Voordelen voor het milieu van de vervanging van gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie Case study: Dexia Bank

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voordelen voor het milieu van de vervanging van gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie Case study: Dexia Bank"

Transcriptie

1 Voordelen voor het milieu van de vervanging van gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie Case study: Dexia Bank

2

3 Voordelen voor het milieu van de vervanging van gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie Case study: Dexia Bank Projectrapport September 2006 Alle rechten voorbehouden

4 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu BEKNOPTE SAMENVATTING De uittreksels in A6-formaat, in totaal zo n vellen papier, die door Dexia worden verstuurd en die door elektronische uittreksels kunnen worden vervangen, wegen in totaal 610 ton. Daarvan is 515 ton houtvrij papier en 95 ton thermisch papier. Daarnaast worden een aantal uittreksels ook op A4- formaat afgedrukt. In totaal zijn die goed voor zo n vellen A4 en A4-omslagen, of in totaal 50 ton papier. Dexia verstuurt dus ieder jaar zo n 660 ton papier aan rekeninguittreksels. Deze enorme hoeveelheid papier kan worden bespaard door de uittreksels elektronisch te versturen. De pulp- en papiernijverheid heeft een aanzienlijke impact op de lucht- en waterkwaliteit, op het verbruik van grondstoffen en op de veiligheid van de werknemers. Om 1 ton papier te produceren, moeten 3 tot 24 bomen worden gekapt, zijn tot liter water nodig en worden 30 kg verontreinigende stoffen in het milieu uitgestoten. Zoals de ervaring in tal van locaties over de hele wereld heeft aangetoond, kan het veronachtzamen van de milieu-impact van de pulp- en papierproductie tot ernstige schade leiden. Deze sector is bijzonder energie-intensief en de kosten daarvan kunnen oplopen tot een vierde van de totale productiekosten. De belangrijkste afvalproducten zijn grondstoffen die bij de start van het productieproces verloren gaan, en slib dat voortkomt van de zuivering van het afvalwater. Bovendien eindigt heel wat van het papier gewoon als afval: gemiddeld 50 kg organisch afval per persoon per jaar is afkomstig van papier. In dit rapport wordt de negatieve milieu-impact van de productie en de afvalverwerking van papier beschreven en wordt, meer specifiek, ingegaan op de voordelen voor het milieu die zijn verbonden aan de vervanging van de papieren rekeninguittreksels van Dexia door elektronische rekeninguittreksels. De conclusies van dit rapport zijn gebaseerd op onderzoek met betrekking tot verontreinigende stoffen die afkomstig zijn van de papierindustrie, op onderzoek naar de impact van die stoffen op het milieu en op ramingen met betrekking tot de uitstoot van broeikasgassen (BKG), berekend aan de hand van het Waste Reduction Model (WARM). Deze laatste tool werd ontwikkeld door het US Environmental Protection Agency (USEPA Milieuagentschap van de Verenigde Staten) en moet organisaties in staat stellen om wetenschappelijk aanvaarde emissiefactoren te gebruiken. Aan de hand van emissiefactoren die specifiek zijn voor de verschillende materialen en sectoren, kan met deze tool een raming worden gemaakt van de netto-impact van BKG s van alternatieve afvalverwerkingstechnieken en kan die worden vergeleken met de standaardtechniek. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste resultaten. Verder werd ook nagegaan welke de impact is van een dergelijke papierbesparing op de Belgische doelstellingen inzake de vermindering van de BKG-uitstoot. Analyses van een combinatie van de bestaande en reeds geplande maatregelen geven aan dat deze niet volstaan om de Kyotodoelstellingen te halen, zodat andere bijkomende maatregelen noodzakelijk 4

5 Methis Environmental bvba zijn. Ervan uitgaande dat niet alleen industrie en transport de belangrijkste factoren inzake vervuiling zijn, dient ook aandacht te worden besteed aan minder ingrijpende maatregelen. Andere vergelijkbare maatregelen zijn niet langer km per jaar met de auto rijden. Vertaald naar België betekent dit dat 440 doorsnee chauffeurs hun wagen laten staan (ervan uitgaand dat de doorsnee autogebruiker in België km per jaar rijdt); lampen vervangen door energiebesparende lampen; het verbruik van aluminiumfolie verminderen met m; zo n bomen en struiken aanplanten; 10 % van de bestaande leidingen voor de distributie van gas in Vlaanderen vervangen door beter en duurzamer materiaal; een doeltreffend onderhoud van 10 % van de verwarmingssystemen in Vlaanderen. Resultaten met betrekking tot de milieu-impact van 660 ton papier, de hoeveelheid die Dexia gebruikt voor rekeninguittreksels op papier Verontreinigende stof Hoeveelheid per ton Hoeveelheid voor rekeninguitreksels van Dexia BOD 3 6 kg kg COD 2 3,5 kg kg AOX 0,1 0,56 kg kg Ntot 0,9 kg 594 kg Ptot 0,08 kg 53 kg SO 2 0,2 2 kg kg NO x 0,8 2 kg kg CO 2 EQ kg ton Hoeveelheid water liter liter Kappen van bomen 3 24 bomen bomen Verbruik van hout 2,5 4,5 ton ton Uit de resultaten van het rapport Voordelen voor het milieu van de vervanging van gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie kan worden afgeleid dat Dexia de uitstoot van BKG s aanzienlijk zou kunnen doen dalen. De daling van CO2Eq ligt tussen en ton. Vergelijkingen met andere maatregelen om de CO2-uitstoot te verminderen, maken duidelijk dat een daling van het papierverbruik een zinvolle optie is, die gemakkelijk en doeltreffend kan worden uitgevoerd. Vertaald naar nationaal niveau voor alle rekeninguittreksels op papier kan worden gesproken over een aanzienlijke daling. Door het papierverbruik terug te 5

6 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu dringen, kan een bijdrage worden geleverd tot het behalen van de doelstellingen die zijn opgenomen in het Kyoto-protocol. Deze maatregel is goed voor 0,1 % van de vooropgestelde daling van de CO2-equivalenten. Afgezien van de impact op de uitstoot van BKG s hebben de papierproductie en de verwerking van papierafval nog andere schadelijke milieu-effecten, zoals water- en luchtverontreiniging. Deze impact leidt tot verzuring, eutrofiëring en uitputting van niet-vernieuwbare grondstoffen. Het verminderen van de verontreiniging is een duidelijke meerwaarde van elektronische rekeninguittreksels. 6

7 Methis Environmental bvba INHOUD 1 INLEIDING PAPIER EN HET MILIEU Verontreinigende stoffen die zijn gerelateerd aan de papierproductie Verontreinigende stoffen gerelateerd aan de afvalverwerking en recyclage MILIEU-IMPACT VAN DE VERONTREINIGENDE STOFFEN Verontreinigd sediment Continue toxische verontreiniging Nutriënten Toxische chemicaliën Luchtverontreiniging Energieconsumptie Waterverbruik en waterverontreiniging Vast afval Kappen van bomen daling van de CO 2 -opslag daling van de ecologische waarde van natuurlijke bossen Drukken Gezondheidsrisico in de kantooromgeving Inkt Een Reël voorbeeld: de portugese pulp- en papiernijverheid Opwarming van de aarde Verzuring Eutrofiëring Uitputting van niet-vernieuwbare natuurlijke rijkdommen DE MILIEU-IMPACT VAN DE GEDRUKTE REKENINGUITTREKSELS VAN DEXIA HOEVEELHEID CO 2 -UITSTOOT DIE GERELATEERD IS AAN DE POSTVERZENDING VAN PAPIEREN REKENINGUITTREKSELS VOOR DEXIA Methodologie Resultaten Relatie met Kyoto-doelstellingen Daling van de CO 2 equivalenten in algemene termen Samenvatting van de milieu-impact van de rekeninguittreksels op papier van Dexia CONCLUSIES LIJST VAN AFKORTINGEN REFERENTIES

8 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu 1 INLEIDING De voorbije twintig jaar zijn mensen zich meer en meer gaan bekommeren om het milieu. Onze natuurlijke omgeving wordt beïnvloed door de menselijke activiteit en heel vaak zijn de gevolgen daarvan schadelijk voor lucht, bodem en water. Samen met andere sectoren heeft de pulp- en papiernijverheid een potentieel ernstige impact op de lucht- en waterkwaliteit, op de consumptie van natuurlijke rijkdommen en op de veiligheid van de werknemers. Om 1 ton papier te produceren, moeten 3 tot 24 bomen worden gekapt, zijn tot liter water nodig en wordt 30 kg aan verontreinigende stoffen uitgestoten. Zoals de ervaring over de hele wereld heeft aangetoond, kan het veronachtzamen van de milieu-impact van de pulp- en papierproductie tot ernstige schade leiden. Deze sector is bijzonder energie-intensief en de kosten daarvan kunnen oplopen tot een vierde van de totale productiekosten. De belangrijkste afvalproducten zijn grondstoffen die bij de start van het productieproces verloren gaan en slib dat voortkomt van de zuivering van het afvalwater. Bovendien eindigt heel wat van het papier gewoon als afval: gemiddeld 50 kg organisch afval per persoon per jaar is afkomstig van papier (EC, 2005). Dit afval kan worden gebruikt voor recyclage, kan worden gestort of verbrand (storten is momenteel in België verboden). Daar staat tegenover dat de hoeveelheid en de toxiciteit van het industriële afvalwater dankzij moderne technologieën voor afvalwaterzuivering sterk is gedaald (FAO, 1996). Verder wordt er ook steeds vaker een beroep gedaan op geïntegreerde technologieën voor energie-efficiëntie (gecombineerde productie van elektrische energie en hitte in de vorm van stoom of warm water). Dat neemt evenwel niet weg dat de papiernijverheid nog steeds een bijzonder grote impact heeft op het milieu en daarom is het zinvol om na te gaan hoe het papierverbruik kan worden gedrukt. Gemiddeld wordt in België 257 kg papier per persoon per jaar gebruikt. Dit betekent dat wij het land met het derde grootste papierverbruik ter wereld zijn. Sedert 1990 is het papierverbruik met 25 % gestegen. Vandaag ligt het, over de hele wereld genomen, acht keer hoger dan in Deze studie beschrijft de voordelen van een lager papierverbruik voor het milieu. In dit rapport zal vooral dieper worden ingegaan op de resultaten van de vervanging van papieren rekeninguittreksels door elektronische uittreksels. De berekeningen slaan op de hoeveelheden die door Dexia worden geproduceerd, en er wordt een raming gemaakt van wat dit zou betekenen als heel België voor deze vervangingsstrategie zou opteren. 8

9 Methis Environmental bvba 2 PAPIER EN HET MILIEU Figuur 1 toont de levenscyclus van papier. Tijdens iedere fase van de levenscyclus spelen er milieuaspecten mee. Deze worden hieronder beschreven. Tabel 1 bevat een selectie van de belangrijkste stoffen die gerelateerd zijn aan het gebruik van papier. De stoffen of groepen van stoffen in deze tabel zijn niet meer dan een beperkte selectie van dergelijke scheikundige stoffen. Ze zijn wel van belang voor het milieu, wegens de impact die ze hebben op de gezondheid van mens of milieu, en dankzij de beschikbare gegevens konden ze afdoende worden getypeerd om ze in het kader van de productie en het gebruik van papier te kwantificeren. Figuur 1. Schematisch overzicht van het systeem voor de productie van papier, van de productie van zuivere pulp tot afvalverwerking/recyclage. (Bron: EEA, 2006) 9

10 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu Afgezien van de stoffen vermeld in Tabel 1, zijn er mogelijk nog andere stoffen die van belang zijn voor het milieu en die in de lucht worden uitgestoten of in het afvalwater zitten en afkomstig zijn van de productie en het gebruik van papier. Deze stoffen kunnen belangrijk zijn, zelfs wanneer ze niet vaak voorkomen en het niet mogelijk is om ze uit te drukken in een hoeveelheid per ton geproduceerd of gebruikt papier. Verontreinigende stoffen kunnen op zichzelf of samen met andere stoffen een impact hebben op het milieu en een hele reeks van gevolgen hebben met uiteenlopende concentraties. Er is echter geen wetenschappelijk te staven manier om deze in concrete waardes uit te drukken. Tabel 1. De belangrijkste stoffen met een milieu-impact die gerelateerd zijn aan de levenscyclus van papier. Emissie in de lucht Netto broeikasgassen (BKG s) bijvoorbeeld CO 2, CH 4, N 2 O, O 3 (inkt) Stikstofoxiden (hoofdzakelijk N2O) Partikels Zwaveloxiden Emissies van gevaarlijke stoffen (Hazardous Air Pollutants HAP s)* Vluchtige organische stoffen (VOC s)* Total Reduced Sulphur TRS* (zwavelparameter) Watergedragen afvalstoffen Adsorbeerbare organische halogenen (AOX)* Biochemisch zuurstofverbruik (BZV) Chemisch zuurstofverbruik (CZV) Vaste stoffen in suspensie Hoeveelheid afvalwater/watergebruik * *uitsluitend onderzocht voor productieprocessen De aanwezigheid van de broeikasgassen (BKG s, vooral dan de emissie van koolstofdioxide, CO2 en methaan, CH4) vergt wat toelichting. Die emissie is een probleem voor het milieu omdat ze is gerelateerd aan het zogenaamde broeikaseffect dat zou leiden tot een globale klimaatverandering. Wanneer deze emissies worden beoordeeld, wordt gekeken naar de netto BKGemissie. De uitstoot van CO 2 en methaan worden lichtjes verschillend in rekening gebracht, namelijk: CO 2 : de uitstoot van CO2 ten gevolge van het verbranden van houtproducten (schors en pulpspecie in pulp- en papierfabrieken, en 10

11 Methis Environmental bvba papier in verbrandingsovens) leidt niet tot een nettotoename van deze emissie, omdat de bomen waarvan deze stoffen werden afgeleid, tijdens hun groeifase de gelijke hoeveelheid CO2 opnamen. Daar staat tegenover dat de emissie van CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen wel zal leiden tot een nettotoename. De CO2- emissie afkomstig van hout is dus opgenomen in de totale BKGemissie, maar wordt niet mee verrekend in de netto BKG-emissie; de CO2-emissie afkomstig van fossiele brandstoffen daarentegen wordt opgenomen in de totale én de netto-emissie van BKG s. Methaan: door de ontbinding van materiaal op basis van papier in een stortplaats komen CO2 en methaan vrij. De CO2-uitstoot kan worden verklaard zoals hierboven beschreven; ze draagt bij tot de totale BKGemissie, maar wordt niet verrekend in de netto BKG-emissie omdat ze wordt gecompenseerd door een gelijkwaardige hoeveelheid CO2 die werd geabsorbeerd door de bomen waaruit het papier werd vervaardigd. De methaanemissie dient evenwel op een andere manier in rekening te worden gebracht. Methaan is een veel sterker broeikasgas dan CO2 en één gram methaanuitstoot is gelijk aan 21 gram CO2. Concreet betekent dit dat iedere gram methaan, uitgedrukt als CO2-equivalent, 21 gram BKG-emissie vertegenwoordigt. Slechts één gram van de uitstoot was afkomstig van de CO2 die oorspronkelijk werd geabsorbeerd door de bomen waaruit het papier werd vervaardigd; dat betekent dat de 21 gram alle worden meegenomen in de totale BKG-emissie, maar dat 20 gram worden verrekend als de netto BKG-emissie. De netto BKG-emissie wordt uitgedrukt als CO2- equivalenten. In België is storten verboden. 2.1 VERONTREINIGENDE STOFFEN DIE ZIJN GERELATEERD AAN DE PAPIERPRODUCTIE In tabel 2 worden de verschillende scheikundige stoffen vermeld die tijdens de verschillende processen van de papierproductie vrijkomen in lucht, water of bodem. Voor de productie van blanco papier zijn de emissies in de lucht en het watergedragen afval afkomstig van de aanvoer van de zuivere vezel (vooral gerelateerd aan het aanvoeren en verbruiken van de brandstoffen tijdens de kap en het transport van de stammen naar de zagerij). Tijdens de productie van zowel blanco als kringlooppapier worden stoffen in de lucht uitgestoten en wordt er afvalwater geproduceerd, en dit door de productieprocessen en door de energieproductie ter plekke (waarbij ofwel houtproducten, ofwel aangekochte brandstoffen worden gebruikt). 11

12 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu Tabel 2. Producten die vrijkomen in lucht, water en bodem tijdens de papierproductie. (EA of England and Wales, 2000) Naar: Uitstoot aan de bron Lucht = L Water = W Bodem = B Sulfiet, zonder recuperatie, ongebleekt Sulfiet of kraft, met recuperatie NSSC sulfiet, met recuperatie NSSC sulfiet, zonder recuperatie Bleken met chloor Bleken met chloordioxide Bleken met natriumhypochloriet TCF bleken: geen recuperatie Behandeling wateraanvoer RCF pulpproductie & ontinkten Houtopslag (opmerking 1) Mechanische pulpproductie CTMP mechanische pulpproductie, geen recuperatie Papierproductie Afvalwater fabriek (opmerking 2) Sulfiden, methaan en mercaptanen - LW LW (LW) LW Zwaveloxiden L L L L W - - Stikstof- en koolstofoxiden - L L L Partikels/TSS W LW LW W W W W W - W W W W W - Alcohol, vethoudende en harshoudende zuren W W W W W W W W - Lignine, afbraakproducten van lignine en andere W W W W W W W W - W W W W W - organische stoffen afkomstig van hout Cadmium W W W W W W W W - W W W W W - Kwik W W W W W W W W W W W W W W - Andere zware metalen W W W W W W W W - W W W W W - Chloor L LW L Chloroform en bromoform LW LW LW - LW LW LW Pentachloorfenol W W W W W W W - Andere biociden W W - Dioxines en furanen en/of PAH - L L - W Andere gechloreerde organische stoffen W W W - - W W - Vezels en anorganische vulmiddelen W W W W W W W W - W W W W W - Coatings, stijfsel, ontschuimers, kleurstoffen en additieven voor kleurstoffen, optisch W W - bleekmiddel, nat- en droogsterktemiddelen en dichloorpropanol Formaldehyde W W - Fosfaten en nitraten AW - Sulfieten en sulfaten W W W W W W W W Ammoniak W W W W W - W W W - Slib W W Schors en houtafval B B Sulfiden, methaan en mercaptanen B

13 Methis Environmental bvba Emissies in de lucht en afvalwater ontstaan eveneens bij de productie van de aangekochte elektriciteit die nodig is voor de productie van zowel blanco als kringlooppapier, en deze energie wordt doorgaans aangeleverd vanuit een elektriciteitscentrale. Deze uitstoot wordt off-site gegenereerd. 2.2 VERONTREINIGENDE STOFFEN GERELATEERD AAN DE AFVALVERWERKING EN RECYCLAGE Activiteiten op het vlak van afvalverwerking die emissies in de lucht en afvalwater genereren, omvatten: 1) activiteiten waarbij energie nodig is, hetzij in de vorm van elektriciteit (wat leidt tot emissies in de lucht en tot afvalwater afkomstig van een elektriciteitscentrale), hetzij in de vorm van brandstoffen (wat leidt tot uitstoot in de lucht en afvalwater tijdens de aanvoer van de brandstof en het verbruik ervan); en 2) rechtstreekse lozingen tijdens de afvalverwerking of door de installaties zelf. Bronnen van dergelijke emissies en dergelijk afvalwater die specifiek zijn voor ieder type van afvalwerking, worden hieronder vermeld. Voor stortplaatsen zijn de emissies en het afvalwater afkomstig van: het energiegebruik: o het opwekken van elektriciteit of de verbranding van brandstof tijdens de aanvoer van brandstoffen voor de voertuigen, bestemd voor de ophaling van vast afval in de gemeenten en de uitrusting gebruikt op de stortplaatsen o de verbranding van de brandstof zelf in de voertuigen en de uitrusting de stortplaats zelf, door: o het vervluchtigen in de lucht van de afvalcomponenten zelf of van de producten die voortkomen van de ontbinding van het afval, in de vorm van stortgassen o het ontstaan en vrijkomen of lozen in de bodem of in het water van opgeloste of gesuspendeerde afvalcomponenten of van producten die voortkomen van de ontbinding van het afval, in de vorm van percolatiewater van stortplaatsen. Voor verbranding zijn de emissies en het afvalwater afkomstig van: het energiegebruik, specifiek van de opwekking van elektriciteit of de verbranding van brandstof: o tijdens de aanvoer van brandstof nodig voor de gemeentelijke vuilniswagens, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf 13

14 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu o tijdens de aanvoer van brandstof die door de centrales wordt gebruikt voor het opwekken van de nodige elektriciteit om de verbrandingsoven te laten draaien, en afkomstig van de verbranding van de brandstof door de verbrandingsinstallatie zelf o nodig om de verbrandingsinstallatie en de aanverwante uitrusting te laten draaien o tijdens de aanvoer van brandstof gebruikt door voertuigen die de assen transporteren en door de uitrusting op de stortplaatsen voor de assen, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf de verbrandingsinstallatie en de nevenproducten van de verbranding via: o het vrijkomen van gassen, vervluchtigde scheikundige stoffen en partikels die tijdens de verbranding van het afval worden geproduceerd o naar gelang van de behandeling, het vrijkomen van assen of bestanddelen daarvan op een dusdanige manier dat deze terechtkomen in de lucht of in het water, hetzij in de verbrandingsinstallatie, tijdens de opslag of het transport of op de stortplaats voor de assen (bijvoorbeeld stof, percolaat). Voor recyclage zijn de emissies en het afvalwater afkomstig van: energiegebruik, meer specifiek voor de opwekking van elektriciteit of de verbranding van brandstoffen: o tijdens de aanvoer van brandstof die wordt gebruikt door de vuilniswagens, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf o tijdens de aanvoer van brandstof die door de installaties wordt gebruikt voor het opwekken van de nodige elektriciteit om de recyclage-installaties te laten draaien, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf die door de installatie wordt gebruikt o nodig om de uitrusting voor de verwerking van de gerecycleerde materialen te laten draaien o tijdens de aanvoer van brandstof die wordt gebruikt door de voertuigen voor het transport van reststoffen en door de installaties voor reststoffen op de stortplaatsen, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf 14

15 Methis Environmental bvba o tijdens de aanvoer van brandstof die wordt gebruikt door de voertuigen die het verwerkte recyclagemateriaal naar de markt brengen, en afkomstig van de verbranding van de brandstof zelf mogelijkerwijs ook afkomstig van goederenbehandeling; tijdens die behandeling kunnen stoffen uit het materiaal: o vervluchtigen of op een andere manier terechtkomen in de lucht (bijvoorbeeld stof) o het water dat voor de verwerking van het recycleerbare materiaal wordt gebruikt, verontreinigen. Een andere activiteit die losstaat van afvalverwerking en recyclage, zorgt ervoor dat de hoeveelheid emissies en afvalwater afneemt: voor verbrandingsinstallaties waar energie wordt geproduceerd, kan de elektriciteit (of de stoom) die wordt geproduceerd, worden beschouwd als een product dat de emissies en het afvalwater vervangt die anders zouden vrijkomen bij de productie van diezelfde hoeveelheid elektriciteit (of stoom) in een centrale. De daling van de uitstoot in de lucht en van het afvalwater afkomstig van centrales en die het resultaat is van de energieproductie, wordt tot op zekere hoogte gecompenseerd door de lozingen van de verbrandingsinstallatie. In het geval van een stortplaats die aan gasrecuperatie doet, zorgt de energieproductie er eveneens voor een daling van de uitstoot van stortplaatsgassen, maar ook hier wordt deze daling tot op zekere hoogte gecompenseerd door de uitstoot die resulteert uit het proces dat wordt gebruikt voor de energieproductie. 15

16 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu 3 MILIEU-IMPACT VAN DE VERONTREINIGENDE STOFFEN Dit hoofdstuk beschrijft de gevolgen voor het milieu van de bovenvermelde producten. Figuur 2 geeft een algemeen overzicht van de mogelijke milieuimpact tijdens iedere fase van de papierproductie. Figuur 2. Milieu-impact van de papierproductie (bron: gemodificeerd van UNEP, Cleaner production at pulp and paper mills:a guidance manual, 1996) 3.1 VERONTREINIGD SEDIMENT De papiernijverheid was een belangrijke bron van geaccumuleerde toxische chemicaliën in tal van rivieren in Wisconsin, en vooral dan van PCB s in de Fox River en de Green Bay in noordoost Wisconsin. Wisconsin beschikt over de grootste papiernijverheid van de Verenigde Staten. Hier is dan ook het meest uitgebreide onderzoek gedaan naar verontreinigende stoffen die afkomstig zijn van de papiernijverheid. De Clean Water Action Council heeft er 18 jaar lang gevochten voor de sanering op PCB s van de Fox River, maar voor de laatste zeven mijl van de rivier heeft de US EPA onlangs saneringsdoelstellingen vastgelegd die inhouden dat de rivier en de baai nog 16

17 Methis Environmental bvba zo n 55 tot 100 jaar langer ongezond blijven. (Clean Water Action Council, 2003) 3.2 CONTINUE TOXISCHE VERONTREINIGING De papiernijverheid is een belangrijke bron van toxische chemische verontreiniging. Er was wel een lichte daling van de hoeveelheid chemicaliën met de jaren (per productie-eenheid), maar die lijkt ongedaan te zijn gemaakt door de stijging van de productie. Begin de jaren 1990 werden een reeks effecten gerapporteerd met betrekking tot het visbestand stroomafwaarts van fabrieken die gebleekte kartonpulp produceren. Daarbij ging het onder meer over laattijdige geslachtsrijpheid, kleinere geslachtsklieren, veranderde vruchtbaarheid en een afname van de secundaire geslachtskenmerken. Het gewijzigde voortplantingsgedrag van de vissen werd ook gerelateerd aan wijzigingen van de endocriene mechanismen die de aanmaak van de steroïde geslachtshormonen regelen. De eerste onderzoeken werden vooral gedaan in de buurt van fabrieken die gebleekte kartonpulp produceren en waar de afvalwaterzuivering niet goed was ontwikkeld. Latere onderzoeken documenteerden een aantal van de veranderingen voor sites die over afvalwaterzuiveringsinstallaties beschikten en geen chloor gebruikten. De voornaamste aan de voortplanting gerelateerde wijzigingen (laattijdige geslachtsrijpheid, daling van de eitjesproductie, afname van de secundaire geslachtskenmerken) werden gerepliceerd bij vissen in het laboratorium die waren blootgesteld aan gezuiverd afvalwater. Onderzoeken zijn de respons van de vis in het wild blijven opvolgen naarmate de productieprocessen van deze fabrieken veranderden en er afvalwaterzuiveringsinstallaties werden geïntegreerd. In de buurt van vijf Noord- Amerikaanse sites deed de wilde vis het beter nadat de fabrieken hun processen inzake afvalverwerking en pulpproductie hadden gemoderniseerd. Deze verbeteringen zijn echter niet totaal noch universeel en de proceswijzigingen die geleid hebben tot betere milieuvoorwaarden, konden niet worden omschreven en de identificatie ervan blijft een prioriteit. In de buurt van een fabriek waar helemaal geen chloordioxide meer wordt gebruikt en het afvalwater wordt gezuiverd, worden nog steeds kleinere geslachtsklieren en een daling van de aanmaak van geslachtshormonen vastgesteld. (Munkittrick et al, 1997) 3.3 NUTRIËNTEN In een aantal landen hebben tot 60 % van de beken en meren te lijden onder eutrofiëring. De gevolgen van de toename van de hoeveelheid nutriënten in oppervlaktewater waarin afvalwater afkomstig van pulp- en papierfabrieken wordt geloosd, zijn al vele decennia duidelijk waarneembaar. De gevolgen zijn grote hoeveelheden algenschuim in rivieren, waardoor er s morgens nog 17

18 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu maar weinig zuurstof in het water zit. Het zuurstofgehalte in het water kan zo laag worden dat er acute vissterfte kan optreden. (Slade et al, 2004) 3.4 TOXISCHE CHEMICALIËN Voor de productie van papier worden heel wat toxische chemicaliën gebruikt, vooral dan toxische solventen en chloorhoudende samenstellingen die dienen om de pulp te bleken en te onthouten. Als onderdeel van een doorlopend onderzoek van Kavics et al. (2005) werd het afvalwater van vijf fabrieken in Canada in het laboratorium getest op het potentieel om de voortplanting van vissen te verstoren. Het onderzoek had betrekking op het afvalwater van twee thermomechanische pulpfabrieken (TMP), twee kraftcelstoffabrieken en één fabriek die aan zowel chemische als mechanische pulpproductie deed. Voor de laboratoriumtest werd volwassen witvis gebruikt, en die werd telkens gedurende 21 dagen aan het afvalwater blootgesteld. Het eindpunt van de test omvatte ook de eitjesproductie, de grootte van de geslachtsklieren, de geslachtshormonen, de secundaire geslachtskenmerken en de concentratie vitellogenine bij mannetjes, wat wordt gezien als een indicator voor estrogeniciteit. De resultaten van dit onderzoek sloten aan bij de resultaten van eerdere onderzoeken. Er waren minder eitjes, wat werd gezien als de belangrijkste indicator voor de reproductieve resultaten. De meest consistente respons was de inductie van vitellogenine bij mannetjes die waren blootgesteld aan drie van de vijf geteste afvalwaters. Met andere woorden, het afvalwater van de fabrieken lijkt stoffen te bevatten die inductie van vitellogenine veroorzaken. Andere toxines worden als biociden gebruikt om de vorming van bacteriën in de pulp en de afgewerkte papierproducten tegen te gaan. In het verleden werden toxische kwiksamenstellingen gebruikt als biocide, wat leidde tot kwikvergiftiging bij vissen. Hoge niveaus kwik in voedsel kunnen de ontwikkeling van het zenuwstelsel aantasten bij ongeboren baby s of kleine kinderen. 3.5 LUCHTVERONTREINIGING Pulp- en papierfabrieken zijn belangrijke bronnen van de meeste in de lucht voorkomende verontreinigende stoffen, zoals koolstofdioxide, stikstofoxiden, zwaveldioxiden, koolstofmonoxiden en partikels. Deze dragen alle bij tot het broeikaseffect, tot ozonwaarschuwingen, zure regen en ademhalingsproblemen. Emissies van gevaarlijke stoffen (Hazardous air pollutants (HAPs), vluchtige organische stoffen (Volatile Organic Compounds VOCs) en Totaal zwavelgereduceerd (TRS Total reduced Sulphur) zijn emissies in de lucht die toe te schrijven zijn aan de papierproductie. Bij een voldoende hoge concentratie en langdurige blootstelling kunnen toxische verontreinigende stoffen in de lucht bij de mens leiden tot kanker, vergiftiging en plotse misselijkheid zoals 18

19 Methis Environmental bvba braken, of ademhalingsstoornissen. Andere minder meetbare gevolgen zijn immunologische, neurologische, reproductieve, ontwikkelingsgerelateerde stoornissen en ademhalingsproblemen. Toxische verontreinigende stoffen in de lucht kunnen ook op de bodem of in meren en beken worden afgezet, waardoor zij de ecosystemen kunnen beïnvloeden en uiteindelijk, door de consumptie van verontreinigd voedsel (vooral dan zoetwatervis), ook een bedreiging kunnen vormen voor de gezondheid van de mens. Een specifieke case study uit Portugal (Lopes et al., 2003) wees uit dat de belangrijkste bron van niet-vernieuwbare CO 2 uitstoot de on-site energieproductie tijdens de papierproductie was. Door zware stookolie te vervangen door aardgas, zou de totale uitstoot met ongeveer 50 % dalen. Het merendeel van de NOx uitstoot is afkomstig van het transport, maar de papierindustrie staat hier op de tweede plaats wanneer voor de on-site energieproductie zware stookolie wordt gebruikt. Door hiervoor aardgas te gebruiken, zou dit kunnen worden teruggebracht tot 0,5 % (goed voor een daling met 40 % van de totale uitstoot). Wanneer tijdens de papierproductie on-site energie wordt geproduceerd, zorgt ook dat voor SO2-emissie. Indien ook hier zou worden overgeschakeld op aardgas, zou de SO2-emissie volgens dit onderzoek met meer dan 98 % dalen. Wanneer we kijken naar de meer algemene gevolgen, stellen we vast dat de klimaatverandering vandaag één van de grootste uitdagingen is. De volgende sectoren worden daardoor getroffen. (The Climate Group, 2006) Figuur 3. Evolutie van de gemiddelde jaartemperatuur in Ukkel, België ( ), variatie tegen halfweg de 19e eeuw ( ), 30-jarig voortschrijdend gemiddelde. Bron: Berekeningen Directoraat-Generaal Statistiek en Economische Informatie met gegevens van het Koninklijk Meteorologisch Instituut, België. Economie: in november 2000 bracht Dr. Andrew Dlugolecki, directeur voor de ontwikkeling van algemene verzekeringen bij CGN, de grootste verzekeringsgroep in het VK, een rapport uit waarin hij stelde dat de 19

20 Vervanging gedrukte rekeninguittreksels door een elektronische versie: voordelen voor het milieu klimaatverandering tegen 2065 zou kunnen leiden tot het bankroet van de wereldeconomie. Voedsel en water: de klimaatverandering zal in bepaalde gebieden zorgen voor voedsel- en watertekorten. Zo geven de voorspellingen bijvoorbeeld aan dat de rijstproductie in China tegen 2080 met een vijfde zal afnemen. 2/3 van de wereldbevolking zal tegen 2025 te kampen hebben met watertekort. Figuur 4. Evolutie van de gemiddelde jaarlijkse neerslag in Ukkel, België ( ), variatie tegen halfweg de 19e eeuw ( ), 30-jarig voortschrijdend gemiddelde. Bron: Berekeningen Directoraat-Generaal Statistiek en Economische Informatie met gegevens van het Koninklijk Meteorologisch Instituut, België. Weer: verwacht wordt dat zich vaker extreme weersomstandigheden zullen voordoen en er zijn gegevens, die erop wijzen dat dit reeds het geval is. Het orkaanseizoen van 2005 brak nagenoeg alle eerdere records en telde 27 stormen die een naam kregen en de ergste orkaan die het Atlantisch gebied ooit te verwerken kreeg. Er zijn statistieken voor België die de impact op temperatuur en neerslag tonen (figuren 6 en 7). De gemiddelde temperatuur en de gemiddelde hoeveelheid neerslag stijgen. Gezondheid: de klimaatsverandering zal ook leiden tot een toename van het aantal doden ten gevolge van extreme weersomstandigheden en ziekte. Een stijging van de temperatuur met 2-3 C kan het aantal mensen die risico lopen op malaria, doen toenemen met 3-5 %, oftewel met enkele honderden miljoenen mensen. Stijging van de zeespiegel: vrijwel iedere gletsjer waar ook ter wereld is de voorbije eeuw afgesmolten. Ieder jaar verliezen de ijskappen in Groenland en aan de Zuidpool samen zowat 20 miljard ton ijs aan de oceanen. Verwacht wordt dat het zeeniveau tegen 2100 met 0,88 m zal stijgen. Meer dan 20

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 23 1. Inleiding

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Ecologische Duurzaamheid

Ecologische Duurzaamheid Ecologische Duurzaamheid GRI-data De scope van de gerapporteerde milieu-indicatoren is in de meeste gevallen beperkt tot de relevante O&O- en productievestigingen te Beerse, en Olen. De voetafdruk van

Nadere informatie

Winnen en bleken van papiergrondstoffen

Winnen en bleken van papiergrondstoffen 119 1 Winnen en bleken van papiergrondstoffen door M. Jennekens KNP Leykam 1. Inleiding 119 3 2. Naaldhout en loofhout 119 3 3. Winning van papiervezels 119 4 4. Secundaire vezelbron 119 5 5. Mechanische

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

1 Papier? waar? technologische activiteiten. kleef hier enkele etiketten van papier die je in de keuken kan vinden

1 Papier? waar? technologische activiteiten. kleef hier enkele etiketten van papier die je in de keuken kan vinden Hoofdstuk 5 : Papierfabricage 1 Papier? waar? Papier is overal aanwezig. In het dagelijkse leven duikt het voortdurend op. Bij het ontbijt, bijvoorbeeld. Denk maar aan de doos met ontbijtgranen, de servetten,

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld.

In de volgende figuur is het aandeel in de stikstofdepositie van verkeer en industrie rood omcirkeld. Achtergrondinformatie voor achterbanberaad milieubeleid regio Eemsdelta Het milieubeleid omvat veel onderwerpen. Teveel om in één keer allemaal te behandelen. Op basis van onze ervaringen in de regio en

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Een internationaal geharmoniseerde productverklaring op vrijwillige basis, die als handleiding dient voor inkopers van papier.

Een internationaal geharmoniseerde productverklaring op vrijwillige basis, die als handleiding dient voor inkopers van papier. Papier is onontbeerlijk voor menselijke communicatie, mensen gebruiken meer papier dan ooit. De papierfabricage is hoofdzakelijk gebaseerd op herbruikbare en biologisch afbreekbare grondstoffen en het

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)?

Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)? Wat is de Environmental Product Declaration (EPD)? In een Environmental Product Declaration of EPD wordt in een 11-tal impactcategoriën de milieu-impact van een product uitgedrukt in getallen. Het is een

Nadere informatie

De BIM gegevens : "Lucht - Basisgegevens voor het Plan" November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS

De BIM gegevens : Lucht - Basisgegevens voor het Plan November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS 5. DE INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN EN DE GEVOLGEN ERVAN INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS DE POLLUENTEN OPGEVOLGD IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 1.Meting van de luchtkwaliteit.1.1.inleiding De internationale

Nadere informatie

SAMENVATTING. Dit BREF-document bestaat uit een inleidend gedeelte (algemene informatie, hoofdstuk 1) en vijf hoofdonderdelen:

SAMENVATTING. Dit BREF-document bestaat uit een inleidend gedeelte (algemene informatie, hoofdstuk 1) en vijf hoofdonderdelen: SAMENVATTING Dit referentiedocument betreffende de beste beschikbare technieken in de pulp- en papierindustrie is de schriftelijke neerslag van een informatie-uitwisseling die heeft plaatsgevonden overeenkomstig

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

CO 2 VOETAFDRUK 2010 SHANKS NEDERLAND BV VOETAFDRUK CONFORM DE CO 2 PRESTATIELADDER

CO 2 VOETAFDRUK 2010 SHANKS NEDERLAND BV VOETAFDRUK CONFORM DE CO 2 PRESTATIELADDER CO 2 VOETAFDRUK 2010 SHANKS NEDERLAND BV VOETAFDRUK CONFORM DE CO 2 PRESTATIELADDER RAPPORT SNL_CO2_2010 D.D. 10 FEBRUARI 2012 INHOUD INLEIDING...1 CO 2 VOETAFDRUK 2010 SHANKS NEDERLAND BV...2 EMISSIES...2

Nadere informatie

BREF Pulp- en papierindustrie

BREF Pulp- en papierindustrie BREF Pulp- en papierindustrie Oplegnotitie Werkgroep 4: Water en milieu Inhoudsopgave................................................................................... 1 Inleiding 3 2 Toepassingsgebied

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Vlaamse bedrijven produceren minder afval en sorteren voortaan ook pmd

Vlaamse bedrijven produceren minder afval en sorteren voortaan ook pmd Persmededeling JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Dinsdag 13 november 2012 Vlaamse bedrijven produceren minder afval en sorteren voortaan ook pmd Vlaams minister van Leefmilieu

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie Ecodesign Leen Van Aken Groep Design & Technologie Wat is ecodesign? Eco - design Ecologisch > esthetisch, ergonomisch, economisch, functioneel, Levenscyclus > ontwerp, productie, distributie, gebruik

Nadere informatie

Management samenvatting

Management samenvatting Management samenvatting Onderzoek naar de milieu-impact van natuurlijk grassportvelden Dit rapport beschrijft de milieu-impact van natuurlijke grassportvelden en de mogelijkheden om deze milieu-impact

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Oktober 5,2009 Inhoudstafel INLEIDING.4 1. METHODIEK EN BRONNEN.5 1.1. METHODIEK... 5 1.2. ONDERSTELLINGEN...

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch...

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY MANAGEMENT SUMMARY Aanleiding: De keuze voor het werken met disposable en versus de wasbare microvezel doeken in de professionele schoonmaak wordt vaak op basis van meerdere factoren gemaakt. Een van de

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Opgemaakt door Colette Galesloot. Periode: 1 januari t/m 31 december 2012. 1 van 15. Datum: 19 maart 2013

Opgemaakt door Colette Galesloot. Periode: 1 januari t/m 31 december 2012. 1 van 15. Datum: 19 maart 2013 1 van 15 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Colette Galesloot Stichting Humana Periode: 1 januari t/m 31 december 01 Datum: 19 maart 013 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel

My statement paper. Windturbines beïnvloeden het klimaat. Glen Pelgrims Ellen Van Dievel My statement paper Windturbines beïnvloeden het klimaat Glen Pelgrims Ellen Van Dievel 14 april 2015 1. Inleiding Tegenwoordig is hernieuwbare, groene energie een onderwerp waar veel over gesproken en

Nadere informatie

4. Wanneer zal de woningbehoefte even hard groeien als de woningvoorraad? Antwoord. Na 6 jaar.

4. Wanneer zal de woningbehoefte even hard groeien als de woningvoorraad? Antwoord. Na 6 jaar. Onderwerpen Onderwerp 1. Ruimtelijke ordening In een gemeente met 30 000 inwoners staan 10 000 woningen. De gemeente schat dat het gemiddeld aantal bewoners per woning gelijk blijft aan drie, en bouwt

Nadere informatie

Communicatie kracht van Papier Gert Rieder. milieu consultant Antalis

Communicatie kracht van Papier Gert Rieder. milieu consultant Antalis Communicatie kracht van Papier Gert Rieder milieu consultant Antalis Welke communicatie variabelen staan ons bij papier ter beschikking? Touch Kleur Vorm Afmeting Design Afwerking Signaalfunctie Invloed

Nadere informatie

Emissielekken in België

Emissielekken in België Milieu-economische analyses voor België, de Gewesten en Europa 13 september 2012 Emissielekken in België Guy Vandille Federaal Planbureau Wat is een emissielek? Emissielek = verschil tussen : emissies

Nadere informatie

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint Inhoud Cursus CO 2 -footprint Hoe maak je de footprint en wat heb je eraan? 27 mei 2013 Voor de Werkgroep Monitoren van MPZ Wat is CO 2 en waarom hebben we het daar over? CO 2 -footprint t.o.v. Milieubarometer

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

1. Grondstoffen (Delven en transport) 2. Papierproductie (Productie en transport) 3. Toeleverancier (Opslag en transport)

1. Grondstoffen (Delven en transport) 2. Papierproductie (Productie en transport) 3. Toeleverancier (Opslag en transport) Ketenanalyse papier Scope Het grootste gedeelte van het papier wordt door Infram gebruikt voor het printen van rapporten en notities. Enveloppen, kladblokken en ander papieren kantoormateriaal zijn in

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales...2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2 2

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Review emissiefactoren 2015

Review emissiefactoren 2015 Review emissiefactoren 2015 Samenvatting In deze notitie wordt vastgelegd welke emissiefactoren Climate Neutral Group hanteert voor de voetafdruk bepalingen in 2015 en voor de nacalculatie over dat jaar.

Nadere informatie

Duurzame Verpakkingen. Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!!

Duurzame Verpakkingen. Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!! Duurzame Verpakkingen Drukinkt is een zeer belangrijke component van de totale verpakking!! Druktechnieken en inkten toegepast in verpakkingen OFFSET (VELLEN)OFFSET INKTEN voor absorberende substraten.

Nadere informatie

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13

Milieu Impact van Lampen. Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Laboratorium voor Lichttechnologie KaHo Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 B-9000 Gent 09 265 87 13 Oktober 5, 2009 Inhoudstafel INLEIDING... 4 1. METHODIEK EN BRONNEN... 5 1.1. METHODIEK... 5 1.2.

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 15 Rapportage CO -voetafdruk Opgesteld door: Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 01 Datum: 8 februari 013 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE

1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE Methodologische fiche INDICATOR: GLOBALE ENERGIE-INTENSITEIT VAN HET BRUSSELS GEWEST THEMA: ENERGIE EN KLIMAATVERANDERINGEN 1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE Vraag achter de indicator:

Nadere informatie

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen 9 Oktober 28 Laure Itard 1 november 28 1 Renovatie van een rijtjehuis gebouwd in de periode 1966-1976 1 november 28 2 1. Isolatie

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2013

Milieubarometerrapport 2013 Milieubarometerrapport Oostenrijk Groep BV Milieubarometer - Oostenrijk Groep BV Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. CARBON FOOTPRINT

1. INLEIDING 2. CARBON FOOTPRINT 1. INLEIDING Binnen Van der Ende Beheermaatschappij B.V. staat zowel interne als externe duurzaamheid hoog op de agenda. Interne duurzaamheid richt zich met name op het eigen huisvestingsbeleid, de bedrijfsprocessen

Nadere informatie

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid)

- de explosieve groei van de wereldbevolking - de manier van leven die verandert (machines, industrie, grootschaligheid) Samenvatting Thema 4: Mens en milieu Basisstof 1 Mensen hebben het milieu nodig voor het krijgen van: - voedsel - water - energie - grondstoffen - zuurstof - een plekje om je er te recreëren Milieuproblemen

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL 1.Inleiding 26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL In het kader van de voorbereiding van het opstellen van een gewestelijk plan voor de bescherming van de luchtkwaliteit, werd in juli 1998

Nadere informatie

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Monitoring 2013 Datum: 6-5-2014 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1039 In opdracht van: Hendrik Bijker, Wecycle. Uitgevoerd door: Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie