geweest. Binnen de filosofie van Plato was de beeldende kunst verdacht en religies als het Jodendom en de Islam kennen nog steeds een verbod op het afbeelden van God en mensen, terwijl ook in het Christendom heftige beeldenstormen hebben gewoed. Volgens deze visies bieden beelden een verwerpelijk genot en leiden af van hogere zaken. Een bijzondere erfgenaam van dit soort denken is de 20 ste eeuwse filosoof Theodor Adorno die zich tegen de genotvolle, populaire kunst keert en een utopische rol ziet weggelegd voor een moeilijke, ascetische kunst. 28 november: 13. Prof. Henk Kauffman: De Beloning van Muziek en Dans, thans en in de Evolutie, Besproken wordt het waardevrij zijn van muziek. Het zorgt voor de expressie van de emotionele grondslagen van de mens, zowel voor de schone kunsten als ook destructieve hedonistische uitingen. Ritmische uitingen en dans waren in de evolutie belangrijk voor de survival van de groep. Bij de beleving van muziek komen neurotransmitters vrij die kunnen leiden tot welbehagen, extase, arousal en buiten zinnen raken van personen of groepen. 14. Dr. J.R. Georgiades: Omdat het zo lekker is: een neurowetenschappelijke analyse van seks en seksueel gedrag. "Seks brengt het beste en het slechtste in ons boven en dat lijkt logisch: we planten ons immers voort via seks. Toch kan die cruciale functie van seks niet goed de bizarre en soms zelfs schadelijke seksuele voorkeuren en handelingen verklaren die we bijna dagelijks in de media voorbij zien komen. In deze lezing zal ik seks bespreken als een gedrag wat te beschrijven is als een genotscyclus, waarin specifieke elementen zoals verlangen, genieten, en verzadiging dan wel afremmen te onderscheiden zijn. Ik zal bovendien laten zien dat seksuele voorkeuren voor een belangrijk deel aangeleerd zijn door koppeling aan seksueel genot. Zo bezien vormt genot de kern van seksueel gedrag en is voortplanting een (soms gewenst) neveneffect." 5 december: 15. Prof. Gert J ter Horst: Liefdesverdriet; een presymptomatisch depressiemodel? Liefdesverdriet is een natuurlijke vorm van chronische stress en toont overeenkomsten met symptomen van

5 depressie, zoals slapeloosheid, lusteloosheid, gebrek aan eetlust en piekeren. Ondanks deze overeenkomsten is liefdesverdriet nog nooit gebruikt als presymptomatisch depressiemodel terwijl deze populatie uitstekend geschikt is om meer greep te krijgen op de rol van een life-event zoals het overlijden van een partner of kind op chronische stress en het ontstaan van depressie. Het is ethisch niet verantwoord om proefpersonen bloot te stellen aan chronische stress experimenten zoals dat wel wordt gedaan bij proefdieren en dat bemoeilijkt de bestudering van de hersenprocessen die mogelijk een rol spelen bij het ontstaan van een depressie. Liefdesverdriet heeft dat nadeel niet. 16. Prof. Jan Minderhoud: Neuro-economie van Goed en Kwaad. Gestimuleerd door de kredietcrisis en het hebberige gedrag dat daarbij aan het licht komt, ontwikkelt zich een wetenschappelijk interessant gebied op de grens van economie en neurowetenschappen, rondom de vraag: Wat speelt zich daarbij in onze hersenen af. Behoort on-ethisch gedrag tot de norm? Is het schadelijk voor een voorspoedige economische ontwikkeling van de maatschappij, of is voor een welvarende maatschappij enige mate van slecht gedrag misschien wel noodzakelijk?

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015188

Niet-technische samenvatting 2015188 Niet-technische samenvatting 2015188 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Hersenverbindingen die betrokken zijn bij (eet)verslaving 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

LVB en verslaving nu en in de toekomst

LVB en verslaving nu en in de toekomst LVB en verslaving nu en in de toekomst Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Inhoud Middelengebruik en LVB Signaleren en bespreken Zorgmogelijkheden LVG en Verslaving QUIZZZ Alcohol is schadelijker

Nadere informatie

Het jongerenonderzoek 2013

Het jongerenonderzoek 2013 Het jongerenonderzoek 2013 Indicatoren naar leerjaar, onderwijsvorm en geslacht Bijlage bij het rapport "De Limburgse resultaten in vogelvlucht" Fysieke gezondheid en leefstijl Indicatoren naar leerjaar,

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Inleiding Beste leerkracht, De voornaamste doelstellingen van de les over het chemische brein, zijn: De leerlingen - kunnen omschrijven wat hormonen en

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014. Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl

Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014. Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014 Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl Wat zijn genotmiddelen? Dit zijn stoffen die een verandering van het bewustzijn veroorzaken

Nadere informatie

Hersenen. Puberontwikkeling begint op? Cijfers. 10-14 jaar. Mogelijke oorzaken 12/14/2011. Nog te ontwikkelen en leren beheersen

Hersenen. Puberontwikkeling begint op? Cijfers. 10-14 jaar. Mogelijke oorzaken 12/14/2011. Nog te ontwikkelen en leren beheersen Oudervoorlichting Puberwereld Robert van der Gaag GGD Hollands Midden Functionaris gezondheidsbevordering Aandachtsgebieden : Gezond op School, genotmiddelen, seksualiteit en voeding bronnen : Puberbrein

Nadere informatie

Inhoud cursus stresspreventie

Inhoud cursus stresspreventie Inhoud cursus stresspreventie Verschil tussen distress en eustress. Mensen moeten weten dat niet alle stress slecht voor je is en dat je stress ook nodig hebt. Maar waar zit het omslagpunt van goede en

Nadere informatie

Ouderavond Puberwereld

Ouderavond Puberwereld Ouderavond Puberwereld bronnen : Puberbrein binnenstebuiten en Beter omgaan met pubers Van de Brugghenschool Katwijk R van der Gaag GGD Hollands Midden Gezondheidsbevorderaar Aandachtsgebieden : genotmiddelen,

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Sofrologie, ontstaan in 1960 Dr. Alfonso Caycedo Psychiater, grondlegger van de Sofrologie SOS evenwicht PHREN bewustzijn LOGOS studie Geschiedenis van de Sofrologie

Nadere informatie

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 Co-morbiditeit is de norm (gegevens uit intern onderzoek Bouman GGZ) HEROÏNE (VAAK POLYDRUGGE BRUIK) ALCOHOL STIMULAN- TIA CANNABIS

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015. Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons?

RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015. Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons? Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons? RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015 Prof. dr. Margriet Sitskoorn Professor of Clinical Neuropsychology Director Topperformance

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Het willen en zijn gevolgen

Het willen en zijn gevolgen Het willen en zijn gevolgen Over emoties, bewustzijn en psychose N.H.L. de Jong PAPIEREN TIJGER Inhoudsopgave Voorwoord 11 Dankwoord 12 Inleiding 13 Deel I Over de evolutie van emoties en bewustzijn 15

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Cursus. Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding

Cursus. Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding Commentaar op gekozen oplossing feit cases thema 1 Pagina 1 / 150 (30-07-13) Cursus Preventie van Drugs, Tabak, en Alcohol misbruik door een goede opvoeding Document met de commentaar op de gekozen oplossing

Nadere informatie

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier 22-5-214 Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie Abraham Buunk Akademiehoogleraar Evolutionaire Sociale Psychologie Voordracht voor het SIGO Symposium

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid

Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid Bijzonder procesdoel 1: Groei naar volwassenheid 1ste leerjaar 2de graad 2 de leerjaar 2de graad Mijn Lichaam: Gezondheid: - Gezonde voeding - Roken (en drugs) - Gezonde geest, gezond lichaam - (top)sport

Nadere informatie

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Brijder jeugd Preventie Voorlichting (in de klas en aan docenten) ABC gesprekken Aanwezig bij verschillende ZAT

Nadere informatie

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Programma Enkele cijfers over roken, drinken en gamen Jongeren en alcohol Andere drugs Enkele tips t.a.v. opvoeding en genotmiddelen Vragen en afsluiting

Nadere informatie

G edragscontrole & verleiding:

G edragscontrole & verleiding: G edragscontrole & verleiding: een delicate balans tijdens de ontwikkeling Janna Cousijn, 10 juni G edragscontrole & verleiding: een delicate balans tijdens de ontwikkeling Inkijkje in de hersenen: ontwikkeling

Nadere informatie

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita Verslaving vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Dr Anne Van Duyse VVP, 8 maart 2013 De Sleutel Vita I. Adolescentie : een periode met verhoogde kwetsbaarheid voor verslavingsgedrag inleiding Adolescentie,

Nadere informatie

SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur

SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur SAF/HOVO cursus : De toren van Babel - Taal, communicatie en cultuur In deze cursus, voorbereid door dezelfde groep, die de cursussen Bewustzijn in wording (2010) en Toekomst van de mensheid (2011) samenstelde,

Nadere informatie

Psychosomatisch fysiotherapie

Psychosomatisch fysiotherapie Psychosomatisch fysiotherapie De psychosomatisch fysiotherapeut Tamara den Elzen Wat is psychosomatische fysiotherapie? Psychosomatische fysiotherapie is een erkende specialisatie binnen de fysiotherapie,

Nadere informatie

Epiloog 197. Beknopte bibliografie 207 Noten 211

Epiloog 197. Beknopte bibliografie 207 Noten 211 Inhoud Proloog 7 1. Het leven dat je leidt liefhebben 19 2. In de tuin der lusten met Aristoteles en Epicurus 26 3. Het leven zin geven 38 4. Voltaire en de gelukkige imbeciel 41 5. Wil ieder mens gelukkig

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Pubers en genotmiddelen Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Overzicht - Inleiding - (hersen)ontwikkeling pubers - Genotmiddelen: - energiedrank - roken - alcohol - Opvoeding en

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

4.1 Omcirkel het juiste antwoord.

4.1 Omcirkel het juiste antwoord. 4.1 Vraag 1 Het begrip vitaliteit heeft vooral te maken met... A. aankomen en afvallen B. gezondheid en geluk C. dansen en bewegen D. werk en carrière Vraag 2 Hoe vind je de meest betrouwbare informatie

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES Bijzondere procesdoelen 4.1 Verantwoordelijkheid tegenover zichzelf 4.2 Eerbied voor de anderen 4.3 Zorg voor de anderen 4.4 Eerbied

Nadere informatie

HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN?

HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN? HOE KUNNEN OUDERS TABAK-, ALCOHOL- EN DRUGGEBRUIK BIJ HUN KINDEREN VOORKOMEN OF UITSTELLEN? Deinze 4 juni 2013 www.drugpunt.be/heelwatinhuis Drugpunt Leie & Schelde Filip Claeys Sanne Foulon www.drugpunt.be

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314.

Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314. Oefening baart morele ontwikkeling. Jan den Boer. Filosofisch café Hoogeveen, 250314. Mijn zoektocht: Pirsig, filosofie, boeddhisme, management, bewustzijnswetenschap, Lamme. Robert Pirsig: Zen en de kunst

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Agressiebeheersing vanuit het emotionele ontwikkelingsprofiel 28/04/2015 EMOTIONELE ONWIKKELING. buitenkant versus binnenkant

Agressiebeheersing vanuit het emotionele ontwikkelingsprofiel 28/04/2015 EMOTIONELE ONWIKKELING. buitenkant versus binnenkant Agressiebeheersing vanuit het emotionele ontwikkelingsprofiel Dr. Iris Van den Brandei.o. SEN vzw Centrum voor Therapie en Welzijn Balans EMOTIONELE ONWIKKELING buitenkant versus binnenkant intrapsychisch

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Betrokken bij Buiten Welkom Het puberbrein als basis 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Pubers Welk (puber)gedrag valt jou het meest op? We zijn allemaal puber geweest Leef je in!

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn.

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. BLPA Curriculum Module #1 - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. - Waarom we niet in een gelijkwaardige wereld leven, wanneer het op mannelijke of vrouwelijke

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008

Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008 Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008 Achter dat probleemgedrag zit(ten). De gevolgen van middelengebruik op het gedrag Mogelijk verslaving

Nadere informatie

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN?

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? EMOTIE EN INTUÏTIE ZIJN MEER DE BAAS DAN ONS VERSTAND WIL TOEGEVEN. NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK (deel 2 uit een serie van 6 whitepapers)

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

Logica van het gevoel Waar komt ons gevoel vandaan en wat is de verhouding tot de homeostase.

Logica van het gevoel Waar komt ons gevoel vandaan en wat is de verhouding tot de homeostase. Logica van het gevoel Waar komt ons gevoel vandaan en wat is de verhouding tot de homeostase. De naam "Logica van het gevoel" is behalve de titel van een boek [1], ook de naam die in dit boek wordt gegeven

Nadere informatie

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Wat is ons standpunt m.b.t. de relatie tussen stress en HVZ? Probleem: Is er een relatie tussen stress

Nadere informatie

Wie is er eigenlijk (niet) gek?

Wie is er eigenlijk (niet) gek? Wie is er eigenlijk (niet) gek? Filosofisch Café Nijmegen 05.11.2013 Sanneke de Haan Introductie Stel: een jongetje is te druk. Hij verstoort de rest van de klas, zegt de juf. Heeft het jongetje ADHD,

Nadere informatie

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Hoe wordt tegenwoordig naar verslaving gekeken vergeleken met vroeger? Welke effecten brengen drugs teweeg

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief 11-2-2015 1 Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief Facta, 12-02-2015 Saskia Kunnen Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit Groningen 11-2-20152 Programma Studiekeuze als ontwikkelingsproces:

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Mondriaan Preventie ondersteunt! In deze editie. Mondriaan Preventie

Nieuwsbrief. Mondriaan Preventie ondersteunt! In deze editie. Mondriaan Preventie W I N T E R / V O O R J A A R 2 0 1 6 Nieuwsbrief Mondriaan Preventie Mondriaan Preventie ondersteunt! De afdeling verslavingspreventie van Mondriaan heeft een adviserende en ondersteunende rol als het

Nadere informatie

Hoe bevorder je integer gedrag? Hoe verschillende triggers de integriteit binnen organisaties beïnvloeden

Hoe bevorder je integer gedrag? Hoe verschillende triggers de integriteit binnen organisaties beïnvloeden Hoe bevorder je integer gedrag? Hoe verschillende triggers de integriteit binnen organisaties beïnvloeden Dr. S.N. Ponsioen Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Economie en Bedrijfskunde 1 2 3 Integriteit

Nadere informatie

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren!

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren! Bezint voor ge begint ROKEN Stoppen met roken is niet eenvoudig! Iets afleren is altijd veel moeilijker dan iets aanleren. DAAROM: begin niet met roken! WANT: In tabaksrook zitten heel wat stoffen die

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit sirikruit@live.nl iri Kruit Voorlichting en training 1 Programma Introductie - Kennismaking - Studiehandleiding, opbouw van de lessen

Nadere informatie

29/11/2011. Overzicht. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Achtergrond.

29/11/2011. Overzicht. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Achtergrond. Psychotherapie en emotionele belevingswereld bij personen met een mentale beperking. Katrien Beckx Shana Van Impe Annik Simons CEMA Antwerpen Overzicht achtergrond functies van probleemgedrag probleemsamenhang

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Bij de ontwikkeling van metabole ziekten zoals overgewicht, type 2 diabetes en Anorexia Nervosa spelen omgevingsfactoren zoals dieet en fysieke activiteit een belangrijke rol. Er zijn echter grote individuele

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf. Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET

Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf. Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET Inleiding Opzet: Korte uitleg werking van het Brein: Oud en Nieuw Nut voor de praktijk: een casus Effect medicatie - effect

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

De ontwikkelingstrilogie

De ontwikkelingstrilogie De ontwikkelingstrilogie van Martine Delfos Een brede kijk op ontwikkeling Dr. Martine Delfos maakte naam met vele publicaties op het gebied van (ontwikkelings)psychologie. Ook geeft zij op regelmatige

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

Dat doet mijn kind toch niet?!

Dat doet mijn kind toch niet?! Dat doet mijn kind toch niet?! Informatie over alcohol en drugs 17 maart 2016 marion.kooij@brijder.nl 088 3583 880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Brijder jeugd Preventie Voorlichting (in de

Nadere informatie

Liefde & Behang Wat is Youz? Jongerenmerk van Bouman GGZ Advies en behandeling voor jongeren met problemen op het gebied van alcohol, drugs, gokken of gamen. Youz is er ook voor ouders en de omgeving.

Nadere informatie

Ont - moeten. www.psysense.be

Ont - moeten. www.psysense.be Ont - moeten www.psysense.be Definitie van relatie Een relatie is iets waarbij je geeft en neemt, je streeft naar een win/win situatie. Je toont een relatie in een gebaar. De gebaren zijn vaak oprechter

Nadere informatie

PREVENTIE VOOR POH-GGZ

PREVENTIE VOOR POH-GGZ PREVENTIE VOOR POH-GGZ ZORG BIEDEN DIRECT EN DICHTBIJ. DAAR STAAT INDIGO VOOR. HET LIEFST IN DE WIJK, LAAGDREMPELIG EN TOEGANKELIJK. VOOR IEDEREEN. MENTALE ONDERSTEUNING DIRECT EN DICHTBIJ INDIGO BIEDT

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Straatnieuws, april 2006

Straatnieuws, april 2006 Straatnieuws, april 2006 Daklozen, zwervers, verslaafden: zijn ze vastgelopen door een akelige jeugd, zwak karakter of door allerlei ongelukkige sociale omstandigheden? Volgens René Kahn, hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2016489

Niet-technische samenvatting 2016489 Niet-technische samenvatting 2016489 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Van buik naar brein: de rol van darm-bacteriën in autisme en attentie-stoornissen. 1.2 Looptijd van het project 21-4-2016-21-4-2021

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN 1 OVERZICHT 2 INLEIDING: GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1 VERBAND GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1.1 Ziekte- en sterftecijfers 2.1.2 Belangrijkste doodsoorzaken 2.1.3 Ontwikkelingen in de geneeskunde 2.1.4 Ontwikkelingen

Nadere informatie

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Omgaan met een sexprobleem.qxd 20-03-07 11:54 Pagina 5 Inhoud Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Waar hebben seksuele problemen mee te maken?

Nadere informatie

Verslaving en Werk. Rolf Swens Peter Couvee

Verslaving en Werk. Rolf Swens Peter Couvee Verslaving en Werk Rolf Swens Peter Couvee Programma 1. Voormeting (vragenlijst) 2. Voorkomen, risico en kosten 3. Professioneel Handelen 1. middelen, 2. neurobiologie, 3. interventies 4. Hulpverlening

Nadere informatie