BIOMEDISCHE EFFECTEN VAN DOPING HOOGSTE NIVEAU

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BIOMEDISCHE EFFECTEN VAN DOPING HOOGSTE NIVEAU"

Transcriptie

1 Harmonising the knowledge about biomedical side effects of doping BIOMEDISCHE EFFECTEN VAN DOPING HOOGSTE NIVEAU De High-Versie van het lesmateriaal gaat uit van een elementaire kennis op het gebied van dopeermiddelen. Het materiaal is uitsluitend gericht op de bijwerkingen die optreden in het menselijk lichaam. Als elementaire kennis over het onderwerp preventie van doping gewenst is, moet dan eerst met de Basis-en / of het middenversies van het lesmateriaal worden gewerkt. Verder zouden we er graag op wijzen en dat het Congresboek "Biomedische bijwerkingen van doping" gedetailleerde informatie bevat buiten dit script en ook gebruikt kan worden als achtergrondinformatie voor de High-Versie presentatie. Download gratis het Congres Handboek: SLIDE 2: Het Wereld Anti-Doping Agentschap definieert de Wereld Anti-Doping Code als volgt: "Een van de belangrijkste prestaties tot nu toe in de strijd tegen doping in de sport is de het opstellen, de aanvaarding en toepassing van een uniform geheel van antidoping regels, de Wereld Anti-Doping Code (Code). De code is het document dat de kern vormt voor het kader voor een geharmoniseerd anti-doping beleid, regels en voorschriften binnen de sportorganisaties en tussen overheidsinstanties. Het werkt in combinatie met vier internationale standaarden gericht op harmonisatie onder antidoping organisaties op verschillende gebieden: het testen, laboratoria, de toelating wegens therapeutisch noodzaak (TTNs) en de lijst van verboden substanties en methodes.... " (De volledige en officiële versie van de code is beschikbaar op Foto toont: de algemene structuur van het anti-doping beleid van het Wereld Anti- Doping Agentschap volgens de Wereld Anti-Doping Code. WADA en dewereld Anti-Doping Code ( "de Code") internationale, onafhankelijke controle regulator / waakhond van de wereldwijde strijd tegendoping in de sport en haar kader ( "De Code"). IOC (Internationaal Olympisch Comité), IPC (Internationaal Paralympisch Comité), IF (Internationale Sportfederaties) verantwoordelijk voor het testproces en de bestraffing. Regeringen

2 financiële, politieke en structurele steun en nog veel meer. NOCs (Nationale Olympische Comites), NPCs (nationale paralympische comités), NFS (National Sportfederaties) moeten akkoord gaan om de uitvoering van de Code. NADOs (Nationale Anti-Doping Organisatie), Rados (Regionale Anti-Doping Organisatie) verantwoordelijk voor het testen van de nationale atleten in- en buitencompetitie en de beoordeling van schendingen van anti-doping regels en het informeren over doping. Atleten en Entourage naleving van de Code. Labs (Laboratoria) analyseren doping controlestalen. CAS (Hof van Arbitrage voor Sport) vergemakkelijking van de afwikkeling van de sportgerelateerde geschillen. SLIDE 3: Volgens de Wereld Anti-doping code worden de volgende overtredingen omschreven: 2.1 De aanwezigheid van een verboden stof of haar metabolieten of Markers in een Atleet zijn/haar lichaamsstoffen 2.2 Gebruik of poging tot gebruik van een verboden substantie of een verboden methode. 2.3 Het weigeren, of zonder gebrek aan dwingende reden, zich niet onderwerpen aan de monstername, na de kennisgeving zoals toegestaan in de van toepassing zijnde anti-doping regels of anderzins het op enig andere manier ontduiken een staalafname. 2.4 Schending van de van toepassing zijnde voorschriften met betrekking tot beschikbaarheid voor Buitencompetitie Testen met inbegrip van het niet verlenen van de vereiste informatie betreffende de verblijfplaats en het missen van tests die worden gedeclareerd op basis van redelijke regels. 2.5 Ingrijpen, of er poging tot manipulatie, van een onderdeel van de doping controle. 2.6 Het bezit van verboden substanties en methodes Verhandelen van een Verboden Stof of Verboden Methode. 2.8 Toediening of poging tot toediening van een Verboden Stof of Verboden Methode voor een Atleet, of steun, aanmoedigen, hulp, medeplichtigheid aan, of

3 elke andere vorm van medeplichtigheid met een overtreding van een antidoping-regel of elke poging tot overtreding. De 2003 Wereld Anti-Doping Code en haar oorspronkelijke inhoud is beschikbaar onder: SLIDE 4: De "Verboden List" van het Wereld Anti-Doping Agentschap is als volgt: Stoffen die te allen tijde verboden (verbod in- en buitencompetitie) S1. Anabolen S2. Hormonen en verwante stoffen S3. Beta-2-agonisten S4. Hormoon-antagonisten en modulatoren S5. Diuretica en andere maskeermiddelen Methoden te allen tijde verboden (verbod in- en buitencompetitie) M1. Verbetering van het zuurstoftransport M2. Chemische en fysieke manipulatie M3. Genetische doping Stoffen en methoden verboden in de competitie S6. Stimulantia S7. Narcotica S8. Cannabinoïden S9. Glucocorticosteroïden Stoffen verboden in bepaalde sporten P1. Alcohol (bijvoorbeeld verboden in het boogschieten, de gemotoriseerde sporten, motorrijden ea.) P2. Beta-blokkers (bijvoorbeeld verboden in bobslee, skiën en snowboarden [springen, freestyle, halfpipe], worstelen) De lijst wordt jaarlijks geactualiseerd en gepubliceerd. De momenteel beschikbare Verboden Lijst kan gedownload worden op grond van

4 SLIDE 5: De naleving van de Anti-Doping regels wordt gecontroleerd door het testen van geselecteerde atleten. Internationale sportfederaties moeten bouwen aan een selectie voor het testen van hun internationale sporters, terwijl de nationale antidoping organisaties nationale atleten moeten selecteren om te testen. De testprocedure is een zogenaamde "target testing" systeem, dwz dat atleten niet willekeurig gekozen worden. Verder is er een procedure voor het testen in competitieverband (voor stoffen en methoden verboden in-competitie) en buitencompetitie testen (voor stoffen en methoden verboden buitencompetitie). De testprocedures kunnen in twee types worden onderverdeeld. Een daarvan is de procedure van aangekondigde tests en de andere zijn onaangekondigd. Als een test wordt aangekondigd dan moet zij plaatsvinden binnen een periode van maximaal 6 uur na de waarschuwing. In het geval van een onaangekondigde test dan mag er minder dan een uur verlopen na het verwittigen van de atleet. Binnen dit uur moet de geteste atleten onder constante controle staan. De 2003 Wereld Anti-Doping Code en haar oorspronkelijke inhoud over de testprocedure is beschikbaar onder: SLIDE 6: Dopingcontrolemonsters zijn op dit moment meestal urine en soms bloedmonsters, hoewel de WADA-code de inzameling van andere biologische monsters (haren, speeksel, enz.) eveneens toestaat. De meeste monsters zijn nog urinemonsters. Er worden echter meer en meer bloedmonsters (een A- en B-monster van drie milliliter bloed) afgenomen ter bestrijding van de afwezigheid van verboden stoffen of methoden. Vandaag worden het meest bloedmonsters gebruikt voor het controleren van de gezondheidstoestand van een atleet (bijv. verhoogde hematocriet in langlaufen hoger risico van arteriële hypertensie en trombo-embolische voorvallen). SLIDE 7: De definitie voor toelating wegens therapeutische noodzaak volgens de richtlijnen van het WADA is als volgt: Een toelating wegens therapeutische noodzaak (TTN) is een vergunning voor het nemen van een verboden stof onder welomschreven en beperkte voorwaarden. Een aanvraag voor een TTN geschiedt in overeenstemming met de Internationale Standaard voor TTN. Een TTN moet worden verkregen voor het gebruik van een stof op de Verboden Lijst. Afhankelijk van de stof zelf en de

5 wijze van toediening..., ofwel een standaard TTN of een Verkorte TTN (VTTN) kan worden verleend. Alle atleten die behoefte hebben aan een medische behandeling, met inbegrip van een verboden stof of methode en onderworpen zijn aan testen, moeten een TTN van hun relevante Anti-Doping Organisatie (ADO) krijgen. Voor het verkrijgen van een goedkeuring voor een TTN, moeten atleten beschikken over een goed gedocumenteerd medische aandoening, ondersteund door betrouwbare en relevante medische gegevens. De vier criteria waaraan moet worden voldaan aan de toekenning van een TTN, zijn vermeld in de Internationale Standaard voor TTN: 1. De atleet ervaart een significante verminderingen van de gezondheidstoestand als de Verboden Stof of Verboden Methode niet mag worden gebruikt voor de behandeling van een acute of chronische medische aandoening (artikel 4.2 Internationale Standaard voor TTN). 2. Het therapeutisch gebruik van de Verboden Stof of Verboden Methode zou geen extra verbetering van de prestaties, anders dan een terugkeer naar een normale gezondheidstoestand. Het gebruik van alle Verboden Stof of Verboden Methode om de "lage normale" niveaus van een endogene hormoon te verhogen, wordt niet beschouwd als een aanvaardbare therapeutische interventie (art Internationale Standaard voor TTN). Onder 'versterking van de prestatie moet worden verstaan: de terugkeer van de atleet naar het niveau van de prestaties waarover hij/zij beschikte vóór de behandelde medische aandoening optrad. Dit betekent dat een zekere opwaardering van de individuele prestaties, als gevolg van de behandeling, kan gebeuren, maar dat deze niet verder mag gaan dan het niveau van de prestaties die de atleet voorafgaand aan zijn of haar medische conditie zou hebben gehaald. 3. Er is geen redelijk alternatief voor het therapeutisch gebruik van de anders Verboden Stof of Verboden Methode (artikel 4.4. Internationale Standaard voor TTN). Twee punten voor redelijke therapeutische alternatieven moet worden gehandhaafd: - Enkel geldig geregistreerde en goedgekeurde medicatie worden als alternatief beschouwd. - De definitie van wat als geldig geregistreerd en goedgekeurd wordt beschouwd kan variëren in de verschillende landen. Met deze verschillen moet rekening worden gehouden, een geneesmiddel kan bijvoorbeeld worden geregistreerd in een bepaald land en in de andere niet, of daar nog steeds worden getest, enz. 4. De noodzaak voor het gebruik van de verboden stof of verboden methode kan niet het gevolg zijn, geheel of gedeeltelijk, van voorheen niet-therapeutisch gebruik van een stof uit de Verboden Lijst (artikel 4.5. Internationale Standaard voor TTN). Een TTN kan alleen worden verleend als aan alle vier criteria is voldaan

6 De volledige informatie over het therapeutisch gebruik Vrijstellingen (TTN) kunnen worden gedownload op: SLIDE 8: De meeste dopeermiddelen zijn oorspronkelijk geneesmiddelen. Deze geneesmiddelen worden gebruikt voor de behandeling van deels ernstige ziekten. Volgens dit aspect, hebben deze drugs aan de ene kant de gewenste effecten op de ziekte, maar aan de andere kant ook ongewenste neveneffecten. Deze biomedische bijwerkingen zijn gecontroleerd en getest in verscheidene bijzondere proeven en zijn acceptabel als de problemen die voortvloeien uit de oorspronkelijke ziekte in acht worden genomen. Het probleem van het gebruik van geneesmiddelen als prestatieverhogende stoffen is het feit dat gezonde atleten drugs nemen zonder een adequate noodzaak. Voorts worden de meeste stoffen die misbruikt worden ingenomen in zogenaamde suprafarmacologische dosissen of in verschillende combinaties ("stacking") zonder voorafgaand medisch onderzoek dat leidt tot biomedische bijwerkingen die niemand echt kan inschatten. Foto toont: De relatie tussen drugs gebruikt voor medische doeleinden en drugmisbruik in de sport. De medisch gebruikte drugs tonen therapeutische effecten binnen farmacologische dosissen, terwijl het gebruik van prestatiebevorderende zou kunnen leiden tot gevaarlijke effecten, veroorzaakt door het gebruik van de suprafarmacologische dosissen. Als gevolg kunnen de bijwerkingen kort, omkeerbaar, onomkeerbaar of laat leiden tot schade. SLIDE 9: Overzicht van de biologische systemen die worden beïnvloed door misbruik van dopeermiddelen Deze systemen zullen worden besproken in deze presentatie: - Hart-Systeem - Bloed-en vaatstelsel - Huid - Hepatisch systeem - Bewegingsapparaat

7 - Endocriene systeem - Centraal zenuwstelsel - Immuun systeem Het onderwerp genen (gentherapie/-doping) kan uiteraard niet rechtstreeks worden gekoppeld aan de biologische systemen, maar door de feitelijke relevantie zal dit punt ook kort besproken worden. SLIDE 10: Verschillende biomedische bijwerkingen van een misbruik van verboden stoffen komen tot uiting in het cardiovasculaire systeem. Deze biomedische bijwerkingen zijn afhankelijk van de aard van de gebruikte drug, alsook over de hoeveelheid en de duur van de inname en de gevoeligheid van het lichaam. Er is een grote interindividuele variabiliteit in reacties op een medicijn. Meestal zijn de dosissen gebruikt in de sport veel hoger dan die getest in klinische trials en worden gebruikt voor therapeutische doeleinden. Het frequente misbruik van meerdere drugs in combinatie leidt tot een hoger risico op bijwerkingen. Van alle biomedische bijwerkingen van doping zijn de cardiovasculaire het meest schadelijk. De verboden stoffen met het hoogste risico op biomedische neveneffecten op het cardiovasculaire systeem zijn (volgens Deligiannis en collega's): Androgene anabole steroïden (meeste effecten)> cocaïne> efedrine, alcohol, amfetaminen> HGH, beta-2-agonisten> cannabinoïden> glucocorticosteroïden, erytropoëtine> diuretica, verdovende middelen (minst bijwerkingen). Deze geneesmiddelen leiden tot: Ritmestoornissen> plotselinge hartdood> hypertensie> myocardinfarct> hartfalen> coronair vaatlijden> linker ventrikel hypertrofie. Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiologie position paper over ongewenste cardiovasculaire effecten van doping in de atleten; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13:

8 SLIDE 11: Er worden vijf verschillende mechanismen besproken in relatie tot cardiovasculaire effecten van verboden stoffen. De eerste is het "atherogenese mechanisme". De atherogene gevolgen van een androgene anabole steroïde misbruik zijn gebaseerd op de lipoproteïne-profiel. AAS inname kan leiden tot een afname van high-density lipoproteïne (HDL) cholesterol en een stijging van de low density lipoproteïne (LDL) cholesterol. Deze effecten vormen de basis voor atherosclerotische veranderingen in de bloedvaten. Bijgevolg kan dit alles leiden tot een hoger risico op plotselinge hartdood, arteriële hypertensie of trombo-embolische gebeurtenissen. Bovenste afbeelding toont: Hypertrofische obstructieve kransslagaders met een hypertrofische media en verbreed intima (EVG-kleuring, 100:1 uitbreiding). Onderste afbeelding toont: Voormalig infarct met aneurysma en trombus; inleg: ectasia van het recht kransslagader. Hartgens & Kuipers (2004): Effects of Androgenic-anabolic Steroids in Athletes; Sports Med, 34 (8): Tischer, Heyny-von Haußen, Mall & Doenecke (2003): Koronarthrombosen und - ektasien nach langjähriger Einnahme von anabolen Steroiden; Z Kardiol 92: Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiology Position Paper on adverse cardiovascular effects of doping in athletes; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13: SLIDE 12: Er worden vijf verschillende mechanismen besproken in relatie tot cardiovasculaire effecten van verboden stoffen. De tweede is beschreven als het "trombose mechanisme". Androgene anabole steroïden hebben een invloed op het hemostatische systeem. Aan de ene kant leiden ze tot een toename van de trombocytenaggregatie, trombine en plasmine generatie en aan de andere kant of een afname van de synthese van prostacycline door het lichaam. Bijgevolg verhoogt misbruik van een androgeen anabool steroïd het risico op cardiovasculaire gebeurtenissen, zoals bijvoorbeeld angina pectoris of een myocard-infarct. Foto toont: Coronaire angiogram van de A. coronaria sinistra. 2 cm na de uitlaat van RIVA (Ramus interventricularis anterior) bevat een 3 cm lange trombus

9 Hartgens & Kuipers (2004): Effects of Androgenic-anabolic Steroids in Athletes; Sports Med, 34 (8): Tischer, Heyny-von Haußen, Mall & Doenecke (2003): Koronarthrombosen und - ektasien nach langjähriger Einnahme von anabolen Steroiden; Z Kardiol 92: Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiology Position Paper on adverse cardiovascular effects of doping in athletes; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13: SLIDE 13: Er worden vijf verschillende mechanismen besproken in relatie tot cardiovasculaire effecten van verboden stoffen. Het "kransslagader vaatspasme mechanisme" is de derde. In het algemeen fungeert stikstofmonoxide als een ontspannende endotheelafgeleide factor in gladde spieren van slagaders wat leidt tot een vasodilatatie. In deze context kunnen androgeen anabool steroïden de stikstofmonoxide remmen wat dan zou leiden tot vaatspasme. In het slechtste geval kan dit leiden tot een vaatspasme hart-ischemie of zelfs een infarct. Hartgens & Kuipers (2004): Effects of Androgenic-anabolic Steroids in Athletes; Sports Med, 34 (8): Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiology Position Paper on adverse cardiovascular effects of doping in athletes; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13: SLIDE 14: Er worden vijf verschillende mechanismen besproken in relatie tot cardiovasculaire effecten van verboden stoffen. Het vierde heet het "directe celdood mechanisme". De stimulerende werking van androgene anabole steroïden op de groei kan leiden tot een hypertrofie van cardiomyocyten met verdere gevolgen, bij de verstoring van de anatomische structuur. De toenemende hypertrofie van de cardiomyocyten kan de arteriële levering van zuurstof belemmeren. Bovendien vertonen de cardiomyocyten een toenemende fibrose met een daling in de prestaties van hart tot gevolg

10 Hartgens & Kuipers (2004): Effects of Androgenic-anabolic Steroids in Athletes; Sports Med, 34 (8): Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiology Position Paper on adverse cardiovascular effects of doping in athletes; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13: SLIDE 15: Er worden vijf verschillende mechanismen besproken in relatie tot cardiovasculaire effecten van verboden stoffen. Het laatste mechanisme wordt beschreven als "degeneratieve veranderingen". Fineschi en collega's (2006) suggereerden dat een hartstilstand kan worden bewerkstelligd door een catecholamine myotoxiciteit. Dit kan worden geassocieerd met ventriculaire fibrillatie te wijten aan het myocard necrose en degeneratieve veranderingen binnen de intramyocardiac sympathische neuronen. Fineschi, Baroldi, Monciotti et al. (2001): Anabolic steroid abuse and cardiac sudden death: a pathologic study. Arch Pathol Lab Med, 125: Hartgens & Kuipers (2004): Effects of Androgenic-anabolic Steroids in Athletes; Sports Med, 34 (8): Deligiannis, Björnstad, Carre, Heidbüchel, Kouidi, Panhuyzen-Goedkoop, Pigozzi, Schänzer & Vanhees (2006): ESC Study Group of Sports Cardiology Position Paper on adverse cardiovascular effects of doping in athletes; European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, 13: SLIDE 16: Twee soorten stoffen zijn vooral bekend om invloed uit te oefenen op het vaatstelsel en bloedsysteem. Aan de ene kant is er erytropoëtine en haar mimetica en aan de andere kant zijn er autologe en homologe bloed transfusies. Bijgevolg vloeien de biomedische bijwerkingen voort uit veranderingen van de bloedconsistentie. Erytropoëtine verhoogt de hoeveelheid rode bloedcellen resp. erytrocyten en de transfusie verhoogt meteen het circulerende bloedvolume. Als gevolg verhoogt het risico op diepe veneuze trombose, pulmonaire emboli, coronaire of cerebrale trombose of besmettelijke ziekten sterk

11 SLIDE 17: De dia beschrijft het vasculaire systeem met haar twee delen: het arteriële en veneuze systeem. Beide delen leiden tot verschillende klinische complicaties. Een gestimuleerd erythrocytose verhoogt de concentratie aan rode bloedcellen, hemoglobine en het hematocriet niveau wat leidt tot een verhoogde viscositeit en thrombogeniciteit. Het arteriële systeem kan getroffen worden door cerebrale en coronaire trombose, terwijl het veneuze systeem kan getroffen worden door diepe veneuze trombose en pulmonaire emboli. Jelkmann (2001): Beneficial and adverse Effects of Erythropoietin Therapy in Peters, Schulz, Michna: Biomedical Side Effects of Doping. Wissenschaftliche Berichte und Materialien des Bundesinstitutes für Sportwissenschaft 13; Sport und Buch, Köln 2001, p SLIDE 18: Het vaatstelsel en de bloedsysteem zorgt voor de O2-voorziening van het hele lichaam. Vooral in stressvolle situaties zoals bij duursport is een adequate O2- levering aan het hart en de skeletspieren een beperkende factor. Verscheidene parameters bepalen het uithoudingsvermogen. De O2-voorziening hangt af van de maximale cardiale output en de maximale O2-extractie. Vooral een verhoogde hemoglobine concentratie leidt tot een betere fysieke prestaties. Methoden voor het manipuleren van deze O2-drager worden geassocieerd met biomedische neveneffecten van het vasculaire systeem. Jelkmann (2001): Beneficial and adverse Effects of Erythropoietin Therapy in Peters, Schulz, Michna: Biomedical Side Effects of Doping. Wissenschaftliche Berichte und Materialien des Bundesinstitutes für Sportwissenschaft 13; Sport und Buch, Köln 2001, p SLIDE 19: De figuur toont de fysiologische route van de proliferatie van de rode bloedcellen en de punten van de farmacologische interactie. De route van het zuurstoftransport begint bij de nieren via het beenmerg tot de spieren. De farmacologische ingrepen zijn gericht op een bevordering van de endogene productie van erythropoëtine. Een erythropoëtine misbruik leidt tot een verhoogde erythropoese in het beenmerg met

12 een verhoogd aantal rode bloedcellen tot gevolg. Een fysiologische en juridisch toegelaten stimulatie wordt veroorzaakt door oefening en hypoxie. Origineel Abstract uit Elliot S (2008): British Journal of Pharmacology, : Erytropoëse-stimulerende middelen en andere methoden om het vervoer van zuurstof te verbeteren Zuurstof is van essentieel belang voor het leven, en het lichaam heeft een uitstekende methode voor het verzamelen van zuurstof in de longen en het vervoer naar de weefsels. Hb vervat in de rode bloedcellen (RBC's), is de sleutel van het zuurstoftransport, en het niveau van RBC s is zeer streng gecontroleerd door de vraag naar zuurstof. De beschikbaarheid van zuurstof speelt een kritieke rol bij de atletische prestaties, en de middelen die de levering van zuurstof naar weefsels bevorderen leiden tot een toename van het aërobe vermogen. Vroege methoden om de levering van zuurstof te verbeteren waren hoogtestages en later, transfusie van zakjes bloed. Een doorbraak in inzicht in de vorming van RBC wordt gecontroleerd inbegrepen de ontdekking van erytropoëtine (EPO) en het klonen van de EPO-gen. Klonen van het EPO gen werd gevolgd door de commerciële ontwikkeling van recombinant humaan EPO (rhuepo). Legitiem gebruik van deze en andere middelen die invloed hebben op de levering van zuurstof is belangrijk bij de behandeling van anemie (laag Hb-niveau) bij patiënten met chronische nierziekte of bij patiënten met kanker met chemotherapie-geïnduceerde anemie. Echter, illegaal gebruik van rhuepo in de competitiesport om het uithoudingsvermogen te verbeteren werd vastgesteld. De beproevingsmethoden voor deze middelen resulteerde in een kat-enmuis-spel, waarbij anti-doping labs probeerden methodes te ontwikkelen om het gebruik van een geneesmiddel of bloedproduct die de atletische prestaties verbeteren (doping) op te sporen en sommige atleten methoden voor het gebruik van deze substanties zonder te worden ontdekt probeerden te ontwikkelen. Dit artikel bespreekt de huidige methoden ter verbetering van de aërobe prestaties en de methoden voor het opsporen van illegaal gebruik. Foto toont: De hele biologische systemen en mogelijkheden van het zuurstoftransport in het lichaam en methoden ter verbetering van deze zuurstoftransport. SLIDE 20: Het klinisch onderzoek van de huid laat U toe om misbruik van een androgene anabole steroïde vast te stellen. Vooral een lange termijn misbruik van androgene anabole steroïden, zoals steroïden of glucocorticosteroïden kan leiden tot striae distensae en / of acne. Andere zichtbare bijwerkingen zijn androgene alopecia en

13 hypertrichosis, beiden komen echter minder vaak voor. Glucocorticosteroïden leiden tot weefselatrofie, remming van het wondherstel en huid zwakte. Verdere biomedische bijwerkingen zijn zeer divers. Stimulerende middelen, verdovende middelen, corticotropin, erytropoëtine en alcohol zijn stoffen die minder vaak misbruikt worden en daarom worden hun bijwerkingen op de huid zelden gemeld. Uitdroging kan worden gevonden door een misbruik van stimulerende middelen (met name amfetamines). Urticaria, erythema en pruritus kunnen het gevolg zijn van misbruik van verdovende middelen. Algemene allergische reacties worden soms waargenomen door een misbruik van corticotropin en lokale allergische reacties (bijvoorbeeld rond de injectieplaats) kunnen worden verwacht door erytropoëtine misbruik. Alcohol kan leiden tot een voortijdige veroudering van de huid. SLIDE 21: Het misbruik maken van androgene anabole steroïden door atleten die aan gewichtheffen doen leidt tot een verhoogde graad van striae distensae. Hierbij wordt een atrofie van de huid waargenomen, vooral in gebieden van het lichaam waar de druk het grootst is, zoals de schouder, rug, borst en de bovenste ledematen. Een oefening-geïnduceerde distensie lijkt aan de basis te liggen De foto's tonen twee voorbeelden van striae distensae ontwikkeld door uitgebreide gewicht heffen en androgene anabole steroïde misbruik. Bovenste afbeelding toont: Striae distensae door uitgebreid gewichtheffen Onderste afbeelding toont: Striae distensae in een bodybuilder Karamfilov & Elsner (2002): Sport als Risikofaktor und therapeutisches PRINZIP in der dermatologie; Hautarzt, 53: Wollina, Pabst, Schönlebe, Abdel-Naser, Konrad, Gruner, HAroske, Klemm & Schreiber (2007): Side effect of topical androgenic and anabolic substances and steroids. A short review. Acta Dermatoven APA, 16 (3): SLIDE 22: Acné op de rug en/of borst van jonge en sterke atleten dient artsen te alarmeren. Het zou immers om de zogenaamde "steroïd-acne" kunnen gaan die geïnduceerd werd door een misbruik van androgene anabole steroïden. Steroïden stimuleren vetklieren wat leidt tot een verhoogde uitscheiding van talg, grotere hoeveelheden huidoppervlak lipiden en de verhoging van Propionibacterium acnes

14 Original Abstract van Melnik et al.. (2007): J Dtsch Dermatol Ges. 5 (2), : Misbruik van-androgene anabole steroïden en bodybuilding acne: een onderschat gezondheidsprobleem Misbruik van-androgene anabole steroïden (AAS) door leden van fitnesscentra en anderen in Duitsland heeft verontrustende dimensies bereikt. Tot 48,1% van de illegale AAS die aan de verslaafden worden verkocht komen uit het reguliere farmaceutische circuit. Artsen zijn betrokken bij het illegaal voorschrijven van AAS en het opvolgen van 32,1% van AAS misbruikers. Naast de gezondheidsrisico voor hart-en vaatziekten, hepatotoxische en psychiatrische bijwerkingen op lange termijn van AAS, treedt acne op in ongeveer 50% van de AAS verslaafden en bijgevolg is dit een belangrijke indicator van klinisch AAS misbruik, met name bij jonge mannen jaar. Zowel acne conglobata en acne fulminans kan worden geïnduceerd door AAS misbruik. Een dermatoloog zou bodybuilding acne moeten kunnen erkennen, het AAS misbruik bespreken, en de patiënt waarschuwen over andere mogelijke gevaren voor de gezondheid. Bovenste afbeelding toont: Acne papulopustulosa geïnduceerd door-androgene anabole steroïden Onderste afbeelding toont: Acne conglobata geïnduceerd door-androgene anabole steroïden SLIDE 23: De lever is het belangrijkste orgaan voor de stofwisseling en ontgifting. De lever is een zeer doorbloed orgaan, waarin de cellen geordend zijn om intensief contact te hebben met de bloedbaan. Tijdens de metabole processen produceert de lever gal, die belangrijk is voor de vertering van vet. De belangrijkste types van levercellen zijn de parenchymcellen van het metabole weefsel, de stromale cellen als ondersteuning van het bindweefsel en de zogenaamde Kupffer cellen voor fagocytose van vreemde deeltjes. Het merendeel van de drugs worden gemetaboliseerd door de lever en bijgevolg is het leverweefsel onderhevig aan biomedische bijwerkingen. Vooral gebruik van androgene anabole steroïden kan leiden tot biliaire stase, galstuwing, peliosis hepatis, hepatoma en disregulatie van lipoproteïnen. Hormonen en verwante stoffen beïnvloeden algemene orgaangroei en functionele stoornissen. Een acuut leverfalen en hepatitis kunnen het gevolg zijn van het gebruik van stimulerende middelen. Verdovende middelen, alcohol en beta-blocker gebruik kan leiden tot acuut leverfalen, vette lever (steatosis hepatis) en levercirrose ten slotte zijn er heel weinig symptomen van een bovenste abdominale stoornissen

15 Müller-Platz, Nishino & Sarikaya (2007): Gastro-intestinale tractus en lever. In Sarikaya, Peters, Schulz, SCHÖNFELDER & Michna: Congres Handboek: Biomedische bijwerkingen van doping; München 2007, p SLIDE 24: Leverfunctiestoornissen en ziekten als gevolg van een behandelingmet androgene anabole steroïden komen hoofdzakelijk voor na de toediening van 17-α-gealkyleerde steroïden (bijv. methyltestosterone, oxymetholone, fluoxymesterone, norethandrolone en metandienone). Mogelijke leveraandoeningen zijn bv. biliaire stase, cholestatsis, peliosis hepatis en hepatomas. Bovendien zijn er rapporten die een verlaging van high-density lipoproteïne (de "goede"), een verhoging van de lowdensity lipoproteïne (de "slechte") en atherogene-bevordering apolipoproteïne A aantonen. Deze bijwerkingen zijn meestal reversibel na staken van de behandeling. Foto toont: ontstekingen van de lever; vervetting van de weefsels en de vorming van de lever cysten zijn voorbeelden van de directe schade aan weefsels die zich kunnen voordoen. Original Abstract of Hartgens & Kuipers (2004): Sport Med 34 (8), p : Effecten van androgene anabole steroïden in-atleten Androgene anabole steroïden (AAS) zijn synthetische derivaten van het mannelijk hormoon testosteron. Ze kunnen sterke effecten uitoefenen op het menselijk lichaam wat gunstig kan zijn voor sportieve prestaties. Uit een literatuuronderzoek is gebleken dat de meeste laboratoriumonderzoeken geen gebruik maken van de werkelijke doses AAS die momenteel misbruikt wordenin het veld. Daarom bieden deze studies mogelijk geen correcte afspiegeling van de werkelijke (negatieve) effecten van steroïden. De beschikbare wetenschappelijke literatuur beschrijft dat op korte termijn gebruik van deze middelen door atleten kracht en lichaamsgewicht kunnen verhogen. Winst in sterkte tot ongeveer 5-20% van de initiële sterkte en verhogingen van 2-5kg lichaamsgewicht door een stijging van de "lean body mass kunnen worden waargenomen. Een verlaging van de vetmassa lijkt niet op te treden. Hoewel AAS administratie van invloed kunnen zijn op de erythropoiese en hemoglobinegehalte, werd geen effect op de prestaties uithoudingsvermogen waargenomen. Weinig gegevens over de effecten van AAS reacties op de stofwisseling tijdens de training en recupertaie zijn beschikbaar, en dus is het niet mogelijk harde conclusies te trekken. De belangrijkste onwenselijke effecten op korte en lange termijn van AAS misbruik dat mannelijke atleten meestal zelf melden zijn een toename van de seksuele drift, het voorkomen van acne vulgaris, verhoogde

16 lichaamsbeharing en een toename van agressief gedrag. AAS administratie zal de reguliere endogene productie van testosteron en gonadotrofines verstoren wat zich kan tot maanden na gebruik kan blijven manifesteren. Cardiovascular risicofactoren kunnen schadelijke veranderingen ondergaan, waaronder verhoging van de bloeddruk en een afname van serum-high-density lipoproteïne (HDL) -, HDL2-en HDL3-cholesterol waarden. In echocardiografische studies bij mannelijke atleten, lijken AAS de cardiale structuur en functie niet te beïnvloeden, hoewel in dierstudies gevaarlijke effecten op hart-structuur en functie door deze drugs zijn waargenomen. In onderzoek bij atleten, bleken AAS ook geen schade aan de lever te berokkenen. Psyche en gedrag lijken sterk beïnvloed door AAS. Doorgaans leidt AAS-gebruik tot een toename van agressie en vijandigheid. Stemmingsstoornissen (bv. depressie, [hypo-] manie, psychotische kenmerken) zijn vermoedelijk dosis en drug afhankelijk. AAS afhankelijkheid of ontwenningseffecten (zoals depressie) lijken zich slechts bij een klein aantal AAS gebruikers te manifesteren. De ontevredenheid met het lichaam en lage eigenwaarde kan leiden tot het zogenaamde 'omgekeerde anorexiasyndroom' dat aanzet tot het begin van AAS gebruik. Veel andere nadelige effecten zijn in verband gebracht met AAS misbruik, met inbegrip van verstoring van de hormoonhuishouding en het immuunsysteem, veranderingen verandering van het talg afscheidingssysteem en de huid, het hemostatische systeem en het urogenitale systeem. Men moet in gedachte houden dat de wetenschappelijke studies de werkelijke onwenselijke gevolgen onderschatten, omdat er relatief lage doses worden toegediend in die onderzoeken, in vergelijking met de doses illegale steroïdhormonen gebruikt door de gebruikers. Het werkingsmechanisme van AAS is steroidafhankelijk omwille van de variaties in de steroïdmoleculen en affiniteit voor de androgeen-receptoren. Verschillende werkingsmechanismen kunnen worden onderscheiden. Het enzym 5-α-reductaseremmers lijkt een belangrijke rol spelen bij het omzetten van AAS in dihydrotestosteron (androstanolone) dat actief is in de celkern van de beoogde organen, zoals de mannelijke geslachtsklieren, huid-en prostaat. Andere mechanismen omvat tussenkomst door het aromatase enzym dat AAS omzet tot vrouwelijke geslachtshormonen (oestradiol en oestron), antagonistische actie voor oestrogenen en een competitieve antagonisme op de glucocorticoïd-receptoren. Bovendien stimuleren AAS erytropoëtine synthese en productie van rode bloedcellen evenals botvorming, maar werken botafbraak tegen. De effecten op het cardiovasculaire systeem worden veroorzaakt door het optreden van AAS-geïnduceerde atherosclerose (als gevolg van ongunstige invloed op het serum lipiden en lipoproteïnen), trombose, vaatspasme of directe schade van de bloedvatwand, of kan worden toegeschreven aan een combinatie van de verschillende mechanismen. AAS-geïnduceerde toename in het spierweefsel kan worden toegeschreven aan hypertrofie en de vorming van nieuwe spiervezels, waarin belangrijke rollen worden gespeeld via de satelliet cel aantal en de ultrastructuur, androgene receptoren en myonuclei

17 SLIDE 25: Het musculoskeletale systeem wordt sterk beïnvloed door een aantal verboden stoffen. Gebruik van androgene anabole steroïden kan botbreuken veroorzaken, pees pathologie en rhabdomyolyse of een voortijdige sluiting van de epiphysis wat resulteert in groevertraging. Verder kunnen steroïden leiden tot veranderingen in de peesstructuur zelf. Bijgevolge dienen spontane peesscheuren bij jonge atleten met een adequaat spieren status de arts te waarschuwen om voor een mogelijk androgene anabole steroïd misbruik. Hormonen en verwante stoffen kunnen zich uiten onder de vorm van klinische symptomen zoals acromegalie door een oversecretion in de hypofyse. De zichtbare veranderingen van het bot en kraakbeen zijn onder andere de uitbreiding van handen en voeten, neus, kin, tong en oren. Beta-2-agonisten kunnen worden gebruikt voor de medische behandeling van astma. Zij beïnvloeden het aantal fysiologische en metabole processen in de skeletspieren. Negatieve effecten op de bot architectuur zoals verminderde botmassa en een verminderde botmineraaldichtheid, worden gevolgd door spier tremor en spierkrampen. Glucocorticosteroïden kunnen leiden tot osteoporose en een verhoogd risico op breuken en een vertraagd bot herstel tot een daling van de spiervoeding en een ernstig risico op spieratrofie. Medisch gebruik van beta-blockers bij de behandeling van hart-en vaatziekten toont nadelige gevolgen voor de skeletspier bij een verminderde glycogenolyse. Müller-Platz, Nishino & Sarikaya (2007): Gastrointestinal tract and liver. In Sarikaya, Peters, Schulz, Schönfelder & Michna: Congress Manual: Biomedical Side Effects of Doping; München 2007, p SLIDE 26: De biomedische bijwerkingen van androgene anabole steroïden omvatten verschillende veranderingen in het musculoskeletale stelsel. Er zijn rapporten over beenbreuken en een voortijdige sluiting van de epiphyse resulteert in groeiachterstand. Bovendien kan steroïd gebruik leiden tot veranderingen in de peesstructuur zelf. Anabole steroïden lijken reversibele veranderingen te induceren in de biomechanische eigenschappen van de pezen wat leidt tot stijve, minder elastische pezen. Het is mogelijk dat de snelle aanpassingen in kracht, geproduceerd door androgene anabole steroïden in skeletspieren, niet gelijktijdig gfevolgd worden door een aanpassing van de,minder vasculaire peesstructuren, waardoor pezen de zwakste schakel in de keten worden. Spiervernietiging door rabdomyolyse kan

18 optreden na inname van androgene anabole steroïden in combinatie met trainingsprogramma s die gewichtheffen omvatten. Een case-rapport over meerdere pezenscheuren bij een voetballer die anabolica misbruikte. Origineel Abstract van Isenberg et al.. (2008): Unfallchirurg, 46-49: Opeenvolgende barst van de knieschijf en Achilles pezen. Anabole steroïden in competitiesporten Derivaten van testosteron of van 19-nor-testosteron worden gebruikt als anabolica ter verbetering van de prestaties, hoewel het effect van anabolica nog steeds ter discussie staaat. Het gebruik van anabole steroïden blijft onder competitiesporters bestaan, ondanks de stijging vanhet aantal controles en steeds vaker gerapporteerde dramatische incidenten. Overwegende dat metabole dysfunctie gerapporteerd tijdens gebruik van anabole goed gedocumenteerd is, zijn barsten van de pezen zelden gemeld. Binnen 18 maanden, had een 29-jarige beroepsvoetballer chirurgie nodig voor een scheur van de pees van de knieschijf en de beide Achilles pezen. Zorgvuldig verhoor bevestigde dat hij gedurende 3 jaar regelmatig verschillende anabole steroïden had gebruikt zijn kracht te verbeteren. Na elke operatie gebruikte hij opnieuw hoge hoeveelheden anabole steroïden werden tijdens de vroege herstellingsperiode en tijdens de training.. Minimaal-invasieve chirurgie en open hechtingstechnieken leidden tot een snelle en volledige unie van de Achilles pezen. Training en anabolicagebruik begon echter vroeg na het hechten van de pees van de knieschijf met inbegrip van bot tunnels wat culmineerde in het optreden van nieuwe scheuren na 8 weken (histologisch bevestigd). Een laatste ligament reconstructie met een semitendinosus pees ent gevolgd door een infectie leidde tot onherstelbare schade aan de peestructuur. Herhaalde waarschuwingen voor verminderde genezing als het gebruik van de anabolica werd voortgezet waren zonder succes. In het licht van het hoge aantal niet-geregistreerde gevallen competitiesport, mogen we aannemen dat het gebruik van anabole steroïden ook van het kwantitatieve belang is in de operatieve behandeling van peesscheuren. Foto toont: De knieschijf (gele pijltjes) en hun verloren verbinding met de tibia (ruptuur van de pees van de knieschijf). SLIDE 27: De endocriene organen worden op verschillende manieren beïnvloed door de verboden stoffen. Anabole androgene stoffen beïnvloeden het voortplantingssysteem van de vrouwelijke en mannelijke gebruikers. Bovendien worden beïnvloed de insulineresistentie en glucose tolerantie door steroïden. De schildklier functie wordt

19 beïnvloed door groeihormonen en gonadotrofines, terwijl glucocorticosteroïden de bijnierschors aantasten. Georgieva (2007): Reproductieve en endocriene systeem. In Sarikaya, Peters, Schulz, SCHÖNFELDER & Michna: Congres Handboek: Biomedische bijwerkingen van doping; München 2007, p SLIDE 28: Androgene anabole steroïden beïnvloeden de mannelijke voortplantingsorganen. De secretieroute en gametogene functies van de testis zijn beide afhankelijk van de secretie van gonadotrofine-releasing hormoon (GnRH) uit de hypothalamus, dat stimuleert de secretie van de hypofyse anterior gonadotrofines, Luteïneserend hormoon (LH) en follikelstimulerend hormoon (FSH). Als derivaten van testosteron, hebben AAS uitgesproken effecten op de mannelijke hypothalamus-hypofysegonadale as en misbruik kan leiden tot het klinisch syndroom van hypogonadotroop hypogonadisme. Deze steroïde-geïnduceerde hypogonadale toestand wordt gekenmerkt door verminderde serum concentraties van FSH en LH, lage endogene testosteronproductie, verminderde spermatogenese en testiculaire atrofie. Deze gevolgen vloeien voort uit de negatieve feedback van anabole steroïden op de hypothalamus-hypofyse-as en eventueel uit de lokale suppressieve effecten van een te veel aan androgenen op de teelballen: Het gebruik van AAS bootst een hoger niveau van endogene circulerende testosteron na. Hoge testosteronniveaus, alsook AAS, remmen de secretie van LH door direct op te treden op de voorste hypofyse en door remming van de secretie van GnRH uit de hypothalamus. Dit op zijn beurt leidt tot een overeenkomstige daling van zowel de secretie van LH en FSH en de daling van de LH vermindert de productie van endogeen testosteron. De toediening van hoge doses van testosteron induceert suprafysiologische niveaus van totaal en het vrije serum testosteron. De serumconcentraties van estradiol, androstenedione en dihydrotestosteron (DHT) nemen ook toe als gevolg van perifere conversie van AAS. Foto toont: Vergelijking van testis met een normale grote en kleinere testis na androgene anabole steroïden misbruik Georgieva (2007): Reproductive and endocrine system. In Sarikaya, Peters, Schulz, Schönfelder & Michna: Congress Manual: Biomedical Side Effects of Doping; München 2007, p

20 SLIDE 29: Insuline-afweer en een verminderd glucose-niveau kunnen worden geïnduceerd door een misbruik van androgene anabole steroïden. Deze veranderingen die lijken op type 2 diabetes zijn waargenomen bij patiënten die behandeld werden met orale17- gealkyleerde androgenen en in de mannelijke atleten gedurende een lange termijn (3-7 jaar) AAS gebruikten. Hoewel er geen diabetes mellitus gedocumenteerd is bij atleten die anabole steroïden gebruiken, worden deze wijzigingen in verband gebracht met een verhoogd cardiovasculair risico. Georgieva (2007): Reproductive and endocrine system. In Sarikaya, Peters, Schulz, Schönfelder & Michna: Congress Manual: Biomedical Side Effects of Doping; München 2007, p SLIDE 30: Androgene anabole steroïden leiden tot een verstoring van het evenwicht tussen vrij oestrogeen en vrij androgeen acties in de mannelijke borstweefsel. Als gevolg kan gynaecomastie optreden. Beide foto's tonen: Gynaecomastie in een 30-jarige amateur Bodybuilder (bovenste foto) en gynaecomastie bij een 25-jarige professionele bodybuilder (onderste foto). SLIDE 31: Het endocriene systeem van de vrouwen wordt beïnvloed door een androgene anabole steroïde (AAS) misbruik. Een AAS inname onderdrukt de hypothalamushypofyse-gonadale as, die de regulering van onderdelen van het immuunsysteem en het voortplantingssysteem regelt. Bovendien worden de serumconcentraties van Luteïneserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH), progesteron, geslacht hormoon-bindende globuline (SHBG) onderdrukt en de serumspiegels van testosteron verhoogd. Dit onevenwichtig in het endocriene stelsel kan leiden tot een vergroting van de clitoris, een atrofie van de borst, een abnormale haargroei (mannelijke patroon van lichaamshaar). Al deze effecten zijn normaal gesproken onomkeerbaar. Klinische gevolgen zijn mogelijk: Virilisatie(verschijnen van secundaire mannelijke geslachtkenmerken bij de vrouw), Hirsutisme (overvloedige groei van de haren met abnormale distributie) en Amenorroe (afwezigheid van de menstruele cyclus)

Biomedische neveneffecten van doping!

Biomedische neveneffecten van doping! Biomedische neveneffecten van doping! HOOG-Niveau De Wereld Anti-Doping Code Set van anti-doping regels Kader voor een geharmonizeerd anti-doping beleid, regels en regelgevingen Global Anti-Doping Organization

Nadere informatie

EEN DIEPER INZICHT IN DE DOPINGPROBLEMATIEK! MEDIUM-NIVEAU

EEN DIEPER INZICHT IN DE DOPINGPROBLEMATIEK! MEDIUM-NIVEAU Harmonising the knowledge about biomedical side effects of doping EEN DIEPER INZICHT IN DE DOPINGPROBLEMATIEK! MEDIUM-NIVEAU SLIDE 2: Het Wereld Anti-Doping Agentschap definieert de Wereld Anti-Doping

Nadere informatie

EERSTE STAPPEN IN DE DOPINGPREVENTIE! BASISCH NIVEAU

EERSTE STAPPEN IN DE DOPINGPREVENTIE! BASISCH NIVEAU Harmonising the knowledge about biomedical side effects of doping EERSTE STAPPEN IN DE DOPINGPREVENTIE! BASISCH NIVEAU SLIDE 2: Er zijn verschillende theorieën over de oorsprong van het woord "doping".

Nadere informatie

Wat is doping? (I) Herkomst van de uitdrukking. "Doop" (Nederlands) (18 de eeuw): Zuid-Afrikaanse drank

Wat is doping? (I) Herkomst van de uitdrukking. Doop (Nederlands) (18 de eeuw): Zuid-Afrikaanse drank 1 Wat is doping? (I) Herkomst van de uitdrukking "Doop" (Nederlands) (18 de eeuw): Zuid-Afrikaanse drank "Dope" 1889 de eerste keer vermeld in een Engels woordenboek "Doping" (Internationaal) 2 Wat is

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies en conclusies Samenvatting De behandeling van het myocard infarct (MI) is tegenwoordig gericht op verkorting van ischemie-tijd door herstel van de coronair flow ( open arterie theorie ). Hoewel vroegtijdige

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in Samenvatting Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in de afgelopen decennia enorm toegenomen.

Nadere informatie

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

Dutch. 1 Vraag: Ik ben altijd zelf verantwoordelijk voor wat ik slik, injecteer of op andere wijze toedien aan mijn lichaam.

Dutch. 1 Vraag: Ik ben altijd zelf verantwoordelijk voor wat ik slik, injecteer of op andere wijze toedien aan mijn lichaam. Dutch 1 Vraag: Ik ben altijd zelf verantwoordelijk voor wat ik slik, injecteer of op andere wijze toedien aan mijn lichaam. Antwoord: Waar Alle sporters zouden zich proactief moeten opstellen in het stellen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Het werkzame bestanddeel is nandrolondecanoaat. Andere bestandsdelen (hulpstoffen) zijn: arachisolie (pinda-olie) en benzylalcohol (0,1 ml per ml).

Het werkzame bestanddeel is nandrolondecanoaat. Andere bestandsdelen (hulpstoffen) zijn: arachisolie (pinda-olie) en benzylalcohol (0,1 ml per ml). 1 Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te lezen. Heeft u nog vragen, raadpleeg dan

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. EPO thuistoediening

PATIËNTEN INFORMATIE. EPO thuistoediening PATIËNTEN INFORMATIE EPO thuistoediening 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over het thuis toedienen van erytropoëtine (EPO) via een injectie.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Appendices NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS), letterlijk het vele cysten in de eierstok - syndroom komt relatief vaak voor. Van alle vrouwen blijkt 5 tot 16% PCOS

Nadere informatie

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen Hoge bloeddruk4 Vitale celstoffen ter preventie en ondersteunende therapie Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Nadere informatie

Informatie controle middelen paard KNHS

Informatie controle middelen paard KNHS Informatie controle middelen paard KNHS 1 april 2009 Controle op aanwezigheid verboden middelen bij pony s/paarden tijdens KNHS-wedstrijden Op KNHS-wedstrijden in de diverse disciplines en op alle niveaus

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

ARTERIELE HYPERTENSIE

ARTERIELE HYPERTENSIE ARTERIELE HYPERTENSIE Wat u moet weten - Patiëntinformatie - Hypertensie is de medische term voor hoge bloeddruk. Dat is de druk waaraan de arteriële bloedvaten of slagaders in het lichaam blootgesteld

Nadere informatie

Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane

Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane Overzicht Fysiologie: Aanmaak van testosteron Effecten van testosteron Testosteron op kinderleeftijd Normale productie Gegevens bij Klinefelter

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 156 Dit proefschrift bestaat uit een aantal studies waarin de veranderingen in het vermogen van plasma om de uitstroom (efflux) van cholesterol uit cellen

Nadere informatie

V5 Begrippenlijst Hormonen

V5 Begrippenlijst Hormonen V5 Begrippenlijst Hormonen ADH Hormoon dat de terugresorptie van water in de nierkanaaltjes stimuleert. adrenaline Hormoon dat door het bijniermerg wordt afgescheiden. Adrenaline wordt ook door zenuwvezels

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team dinsdag, 23 augustus 2011 13:31 - Laatst aangepast donderdag, 15 september 2011 22:17

Geschreven door Diernet Team dinsdag, 23 augustus 2011 13:31 - Laatst aangepast donderdag, 15 september 2011 22:17 Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Hyperthyreoïdie is een ziekte die wordt veroorzaakt door een overmatige hoeveelheid schildklierhormonen. Schildklierhormonen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Risk factors for renal function abnormalities

Risk factors for renal function abnormalities Risk factors for renal function abnormalities Nederlandse samenvatting Dit proefschrift probeert mogelijke risicofactoren voor progressief nierfunctieverlies te identificeren in een niet-diabetische populatie.

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting In dit proefschrift wordt de rol en interactie van verschillende cholesterol en fosfolipiden transporters besproken. Deze transporters zijn erg belangrijk voor het bewaren van

Nadere informatie

Groeihormoontekort bij volwassenen

Groeihormoontekort bij volwassenen Groeihormoontekort bij volwassenen Informatie voor patiënten 658224_PFI_pat_indicatie_Adult_Ndl.indd 1 25-06-12 10:16 Voor wie is deze brochure bedoeld? Deze brochure is bedoeld voor volwassenen bij wie

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

Domino-effect. Gevolgen van diabetes

Domino-effect. Gevolgen van diabetes Domino-effect Het gevaar van complicaties is dat ze pas na jaren optreden. Bovendien heeft diabetes een domino-effect. Vanaf dat je één aandoening hebt, zijn deze een trigger voor meerdere aandoeningen.

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

199 Hoofdstuk 2 In Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 en 5

199 Hoofdstuk 2 In Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 en 5 197 Samenvatting 198 Samenvatting Samenvatting 199 Veroudering gaat gepaard met het verlies van spiermassa en spierkracht, ook wel sarcopenie genoemd. Dit leidt tot beperkingen in het dagelijkse leven,

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel HORMONALE THERAPIE PROSTAATKANKER Hormonale therapie INHOUD Inleiding... 3 Hoe werkt hormonale therapie?... 3 Wanneer hormonale behandeling?...

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag.

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag. Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015 Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart 12/3/14 pag. 2 Inhoudstafel Casus Probleemlijst Differentiaaldiagnoses Acuut

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Doel van deze studie

Doel van deze studie 141 Achtergrond Cholesterol is nodig voor de opbouw en instandhouding van de wand van de cel, het celmembraan, en voor de produktie van hormonen. In het bloed wordt cholesterol vervoerd in kleine bolletjes,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Wanneer mag men Fem7 50µg, Fem7 75µg en Fem7 100µg niet gebruiken? U mag Fem7 niet gebruiken:

Wanneer mag men Fem7 50µg, Fem7 75µg en Fem7 100µg niet gebruiken? U mag Fem7 niet gebruiken: BIJSLUITER FEM7 50µg/ FEM7 75µg / FEM7 100µg (14-05-2001) blz. 1 Bijsluiter Fem7 50µg / Fem7 75µg / Fem7 100µg Informatie voor de gebruikster Samenstelling Fem7 50µg, Fem7 75µg en Fem7 100µg zijn pleisters

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In de Westerse wereld vormen hart- en vaatziekten de belangrijkste oorzaken van ziekte en overlijden. Bij het ontstaan van hart- en vaatziekten speelt atherosclerose (slagaderverkalking)

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot * Samenvatting Reumatoïde artritis: biologicals en bot Samenvatting In deel I van dit proefschrift worden resultaten gepresenteerd van onderzoek naar gegeneraliseerd botverlies (osteoporose) in patiënten

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 31.1.2013 COM(2013) 39 final 2013/0021 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende het onderwerpen van 4-methylamfetamine aan controlemaatregelen NL NL TOELICHTING

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hart- en vaatziekten zijn één van de meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland en andere westerse landen. Een belangrijke oorzaak van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Borstkanker en hormoontherapie

Borstkanker en hormoontherapie Chirurgie Borstkanker en hormoontherapie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is hormoontherapie?... 3 Vrouwelijke geslachtshormonen... 3 Wanneer komt u in aanmerking voor een hormoonbehandeling?... 4

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling.

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling. RUBRIEKEN VAN DE SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN VOOR CABERGOLINE BEVATTENDE PRODUCTEN 4.2 Dosering en wijze van toediening Beperking van de maximumdosis tot 3 mg/dag 4.3 Contra-indicaties Voor langdurige

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Casuïstiek Mw. K, slanke en sportieve 30 jarige vrouw wordt verwezen voor behandeling van haar verhoogde cholesterol. Haar vader kreeg op 57 jarige leeftijd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wong, Man Chi Title: Extravascular inflammation in experimental atherosclerosis

Nadere informatie

Wetenschappelijke conclusies en redenen voor de conclusies

Wetenschappelijke conclusies en redenen voor de conclusies Bijlage IV Wetenschappelijke conclusies en redenen voor de wijziging van de voorwaarden van de vergunningen voor het in de handel brengen, en nadere uitleg over het onderscheid in de aanbeveling van het

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) Informatie voor patiënten PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) z PCOS is de afkorting van polycysteus ovariumsyndroom. Letterlijk betekent dit dat er meerdere (poly) vochtblaasjes (cysten) in de eierstok

Nadere informatie

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze FEMgen Test Menopauze Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De FEMgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op het verkrijgen van gevaarlijke bijwerkingen,

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

2.1 Verstoord evenwicht protease-antiprotease

2.1 Verstoord evenwicht protease-antiprotease Roken is verreweg de belangrijkste risicofactor. Andere risicofactoren zijn: beroepen of hobby s met regelmatige blootstelling aan kleine deeltjes (fijnstof ) en (zelden) een familiair voorkomend enzymtekort

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus DIABETOgen Test Diabetes mellitus Typ II Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De DIABETOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op diabetes mellitus type

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Preprocedurele serum waarden van acute-fase reagentia en de prognose na percutane coronaire interventie

Hoofdstuk 2: Preprocedurele serum waarden van acute-fase reagentia en de prognose na percutane coronaire interventie Samenvatting 111 CHAPTER 10 Ondanks verbeteringen in de techniek van percutane coronaire interventie (PCI), blijft restenose een belangrijk probleem. De reactie van de vaatwand op beschadiging speelt een

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Introductie tot atherosclerose Cardiovasculaire aandoeningen zijn nog steeds de meest voorkomende als alle vormen van cardiovasculaire aandoeningen konden worden verholpen bekendste

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen

Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen Wetenschappelijke conclusies Rekening houdend met het beoordelingsrapport

Nadere informatie

Doping en Sport. Douwe de Boer Centraal Diagnostisch Laboratorium, Maastricht Universitair Medisch Centrum

Doping en Sport. Douwe de Boer Centraal Diagnostisch Laboratorium, Maastricht Universitair Medisch Centrum Doping en Sport Douwe de Boer Centraal Diagnostisch Laboratorium, Maastricht Universitair Medisch Centrum Lezing Gezondheidsuniversiteit december 2015 Lance Armstrong Professioneel wielrenner Meervoudig

Nadere informatie

S. Kuipers. Chapter 9. Samenvatting

S. Kuipers. Chapter 9. Samenvatting S. Kuipers Chapter 9 Veneuze trombose is een aandoening waarbij zich een bloedstolsel vormt op de verkeerde plaats, meestal in een van de venen van het been. Hierdoor wordt de terugvloed van het bloed

Nadere informatie

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Dokter op Dinsdag Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Het hart is voornamelijk gemaakt van speciale spier. Het hart pompt bloed in de slagaders (bloedvaten) die het bloed naar alle

Nadere informatie

Bloedtransfusie. Inleiding. Waarom een bloedtransfusie?

Bloedtransfusie. Inleiding. Waarom een bloedtransfusie? Bloedtransfusie Inleiding U ondergaat binnenkort een behandeling in VieCuri Medisch Centrum. Hierbij bestaat de kans dat u bloed toegediend moet krijgen: dit heet bloedtransfusie. In deze brochure vindt

Nadere informatie

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Dutch Summary / Nederlandse Samenvatting Sinds de ontdekking van de ADAM eiwitfamilie, twee decennia geleden, heeft het ADAM onderzoek zich voornamelijk gericht op

Nadere informatie

Diabetes (suikerziekte)

Diabetes (suikerziekte) Diabetes (suikerziekte) 9 Diabetes en cardiovasculaire complicaties de doorbraak Achtergrondinformatie Klinische onderzoeken Diabetes en cardiovasculaire complicaties de doorbraak Miljoenen Europeanen

Nadere informatie

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes Kanker en diabetes Introductie Kanker en comorbiditeit Landelijk Overleg Oncologie Verpleegkundigen 8 november 2012 M. Zanders, arts-onderzoeker IKZ Kanker en diabetes Casuïstiek Dillemma s in de praktijk

Nadere informatie

UTROGESTAN 100 mg/200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron

UTROGESTAN 100 mg/200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron BIJSLITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRIK(ST)ER TROGESTAN 100 mg/200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

Servier Benelux S.A. PROTELOS. (strontiumranelaat) GIDS EN CHECKLIST VOOR DE ARTS

Servier Benelux S.A. PROTELOS. (strontiumranelaat) GIDS EN CHECKLIST VOOR DE ARTS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel Protelos 2 g. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112 111 Ondervoeding is gedefinieerd als een subacute of acute voedingstoestand waarbij een combinatie van onvoldoende voedingsinname en ontstekingsactiviteit heeft geleid tot een afname van de spier- en vetmassa

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Domperidone EG 10 mg tabletten Domperidone maleaat Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift

Nadere informatie

Waar gaat de hype eigenlijk over?

Waar gaat de hype eigenlijk over? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Is een nieuwe ZvH studie op het juiste spoor? Een recente ZvH dierenstudie

Nadere informatie

BIJSLUITER FORTEKOR FLAVOUR 20

BIJSLUITER FORTEKOR FLAVOUR 20 BIJSLUITER FORTEKOR FLAVOUR 20 Aard van het middel Anti-hypertensivum (bloeddrukverlagend middel) Benaming van het diergeneesmiddel Fortekor Flavour 20 mg, tabletten voor honden Gehalte aan werkzame en

Nadere informatie