Hoofdstuk 9b. Opioïden en verslaving. Pieter Roelofs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 9b. Opioïden en verslaving. Pieter Roelofs"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 9b Opioïden en verslaving Auteurs Nina Ranchor Pieter Roelofs Groningen, 20 februari 2015

2 Inhoudsopgave Hoofdstuk 9b Samenvatting 9b... 2 Inleiding 9b... 3 Hoofddeel 9b b.1: Verschillende opioïden b.1.1: Endogene opioïdachtige stoffen b.1.2: Non-endogene opioïden b.2: Verslaving (op basis van DSM-IV) b. 2.1: Afhankelijkheid b. 2.2: Misbruik b.3: Onderliggende mechanismen van opioïdverslaving b.3.1: Verschillende (opioïd)receptoren (delta, kappa, mu) b.3.2: Mechanismen op cellulair niveau b.4: Andere ongunstige effecten van non-endogene opioïden b.4.1 Geestesziekten b4.2 Hormoonhuishouding b.5: Behandeling van opioïdverslaving b.5.1: Ontwenningsverschijnselen b.5.2: Behandeling Conclusie 9b

3 Samenvatting 9b In hoofdstuk 9b wordt de nadruk gelegd op opioïden en verslaving. Eerst zullen verschillende endogene en non-endogene opioïden, evenals de verschillen tussen deze twee worden toegelicht. Daarna zullen de diagnostische classificaties van opioïdverslaving (op basis van DSM-IV) worden behandeld: termen zoals tolerantie, dependentie en verslavingspotentiaal zullen aan bod komen. De psychologische nadelen van verslaving worden in het kort aan het einde van hoofdstuk 9b behandeld. Nadat de principes van verslaving zijn verduidelijkt zal worden ingegaan op de onderliggende mechanismen van de ontwikkeling van opioïdverslaving. Kennis over opioïdreceptoren en hun agonisten is essentieel bij het begrijpen van de fysiologische achtergrond van verslaving. Daarom zullen deze receptoren (en hun intracellulaire mechanismen) nader worden behandeld. Verslaving aan non-endogene opioïden brengt veel nadelige gevolgen met zich mee, zowel op het psychologische vlak als op het gebied van endocrinologie. Welke psychiatrische en fysieke gevolgen brengt afhankelijkheid aan opioïden met zich mee? Blijken deze gevolgen na het afbreken van het opioïdgebruik van korte duur te zijn of brengt het gebruik chronische gevolgen met zich mee? Als laatst zal worden ingegaan op de behandeling van opioïdverslaving. Met name zullen de ontwenningsverschijnselen en de medicijnen die worden gebruikt om deze tegen te gaan worden behandeld. 2

4 Inleiding 9b Opioïden zijn stoffen die in het lichaam voorkomen, maar ook stoffen die als medicijn dienen. Historisch gezien zijn opioïden één van de oudste drugs op de wereld: al sinds ongeveer 4000 BC wordt de papaverplant gebruikt voor het verkrijgen van opium. Het hoofdbestanddeel dat uit opium gewonnen wordt is morfine, maar vanaf de 20 e eeuw worden de van morfine afgeleidde stoffen heroïne en codeïne ook gebruikt. Morfine wordt al lang gebruikt als pijnstiller, maar ook als medicijn tegen andere kwaaltjes. Het was zo gewild dat er, in de westerse geschiedenis, zelfs twee oorlogen om zijn begonnen, in 1839 en (Booth, M. 1996) Maar hoe werken opioïden precies? Het is bekend dat heroïne niet hetzelfde effect heeft als dat morfine heeft. Niet alleen in hoe verslavend het gebruik kan zijn, maar ook de medicinale werkingen ervan lopen erg uiteen. In dit hoofdstuk proberen wij erachter te komen wat de precieze werkingsmechanismen zijn van opioïden. Het is natuurlijk interessant dat je lichaam zelf al opioïden aanmaakt. Waar zijn deze precies goed voor en hoe vergelijken deze zich met non-endogene opioïden? Om dit uit te zoeken bekijken we eerst de endogene opioïden en hun receptoren, zodat het duidelijk is wat hun functie is in het lichaam. De non-endogene opioïden grijpen immers ook aan op deze receptoren, terwijl non-endogene opioïden uiteraard geen natuurlijke liganden zijn van deze receptoren. Het uiteindelijke doel van dit hoofdstuk is het begrijpen van de werking van endogene en non-endogene opioïden, maar ook om een beter beeld te krijgen van het risico op verslaving dat het gebruik van non-endogene opioïden met zich mee brengt. Gevolgen op psychologisch en endocrinologisch niveau zullen nader toegelicht worden. 3

5 Hoofddeel 9b 9b.1: Verschillende opioïden 9b.1.1: Endogene opioïdachtige stoffen Endogene opioïden zijn neuropeptides die in het lichaam geproduceerd worden en aan opioïd-receptoren binden. Deze peptides zijn onderverdeeld in vier families: endomorfines, enkephalines, dynorfines en endomorfines. Endogene opioïden grijpen aan op opioïdreceptoren, waarvan in detail drie varianten (delta (δ), kappa (κ) en mu (μ) worden besproken in paragraaf 9b.3.1. Endorfines Het effect van de endorfines hangt af van de toestand waarin het lichaam zich bevindt ten tijde van endorfineproductie. Is er sprake van pijn, dan hebben endorfines een pijnstillend effect. Wanneer er echter sprake van stress is hebben ze een angstverminderend effect doordat deze in het limbisch systeem vrijkomen. Er zijn vier types endorfines (α, β, γ, σ) maar de b-endorfinen zijn verreweg de meest krachtige. Door de GABA te inhiberen, die normaal dopamine inhibeert, zorgen de endorfinen ervoor dat er meer dopamine vrijkomt in het centraal zenuwstelsel. Enkefalines Er zijn tot nog toe twee verschillende enkefalines ontdekt. Deze zijn te vinden in de hersenen en reguleren de pijnverwerking in het lichaam. Dynorfines Dynorfines grijpen aan op de κ-receptor en zorgen voor het moduleren van de pijn respons, de homeostasis door middel van het reguleren van de eetlust en het circadiaanse ritme, reguleren van het lichaamsgewicht en het reguleren van de lichaamstemperatuur. Afhankelijk van waar deze geproduceerd worden verschilt het effect. Endomorfines Van de endomorfines zijn twee types bekend: endomorfine-1 en endomorfine-2. Hun precursors zijn echter nog onbekend waardoor het niet duidelijk is waar deze geproduceerd worden. Endomorfine-1 zit vooral in de hersen en het bovenste deel van de hersenstam. Deze stof reguleert de staat van bewustzijn, de staat van arousal en hun bijbehorende gedragingen. Endomorfine-1 is vooral te vinden in het ruggenmerg en het onderste gedeelte van de hersenstam. Deze stof speelt een rol in de perceptie van pijn, responsen op stress en complexere gedragingen zoals beloning, arousal, waakzaamheid en autonome, cognitive, neuroendocrine en limbische homeostasis. (Koneru A, 2009) 9b.1.2: Non-endogene opioïden De chemische groep van de opioïden is een verzamelnaam voor stoffen die afgeleid zijn van opiaten, waar morfine, diacetylmorfine (hierna gerefereerd als heroïne) en codeïne de bekendste vormen van zijn. Opiaten zijn veelal lipofiele stoffen en zijn daarom efficiënt in het doorbreken van de bloed-hersenbarrière. Zoals het geval is met veel andere non-endogene psychoactieve drugs (zoals psilocybine) versterken non-endogene opioïden door hun agonistische eigenschappen de natuurlijke neurotransmissie (zie 9b.3). Opiaten zoals morfine en codeïne worden met name binnen de gezondheidszorg veelvuldig aangewend als pijnstillend middel, maar andere afgeleiden, zoals heroïne en methadone worden veelal gebruikt als recreatieve drug en zijn vaak de oorzaak van overdosis- gerelateerde fatale ongevallen (Handley & Flanagan, 2014). 4

6 Heroïne Heroïne, oorspronkelijk geïntroduceerd als een pharmaceutical onder dezelfde naam, wordt na toediening binnen korte tijd door het enzym cytochroom P450 van het hepatische stelsel omgezet tot onder andere morfine en 6-monoacetylmorfine (6-MAM), waarvan de laatste ook door de lever wordt omgezet tot morfine (Corbett, 2006). Het netto product van heroïne toediening is dus morfine, al vertonen zowel heroïne als de metabolieten morfine en 6-MAM en morfine psychoactieve eigenschappen. Omdat vooral 6-MAM effectiever is in het penetreren van de bloed-hersenbarrière dan morfine en daarnaast een viermaal hogere potentie heeft in vergelijking met morfine (DeRuiter, 2000), zijn de effecten van heroïne zeer acuut (Boix, 2011). Mogelijk zijn deze eigenschappen ook verantwoordelijk voor de relatief hoge verslavingspotentiaal. De verslavingspotentiaal en onderliggende mechanismen die ten grondslag liggen aan deze heroïneverslaving zullen worden behandeld in paragraven 9b.2.3 en 9b.3, respectievelijk. De receptoraffiniteit van morfine wordt in detail behandeld in paragraaf 9b3.3. 9b.2: Verslaving (op basis van DSM-IV) Om te kunnen begrijpen hoe opioïdverslaving ontstaat is het noodzakelijk om een aantal definities uit te leggen. Opioïdgebruik, afhankelijk van welke substantie gebruikt wordt, heeft eventueel de volgende kenmerken: Afhankelijkheid, misbruik, intoxicatie, ontwenningsverschijnselen en delirium tijdens intoxicatie(apa 1, 1994). De eerste twee kenmerken worden in dit hoofdstuk behandeld. Stoornissen die veroorzaakt worden door opioïdgebruik of die voorkomen als ontwenningsverschijnsel zullen worden behandeld in paragraaf 9b.4 en de ontwenningsverschijnselen zelf in paragraaf 9b.5 9b. 2.1: Afhankelijkheid Bij afhankelijkheid voldoet een persoon aan minstens drie van de volgende criteria gedurende een periode van 12 aaneensluitende maanden: Ontstaan tolerantie, hebben van ontwenningsverschijnselen, meer/langer innemen van de drug dan gepland, niet slagen in stoppen of minderen van de drug, veel tijd besteden om aan de drug te komen, hierdoor minder tijd besteden aan anders aspecten van hun leven, en het blijvend gebruik ondanks een voor de persoon duidelijke negatieve impact op hun leven. Van fysiologische afhankelijkheid is alleen sprake als er tolerantie of ontwenningsverschijnselen optreden. Voor psychologische afhankelijkheid moeten minstens drie van de overige criteria worden geconstateerd. Bij afhankelijkheid van opioïden hebben personen een hoog niveau van tolerantie en treden ontwenningsverschijnselen op wanneer er abrupt gestopt wordt met innemen. (APA 2, 1994). Ook kan afhankelijkheid verantwoordelijk worden gehouden voor dysforie (prikkelbaarheid) en de hoge waarschijnlijkheid op het terugvallen op opioïdgebruik (Nestler, 2001). 9b. 2.2: Misbruik Bij misbruik voldoet een persoon gedurende een periode van 12 aansluitende maanden aan één of meerdere van de volgende criteria: Herhaaldelijk gebruiken van de drug leidt tot niet vervullen van verplichtingen, situaties waarin er een grote kans is op fysieke schade, legale problemen, en blijvend gebruik van de drug ondanks sociale problemen als direct gevolg van de drug. Echter, wanneer het misbruik samengaat met opioïd geïnduceerde tolerantie, ontwenningsverschijnselen of compulsief gedrag, dan is er sprake van afhankelijkheid in plaats van misbruik (APA 3, 1994). 5

7 9b.3: Onderliggende mechanismen van opioïdverslaving 9b.3.1: Verschillende (opioïd)receptoren (delta, kappa, mu) Opioïd receptoren zijn een klasse van G i - proteïne gekoppelde receptoren en verzorgen bij activatie voor een verhoogde productie van camp (Nestler, 2001). Hoewel er in eerste instantie 3 receptoren (μ-, δ- and κ, zie Tabel 1) bekend waren, is er later nog een groep (ORL1) bijgekomen op basis van een homologie van meer dan 60% met de andere receptoren. Hier is echter discussie over en het vermoeden heerst dat dit geen aparte groep is maar een κ-receptorsubtype. (Dietis N, 2011) Alle receptoren komen voor in de hersenen (Tabel 1), een aantal in het perifere zenuwstelsel, en sommige ook in het lichaam, in het bijzonder het maag-darmstelsel. Deze receptoren zitten voornamelijk op pre-junction neuronen en vertonen daarbij inhiberend gedrag waardoor bij deze neuronen hun transmitters minder vrijkomen. Op deze wijze hebben opioïden invloed op de signalering van monoamine neurotransmitters(dopamine, serotonine, noradrenaline, adrenaline, melatonine), GABA en glutamaat. (Corbett, 2006) (Koneru A, 2009) Tabel 1. Overzicht van opioïdreceptors, locatie in het lichaam, bindingsaffiniteit met liganden (+, ++, +++, ++++) en analgetische potentie relatief aan morfine. Bindingsaffiniteit met opioïdreceptoren Ligand δ opioïd receptor (hersenen, ruggenmerg, periferie) κ opioïd receptor (hersenen) μ opioïd receptor (hersenen, ruggenmerg, periferie) Relatieve analgetische potentie (morfine =1) Endorfines (endogene MOR ligand) +++ (Chu, 1999) (Loh, 1976) Enkefalines (endogene DOR ligand) +++ (Drake, 2007) ++ (Drake, 2007) 33 (Lord, 1977) Dynofines(endogene KOR ligand) +++ (Drake, 2007) 100(?) (Goldstein, 1979) Endomorfines(endogene MOR ligand) +++ (Zadina, 1997) +++ (Sprouse- Blum, 2000) (?) (Clark, 2006) Morfine + (deruiter,2000) ++ (DeRuiter,2000) +++ (deruiter,2000) (1) 6-MAM ++++ (Selley, 2001) 4.2 6

8 9b.3.2: Mechanismen op cellulair niveau Zoals in vorige paragraven is uitgelegd zijn opioïden agonisten van μ-, δ- en κ- opioïdreceptoren. In deze paragraaf zal nader worden behandeld waarom deze interacties leiden tot de hoge verslavingspotentiaal van morfine. Neurologie De neurologische achtergrond van opioïdverslaving is tegenwoordig redelijk begrepen (Nestler, 2001) en valt voornamelijk terug op verhoogde dopamine signalering vanuit de ventral tegmental area (VTA) naar de nucleus accumbens (NAc), waar verhoogde dopamine uitscheiden een grote rol speelt binnen reward en verslaving. Ook is het mogelijk dat vanuit de NAc een positieve feedbackloop ontstaat richting de VTA, wat leidt tot nog hogere dopamine signalering in de VTA wat een verhoogde beloningservaring tot gevolg heeft (Beitner-Johnson, 1991). Samen met andere hersendelen, zoals de amygdala (Kallupi, 2013) en de hippocampus (Zhang, 2015), wordt doormiddel van neurologische plasticiteit het individu gevoelig voor het ontwikkelen van een opioïdverslaving. Neurologische plasticiteit is een proces dat leidt tot structurele veranderingen in de hersenen en is onderhevig aan herhaald vuren (long-term potentiation) dan wel onderdrukken (long-term depression) van desbetreffende neurologische verbindingen. Cellulair niveau De expressie van verschillende eiwitten wordt verhoogd door de consumptie van opioïden, wat tot gevolg heeft dat er structurele veranderingen plaatsvinden in neuronen. Goed beschreven eiwitten zijn cyclic-amp response-element-binding-protein (CREB, Guitart, 1992) en FosB. Door het toedienen van opioïden wordt de productie van camp verhoogd in neuronen in de NAc, hetgeen leidt tot een verhoogde activatie van CREB. CREB zou een verhoogde afgifte van dynorfine kunnen verzorgen door neuronen in de NAc aan dopaminerge neuronen in de VTA (Nestler, 2001). Stimulatie door dynorfine zet deze neuronen aan tot verhoogde productie van dopamine in de NAc. Een verhoging van camp in veschillende hersendelen kan zo leiden tot de symptomen die horen bij opioïdverslaving, zoals fysieke afhankelijkheid, prikkelbaarheid, tolerantie en ontwenningsverschijnselen (Nestler, 2001). De transcriptiefactor FosB blijkt sterk verhoogd te zijn in de NAc bij het toedienen van morfine in de rat (Núnez C, 2011). Op basis van andere experimenten, waaruit blijkt dat een verhoogd FosB-gehalte leidt tot verslaving en misbruik van opioïden (Kelz, 1999), kan worden geconcludeerd dat ook dit eiwit een belangrijke onderliggende factor is bij het ontwikkelen van opioïdverslaving (Nestler, 2001). 9b.3.3: Verschillen tussen opioïdachtige harddrugs en endogene opiaten Verschillen en overeenkomsten tussen endogene en non-endogene opioïden zijn te vinden op het gebied van hun samenstelling, toediening en werkingsmechanismen. Biomoleculaire samenstelling Een groot en duidelijk verschil tussen de twee groepen is te vinden op het gebied van de biomoleculaire samenstelling. Endogene opioïden bestaan per definitie uit polypeptideketens, welke variëren tussen lengtes van vier (endomorfine-1 en endomorfine-2) en 31 (β-endorfine) aminozuren. Non-endogene opiaten, zoals morfine, 6-MAM en methodone, zijn geen polypeptiden maar aromatische structuren met veel functionele groepen (DeRuiter, 2000). Zo is er bij de moleculaire structuur van morfine sprake van een ruwe ( bulky ) structuur met een aromatische benzeenring, twee non-aromatische cyclohexaanringen, een piperidinering en een tetrahydrofaanring. Daarnaast bevat morfine nog verschillende functionele groepen, zoals phenol-, allyl-, ether- en aminegroepen en bevat het onverzadigde koolstofatomen en vijf chirale centra waardoor veel stereoselectiviteit kan optreden (daarom niet specifiek en veel bijwerkingen?). 7

9 Toediening, receptorspecificiteit en relatieve potentie Daarnaast is een groot verschil te vinden in de toediening van beide stoffen. Als endogene stoffen zijn de biomoleculaire groepen van endomorfines, enkefalines, dynorfines en endomorfines met hoge concentraties zijn opgeslagen in peptidergic neurons, dat wil zeggen: in neuronen die peptidehormonen kunnen uitscheiden. Non-endogene opioïden bereiken na toediening de bloedsomloop, waarna deze de bloed-hersenbarrière moeten doorbreken alvorens zij hun analgetische werking kunnen uitvoeren. Zoals te zien is in tabel 1, heeft morfine vergeleken met endogene opioïden een relatief lage potentie, maar hebben morfine en het metabolisch product van heroïne (6-MAM) een zeer hoge specificiteit voor de μ-opioïdreceptor. Het is mogelijk dat juist deze specificiteit zorgt voor de verslavende werking van opioïden: de endogene productie van opioïden wordt verlaagd door chronische stimulatie van de μ-opioïdreceptor in de NAc door non-endogene opioïden. 9b.4: Andere ongunstige effecten van non-endogene opioïden 9b.4.1 Geestesziekten Tijdens of na het innemen van opioïden kunnen zich bepaalde stoornissen voordoen. Bij intoxicatie kan de persoon zich in een staat van delirium bevinden. Het zich bevinden in een delirium houdt in dat de betreffende persoon zich minder bewust is van de omgeving en dat de cognitie vermindert. Dit kan zich uiten in afasie of een vermindering in het vermogen tot oriëntatie (APA 5, 1994). Psychotische stoornis Het is evengoed mogelijk om een psychotische stoornis op te lopen tijdens opioïdgebruik. De symptomen hiervan vinden plaats naast eventuele intoxicatie symptomen. Tijdens een psychose heeft de persoon last van hallucinaties of waanbeelden. Het is echter wel een voorwaarde dat de symptomen van de psychose niet plaatsvindt tijdens een delirium, anders kan dit niet vastgesteld worden als psychose (APA 6, 1994). Stemmingsstoornis Ook is het mogelijk een stemmingsstoornis op te lopen tijdens opioïdgebruik. Deze stoornis wordt gekenmerkt door een verstoring in de stemming die direct gevolg is van de substantie. Niet alleen verstoringen zoals irritatie en depressie vinden plaats, maar bijvoorbeeld ook euforie. Een belangrijke voorwaarde is dat de verstoring in de stemming een negatief gevolg heeft op het functioneren van de persoon. Deze symptomen hoeven echter niet direct plaats te vinden maar kunnen tot een maand later nog verschijnen. Ook hier is het een voorwaarde dat deze symptomen niet optreden tijdens een delirium. (APA 7, 1994). Seksuele stoornissen Tijdens opioïdgebruik kan men ook last hebben van een seksuele stoornis. Hierbij heeft de persoon last van seksueel ongemak of moeite met omgaan met partner?. Pijn, verminderde zin in seks, verminderde opwinding of moeite met klaarkomen zijn de symptomen die hierbij kunnen voorkomen. Deze symptomen kunnen tot een maand later na gebruik nog verschijnen (APA 8, 1994). Slaapstoornissen Als laatste kan men tijdens, maar ook na, gebruik van opioïden last krijgen van een slaapstoornis. Hierbij is het belangrijk dat de stoornis erg genoeg is dat dit klinisch geconstateerd kan worden. Hierbij heeft de persoon typisch last van een verstoring in het functioneren sociaal, beroepsmatig of andere gebieden. De persoon kan hierbij last hebben van insomnia of hypersomnia, hoewel die laatste bij opioïden zelden voorkomt. Hoewel het hebben van insomnia een tegenstelling lijkt gezien opioïden de zin in slaap vergroten, komt dit voort uit een tolerantie die men uiteindelijk opbouwt tegen de opioïden. Weer is het een voorwaarde dat deze symptomen niet optreden tijdens een delirium(apa 9, 1994), (APA 10, 1994) 8

10 9b4.2 Hormoonhuishouding Naast de hiervoor benoemde nadelige effecten van opioïden op de geestelijke gezondheid zijn er talrijke voorbeelden die indiceren dat het hormonale huishouden wordt aangetast door gebruik van opioïden. Nadelige effecten op de hormoonhuishouding zijn onder andere te vinden op het gebied van de insulinerespons, productie van schildklierhormonen, bothomeostase en seksuele functionaliteit. Insulinerespons Een evaluatie (Giugliano, 1987) in tien heroïneverslaafden toont een omkeerbare verlaging van de insuline- respons door de bèta- cellen aan in heroïneverslaafden na het intraveneus toedienen van glucose. In deze studie bleek dat de productie van groeihormoon (GH) niet werd beïnvloed. Schildklierhormonen Chronische consumptie van opium (hoofdbestanddeel: morfine) leidt tot veranderingen in de bloedwaardes van schildklierhormonen, aldus een recente studie (Gozashti, 2014) in 50 mannelijke Iraanse opiumverslaafden, waarbij een verlaging van ongebonden T4 werd waargenomen. De logische onderliggende verklaring voor de daling schildklierhormonen lijkt te wijten te zijn aan een daling van thyreoïdstimulerend hormoon, hetgeen recentelijk is aangetoond in een muismodel dat sublethale hoeveelheden heroïne kreeg toegediend (Bhoir 2009). Botaandoeningen Langdurig gebruik van opiaten blijkt ook een risicofactor te zijn voor het ontwikkelen van botaandoeningen (Kim, 2006), zoals later ook is aangetoond aan de hand van een onderzoek (Dürsteler-MacFarland, 2011) waarbij 74% van de aan heroïne- verslaafde mannelijke dertigers lijdt aan osteopenie (laag calciumgehalte in het bot) en osteoporose. De hormonale achtergrond van botaandoeningen bij chronisch heroïnegebruik is mogelijk te vinden bij het feit dat bij heroïneverslaafden een verhoogde calcitonine- spiegel wordt gedetecteerd (Spagnolli, 1987). Calcitonine wordt geproduceerd in de schildklier en inhibeert de opname en heropname van calcium vanuit de darm en de nieren, respectievelijk. Een verhoogd calcitoninegehalte kan zo leiden tot verslechterde opname van calcium. Calcitonine zorgt echter ook voor een verlaagde activiteit van osteoclasten en stimuleert de activiteit van osteoblasten, waardoor de oorzaak van botaandoeningen bij heroïneverslaving mogelijk een gevolg is van verschillende endocrinologische veranderingen. Seksuele functionaliteit Chronisch gebruik van opioïden kan in verband worden gebracht met gebreken binnen de seksuele functionaliteit (Merza, 2010, review). Onder deze gebreken worden hoofdzakelijk libidoverlies, impotentie en verstoring van de menstruele cyclus (amenorrhoea) gezien (Merza, 2010, review). De oorzaak van deze aandoeningen is te herleiden tot het onderdrukkende effect van opioïden op endocrinologische crosstalk tussen de hypothalamus en de geslachtsorganen (ook wel de hypothalamus-hypofyse-gonaden axis genoemd ) en kan zodoende leiden tot opioïd-induced androgen deficiency (OPIAD) (Daniell, 2002). De hormoongroep van de androgenen omvat onder andere het belangrijke geslachtshormoon testosteron en diens reducteerde vorm dihydrotestosteron, dehydroepiandrosterone (de voorloper van oestrogenen zoals oestradiol) en androstenediol, welke de secretie van gonadotropine reguleert. De endocrinologische achtergrond van OPIAD valt terug op de remmende werking die opioïden blijken te hebben op de afgifte van Gonadotropin-releasing hormone (GnRH) door de hypothalamus. GnRH heeft als functie om de adenohypofyse aan te zetten tot productie van luteinizing hormone (LH) en follikel stimulerend hormoon (FSH). In de man zet de afgifte van LH door de adenohypofyse de Leydig cellen in de testis aan tot productie van 9

11 testosteron, terwijl FSH de Sertolli cellen in de testis stimuleert tot productie van spermatozoa. Inderdaad is aangetoond dat de hoeveelheid vrij (Lafisca, 1985) en totaal (Bliesener, 2005) testosteron in opioïdgebruikers lager is in vergelijking met gezonde controles. Een verlaging van GnRH in de man kan zo leiden tot de symptomen van OPIAD, zoals libidoverlies en impotentie (Smith, 2012, review). Bij vrouwen is die leiden aan OPIAD is logischerwijs ook sprake van verlaagde LH en FSH gehalten, welke kunnen leiden tot verstoring van de menstruatiecyclus en onvruchtbaarheid. De productie van oestradiol bij vrouwen lijkt niet te worden beïnvloed door chronisch gebruik van opioïden, in dit geval in personen met een gebruikershistorie van heroïne en methadon (Lafisca S, 1981). 9b.5: Behandeling van opioïdverslaving 9b.5.1: Ontwenningsverschijnselen De typische ontwenningsverschijnselen van opioïdverslaving zijn symptomen die het tegenovergestelde zijn van de acute agonist effecten vanwege de tolerantie die er optreedt. In het begin zijn het subjectieve klachten zoals nerveusheid, rusteloosheid, een pijnlijk gevoel in het lichaam en algemeen minder tolerantie voor pijn. Daarnaast ontstaat het verlangen om opnieuw aan de opioïden te komen, wat leidt tot drug-zoekend gedrag. Bij kortdurend werkende drugs zoals heroïne ontstaan ontwenningsverschijnselen al 6-24 uur na de laatste dosis, terwijl dit 2-4 dagen kan duren bij langdurig werkende drugs zoals methadon. De minder acute symptomen, verlangen naar de drug, nerveusheid, dysforie of het niet meer kunnen ervaren van vreugde, kunnen zelfs weken tot maanden duren 9b.5.2: Behandeling Gezien de zware fysieke en psychologische last die opioïdgebruik met zich mee brengen dient de inname van de drug in kwestie, meestal heroïne, afgebouwd te worden. Echter, wanneer de continuïteit van opiaattoediening wordt onderbroken zullen onherroepelijk ontwenningsverschijnselen optreden. Het lichaam en de geest van het van opioïd afhankelijke individu ondervinden nu in toenemende mate de nadelen van de verlaagde productie van endogene opioïdachtige stoffen (endorfine, dynorfine, etc.). In gevallen waarbij dit traject te zwaar valt kan de opioïdspiegel worden gestabiliseerd met methadone of buprenorfine, stoffen die tijdens de behandeling geen high en euforie veroorzaken maar wel de ontwenningsverschijnselen wegnemen. Methadon Behandeling van een opioïdverslaving met behulp van methadon wordt methadone maintenance treatment (MMT) genoemd. MMT werd in 1964 geïntroduceerd als remedie op de toenemende maatschappelijke gevolgen van naoorlogse heroïneverslaving (Joseph, 2000). MMT is een medische veilige behandeling van heroïneverslaving en de bijwerkingen zijn minimaal (Joseph, 2000; Institute of Medicine, 1995). Een dagelijkse orale dosis methadon van mg is afdoende om ontwenningsverschijnselen te onderdrukken voor uur. Statistische analyses wijzen uit dat MMT effectief is in de behandeling van opioïdverslaving: er zijn verschillende verbeteringen waarneembaar die zich uiten in een productiviteit en sociale activiteit, evenals een verlaagde betrokkenheid bij criminele activiteiten (Gearing, 1974). Ook ligt het aantal sterfgevallen bij personen die vroegtijdig met MMT zijn gestopt meer dan driemaal zo hoog in vergelijking met personen die vasthouden aan de behandeling (Evans, 2015). Problemen op het endocrinologische vlak, zoals de effecten van heroïne op de hypothalamus-hypofyse-gonaden axis (zie paragraaf 9b.4.2), blijken te verbeteren tijdens het volgen van een MMT-traject (Joseph, 2000). Daarentegen, personen die het programma vroegtijdig verlaten zullen snel terugvallen in hun oude verslavingspatroon (Dole, 1978), het is daarom het beste om opioïdverslaafden te stimuleren om vast te houden aan hun behandeling, om daarna over te gaan op het afbouwen van het methadongebruik zelf (Evans, 2015). Een kanttekening dient te worden geplaatst bij de veiligheid van methadongebruik wanneer wordt afgeweken van de standaarddosis. Recreatieve en excessieve inname van methadon 10

12 kan leiden tot een fatale overdosis door respiratoire depressie, met name wanneer methadon herhaalrecepten, bedoeld voor stabiele en dagelijkse toediening over langere tijd, worden voorgeschreven aan personen die nog niet succesvol genoeg zijn in het volhouden van de therapie (Iwersen-Bergmann, 2014). Buprenorfine Met het oog op deze fatale methadonoverdosissen is behandeling met buprenorfine mogelijk een veiligere methode. Buprenorfine is een agonist en partiële antagonist van de opioïdreceptor en door deze antagonistische werking is het risico op overdosissen bij hogere concentraties lager dan bij behandeling met methadon (Soyka, 2015). De behandeling van opioïdverslaving met buprenorfine bevinden zich echter nog in een beginstadium. 11

13 Conclusie Gezien hun agonistische werking op opioïdreceptoren kunnen opioïden, zoals morfine en afgeleiden van deze stof, zeer effectief zijn binnen de pijnbestrijding in de gezondheidszorg. Deze stoffen zijn echter non-endogeen en zullen interfereren met de productie van endogene opioïden, zoals endorfines en enkefalines. Hierin openbaart zich de misbruikpotentiaal van non-endogene opioïden: chronisch gebruik van morfine, of kortdurend gebruik van heroïne en diens metaboliet 6-MAM, kunnen leiden tot het ontwikkelen van tolerantie, waardoor een steeds hogere dosis nodig is om dezelfde analgetische (in het geval van een klinische toepassing) of euforische (in het geval van recreatief gebruik) uitwerking te bereiken. Na het verlagen van de inname zal duidelijk worden dat het individu afhankelijk is geworden, en zal het lichaam reageren alsof het ziek is. De ontwenningsverschijnselen, maar ook de nadelige gevolgen tijdens het gebruik zelf, zijn een grote last voor het verslaafde individu en diens sociale en maatschappelijke omgeving, waardoor de vraag naar een effectieve behandelingsmethode sterk is toegenomen. Behandeling met methadon (MMT), maar ook met buprenorfine zijn veelbelovend en kunnen de opioïdverslaving aan banden leggen. Het blijft hierbij echter noodzakelijk om de opioïdverslaafden onder strenge controle te houden. Om verdere escalatie uit de weg te gaan, zal het voor de toekomst daarom van aanmerkelijk belang zijn om effectieve programma s op te zetten die opioïdmisbruik voorkómen en de opioïdverslaafden goed in beeld blijven houden. 12

14 Referenties Opioïden en verslaving 1. American Psychiatric Association (APA), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 1) Substance-Related Disorders. P ) Substance-Related Disorders. P ) Substance-Related Disorders. P ) Opioïd-Related Disorders. P ) Delirium. P ) Substance-Induced Psychotic Disorder. P ) Substance-Induced Mood Disorders P ) Substance-Induced Sexual Dysfunction. P ) Substance-Induced Sleep Disorder. P ) Substance-Induced Sleep Disorder. P Beitner-Johnson D and Nestler EJ. Morphine and cocaine exert common chronic actions on tyrosine hydoxylase in dopaminergic brain reward regions. Journal of Neurochemistry 1991 Jul;57(1): Bhoir KK, Suryawanshi SA, Pandey AK. Effects of sub-lethal heroin administration on thyroid stimulating hormone (TSH), thyroid hormones (T3, T4) and thyroid gland of Mus novegicus. Journal of environmental biology 2009 Nov;30(6): Bliesener N, Albrecht S, Schwager A, Weckbecker K, Lichtermann D, and Klingmüller D. Plasma testosterone and sexual function in men receiving buprenorphine maintenance for opioïd dependence. The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2005 Jan;90(1): Boerner U, Abbott S, and Roe RL. The metabolism of morphine and heroin in man. Drug Metab Rev 1975;4: Boix F, Andersen J, and Mørland J. Pharmacokinetic modelling of subcutaneous heroin and its metabolites in blood and brain of mice. Addiction Biology 2011 Apr;18(1): Booth, M. Opium: A History. London: Simon & Schuster, Ltd., Caraco Y, Tateishi T, Guengerich FP, and Wood AJ. Microsomal codeine N- demethylation: cosegregation with cytochrome P4503A4 activity. Drug metabolism and disposition: the biological fate of chemicals 1996 Jul;24(7): Chen ZR, Somogyi AA, and Bochner F. Disposition and metabolism of codeine after single and chronic doses in one poor and seven extensive metabolisers. British Journal of Clinical Pharmacology 1991;31: Chu XP, Xu NS, Li P, and Wang JQ. Endomorphin-1 and endomorphin-2, endogenous ligands for the u-opioïd receptor, inhibit electrical activity of rat rostral ventrolateral medulla neurons in vitro. Neuroscience 1999;93(2): Clark MJ, Furman CA, Gilson TD, and Traynor JR. Comparison of the relative efficacy and potency of u-opioid agonists to activate Gai/0 proteins containing a pertussis toxin-insensitive mutation. The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics : Coffman BL, Rios GR, King CD, and Tephly TR. Human UGT2B7 catalyzes morphine glucuronidation. Drug metabolism and disposition: the biological fate of chemicals 1997 Jan;25(1): Corbett et al. 75 years of opioïd research: the exciting but vain quest for the Holy Grail. British Journal of Pharmacology 2006 Jan;147:S153-S Daniell HW. Hypogonadism in men consuming sustained-action oral opioïds. The journal of pain 2002;3: Daniell HW, Lentz R, and Mazer NA. Open-label study of testosterone patch therapy in men with opioïd-induced androgen deficiency. The journal of pain 2006 Mar;7(3):

15 16. Daniell HW. DHEAS deficiency during consumption of sustained-action prescribed opioïds: evidence for opioïd-induced inhibition of adrenal androgen production. The journal of pain 2006;7: DeRuiter J, Principles of Drug Action 2, Fall 2000, page Dole VP, Joseph H. Long-term outcomes of patients treated with methadone maintenance. Annals of the New York Academy of Sciences 1978;311: Drake CT, Chavkin C, and Milner TA. Opiod systems in the dentate gyrus. Progress in brain research 2007;163: Dürsteler-MacFarland KM, Kowalewski R, Bloch N, Wiesbeck GA, Kraenzlin ME, Stohler R. Patients on injectable diacetylmorphine maintenance have low bone mass. Drug and alcohol review 2011 Nov;30(6): Evans E, Libo L, Min J, Huang D, Urada D, Liu L, Hser YI, and Nosyk B. Mortality among individuals accessing pharmacological treatment for opioïd dependence in California, Addiction 2015 Feb [Epub ahead of print] 22. Gearing FR, Schweitzer MD. An epidemiological evaluation of long-term methadone maintenance treatment for heroin addiction. American Journal of Epidemiology 1974; 100(2): Giugliano D, Quatraro A, Consoli G, Stante A, Simeone V, Ceriello A, PaolissoG, and Torella R. Sodium salicylate restores the impaired insulin response to glucose and improves glucose tolerance in heroin addicts. Acta diabetologica latina 1987 Jul- Sep;24(3): Goldstein A, Tachibana S, Lowney LI, Hunkapiller M, and Hood L. Proceedings of the National Academy of Science of the United States of America 1979 Dec;76(12): Gozashti MH, Mohammadzadeh E, Divsalar K, and Shokoohi M. The effects of opium addiction on thyroid function tests. Journal of Diabetes & Metabolic Disorders 2014 Jan;13(1): Guitart X, Thompson MA, Mirante CK, Greenberg ME, Nestler EJ. Regulation of cyclic AMP response element-binding protein (CREB) phosphorylation by acute and chronic morphine in the rat locus coeruleus. Journal of neurochemistry 1992 Mar;58(3): Handley SA and Flanagan RJ. Drugs and other chemicals involved in fatal poisoning in England. Clinical Toxicology 2014 Jan;52(1): Institute of Medicine. Federal regulation of methadone treatment. Rettig RA, Yarmolinksy A, editors. Washington (DC): National Academy Press; Iwersen-Bergmann S, Jungen H, Andresen-Streichert H, Müller A, Elakkary S, Püschel K, and Heinemann A. Intravenous methadone application as a serious risk factor for an overdose death: methadone-related fatalilties in Hamburg from 2007 to International journal of legal medicine 2014 Sep;128(5): Joseph H, Stancliff S, Langrod J. Methadone Maintenance Treatment (MMT): a review of historical and clinical issues. The Mount Sinai Journal of Medicine, New York 2000 Oct-Nov;67(5-6): Kallupi M, Wee S, Edwards S, Whitfield TW Jr, Oleata CS, Luu G, Schmeichel BE, Koob GF, Roberto M. Kappa opioïd receptor-mediated dysregulation of gammaaminobutyric acidergic transmission in the central amygdale in cocaine addiction. Biological psychiatry 2013 Oct;74(7): Kelz MB, Chen J, Carlezon WA Jr, Whisler K, Gilden L, Beckmann AM, Steffen C, Zhang YJ, Marotti L, Self DW, Tkatch T, Baranauskas G, Surmeier DJ, Neve RL, Duman RS, Picciotto MR, and Nestler EJ. Expressioin of the transcription factor deltafosb in the brain controls sensitivity to cocaine. Nature 1999 Sep 16:4(6750): Kim TW, Alford DP, Malabanan A, Holick MF, Samet JH. Low bone density in patients receiving methadone maintenance treatment. Durg and Alcohol Dependence 2006 Dec;85(3):

16 34. Koneru A, Satyanarayana S, and Rizwan S. Endogenous opioïds: their physiological role and receptors. Global journal of pharmacology 2009;3(3): Lafisca S, Bolelli G, Franceschetti F, Filicori M, Flamigni C, and Marigo M. Hormone levels in methaodone-treated drug addicts. Drug and alcohol dependence 1981 Nov;8(3): Lafisca S, Bolelli G, Franceschetti F, Danieli A, Tagliaro F, Marigo M, and Flamigni C. Free and bound testosterone in male heroin addicts. Archives of toxicology. Supplement. 1985;8: Loh HH, Tseng LF, Wei E, and Li CH. Beta-endorphin is a potent analgesic agent. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 1976 Aug;73(8): Lord JAH, Waterfield AA, Hughes J, and Kosterlitz HW. Endogenous opioid peptides: multiple agonists and receptors. Nature 1977 June;267: Merza Z. Chronic use of opioïds and the endocrine system. Hormone and metabolic research 2010 Aug;42(9): Nestler EJ. Molecular basis of long-term plasticity underlying addiction. Nature Reviews Neuroscience 2001:2: Núnez C, Martín F, Földes A, Luisa Laorden M, Kovács KJ, Vicotoria Milanés M. Induction of FosB/DeltaFosB in the brain stress system-related structures during morphine dependence and withdrawal. Journal of Neurochemistry 2010 Jul;114(2): Selley DE, Cao CC, Sexton T, Schwegel JA, Martin TJ, and Childers SR. mu Opioïd receptor-mediated G-protein activation by heroin metabolites: evidence for greater efficacy of 6-monoacetylmorphine compared with morphine. Biochemical pharmacology 2001 Aug 15;62(4): Spagnolli W, Torboli P, Mattarei M, De Venuto G, Marcolla A, Miori R. Calcitonin and prolactin serum levels in heroin addicts: study on a methadone treated group. Drug and alcohol dependence 1987 Nov;20(2): Sprouse-Blum AS, Smith GS, Sugai DS, and Don Parsa F. Understanding endorphins and their importance in pain management. Hawaii Medical Journal 2010 Mar; 69(3): Smith HS and Elliott JA. Opioïd-Induced Androgen Deficiency (OPIAD). Pain Physician 2012;15:ES145-ES Soyka M. New developments in the management of opioïd dependence: focus on sublingual burprenorphine-naloxone. Substance abuse and rehabilitation 2015 Jan;6: Thompson CM, Wojno H, Greiner E, May EL, Rice KC, and Selley DE. Activation of G-proteins by morphine and codeine congeners: insights to the relevance of O- and N-demethylated metabolites at mu- and delta-opioïd receptors. The Journal of pharmacology and experimental therapeutics 2004 Feb;308(2): Zadina JE, Hackler L, Gee LJ, and Kastin AJ. A potent and selective endogenous agonist for the mu-opiate receptor. Nature 1997;386(6624): Zhang Y, Brownstein AJ, Buonora M, Niikura K, Ho A, Correa de Rosa J, Kreek MJ, and Ott J. Self administration of oxycodone alters synaptic plasticity gene expression in the hippocampus differentially in male adolescent and adult mice. Neuroscience 2015 Jan;285:

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Glutamaat heeft een essentiële functie in het energiemetabolisme, maar daarnaast is het de belangrijkste excitatoire (stimulerende) neurotransmitter in het centrale zenuwstelsel.

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven De invloed van psychologische factoren op het ontstaan van kanker Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven Uitgangspunt Zijn er fysiologische mechanismen die zouden kunnen

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Tette van der Lende, ProPhys Animal Science Consultancy, Swifterbant, The Netherlands

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia

Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia WES Symposium Maart 2012 Intoxicaties bij kinderen WES Symposium Maart 2012 Casus WES Symposium Maart 2012 8 maanden

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1

Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Het chemische brein: antwoorden bij de lesbladen 1 Inleiding Beste leerkracht, De voornaamste doelstellingen van de les over het chemische brein, zijn: De leerlingen - kunnen omschrijven wat hormonen en

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

FEEDBACK DSM-IV code combinaties

FEEDBACK DSM-IV code combinaties FEEDBACK DSM-IV code combinaties Populatie: Beëindigde verblijven in de Minimale Psychiatrische Gegevens 2004 (N= 88551) Sectoren: Psychiatrische ziekenhuizen (PZ) en psychiatrische afdelingen van algemene

Nadere informatie

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Nederlandse samenvatting Het lichaamseigen cannabis-systeem, oftewel het endocannabinoïde systeem, is vernoemd naar de cannabis

Nadere informatie

Pub u l b ic i at a i t e i s

Pub u l b ic i at a i t e i s Internationale publicaties (Peer ( Peer-reviewed reviewed journal articles) Castelein S, Gaag M van der, Bruggeman R, Busschbach JT van, Wiersma, D. Empowerment in People with Psychotic Disorders: A Comparison

Nadere informatie

Uw problemen gaan in rook op

Uw problemen gaan in rook op Uw problemen gaan in rook op Waarom is het zo verslavend? Wat kunnen we er aan doen? Trudi Tromp-Beelen huisarts en verslavingsarts Jellinek / Arkin Amsterdam Afhankelijkheid van een middel definitie

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008

Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008 Roesmiddelen en probleemgedrag: naar een Forensische Verslavingspsychiatrie?! Werkbezoek NIFP 26-06-2008 Achter dat probleemgedrag zit(ten). De gevolgen van middelengebruik op het gedrag Mogelijk verslaving

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva SAMENVATTING Depressie De term depressie wordt van oudsher gebruikt voor neerslachtige gevoelens en sombere gedachten. In de oudheid werden verschillende termen gebruikt om dit syndroom te benoemen, en

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Moleculaire en cellulaire neuroplasticiteit in diermodellen voor depressie Depressie is een veelvoorkomende psychiatrische aandoening die vaak diep in het leven van mensen ingrijpt.

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

Het chemische brein: lesbladen 1

Het chemische brein: lesbladen 1 Het chemische brein: lesbladen 1 Het chemische brein 1. Het zijn de hormonen 1.1. Inleiding Denkoefening Vaak wordt gezegd dat we last hebben van onze hormonen, maar weet je eigenlijk wat hormonen zijn

Nadere informatie

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting De invloed van de cannabinoïd en opioïd neurotransmitter systemen op impulsief gedrag en drugsverslaving Zo nu en dan overkomt (doet) iedereen het wel eens:

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

+/- Environment / Lifestyle + - Genetic Predisposition. Fuels. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas. Susanne la Fleur.

+/- Environment / Lifestyle + - Genetic Predisposition. Fuels. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas. Susanne la Fleur. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas Susanne la Fleur Endocrinologie & Metabolisme storage WAT hormones Energy Intake Environment / Lifestyle + - Fuels nutrient sensing Physical Activity

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

(Re)Train the Brain Revalidatie voor mensen met chronische pijn

(Re)Train the Brain Revalidatie voor mensen met chronische pijn (Re)Train the Brain Revalidatie voor mensen met chronische pijn Jo Nijs, Margot De Kooning, Kelly Ickmans, Liesbeth Daenen, Deborah Van Cauwenbergh, Jessica Van Oosterwijck, Nathalie Roussel, Lennard Voogt,

Nadere informatie

Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling

Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling Pitfalls in Oncologische Pijnbehandeling R.L van Leersum Anesthesioloog / Pijnbehandelaar Bronovo Ziekenhuis Indeling Inleiding Doorbraakpijn Bijwerkingen Opioïden Hyperalgesie Multimodale Aanpak Farmacotherapie

Nadere informatie

Somatiek en verslaving

Somatiek en verslaving Somatiek en verslaving Utrechtse Somatische Screening (potentiële) belangenverstrengeling Disclosure belangen spreker Geen / Zie hieronder Hans Post, verslavingsarts VictasUtrecht Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

DE VERLEIDING VAN DE ROES

DE VERLEIDING VAN DE ROES DE VERLEIDING VAN DE ROES Dr. Apr. Nele Samyn Afdeling Drugs en Toxicologie 21 september 2011 Schatting van het druggebruik in het afgelopen jaar (miljoen) EUROPA WERELD Cannabis 23 129-190 Cocaïne 4 15-19

Nadere informatie

Dexamethason - corticosteroïden in de palliatieve zorg - M.M.P.M. Jansen, ziekenhuisapotheker klinisch farmacoloog Elisabeth Tweesteden Ziekenhuis

Dexamethason - corticosteroïden in de palliatieve zorg - M.M.P.M. Jansen, ziekenhuisapotheker klinisch farmacoloog Elisabeth Tweesteden Ziekenhuis Dexamethason - corticosteroïden in de palliatieve zorg - M.M.P.M. Jansen, ziekenhuisapotheker klinisch farmacoloog Elisabeth Tweesteden Ziekenhuis Corticosteroïden Veel voorgeschreven in palliatieve fase

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Hoofdstuk 9b. Opioïde, helpende pijnstiller of dodelijke verslaving? Laura Dillingh

Hoofdstuk 9b. Opioïde, helpende pijnstiller of dodelijke verslaving? Laura Dillingh Hoofdstuk 9b Opioïde, helpende pijnstiller of dodelijke verslaving? Auteurs Eva van Burg Laura Dillingh Groningen, 21-02-2016 Inhoudsopgave Samenvatting blz. 2 Inleiding blz. 3 Opioïden en opioïde receptoren

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting (Summary in Dutch)

Chapter 10. Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) 157 Depressie is een psychiatrische aandoening waar bijna 1 op de 5 Nederlanders op enig moment in hun leven mee te kampen heeft (Weissman, Bland et al. 1999). De ziekte

Nadere informatie

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Neurobiologie van verslaving R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Inhoud Inleiding Neuropsychologische concepten Neurobiologische concepten Genen en verslaving EPA en verslaving Inleiding

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n Autisme en ADHD D e ro l v a n z u i v e l e n g l u t e n Onderwerpen 1. Epigenetica en genetica 2. Het endorfine systeem 3. Endorfine in relatie tot andere systemen 4. Exorfinen 5. De rol van exorfinen

Nadere informatie

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst:

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hormoonklieren: Exocriene klieren: Endocriene klieren: Hypothalamus: Biologie SE4 organen die elders in het lichaam organen en weefsels activeren. zweet- en verteringsklieren

Nadere informatie

Naltrexon HCl 50 PCH. Veel gestelde vragen en antwoorden. Nederland. Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem

Naltrexon HCl 50 PCH. Veel gestelde vragen en antwoorden. Nederland. Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem Nederland Naltrexon HCl 50 PCH Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem Veel gestelde vragen en antwoorden LEES DEZE INFORMATIE OVER NALTREXON HCl 50 PCH U heeft

Nadere informatie

Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband

Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband Tom Van Daele dr. Deb Vansteenwegen Prof. dr. Dirk Hermans Prof. dr. Chantal Van Audenhove Prof. dr. Omer Van den Bergh Zesde Vlaams Geestelijk

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

DE VERLEIDING VAN DE ROES

DE VERLEIDING VAN DE ROES DE VERLEIDING VAN DE ROES Dr. Apr. Nele Samyn Afdeling Drugs en Toxicologie 21 september 2011 Schatting van het druggebruik in het afgelopen jaar (miljoen) EUROPA WERELD Cannabis 23 129-190 Cocaïne 4 15-19

Nadere informatie

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 Co-morbiditeit is de norm (gegevens uit intern onderzoek Bouman GGZ) HEROÏNE (VAAK POLYDRUGGE BRUIK) ALCOHOL STIMULAN- TIA CANNABIS

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Pijncentrum. Butrans pleister. Buprenorfine

Pijncentrum. Butrans pleister. Buprenorfine Pijncentrum Butrans pleister Buprenorfine U heef het geneesmiddel Butrans (buprenorfine) voorgeschreven gekregen en heeft ook uitgelegd gekregen waarom u dit middel gaat gebruiken. Deze brochure is samengesteld

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44)

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44) Zelfstudievragen Deze vragen zijn bedoeld om je behulpzaam te zijn bij het bestuderen van de stof (college en microscoop practica). Ze hebben de bedoeling je te wijzen op de belangrijkste delen van de

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen?

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen? WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts Webinar 4 Wat zijn hormonen? Voeding en hormonen Belangrijkste hormoonassen Belangrijkste neurotransmi?ers ConnecBe Wat zijn hormonen?

Nadere informatie

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes Food for thought Liselotte van Bloemendaal, AIOS interne Ziekenhuis Amstelland / VUmc Overgewicht en obesitas Wereldwijd heeft

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -

Nadere informatie

Morfine Feiten en fabels. Apotheek

Morfine Feiten en fabels. Apotheek 00 Morfine Feiten en fabels Apotheek In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding

Nadere informatie

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Facta, Utrecht 26.1.2016 (Peter van Straaten, 2013) Item nummer Gemiddelde scores

Nadere informatie

V5 Begrippenlijst Hormonen

V5 Begrippenlijst Hormonen V5 Begrippenlijst Hormonen ADH Hormoon dat de terugresorptie van water in de nierkanaaltjes stimuleert. adrenaline Hormoon dat door het bijniermerg wordt afgescheiden. Adrenaline wordt ook door zenuwvezels

Nadere informatie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie Comorbiditeitspatronen bij OCD Resultaten van de NOCDA studie Patricia van Oppen, Harold J. van Megen, Neeltje M. Batelaan, Danielle C. Cath, Nic J.A. van der Wee, Brenda W. Penninx Marcel A. van den Hout,

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Drs. A.M. Karsch, anesthesioloog pijnspecialist UMC Utrecht Drs. G. Hesselmann, oncologieverpleegkundige, epidemioloog UMCU Wat is pijn? lichamelijk

Nadere informatie

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik Improving Mental Health by Sharing Knowledge Cannabis Van frequent naar afhankelijk gebruik CanDepgroep Peggy van der Pol Margriet van Laar Ron de Graaf Nienke Liebregts Wim van den Brink Dirk Korf Frequent

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Take home message. Het professionele brein in samenwerking

Take home message. Het professionele brein in samenwerking Het professionele brein in samenwerking John van der Meij Trilemma: Praktijk voor Training, Coaching en Therapie (Oegstgeest) Instituut voor Toegepaste Neurowetenschappen (Haarlem) Take home message 1)

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Foto: Tycho Jonker Drugsverslaving is een psychiatrische stoornis met grote gezondheidsrisico s voor de verslaafde en heeft

Nadere informatie

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal

Rapid Recovery. Anesthesiologische mogelijkheden. Xander Eijsbouts Xeijsbouts@fzr.nl Anesthesioloog Franciscus Ziekenhuis Roosendaal Rapid Recovery Anesthesiologische mogelijkheden Original in the Royal College of Surgeons of England, London. 18th Century Surgery October 17, 1846: First public demonstration of the use of ether in anesthesia

Nadere informatie

Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test!

Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test! Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test! ASZ Info De Eén-minuut Osteoporose Risicotest Wat u niet kunt wijzigen: uw familiale geschiedenis 1. Is er osteoporose vastgesteld bij een

Nadere informatie