TENDENS. Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik Editie De Gelderse sociale kwetsbaarheid- en middelenmonitor.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TENDENS. Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik Editie 2011-2012. De Gelderse sociale kwetsbaarheid- en middelenmonitor."

Transcriptie

1 TENDENS Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik Editie De Gelderse sociale kwetsbaarheid- en middelenmonitor.

2 TENDENS: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik De Gelderse sociale kwetsbaarheid- en middelenmonitor. Editie

3 Colofon Tendens is een uitgave van IrisZorg door de dienst Onderzoek & Ontwikkeling in samenwerking met de dienst Preventie. Redactie: Dhr. Harmen Beurmanjer MSc. (projectcoördinator) 1 Mw. Drs. Mary de Jong 2 Mw. Irmgard Poelmans 2 Mw. Dr. Gerdien de Weert-van Oene (projectleider) 1 1 Dienst Onderzoek & Ontwikkeling 2 Dienst Preventie Opdrachtgever: Raad van Bestuur IrisZorg Eindredactie: René Vossen Vormgeving: Madelief Brandsma grafisch ontwerp Drukker: Wöhrmann Print Service Deze uitgave is te downloaden via IrisZorg Dienst Onderzoek & Ontwikkeling Postbus AJ Arnhem T: F: IrisZorg, Arnhem

4 Voorwoord Alcohol is de basis voor een feest. Dat wordt de hele avond gedronken. Alcohol heb je nodig om losser te worden en om in de sfeer te komen. Geen alcohol, geen feest. Dit zijn twee uitspraken uit onze panelstudie onder uitgaande jongeren in Gelderland. De uitspraken kunnen echter net zo goed van 30 ers, 40 ers of 65-plussers komen. Alcohol is overal in onze maatschappij: thuis, in het café, de bioscoop, de voetbalkantine en bij de meeste feestelijke gelegenheden wordt alcohol geserveerd. Het gebruik ervan komt voor onder alle lagen van de bevolking en is breed geaccepteerd in de Nederlandse samenleving. Dit zien we ook terug in de verslavingszorg: ongeveer de helft van alle hulpvragen is alcoholgerelateerd. Het gebruik van alcohol is dus helaas niet voor iedereen een feestelijke aangelegenheid. Misschien in mindere mate, maar in veel groepen ook geaccepteerd, is het gebruik van drugs. Cannabis is hiervan de meest gebruikte, maar heel wat Nederlanders hebben in hun leven ook wel eens ecstasy of cocaïne gebruikt. Onder de naam Tendens doen wij al jaren trendonderzoek naar ontwikkelingen in middelengebruik onder jongeren in Gelderland. Bij deze editie is echter sprake van een trendbreuk. Vanaf heden worden in Tendens niet alleen jongeren maar alle leeftijdcategorieën bestudeerd op hun middelengebruik en -misbruik. Daarnaast hebben we de focus ook verbreed naar de thema s Wonen en Werken. Ontwikkelingen op deze gebieden kunnen zowel gevolgen hebben voor de verslavingszorg als de maatschappelijke opvang in de regio. Tendens heeft vanaf deze editie dan ook drie onderzoekslijnen: Wonen, Werken en Middelengebruik. Deze drie pijlers representeren de problematiek waar veel cliënten van IrisZorg mee kampen. Tendens is een beleidsinstrument geworden voor beleidsmakers, bestuurders, behandelaren en overheden. Met Tendens kunnen zij hun beleid afstemmen op de meest actuele situatie en voorspellingen over verdere ontwikkelingen in de regio. Het is ook een kennisbron met informatie over verschillende middelen en geeft inzicht in groepen gebruikers. Verder bevat het achtergrondinformatie over ondermeer werklozen, voortijdige schoolverlaters, armoede, daklozen en zwerfjongeren. Samenvattend, het is een naslagwerk voor iedereen met interesse in middelen, verslaving en/of maatschappelijke opvang. Tendens laat zien dat probleemjongeren in onze samenleving veel aandacht verdienen. Echter, andere jongeren, en ook volwassenen en ouderen, verdienen daarbij ons aller aandacht, hetzij op verschillende probleemgebieden. Met onze netwerkpartners en financiers blijven we voortdurend op zoek naar preventiemaatregelen en interventies om deze groepen te ondersteunen. Iedereen die in de knoop zit of hierin dreigt te raken verdient adequate ondersteuning. Hier blijven wij ons dan ook met overtuiging voor inzetten. U toch ook? Don Olthof Voorzitter Raad van Bestuur IrisZorg Tendens Voorwoord 3

5 Verklarende woordenlijst en afkortingen Actueel gebruik AWBZ Binge drinken CBS DIMS E-MOVO GGD IVO IVZ JJI LADIS LWOO MDI MO OGGZ OMZ Ooit-gebruik PrO Rave parties REC-4 Recent gebruik SCP VSV WEB WMO WWB Maandprevalentie. gebruik in de afgelopen vier weken. Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. Zes of meer glazen alcohol drinken op één gelegenheid. Centraal Bureau voor de Statistiek. Drugs Informatie en Monitoring Systeem. Elektronische MOnitor en Voorlichting. Gemeentelijke GezondheidsDiensten. Instituut voor VerslavingsOnderzoek. Stichting InformatieVoorziening Zorg. Justitiële JeugdInrichting. Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem. LeerWegOndersteunend Onderwijs. Monitor Drugs Incidenten. Maatschappelijke Opvang. Openbare Geestelijke GezondheidsZorg. Onderzoekscentrum Maatschappelijke Zorg. Lifetime prevalentie. Gebruik ooit in het leven. PraktijkOnderwijs. Dance-evenementen, ook wel House Parties genoemd. Cluster-4 scholen. Jaarprevalentie. gebruik in het afgelopen jaar. Sociaal Cultureel Planbureau. Voortijdige schoolverlaters. Wet Educatie en Beroepsonderwijs. Wet Maatschappelijke Opvang. Wet Werk en Bijstand. 4 Tendens Verklarende woordenlijst en afkortingen

6 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Verklarende woordenlijst en afkortingen 4 Belangrijkste trends in het werkgebied van IrisZorg 8 Hoofdstuk 1 Inleiding 9 Hoofdstuk 2 Methoden IrisZorg onderzoek Bronnenonderzoek Belangrijke Bronnenlijst 15 Hoofdstuk 3 Sociaal demografische ontwikkelingen Inleiding Landelijke ontwikkelingen Regionale ontwikkelingen Samenvattende conclusies en trends sociaaldemografische ontwikkelingen 24 Hoofdstuk 4 Wonen Sociale kwetsbaarheid Definities Dakloosheid in Nederland Dakloosheid in Gelderland Maatschappelijke opvang binnen Iriszorg Samenvattende conclusies en trends wonen 37 Hoofdstuk 5 Werken Landelijke gegevens over werken Werkloosheid Jeugdwerkloosheid Voortijdige schoolverlaters Armoede in Nederland Regionale gegevens over werken Werkloosheid in Gelderland Jeugdwerkloosheid in Gelderland Voortijdig schoolverlaten in Gelderland Armoede in Gelderland Samenvattende conclusies en trends werken 50 Hoofdstuk 6 Alcohol Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van alcohol Prevalentie en incidentie Alcoholgebruik bij jongeren Alcoholgebruik door bijzondere groepen jongeren 56 Tendens Inhoudsopgave 5

7 6.2.4 Alcohol en hulpverlening Verkrijgbaarheid van alcohol Regionale gegevens over het gebruik van alcohol Volwassenen en alcohol in Gelderland Ouderen en alcohol in Gelderland Jongeren en alcohol in Gelderland Alcohol en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends alcohol 78 Hoofdstuk 7 Cannabis Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van cannabis Prevalentie en incidentie Cannabisgebruik bij jongeren Cannabisgebruik door bijzondere groepen jongeren Cannabis en hulpverlening Regionale gegevens over het gebruik van cannabis Prevalentie en incidentie Jongeren en cannabis in Gelderland Cannabis en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends cannabis 101 Hoofdstuk 8 Cocaïne Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van cocaïne Prevalentie en incidentie Cocaïnegebruik bij jongeren Cocaïnegebruik door bijzondere groepen jongeren Cocaïne en hulpverlening Regionale gegevens over het gebruik van cocaïne Prevalentie en incidentie Jongeren en cocaïne in Gelderland Cocaïne en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends cocaïne 120 Hoofdstuk 9 Ecstasy & Amfetamine Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van ecstasy en amfetamine Prevalentie en incidentie Ecstasy- en amfetaminegebruik bij jongeren Ecstasy- en amfetaminegebruik door bijzondere groepen jongeren Ecstasy, amfetamine en hulpverlening Regionale gegevens over het gebruik van ecstasy en amfetamine Prevalentie en incidentie Jongeren en ecstasy en amfetamine in Gelderland Ecstasy, Amfetamine en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends ecstasy & amfetamine Tendens Inhoudsopgave

8 Hoofdstuk 10 GHB Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van GHB Prevalentie en incidentie GHB-gebruik bij jongeren GHB-gebruik door bijzondere groepen jongeren GHB en hulpverlening Regionale gegevens over het gebruik van GHB Prevalentie en incidentie Jongeren en GHB in Gelderland GHB en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends GHB 163 Hoofdstuk 11 Opiaten Inleiding Landelijke gegevens over het gebruik van opiaten Prevalentie en incidentie Opiaatgebruik bij jongeren Opiaatgebruik door bijzondere groepen jongeren Opiaten en hulpverlening Regionale gegevens over het gebruik van opiaten Prevalentie en incidentie Jongeren en opiaten in Gelderland Opiaten en hulpverlening in Gelderland Samenvattende conclusies en trends opiaten 175 Hoofdstuk 12 Overige middelen in Gelderland Online-gaming-verslaving Energiedrank Lachgas Ketamine LSD Paddo s Overige informatie uit regionaal onderzoek Samenvattende conclusies en trends overige middelen 190 Literatuurlijst 192 Bijlagen 197 Bijlage I Het abc van de drugs 198 Bijlage II Opzet van de panelstudie 205 Bijlage III Panelleden en hun netwerk 209 Bijlage IV Overzicht netwerken panelstudie 2011 (T 10) Tendens Bijlage V Uitgaan en Middelen onderzoeksopzet en demografie per stad 220 Bijlage VI Opzet Drugsinfromatie en Monitoringsysteem (DIMS) 224 Bijlage VII Aantallen en soorten drugs die zijn getest bij de testservice 225 Tendens Inhoudsopgave 7

9 Belangrijkste trends in het werkgebied van IrisZorg De samenstelling van de Gelderse bevolking is aan het veranderen. De bevolking gaat in verschillende gemeentes krimpen. Verder treedt bijna overal vergrijzing op, in het bijzonder in de krimpgebieden. In de meeste grote steden gaat het proces van vergrijzing langzamer dan in kleinere steden en is de omvang hiervan meer beperkt. De groep sociaal kwetsbare mensen gaat toenemen en daarmee het aantal mensen met problemen rond wonen en werken. In samenhang hiermee gaan mogelijk ook meer mensen risico lopen voor problematisch middelen gebruik. Alcohol blijft het grootste probleemmiddel in de regio. Het aantal mensen dat aanklopt voor hulp in verband met problematisch alcoholgebruik is de laatste jaren stabiel. We zien wel een stijging van de gemiddelde leeftijd van de hulpvragers. Onverantwoord alcoholgebruik komt in de regio voor onder grote groepen jongeren, volwassenen en ouderen. We zien een toename in de hulpvraag vanwege cannabis bij de verslavingszorg. Cannabis is het grootste probleemmiddel onder jongeren in de regio. In de laatste 6 jaar nam het aantal hulpvragers in de leeftijd van 18 tot 29 jaar met problematisch cannabisgebruik met 40% toe. Cocaïne lijkt in bepaalde delen van de regio aan populariteit te winnen. Het aantal hulpvragen bij IrisZorg daalt wel licht, voornamelijk onder jongeren tussen de 18 en 29 jaar. Het middel zelf wordt steeds vaker versneden met andere stoffen. Verslaving aan ecstasy komt nauwelijks voor in de regio. De ecstasypillen in de regio lijken gemiddeld een hogere dosis MDMA te bevatten dan in eerdere jaren. Het aantal amfetaminegebruikers dat zich meldt voor hulp bij IrisZorg is beperkt. De zuiverheid van de amfetamine lijkt te dalen. Het middel wordt steeds vaker gemixt met andere stoffen. Bij jongeren tussen de 18 en 29 jaar zien we een toename in de hulpvraag bij GHB. Het aantal GHB- verslaafden dat zich bij IrisZorg meldt is vooralsnog beperkt, wel zien we jaarlijks een toename van dit aantal. In de regio gebeuren relatief veel ernstige incidenten met GHB. Het aantal opiaatverslaafden zien we afnemen. Daarnaast komen er weinig nieuwe verslaafden bij en is de groep steeds meer aan het vergrijzen. Dit brengt wel met zich mee dat deze groep patiënten meer te maken krijgt met chronische ziekten en aandoeningen die gepaard gaan met het ouder worden. Gameverslaving is in opkomst; steeds meer jonge mannen melden zich bij IrisZorg voor hulp. In deze Tendens is soms gebruik gemaakt van landelijke cijfers om daarmee een indruk te geven van de omvang van de problematiek in de regio. Dit is gedaan omdat op regionaal niveau er maar beperkte informatie beschikbaar is over de omvang van sociale kwetsbaarheid en middelengebruik. Veel onderzoek richt zich op bepaalde subgroepen, maar cijfers over grote groepen in de regio ontbreken bij veel thema s. Onderzoek hiernaar is belangrijk voor het onderbouwen en toetsen van effectief beleid. 8 Tendens Belangrijkste trends in het werkgebied van IrisZorg

10 Hoofdstuk 1 INLEIDING Tendens Hoofdstuk 1 Inleiding 9

11 Tendens is sinds 2003 de Gelderse alcohol- en drugsmonitor. Sinds die tijd geeft het jaarlijks de belangrijkste trends weer op het gebied van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren en jongvolwassenen in de regio. Na een grondige evaluatie is Tendens in 2011 een nieuwe weg ingeslagen. De monitor moet een nieuw en breed overzicht geven, gericht op alle (potentiële) doelgroepen van IrisZorg met als nieuwe titel: Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik. In de nieuwe Tendens zetten we trends en cijfers op het gebied van wonen, werken en middelengebruik in het werkgebied van IrisZorg af tegen landelijke cijfers. Hiermee proberen we vier vragen te beantwoorden: 1. Wat zijn de actuele regionale ontwikkelingen in dak- en thuisloosheid, armoede en huisuitzettingen? 2. Wat zijn de actuele regionale ontwikkelingen in middelengebruik? Hierbij letten we op demografie en bevolkingopbouw, aantallen gebruikers, kenmerken van gebruikers, middelen van gebruik (eventueel nieuwe middelen), gebruiksfrequentie, dosering en toediening, negatieve effecten/gezondheidsrisico s en verkrijgbaarheid. 3. Hoe verhouden bovenstaande regionale ontwikkelingen zich tot ontwikkelingen in andere regio s in Nederland? 4. Wat zijn de verwachtingen van toekomstige regionale ontwikkelingen in middelengebruik en dak- en thuisloosheid? Het doel van Tendens is om aan de hand van waargenomen trends aandachtsgebieden te inventariseren die van invloed zijn op de toekomstige hulpvragen op het gebied van wonen, werken en middelen, die vanuit de maatschappij op IrisZorg kunnen afkomen. Tendens analyseert trends op basis van een combinatie van verschillende invalshoeken: bronnenonderzoek, eigen onderzoek en cliëntengegevens van IrisZorg. Daarbij vergelijken we het werkgebied van IrisZorg ook steeds met de rest van Nederland. Hierdoor kunnen we regionale trends onderscheiden van landelijke. Dit maakt Tendens tot een regionale monitor die over zijn grenzen kan kijken en landelijke en regionale trends los van elkaar en in samenhang kan bestuderen. Het werkgebied van IrisZorg bevindt zich voornamelijk in Gelderland, maar strekt zich uit tot in Flevoland, Overijssel en een puntje van Limburg. Dit hebben we weergegeven in Figuur Tendens Hoofdstuk 1 Inleiding

12 Figuur 1.1 Werkgebied IrisZorg Leeswijzer De drie thema s wonen, werken en middelen zijn terug te vinden als hoofdstukken in deze Tendens. Daarbij moeten we opmerken dat het thema middelen is verdeeld over hoofdstukken die elk op hun beurt handelen over een specifiek middel. Hiervoor hebben we gekozen omdat de problematiek, prevalentie van gebruik en hulpvraag per middel verschillen. Achtergrondinformatie over de besproken middelen is opgenomen in bijlage I. Voorafgaand aan het bespreken van de drie thema s staan we eerst stil bij sociaal demografische ontwikkelingen in Nederland en Gelderland. In de middelenhoofdstukken starten we met landelijke prevalentiecijfers. Daarbij maken we bij de middelenhoofdstukken steeds een onderscheid tussen de volwassen populatie en jongeren/jongvolwassenen. Verder nemen we per middel cijfers rond incidenten en hulpvraag mee. De regionale prevalentiecijfers zijn op een vergelijkbare manier weergegeven. De resultaten van de panelstudie zijn in deze paragrafen opgenomen. Wanneer het gaat om de thema s wonen en werken, hebben we in deze hoofdstukken eerst een legitimatie gegeven waarom deze thema s zijn opgenomen, samen met een nadere definiëring van deze begrippen en elementen daarvan. De focus ligt vooral op sociaal kwetsbare groepen en de omvang hiervan in de samenleving. Ook hier maken we een vergelijking tussen landelijke en regionale ontwikkelingen. Tendens Hoofdstuk 1 Inleiding 11

13 Elk hoofdstuk wordt afgesloten met een (samenvattende) conclusie, aanbevelingen voor vervolgonderzoek en het benoemen van aandachtsgebieden. Dankwoord Aan de totstandkoming van deze Tendens hebben veel mensen meegewerkt. Dank gaat uit naar iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan dit boek. Onder meer de collega s van de afdelingen Onderzoek & Ontwikkeling, Communicatie en Preventie die allen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming. Bijzondere dank gaat uit naar Marleen Ernst, Stefanie Geven, de peers van IrisZorg en de panelleden. Wij bedanken verder Jeroen Wisselink van het LADIS en Neeltje Vogels van het Trimbos Instituut voor het beschikbaar stellen van grafisch materiaal. 12 Tendens Hoofdstuk 1 Inleiding

14 Hoofdstuk 2 METHODEN Tendens Hoofdstuk 2 Methoden 13

15 Aan de basis van Tendens ligt een combinatie van eigen onderzoek en bronnenonderzoek. Hierbij bestaat het eigen onderzoek uit een mix van kwalitatief en kwantitatief onderzoek en is het bronnenonderzoek uitsluitend kwantitatief van aard. In dit hoofdstuk lichten we het eigen onderzoek en het bronnen onderzoek nader toe. Voor het beschrijven van trends in middelengebruik hebben we deels het model van de Nationale Drug Monitor (Van Laar et.al., 2011) van het Trimbos Instituut gebruikt. 2.1 Iriszorg onderzoek Panelstudie van IrisZorg In 2003 is IrisZorg (destijds De Grift, Gelders centrum voor verslavingszorg) van start gegaan met een panelstudie in haar verzorgingsgebied (Roomer en Poelmans, 2004). De panelstudie is een beschrijvend onderzoeksinstrument, waarin doorlopend kwalitatieve gegevens worden verzameld over drugsgebruik inclusief alcohol, in netwerken van Gelderse jongeren en jongvolwassenen. De panelstudie gaat niet over de doorsneejongeren. Doordat de representativiteit van deze steekproef beperkt is, zal de panelstudie in het bijzonder gebruikt worden om bepaalde waargenomen trends te illustreren. Een volledige beschrijving van de panelstudie is opgenomen in bijlage II tot IV. Uitgaan en middelenonderzoek Dit onderzoek is deels gebaseerd op een eerdere studie die in de editie in Tendens stond (Roomer & Akoule, 2006). In het huidige onderzoek hebben we jongeren gevraagd naar hun middelengebruik en uitgaansgedrag. Dat deden we tijdens de vrijdagavond in het uitgaansgebied, in de gemeenten Arnhem, Nijmegen, Ede, Tiel en Doetinchem, vijf kerngemeenten van IrisZorg. Het onderzoek geeft inzicht in eventuele verschillen tussen de steden met betrekking tot uitgaande jongeren en middelengebruik. Dit onderzoek vindt jaarlijks plaats en zal een monitorfunctie krijgen binnen Tendens. In bijlage V is een volledige beschrijving van het onderzoek opgenomen. Drugsinformatie en Monitoringsysteem (DIMS) De DIMS beoogt steeds een zo actueel mogelijk beeld van de Nederlandse markt van recreatieve drugs te kunnen geven. Aan het DIMS-netwerk nemen instellingen voor verslavingzorg deel met een testservice voor uitgaansdrugs. IrisZorg is één van deze instellingen met twee testlocaties, in Nijmegen en Arnhem, en een inleverpunt in Ede. Bezoekers van testservices laten hun pillen testen om duidelijkheid te krijgen over de samenstelling. Ze hopen daarmee de uitwerking beter te kunnen inschatten. Vaak willen ze daarnaast graag weten of ze hebben gekregen wat de dealer hen heeft voorgespiegeld. Deze resultaten van alle ingeleverde drugs in de regio gebruiken we om een beeld te kunnen schetsen van de Gelderse markt in recreatieve drugs. In bijlage VI en VII is een volledige beschrijving van het onderzoek opgenomen. Inforay cliëntenregistratiesysteem van IrisZorg verslavingszorg In het Inforay-registratiesysteem staan actuele en historische cijfers over de cliëntenpopulatie van het cluster behandeling van IrisZorg. Gegevens uit dit systeem zijn verzameld met als doel een overzicht te kunnen geven van het aantal cliënten in de verslavingszorg naar probleemmiddel in de laatste jaren. Hiermee geven we in Tendens trends in de regionale verslavingshulpvraag weer. 14 Tendens Hoofdstuk 2 Methoden

16 Clever cliëntenregistratiesysteem van IrisZorg maatschappelijke opvang In het Clever registratiesysteem staan actuele en historische cijfers over de cliëntenpopulatie van het cluster maatschappelijke opvang van IrisZorg. We hebben gegevens uit dit systeem verzameld om een overzicht te kunnen geven van het aantal cliënten in de maatschappelijke opvang naar type voorziening. Hiermee geven we in Tendens een overzicht van het aantal hulpvragen per type maatschappelijke opvangvoorziening in de regio. 2.2 Bronnenonderzoek Naast eigen onderzoek hebben we voor Tendens ook gebruikgemaakt van al bestaande landelijke en regionale bronnen. Voor het verzamelen hiervan hebben we verschillende methodes gebruikt. In de eerste plaats hebben we websites bezocht van bekende instituten/instellingen die zich bezighouden met onderzoek naar de thema s wonen, werken en middelengebruik. Enkele voorbeelden hiervan zijn het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Onderzoekscentrum Maatschappelijke Zorg (Omz), Trimbos Instituut, Instituut voor VerslavingsOnderzoek (IVO), Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS), locale Gemeentelijke GezondheidsDiensten (GGD) en de provincie Gelderland. Verder hebben we van deze instituten/instellingen monitors naar de verschillende themagebieden gebruikt voor het verzamelen van additionele bronnen. Voor het thema middelengebruik is hiervan in de regel veel meer specifieke informatie beschikbaar dan voor de thema s wonen en werken. In de onderstaande lijst hebben we de meest gebruikte bronnen van Tendens vermeld. Hierbij hebben we een onderverdeling gemaakt naar thema waarover de bron informatie geeft. Sommige bronnen geven over meerdere thema s informatie, de bron is dan geplaatst onder het thema waarvoor deze de meeste informatie aanlevert. Achter elke bron staat tussen haakjes het jaar van publicatie Belangrijke Bronnenlijst Sociaaldemografische ontwikkelingen CBS Bevolking (2012). Regionale prognose : Vergrijzing en omslag van groei naar krimp (2010). Bevolkingsprognose Gelderland 2010 (2010). Wonen CBS Dakloosheid (2010). Monitor Stedelijk Kompas 2010 (2011). Telling zwerfjongeren 2010 (2011). Handreiking OGGZ in de WMO (2006). Kosten en baten van Maatschappelijke opvang (2011). Werken CBS Beroepsbevolking (2012). Arbeidsmarktmonitor Gelderland (2012). Armoedesignalement 2011 (2011). Voortijdige Schoolverlaters Atlas (2012). Middelengebruik en Voortijdige schoolverlaters (2009). Tendens Hoofdstuk 2 Methoden 15

17 Middelengebruik Gebruik/problematisch gebruik - Nationale Drug monitor 2010 (2011). - Nationaal Prevalentie Onderzoek Middelengebruik (2011). - HBSC: Health Behavior in School-aged Children (2009). - Peilstationonderzoek Scholieren (2007). - Kwetsbare groepen jeugdigen en (problematisch) middelengebruik (2010). - Feestmeter (2010). - Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen (2009). - Experimenteel en problematisch genotsmiddelengebruik door jongeren in het Speciaal Onderwijs en de Residentiële Jeugdzorg (2009). - GGD Volwassenenmonitor (2009). - GGD Ouderenmonitor (2010). - GGD E-MOVO (2008). Incidenten - Dutch Hospital Data (2011). - Monitor DrugsIncidenten (2011). Hulpverlening - Kerncijfers Verslavingszorg 2010 (2011). 16 Tendens Hoofdstuk 2 Methoden

18 Hoofdstuk 3 SOCIAAL DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN Tendens Hoofdstuk 3 Sociaal-demografische ontwikkelingen 17

19 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk staan we stil bij demografische ontwikkelingen in de toekomst, op landelijk en regionaal gebied. Hierbij kijken we naast bevolkingsomvang en -groei ook naar leeftijdsopbouw van de populatie. Voor de beschrijving van trends hebben we vooral gebruikgemaakt van gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek en van bevolkingsprognoses van de provincie Gelderland. 3.2 Landelijke ontwikkelingen Bevolkingsomvang in Nederland Nederland heeft op een bevolking van ongeveer 16,7 miljoen mensen. Dit is een toename ten opzicht van het jaar 2000, waarin Nederland ongeveer 15,9 miljoen inwoners telde. De bevolkingsomvang zal de komende jaren naar verwachting gestaag blijven toenemen, naar ongeveer 17,7 miljoen in 2030 (figuur 3.1) aantal mensen x Figuur 3.1 Bevolkingsgroeiprognose Nederland tussen Bron: CBS, De Nederlandse bevolking groeit gemiddeld genomen de komende decennia, maar deze trend vindt niet in alle regio s en steden plaats (figuur 3.2). In de komende jaren zal in bepaalde delen van Nederland juist een krimp van het aantal inwoners te zien zijn, vooral aan de randen van het land. Momenteel is er al sprake van krimp in het noordoosten van Groningen, het zuiden van Limburg en het zuiden van Zeeland. Daarnaast verwacht men de komende twintig jaar ook een daling van het aantal inwoners in de Achterhoek. De vergrijzing is de voornaamste reden voor het feit dat er krimp optreedt aan de randen van Nederland. In deze gebieden worden minder kinderen geboren dan elders. Daar bovenop komt nog dat jongeren vaak wegtrekken naar de centralere delen van Nederland vanwege studie en werk (De Jong en Van Duin, 2009). 18 Tendens Hoofdstuk 3 Sociaaldemografische ontwikkelingen

20 Figuur 3.2 Bevolkingsgroeiprognose Nederland tussen op gemeenteniveau. Bron: De Jong en Van Duin, 2009 Naast de krimp in bepaalde regio s zijn er ook delen van Nederland waar juist een sterke stijging van het aantal inwoners plaatsvindt. Deze bevolkingsgroei zien we vooral in de Randstad en dan in het bijzonder in de vier grote steden en Almere. Buiten de Randstad verwacht men vooral groei in universiteitssteden of steden met een sterke economische structuur. Het gaat hierbij dan bijvoorbeeld om steden als Groningen, Nijmegen, Amersfoort, Tilburg en Zwolle. In grote steden is de bevolkingsgroei het gevolg van natuurlijke aanwas en buitenlandse migratie. Jongeren trekken vaak naar de grote steden voor studie of een eerste baan, waardoor er daar relatief veel kinderen worden geboren. De randgemeenten van grote steden groeien vaak doordat jonge stellen naar de nieuwbouwlocaties hier verhuizen voor het stichten van een gezin. Immigranten hebben vaak een voorkeur voor de Randstad vanwege werk en de aanwezigheid van landgenoten (De Jong en Van Duin, 2009). Leeftijdsopbouw in Nederland Nederland telt in 2011 ongeveer 16,7 miljoen inwoners. Jongeren tussen de 0-20 jaar vormen 23% hiervan met 3,9 miljoen. De populatie volwassenen tussen de jaar bestaat uit 10,1 miljoen (61%) en het aantal mensen van 65 jaar of ouder is ongeveer 2,6 miljoen (16%) in De leeftijdsopbouw van de bevolking in Nederland zal in de periode gaan veranderen. Het aantal jongeren in de leeftijd van 0-20 jaar daalt in deze periode met ongeveer Het aantal volwassenen tussen de jaar daalt in dezelfde periode met ruim De groep 65+ zal in de periode daarentegen sterk toenemen, van ongeveer 2,6 miljoen naar 4,2 miljoen. Dit hangt samen met de vergrijzing van de babyboomgeneratie en de toegenomen Tendens Hoofdstuk 3 Sociaaldemografische ontwikkelingen 19

21 levensverwachting. In figuur 3.3 hebben we de verwachting ten aanzien van de samenstelling van de Nederlandse bevolking weergegeven in termen van leeftijdsopbouw voor de periode In 2030 zal de Nederlandse bevolking naar verwachting voor 21% bestaan uit 0-20 jarigen, voor 55% uit jarigen en voor 24% uit 65-plussers. 100% 90% 80% 70% percentage 60% 50% 40% 0-20 jaar jaar 65 jaar en ouder 30% 20% 10% 0% Figuur 3.3 Bevolkingssamenstelling in Nederland in de periode Bron: CBS, De vergrijzing doet zich voor in alle regio s van Nederland (De Jong en Van Duin, 2009). Zeeland, Limburg en Drenthe zijn momenteel de meest vergrijsde provincies en zullen dit in de toekomst ook blijven. Deze provincies hebben verder relatief weinig twintigers, dertigers en jonge kinderen in hun bevolking. De provincie Flevoland vormt de hekkensluiter qua vergrijzing, zowel nu als in de komende jaren. Dit komt doordat in Flevoland relatief veel nieuwbouwlocaties aanwezig zijn, die vooral jonge gezinnen aantrekken. Op gemeenteniveau verwacht men in de komende decennia overal een sterke vergrijzing. In het zuiden van Limburg, Zeeland, Drenthe en het oosten van Groningen en Gelderland is het percentage ouderen het hoogst. Op dit moment wonen in deze gebieden al relatief veel 65-plussers. In Nederland zijn er drie typen gemeenten waar de vergrijzing op dit moment significant lager is dan elders (De Jong en Van Duin, 2009). De eerste hiervan is de zogenoemde biblebelt. Dit is een denkbeeldige strook van gemeenten, die loopt van Zeeland, via de onderkant van Zuid-Holland en zuidwestelijk Gelderland langs de Veluwe naar het westen van Overijssel. In deze regio s wonen traditioneel veel (bevindelijk) gereformeerden en hervormden. Deze hebben vaak grote gezinnen met relatief veel kinderen, waardoor het percentage ouderen in deze streek in de toekomst onder het gemiddelde blijft. De tweede categorie bestaat uit gemeenten met veel nieuwbouwwoningen. Voorbeelden hiervan zijn Almere en Lelystad. Deze gemeenten hebben nu nog een laag aandeel ouderen, maar ook hier zal in de komende jaren sterke vergrijzing optreden. 20 Tendens Hoofdstuk 3 Sociaaldemografische ontwikkelingen

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

Alcoholhulpvraag in Nederland

Alcoholhulpvraag in Nederland Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor alcoholproblematiek in de verslavingszorg 25-214 Houten, december 215 Stichting IVZ Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

Sociaal kwetsbare burgers in Eersel. Antje Eugster Onderzoeksfunctionaris

Sociaal kwetsbare burgers in Eersel. Antje Eugster Onderzoeksfunctionaris Sociaal kwetsbare burgers in Eersel Antje Eugster Onderzoeksfunctionaris Prestatievelden Wmo 1. Het bevorderen van sociale samenhang en leefbaarheid dorpen 2. Op preventie gerichte ondersteuning van jeugdigen

Nadere informatie

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040:

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten De komende dertig jaar treedt in delen van Nederland, vooral in

Nadere informatie

Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik 2012-2013: een update

Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik 2012-2013: een update Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik 212-213: een update 2 Tendens 212-213 Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik 212-213: een update Inleiding I Doel van Tendens Dit factsheet

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Geneeskundige en Gezondheidsdienst Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/gggd Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht (GG&GD) Postbus

Nadere informatie

Ontwikkelingen in hulpvraag voor alcohol bij ouderen in Nederland (1994-2010)

Ontwikkelingen in hulpvraag voor alcohol bij ouderen in Nederland (1994-2010) bij ouderen in Nederland (1994-2010) Jeroen Wisselink Help! 'Gun ze toch hun borreltje!?' Congres Ouderen en Alcohol Maandag 23 april 2012, 9.30 uur - 17.00 uur Inhoud Inleiding Hulpvraag ouderen Vergrijzing

Nadere informatie

Doelgroepen Stedelijk Kompas. Inventarisatie regio Nijmegen en Rivierenland

Doelgroepen Stedelijk Kompas. Inventarisatie regio Nijmegen en Rivierenland Inventarisatie regio Nijmegen en Rivierenland Onderzoek en Statistiek: Kenniscentrum Gemeente Nijmegen maart 2008 Inhoudsopgave 1 Totaalbeeld regio Nijmegen en Rivierenland 3 2 Inleiding 5 2.1 Achtergrond

Nadere informatie

Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor cannabisproblematiek in de verslavingszorg 1995-2009

Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor cannabisproblematiek in de verslavingszorg 1995-2009 Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor cannabisproblematiek in de verslavingszorg 1995-2009 Houten, april 2011 Stichting IVZ Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor cannabisproblematiek

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Fact sheet nummer 9 juli 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Er zijn in Amsterdam bijna 135.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2013). Veel jongeren volgen een opleiding of

Nadere informatie

Maatschappelijke opvang: trends en ontwikkelingen Verdiepingssessie Stedelijk Kompas Gemeente Eindhoven 31 maart 2015 Mathijs Tuynman

Maatschappelijke opvang: trends en ontwikkelingen Verdiepingssessie Stedelijk Kompas Gemeente Eindhoven 31 maart 2015 Mathijs Tuynman Improving Mental Health by Sharing Knowledge Maatschappelijke opvang: trends en ontwikkelingen Verdiepingssessie Stedelijk Kompas Gemeente Eindhoven 31 maart 2015 Mathijs Tuynman Deze presentatie Deze

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf Dit onderzoek is uitgevoerd door het Bonger Instituut voor Criminologie van de Universiteit

Nadere informatie

Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen

Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen Bijlage 2 Opmerkingen en onderzoeksuggesties vanuit de discussiegroepen symposium 16/10/2013 nav de tabellen over huisuitzettingen 1. Wat is het aandeel feitelijke huisuitzettingen? 0,8% 0,7% 0,6% 0,5%

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

KERNCIJFERS VERSLAVINGSZORG 2009

KERNCIJFERS VERSLAVINGSZORG 2009 KERNCIJFERS VERSLAVINGSZORG 2009 LANDELIJK ALCOHOL EN DRUGS INFORMATIE SYSTEEM A.W. Ouwehand W.G.T. Kuijpers D.J. Wisselink E.B. van Delden Houten, september 2010 Stichting Informatie Voorziening Zorg

Nadere informatie

Profiel van daklozen in de vier grote. steden. Omz, UMC St Radboud Nijmegen. IVO, Rotterdam. Jorien van der Laan Sandra Boersma Judith Wolf

Profiel van daklozen in de vier grote. steden. Omz, UMC St Radboud Nijmegen. IVO, Rotterdam. Jorien van der Laan Sandra Boersma Judith Wolf Profiel van daklozen in de vier grote Omz, UMC St Radboud Nijmegen steden Resultaten uit de eerste meting van de Cohortstudie naar daklozen in de vier grote steden (Coda-G4) IVO, Rotterdam Jorien van der

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 drs. W. van Ooij MarktMonitor Januari 2015 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 . Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010

Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 4 Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 2.1 Dreigend daklozen Inhoudsopgave De groep mensen die dreigen dakloos

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Tabak, cannabis en harddrugs

Tabak, cannabis en harddrugs JONGERENPEILING 0 ZUID-HOLLAND NOORD De jongerenpeiling heeft als doel om periodiek op systematische wijze ontwikkelingen in gezondheid en gewoonten van jongeren in kaart te brengen. Dit is het eerste

Nadere informatie

Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe

Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe meting 2008 Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe M. van Zwieten B. Bieleman Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe November 2009 I NTRAVAL Groningen-Rotterdam COLOFON St. INTRAVAL Postadres: Postbus 1781

Nadere informatie

PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 2005 2025 voor provincies

PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 2005 2025 voor provincies PEARL: uitkomsten van de regionale bevolkings- en allochtonenprognose 225 voor provincies Andries de Jong 1) In 26 hebben het Ruimtelijk Planbureau en het Centraal Bureau voor de Statistiek voor het eerst

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Inhoudsopgave Beginpagina...1 Vragenlijst...2 Afsluitende pagina...7

Inhoudsopgave Beginpagina...1 Vragenlijst...2 Afsluitende pagina...7 20151020 NETQ verwarde personen/ggz Inhoudsopgave Beginpagina...1 Vragenlijst...2 Afsluitende pagina...7 i Beginpagina Beste heer, mevrouw, Aedes krijgt van leden regelmatig signalen over overlast en andere

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www.nieuwegein.nl Communicatie, Juridische & Personeelszaken Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Raadsnummer Datum 7 mei 2012 Auteur Tineke Brouwers Versie

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 16 juli 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Samenvatting Op 1 januari 2006 is de nieuwe Zorgverzekeringswet inwerking getreden,

Nadere informatie

Aan het College van burgemeester en wethouders van Zoetermeer Postbus 15 2700 AA Zoetermeer

Aan het College van burgemeester en wethouders van Zoetermeer Postbus 15 2700 AA Zoetermeer Aan het College van burgemeester en wethouders van Zoetermeer Postbus 15 2700 AA Zoetermeer Betreft: begeleiding voor mensen met psychosociale Problematiek in Zoetermeer Zoetermeer, 19 mei 2011 Geacht

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Uitkeringen In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl www.cabgroningen.nl

Nadere informatie

Alcoholgebruik: omvang in de regio

Alcoholgebruik: omvang in de regio Alcoholgebruik: omvang in de regio Schadelijk alcoholgebruik in de regio Het alcoholgebruik(1) onder volwassenen (tot 65 jaar) in Zuid-Limburg is 85%. Van de ouderen (65+) geeft 75% aan alcohol te drinken.

Nadere informatie

1. Inleiding. 2. Doelen en uitgangpunten van het gemeentebestuur

1. Inleiding. 2. Doelen en uitgangpunten van het gemeentebestuur Programma van Eisen volgens TRILL voor Stichting Maatschappelijke Opvang (SMO) ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009

Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009 Aan: Van: Ashna Nakched Evert Pommer en Klarita Sadiraj Inlichtingen bij Evert Pommer e.pommer@scp.nl T 7947 kamer D-0608 Datum 24 januari 2010 Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009 Het ministerie van

Nadere informatie

Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar)

Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar) 3a Geestelijke Gezondheid (19 64 jaar) Deze factsheet beschrijft de resultaten van de gezondheidspeiling najaar 2005 van volwassenen tot 65 jaar in Zuid-Holland Noord met betrekking tot de geestelijke

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N GENOTMIDDELEN V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 5 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009 een schriftelijke

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Monitor begeleid wonen en bemoeizorg Twente 2013

Monitor begeleid wonen en bemoeizorg Twente 2013 metingen 2009-2012 Monitor begeleid wonen en bemoeizorg Twente 2013 A. Kruize B. Bieleman 1. Inleiding De wijze waarop de twee centrumgemeenten Almelo en Enschede, de maatschappelijke opvang willen vormgeven,

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Monitor dakloosheid en chronische verslavingsproblematiek

Monitor dakloosheid en chronische verslavingsproblematiek Monitor dakloosheid en chronische verslavingsproblematiek Twente 2012 metingen 2006-2011 A. Kruize S. Biesma B. Bieleman 1. Inleiding De wijze waarop de twee centrumgemeenten en Enschede, de maatschappelijke

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DAKLOZE JONGEREN IN DE CENTRUMREGIO ZWOLLE

ONDERZOEK NAAR DAKLOZE JONGEREN IN DE CENTRUMREGIO ZWOLLE ONDERZOEK NAAR DAKLOZE JONGEREN IN DE CENTRUMREGIO ZWOLLE Judith Wolf, Astrid Altena, Milou Christians, Mariëlle Beijersbergen Maart 2010 COLOFON Colofon Project Onderzoek naar dakloze jongeren in de centrumregio

Nadere informatie

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Inleiding In de komende decennia zal de bevolkingssamenstelling veranderen en zal het aandeel ouderen in de bevolking toenemen. Indien nu al bekend is hoeveel ouderen

Nadere informatie

Beleidsnotitie Dak- en Thuislozen CSA05.062. Aanleiding

Beleidsnotitie Dak- en Thuislozen CSA05.062. Aanleiding Onderwerp CSA05.062 Beleidsnotitie Dak- en Thuislozen Aanleiding In 2004 is al een begin gemaakt met de formulering van genoemd beleid rond dak- en thuislozen. Medio 2004 is in de Commissie Samenleving

Nadere informatie

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s:

Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: Toelichting gegevens waarstaatjegemeente.nl bij de thema s: - Jeugd en Jeugdhulpverlening - Onderwijs Oktober 2015 Ctrl/BI C. Hogervorst Het beeld dat bij dit thema naar voren komt past bij een grotere

Nadere informatie

4. SLOTBESCHOUWING. 4.1 Omvang

4. SLOTBESCHOUWING. 4.1 Omvang Doel gr oepenanal yse dak-ent hui sl ozenen har ddr ugsver sl aaf den st edendr i ehoek 4. SLOTBESCHOUWING Vanaf 1999 heeft onderzoeksbureau INTRAVAL doelgroepenanalyses uitgevoerd in Apeldoorn (1999/2000),

Nadere informatie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie INHOUD 1 Samenvatting... 3 2 De Statistische gegevens... 5 2.1. De Bevolkingsontwikkeling en -opbouw... 5 2.1.1. De bevolkingsontwikkeling... 5 2.1.2. De migratie... 5 2.1.3.

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Fact sheet. Kerncijfers drugsgebruik 2014

Fact sheet. Kerncijfers drugsgebruik 2014 Fact sheet Kerncijfers drugsgebruik 2014 Kernpunten Een kwart (24,3%) van de Nederlandse bevolking (15-64 jaar) heeft ooit wel eens cannabis gebruikt, en een op de twintig deed dit in de maand voor het

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

Mantelzorg. Figuur 1. Mantelzorg per GGD regio. 2 van 6 Rapport Mantelzorg. Bron: Zorgatlas RIVM

Mantelzorg. Figuur 1. Mantelzorg per GGD regio. 2 van 6 Rapport Mantelzorg. Bron: Zorgatlas RIVM Mantelzorg Op 10 november 2014 is het de Dag van de Mantelzorg. Dit jaar wordt deze dag voor de 16 e maal georganiseerd. De Dag van de Mantelzorg is bedoeld om mantelzorgers in het zonnetje te zetten en

Nadere informatie

Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie

Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Deze brochure is bedoeld voor iedereen die beroeps- en beleidsmatig met zwerfjongeren werkt. Zwerfjongeren

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

Flevomonitor 2013. Verslaving, dak- en thuisloosheid en huiselijk geweld in Flevoland. Annemieke Benschop Marije Wouters Dirk J Korf.

Flevomonitor 2013. Verslaving, dak- en thuisloosheid en huiselijk geweld in Flevoland. Annemieke Benschop Marije Wouters Dirk J Korf. Flevomonitor 2013 Verslaving, dak- en thuisloosheid en huiselijk geweld in Flevoland Annemieke Benschop Marije Wouters Dirk J Korf Bonger Instituut Flevomonitor 2013 Inhoud Flevomonitor 2013 - overzicht

Nadere informatie

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2014: Armoede in 2013 toegenomen, maar piek lijkt bereikt. Den Haag, 18 december 2014

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2014: Armoede in 2013 toegenomen, maar piek lijkt bereikt. Den Haag, 18 december 2014 Inlichtingen bij PERSBERICHT Dr. J.C. Vrooman c. vrooman@scp.nl T 070 3407846 Dr. P.H. van Mulligen persdienst@cbs.nl T 070 3374444 Armoedesignalement 2014: Armoede in 2013 toegenomen, maar piek lijkt

Nadere informatie

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK BEVOLKINGSPROGNOSES ESSENTIEEL VOOR INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK SEMINAR BEVOLKINGSPROGNOSES IN THEORIE, BELEID EN PRAKTIJK 6 OKTOBER 2015, CBS, DEN HAAG

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Sittard-Geleen Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Van Lier Onderzoek Februari 2009. Profielen van zwerfjongeren Leiden en omstreken

Van Lier Onderzoek Februari 2009. Profielen van zwerfjongeren Leiden en omstreken Van Lier Onderzoek Februari 2009 Profielen van zwerfjongeren Leiden en omstreken 1. Inleiding In diverse gemeenten zijn de afgelopen jaren beleidsmaatregelen genomen om iets te doen aan zwerfjongerenproblematiek.

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4 ECONOMISCHE MONITOR EDE 20 / 4 De Economische Monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 2008 tot 20. De Economische Monitor is verdeeld in twee delen: Het

Nadere informatie

Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2007 - Samenvatting

Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2007 - Samenvatting Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2007 - Samenvatting De tabellen 1a en 1b geven een overzicht van de laatste cijfers over het middelengebruik en de drugscriminaliteit. Hieronder volgt een beschrijving

Nadere informatie

tot 24 jaar Monitor jongeren 12

tot 24 jaar Monitor jongeren 12 Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Uitgevoerd door: Jan van Poorten Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement Gemeente Purmerend mei 2011 Informatie: Gemeente Purmerend Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement

Nadere informatie

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld NEDERLANDERS OVER DE VIERDAAGSE Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Nienke Lammertink en Koen Breedveld Mei 2016 1 Nederlanders over de

Nadere informatie

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013 Bevolkingsprognose van Amersfoort 213-23 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 213 In april verwacht Amersfoort haar 15.ste inwoner te mogen begroeten. Ondanks de recessie in de

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar H.Valkenberg S. Nijman Uitgegeven door Stichting Consument en Veiligheid Postbus 75169 1070 AD Amsterdam juni 2011

Nadere informatie

SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012

SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012 SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012 Utrecht, januari 2013 INHOUD Samenvatting 4 Inleiding 6 1 Trends en wetenswaardigheden 8 1.1 Inleiding 8 1.2 Trends 8 1.3 Wetenswaardigheden 11 2 Wet-

Nadere informatie

Kerncijfers Brijder 2013 Noord- en Zuid-Holland. Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep

Kerncijfers Brijder 2013 Noord- en Zuid-Holland. Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep Kerncijfers Brijder 2013 Noord- en Zuid-Holland Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep INHOUDSOPGAVE INLEIDING 3 BEKNOPTE SAMENVATTING 5 KERNCIJFERS BRIJDER 2013 NOORD-HOLLAND

Nadere informatie

Kerncijfers drugsgebruik 2014

Kerncijfers drugsgebruik 2014 Fact sheet Kerncijfers drugsgebruik 2014 Tweede druk ERRATUM Kerncijfers middelengebruik Kernpunten Een kwart (24,1%) van de Nederlandse bevolking (15-64 jaar) heeft ooit wel eens cannabis gebruikt, en

Nadere informatie

Gelderse Aanval op de Uitval Cijfers over voortijdig schoolverlaten in de Gelderse regio s

Gelderse Aanval op de Uitval Cijfers over voortijdig schoolverlaten in de Gelderse regio s Gelderse Aanval op de Uitval Cijfers over voortijdig schoolverlaten in de Gelderse regio s Jorike Smeitnk Wilmie van der Kuil November 2009 Rapport 08-0734c l JorSm-av l 01 Inhoud Leeswijzer... 5 1. Algemeen

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Workshop 9 En morgen gezond weer op

Workshop 9 En morgen gezond weer op 23 april 2012 Symposium Ouderen & Alcohol Workshop 9 En morgen gezond weer op Complementair werken in de zorg voor ouderen Yildiz Gecer Tactus Henk Snijders Carintreggeland Voorstellen Wie zijn wij? Wie

Nadere informatie

Factsheet Passend Onderwijs

Factsheet Passend Onderwijs Factsheet Passend Onderwijs November 2010 Inleiding Deze factsheet geeft feiten en cijfers over het passend onderwijs in Nederland. De factsheet is een vervolg op de Factsheet Passend onderwijs van januari

Nadere informatie

Kerncijfers Brijder 2012 Noord- en Zuid-Holland. Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep

Kerncijfers Brijder 2012 Noord- en Zuid-Holland. Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep Kerncijfers Brijder 2012 Noord- en Zuid-Holland Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Brijder Parnassia Groep INHOUDSOPGAVE INLEIDING 3 VOORAF 4 BEKNOPTE SAMENVATTING 5 KERNCIJFERS BRIJDER 2012 NOORD-HOLLAND

Nadere informatie

3 De WMO in zicht in de regio Gelre-IJssel

3 De WMO in zicht in de regio Gelre-IJssel 3 De WMO in zicht in de regio Gelre-IJssel SAMENVATTING Voor een goede ontwikkeling van beleid op het gebied van de WMO alsmede voor evaluatie van gevoerd beleid, zijn cijfers onontbeerlijk. De afdeling

Nadere informatie

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar H. Valkenberg Uitgegeven door Stichting Consument en Veiligheid Postbus 75169 1070 AD Amsterdam maart 2012 Bij de

Nadere informatie

Wmo beleidsplan Maatschappelijke Zorg 2012-2014. Centrumgemeenteregio Zuid-Holland Zuid

Wmo beleidsplan Maatschappelijke Zorg 2012-2014. Centrumgemeenteregio Zuid-Holland Zuid Wmo beleidsplan Maatschappelijke Zorg 2012-2014 Centrumgemeenteregio Zuid-Holland Zuid Raadscarrousel Drechtsteden 2 oktober 2012 Opbouw presentatie 1. Maatschappelijke Zorg (Wmo prestatievelden 7, 8 en

Nadere informatie