MicroMegazine. 1e jaargang nummer 1 maart 2009 ISSN X. Micro Megazine 2009 n o 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MicroMegazine. 1e jaargang nummer 1 maart 2009 ISSN 1877-301X. Micro Megazine 2009 n o 1"

Transcriptie

1 MicroMegazine 1e jaargang nummer 1 maart 2009 Melkpoeder maken met de printkop Microliters meten met minuscule trillingen Autonome zonnesensoren voor microsatellieten Microribbels zuiveren meer water Micro Ned ISSN X 1

2 Micro Megazine Jaargang 1, no 1, maart 2009 Colofon Omslagfoto: Uitsnede van een macro-opname van de micro-coriolis-sensor. MicroMegazine is een uitgave van MicroNed en verschijnt 4 keer per jaar. Oplage: 3500 ISSN X Jaargang 1, no 1 Redactie Philip Broos (hoofd- en eindredacteur) Medewerkers aan dit nummer: Marion de Boo Joost van Kasteren Bennie Mols Arno Schrauwers Han Zuilhof Redactiesecretariaat & abonnementenadministratie MicroMegazine Lucienne Dado Mekelweg CD Delft telefoon (015) Fotografie MicroNed, tenzij anders vermeld. Vormgeving & Opmaak Cok Francken (TU Delft MultiMedia Services) Druk DeltaHage BV, Den Haag Redactiecommissie Dr.ir. Bert Monna (SystematIC design BV), Dr. Frans W.H. Kampers (Wageningen Universiteit & Researchcentrum) en Dr.ir. Richard Q. van der Linde (MicroNed) Inhoudsopgave 3 Melkpoeder uit de printer De huidige manier om melkpoeder en andere poederproducten op basis van zuivel maken, is vrij onbeheersbaar gebleken. De vorm, de grootte en de dichtheid van de korreltjes zijn van grote invloed op de oplosbaarheid en op de hoeveelheid poeder die in een zak past. Met verfijnde inkjettechnologie blijkt het proces ineens heel beheersbaar. 8 Eerste onafhankelijke zonnesensor ontwikkeld Kleine satellietjes leiden tot kleinere instrumenten, dat lijkt logisch. Maar dan blijken ineens de kabelverbindingen tussen allerlei componenten in de satelliet een relatief groot volume en gewicht in te nemen. Waar mogelijk worden de kabels vervangen door draadloze verbindingen, maar voor energievoorziening werkt dat niet. Daarom is de nieuwe en energiezuinige zonnesensor van TNO voorzien van z n eigen zonnepaneeltje. 14 Microfiltratie: Geribbelde rietjes vergroten capaciteit waterzuivering Capillaire membranen, ofwel holle vezels, worden op grote schaal toegepast voor het zuiveren van zowel drinkwater als industrieel afvalwater. De zuiveringsinstallaties zijn echter groot en moeten vaak worden gereinigd. Door aan de binnen- en/of buitenkant ultra fijne ribbeltjes aan te brengen, verdubbelt de flux en blijken de vezels minder snel dicht te slibben. De verhoogde doorstroom betekent dat de filters kleiner kunnen worden en steeds vaker kunnen worden toegepast op de plek van het watergebruik. 20 Micro-coriolis-sensor voor minuscule massastromen Naarmate de techniek het toestaat, wil de pharmaceutische industrie steeds exacter weten hoeveel van de werkzame stof er in het poeder of het pilletje zit. De voedingsindustrie gaat steeds vaker vitaminen en andere stoffen toevoegen, waarvan de dosering uiterst nauwkerig dient te gebeuren. Twentse onderzoekers zijn er in geslaagd een micro-structuurtje van silicium te maken, dat met behulp van coriolis-kracht massastromen van wisselende samenstelling kan meten met hoeveelheden van minder dan een gram per uur. In combinatie daarmee kan de veel gebruikte hogedruk-vloeistofchromatografie (HPLC) nog accurater zeer minime doseringen vaststellen. 24 Hebbedingetje: De FEI Phenom van Dr. Rob Sillen, een rastermicroscoop die zowel qua aanblik als bedieningsgemak veel weg heeft van een moderne koffieautomaat. 25 Agenda 26 MicroNed Visie MicroNed Impact: publicaties, octrooien en partners 31 Estafette-column Prof.dr. Han Zuilhof: Mega-micro Introductie Voor u ligt het eerste nummer van MicroMegazine, het wetenschapsmagazine van MicroNed dat vier keer per jaar zal verschijnen. MicroNed is een consortium van kennisinstituten en bedrijven met als doelstelling het genereren van nieuwe microsysteem-toepassingen en het creëren van een kennisinfrastructuur op dat gebied. MicroNed loopt als onderzoeksprogramma van 2005 tot en met Na de eerste jaren van onderzoek begint het programma nu haar eerste vruchten af te werpen. Het optimale effect van het consortium valt en staat met het communiceren van de onderzoeksresultaten. Daarom zal MicroMegazine de komende twee jaar de kennis die is opgebouwd in en om het consortium op toegankelijke wijze, in woord en beeld, ontsluiten voor zowel de wereld van de wetenschap als het (MKB)-bedrijfsleven. Het streven is u onderzoeksresultaten te brengen die u nog nergens zal hebben gelezen. Ik wens u veel leesplezier, Prof.dr.ir. Fred van Keulen Wetenschappelijk directeur MicroNed 2

3 Melkpoeder uit de printer Inkjettechnologie stuurt vorm, grootte en dichtheid van korreltjes Proefopstelling voor het maken van zeer uniforme korreltjes (melk)poeder met een door Friesland Foods en TNO ontwikkelde en opgeschaalde printkop, gebaseerd op inkjettechnologie. (Foto: TNO Industrie en Techniek) Het productieproces van melkpoeder vergt veel energie en de structuur van de korreltjes laat zich niet zo makkelijk beheersen. De vorm, de grootte en de dichtheid van de korreltjes zijn van grote invloed op de oplosbaarheid en op de hoeveelheid poeder die in een zak past. Natuurkundige Albert Poortinga vroeg zich af of inkjettechnologie wellicht voordelen zou kunnen bieden. Om dat te onderzoeken ging Friesland Foods (dat sinds kort FrieslandCampina heet) een samenwerking aan met TNO. Het principe van de melkjettechnologie werd getest in het kader van het MicroNedprogramma. Het succesvolle prototype van de sproeikop van TNO blijkt niet alleen zeer uniforme korreltjes melkpoeder te kunnen produceren, maar ook korreltjes met een speciale inhoud, zoals visolie. > door Marion de Boo 3

4 Schematische tekening van de zogenoemde (filtermat)sproeidroger bij Friesland Foods Kievit in Meppel. Bovenkant van een (filter mat)sproeidroger bij Friesland Foods Kievit. Boven op de toren zijn nog net de leidingen naar de sproeikoppen te zien. Zuivel gigant Friesland Foods produceert al tien tallen jaren melkpoeders met torenhoge sproeidrogers. Het is een prima manier om verse melk te conserveren. Zo n metalen droogtoren is vijf tot zes verdiepingen hoog en heeft een doorsnee van zo n acht meter, zegt ir. Jasper Vollenbroek, senior researcher Process Technology bij Friesland Foods in Deventer. Bovenin de toren vernevel je de melk in heel fijne druppeltjes. Je blaast er hete lucht van bijna 200 C in om het water te verdampen en aan de onderkant valt de melk er dan als poeder uit. Melkpoeder is lang houdbaar en neemt weinig volume in, zodat je het gemakkelijk over de hele wereld kunt exporteren zonder bacterieel bederf. Verse melk bevat 12 procent droge stof, melkpoeder 97 procent. Om het proces energiezuiniger te maken wordt de melk eerst ingedikt in een valstroom, door directe contactverhitting op staal. Daarbij wordt het water efficiënt uit de melk verwijderd en wordt veel warmte teruggewonnen. Dat maakt het indampen tamelijk energiezuinig, maar juist het uiteindelijke verpoederen van de ingedikte vloeistof kost veel energie. Oorspronkelijk sproeide men de melk bovenin de droogtoren met een snel rondspinnend wiel, een wielverstuiver. Sinds enkele decennia gebruikt men ook hoge druk verstuivers, waarbij men de ingedikte melk in de droogtoren onder hoge druk en met een geforceerde werveling door een klein gaatje perst. Door de afschuifkrachten die de melk meekrijgt, vliegt het daar dan als een wolk uiteen, onder vorming van talloze kleine druppels. Dit is echter een tamelijk ongecontroleerd proces, zegt zuiveltechnoloog Vollenbroek. Er ontstaan allerlei grotere en kleinere, ronde en sliertige druppels. We zouden dat beter onder controle willen hebben. Eind 2005 kwam mijn collega Albert Poortinga van Friesland Foods op het idee om eens naar inkjettechnologie te kijken. Je zou een soort inkjet-printkoppen kunnen gebruiken voor het verpoederen van zuivelproducten. Dat is bij uitstek een methode om druppels met een meer homogene verdeling te produceren. Voor een minimaal pakvolume met zo min mogelijk lucht tussen de korrels, zouden de deeltjes eigenlijk vierkant moeten zijn. Maar dan zitten ze als een blok beton in hun verpakking en krijg je ze onmogelijk los. Voor een soepele uitvloeiing moeten de deeltjes zo rond mogelijk zijn. Conventionele sproeikoppen bij Friesland Foods Kievit. Per kop wordt een paar honderd liter product per uur verneveld. Rapid Manufacturing techniek Tijdens een brainstorm-sessie met TNO Industrie en Techniek in Eindhoven, waarmee Friesland Foods al jarenlang op velerlei gebieden samenwerkt, werd de link gelegd tussen Rapid Manufacturing (TNO kennis) en het idee van melkjetprinten. Beide partijen besloten hun krachten te bundelen in een gezamenlijk project, gefinancierd door Friesland Foods. De eerste test bleek meteen een succes, vertelt ir. René Houben, senior researcher 4

5 abstract Milk powder from a printer Inkjet technology to control density, shape and size of granules printtechnologie bij TNO Rapid Manufacturing. TNO beschikt over productietechnologie om in opdracht van allerlei partners producten rechtstreeks vanuit 3D CAD-data op te bouwen. Je tekent een product op de computer, zegt Houben, vervolgens klik je op afdrukken en daarna wordt het product laagje voor laagje opgebouwd. Het principe is inderdaad te vergelijken met een inkjetprinter, maar wij werken in 3D en we gebruiken verschillende typen materialen, hard of juist meer flexibel. De (ink)jettechnologie werkt snel en flexibel, zodoende is er voor het maken van een prototype geen matrijs meer nodig. De benodigde data komen rechtstreeks uit het ontwerpproces. Het is echter lastig om functionele materialen met standaard verkrijgbare jetsystemen te verwerken. De viscositeit van deze materialen is al snel te hoog en dan kan de printkop of nozzle verstopt raken. TNO had voor dat probleem juist een nieuwe, betere nozzle ontwikkeld, toen Friesland Foods aanklopte. Ingedikte melk is een hoog-visceus materiaal, zegt Vollenbroek. Een al te stroperige vloeistof kun je niet verpoederen, die komt als een dikke sliert uit de druknozzle. Ingedikte melk met meer dan 55 procent droge stof en een viscositeit boven de 300 tot 350 millipascal seconde is moeilijk te versproeien. Onze huidige sproeidroogsystemen zitten aan die limiet. Volgens Houben valt veel energie te besparen door verder ingedikte melk met een hoger droge stofgehalte te ver poederen. Met de juiste nozzle zou je tot een viscositeit van 500 millipascal seconde kunnen gaan. Bovendien kun je dan zelf de druppelgrootte heel nauwkeurig instellen. Fijnstof Bij de huidige melkpoederproductie ontstaat een breed scala aan druppelgroottes. De fijnste druppeltjes worden stofdeeltjes die in de drooglucht blijven zweven en daardoor door het hele systeem heen wapperen en overal aan gaan plakken. Filters raken voortdurend verstopt, zegt Vollenbroek. Bovendien betekent het opbrengstverlies, weliswaar in de grootte van enkele tienden procenten, maar als je tonnen melkpoeder per uur produceert, tikt dat toch aan. Fijnstof zorgt ook voor explosiegevaar je hoeft er maar een vlammetje bij te houden en het ploft. Een oplossing voor dat fijnstof zou een grote stap vooruit zijn. Bovendien kunnen we dan ook de drooglucht beter hergebruiken. In een inkjet-printkop is een piëzo-elektrisch elementje voortdurend in trilling. Daarmee leg je de vloeistofstraal als het ware een constante verstoring op, waardoor hij steeds wordt onderbroken, legt Houben uit. Zo ontstaan er druppels, net alsof je een kraan heel langzaam opendraait en er dan met je vingers op blijft tikken. Hoe hoger de trilfrequentie van het piëzo-elektrisch element, hoe kleiner de druppels. Een goede beheersing van de gewenste druppelgrootte is voor de zuiveltechnoloog uiterst interessant voor het produceren van allerlei verschillende > The production of (milk) powders uses a lot of energy and controlling the structure of the granules during the processing is very difficult. Shape, size and density of the granules are of utmost importance when it comes to the solubility of the product, as well as to the amount of powder that fits into sacks and bags. Physicist Albert Poortinga wondered whether inkjet technology could be beneficial to the production process of milk powder. To find out, Friesland Foods contracted the research organization TNO in Eindhoven. The principle of the milk jet technology was tested within the framework of the MicroNed programme (supported by the Dutch Ministry of Economics Affairs). The prototype of the nozzle developed by TNO not only proved to be able to produce uniform granules, but it is also able to encapsulate special products in the granules, such as fish oil. For further reference, please contact Close-up van een conventionele sproeikop, zoals gebruikt in de droogtoren van Friesland Foods Kievit. Onderdelen van de conventionele sproeikop. Links is de kamer die de vloeistof in werveling brengt, waarna het door de opening in het dekseltje wordt verneveld. Voorbeeld van een product verkregen met conventionele sproeidroogmethode. Typisch is de uiteen lopende deeltjesgrootte en vorm. 5

6 Zakken poeder opgetast in de productiehal van Friesland Foods Kievit. De vorm en de dichtheid van de korreltjes zijn van groot belang op de hoeveelheid product die in een zak past. Hiermee zou ook een (milieu)besparing kunnen worden behaald op het (internationale) vervoer. specialties, bijvoorbeeld met gedroogde probiotische bacteriën die de darmflora gunstig beïnvloeden, of visolie. Inkjet-kop uit de Deskjet 510 printer. De viscositeit van de inkt in zo n kop is extreem laag vergeleken met de viscositeit van ingedikte (melk)producten die worden gesproeidroogd. Een 1:1 opschaling zou duidelijk niet hebben volstaan. papier Het principe van een inkjet-printsysteem, zoals te vinden in de gemiddelde printer. Voor de sproeidroog-toepassing is alleen de druppelgenerator gebruikt. Opstelling voor zogenoemde rapid-manufacturing bij TNO Industrie en Techniek, gebaseerd op inkjettechnologie. druppelgenerator ladingselektrode hoogspanningsdeflectieplaat afvanggoot (Foto: TNO Industrie en Techniek) Sliertjes Begin 2006 ging met financiële steun van MicroNed een tweejarige assistent-in-opleiding (Twaio) in Eindhoven van start. Hij toonde in een jaar tijd aan dat het concept inderdaad werkte. Houben: Je weet niet wat je moet verwachten de melk had kunnen gaan schiften, of er hadden sliertjes in plaats van druppels kunnen ontstaan wanneer de melk te vroeg was ingedroogd voordat er druppels waren gegenereerd. Maar het werkte prima al ging het dan om milliliters per minuut. We hebben steeds visceuzere materialen proberen te verwerken, met goede resultaten. Naast de viscositeit zijn ook de temperatuur van de melkvoeding, de trilfrequentie en de grootte van de uitstroomopening belangrijke parameters in het nieuwe procedé. Vollenbroek: Wanneer je melk bij hogere temperatuur langdurig verhit, kunnen melkeiwitten gaan denatureren. Die gaan dan aan je installatie plakken en dan krijg je vervuiling. Dat begint al boven 65 C. Daarom worden aan de nozzle hoge eisen gesteld. Hij moet bijvoorbeeld volledig steriliseerbaar zijn om bruikbaar te zijn in de zuivelfabriek. In eerste instantie produceerde de nozzle nog tamelijk forse druppels van zo n 170 micron (een micron is een duizendste millimeter), maar hiermee was wel het principe bewezen. Rayleigh break-up Friesland Foods en TNO zijn vervolgens samen doorgegaan met de verdere ontwikkeling van de technologie. Inmiddels zijn er subtielere nozzles ontworpen, die ook veel kleinere druppels kunnen vormen. Deze methode van druppelvorming noemen we de Rayleigh break-up, aldus de nozzle-specialist. In echte inkjetsystemen wordt dit al langer toegepast, maar in de levensmiddelentechnologie is dit een revolutionaire ontwikkeling! Bovendien is dit in verhouding tot de kosten van zo n sproeidroogtoren geen grote investering. Volgens Vollenbroek hangt het er vooral erg van af hoe lang het systeem mee gaat en hoe storingsgevoelig of onderhoudsvrij het nieuwe systeem zal werken. Dat moet nog blijken. Als wij elke vijf uur stil moeten liggen wegens onderhoud is dat een grote kostenpost. Maar als we tonnen melkpoeder achtereen kunnen draaien zonder storing betekent dat een enorme besparing. Energiebesparing is een belangrijk argument. Volgens de wetten van de fysica kun je met een kilo stoom een kilo water verdampen. In de melkpoederfabriek wordt bij het indampen van de melk voortdurend energie teruggewonnen doordat men de vrijkomende restwarmte steeds gebruikt om weer een pijp te verwarmen in de volgende trap van het proces. Het proces 6

7 (Foto: TNO Industrie en Techniek) De door TNO ontwikkelde verstuiver kan hoog viceuze vloeistoffen verwerken tot 3D eindproducten. is zo slim geschakeld, dat men nu met een kilo stoom wel zes tot zeven kilo water kan verdampen. In de droogtoren is de efficiëntie veel lager, hier is vaak wel twee kilo stoom nodig om een kilo water te verdampen. De natte drooglucht (± 80 C) die nu aan het eind van het proces verloren gaat, kan men straks wellicht hergebruiken als er geen fijnstof meer inzit. Ook dàt maakt deze melkjettechnologie veelbelovend. Octrooi TNO bezat al een octrooi op het nozzle-systeem op basis van inkjettechnologie. TNO en Friesland Foods hebben samen een octrooi verworven op het gebruik van de sproeikop in de droogtechniek. En wat zijn de voordelen voor de afnemer? Vollenbroek: Zulke mooie, ronde, monodisperse druppeltjes rollen gelijkmatig over elkaar heen. Ze vloeien gemakkelijker en klonteren minder dan een product waar veel stof in zit. Ook zo n stick koffiecreamer zal dan gemakkelijker uit de verpakking komen. Bovendien kunnen we allerlei gevoelige probiotische bacteriën straks op een mildere manier in een jasje verpakken om ze minder gevoelig te maken, zodat ze hun verblijf in de sproeidroger beter overleven. Straks kunnen we allerlei nieuwe specialties maken, zoals poeders verrijkt met ingekapselde vezels, ijzer of calcium. Friesland Foods Kievit in Meppel specialiseert zich in het inkapselen, ofwel encapsuleren, van ingrediënten voor de voedingsmiddelen industrie en onderzoekt ook het gebruik van print-technologie voor dit doel. (Foto: TNO Industrie en Techniek) (Foto: TNO Industrie en Techniek) Close-up van de verstuiver. De straal bestaat uit druppels die individueel kunnen worden aangestuurd. Ze worden geselecteerd, danwel afgevangen, door ze selectief van een lading te voorzien en ze elektrostatisch af te buigen. Demonstratieproduct gemaakt met de rapidmanufacturing inkjettechnologie en opgebouwd uit verschillende materialen. Dit voorwerp laat zien dat met deze technologie 3D vormen gradueel kunnen worden opbouwd. Opschaling Inmiddels wordt gewerkt aan verdere opschaling. Daarvoor is een belangrijke vraag hoe dicht je de nozzles nog naast elkaar kunt plaatsen, zonder dat ze elkaar gaan hinderen. De druppelvormen worden bestudeerd met behulp van een stroboscoop, die haarscherpe foto s van de druppels maakt, ook al komen er zo n per seconde voorbij. Overigens is het onderzoek grotendeels uitgevoerd met een oplossing van maltodextrine. Maltodextrine vormt een heldere oplossing, en is minder complex van samenstelling dan de ondoorzichtige melk waarin diverse vetten, eiwitten en koolhydraten zitten. Wanneer zal het systeem operationeel zijn? We kunnen nu zo n 80 liter per uur verwerken, zegt Vollenbroek. Daarmee voed je nog geen grote melkpoederfabriek, maar voor de productie van specialties begint het nù al commercieel interessant te worden. < Voor nadere informatie over dit onderwerp, uit werkpakket 2A kunt u contact opnemen met: Dr.ir. Tom van Hengstum, tel. (0570) , of met ir. René Houben, tel. (040) , rene. (Foto: Friesland Foods Macro-opnamen van korreltjes met uniforme deeltjesgrootte, geproduceerd met (ink)jettechnologie. Diagram van de spreiding van de korrelgrootte (conventionele en nieuwe methode). 7

8 Eerste autonome zonne Miniaturisering satellieten dwingt tot kleinere en energiezuiniger sensoren De Europese ENVISAT-satelliet voor het waarnemen van klimaatveranderingen en milieuverontreiningen, gelanceerd in 2003, is de grootste satelliet ooit gebouwd door ESA. Direct na de lancering werden ook hier de zonnesensoren gebruikt om de satelliet zijn zonnepanelen op de zon te laten richten, voor een optimale energievoorziening. Ook bij calamiteiten, zoals het uitvallen van deelsystemen die voor de nauwkeurige standregelingen moeten zorgen, worden de zonnesensoren ingeschakeld. 8

9 sensor ontwikkeld Satellieten zijn er in alle soorten en maten, de grootste zijn zo groot als een flinke stadsbus, de kleinste zijn de zogenoemde CubeSats, met afmetingen van 10 x 10 x 10 cm. Eerder dit jaar ging de eerste Nederlandse nano-satelliet de ruimte in. Deze Delfi C3 heeft de afmetingen van 10 x 10 x 30 cm. Wil zo n satelliet ook nog nuttige lading mee kunnen nemen, dan moeten subsystemen die het ding besturen en in een baan om de aarde houden, beduidend kleiner zijn dan men tot voor kort gewend was. Onderzoekers van TNO zijn er in geslaagd om een kleine en energiezuinige zonnesensor te maken die in z n eigen energie voorziet. Het plan is deze sensor nog een factor 10 kleiner te maken. Hopelijk is er een volledig geminiaturiseerde sensor over twee jaar aan boord van de Delfi n3xt, die naar verwachting in 2010 wordt gelanceerd. door Arno Schrauwers Zonnesensoren worden gebruikt om satellieten optimaal te oriënteren ten opzichte van de zon om een maximale energieopbrengst van de zonnepanelen te realiseren. Bij de beroemde voormalige Technisch Physische Dienst (TPD) van TNO in Delft, tegenwoordig bekend onder de naam TNO Industrie & Techniek, worden al sinds het einde van de jaren zestig zonne- en sterrensensoren gemaakt. Inmiddels zijn er vele tientallen satellieten gelanceerd met dergelijke TPD-sensoren. Ook de 3000 kilogram zware Rosetta, die in 2004 werd gelanceerd voor een missie naar Comet 67 P/ Churyumov- Gerasimenko (aankomst 2015) en de Mars Express die momenteel rondjes draait om de rode planeet, bevatten TPD-sensoren. TNO is een van de vijf vooraanstaande producenten van zonnesensoren in de wereld. Een onderzoeksgroep van TNO Industrie & Techniek, in samenwerking met de TU Delft, heeft nu een zonnesensor ontwikkeld die enkele malen kleiner is dan de huidige zonnesensoren. Die verkleining past in de trend naar kleinere satellieten. De zonnesensor is tevens uitgerust met een eigen energievoorziening in de vorm van zeer effectieve galliumarsenide zonnecellen (met meer dan 26% rendement), die een belangrijk aandeel hebben in de verkleining. Voor communicatie-doeleinden zijn dergelijke micro- of nanosatellietjes niet interessant, zegt Johan Leijtens, systeemontwerper bij TNO Industrie & Techniek, want die gebruiken te veel energie. Voor allerlei aardobervatietoepassingen zijn dergelijke kleine satellieten wèl bruikbaar, zoals bijvoorbeeld bij het opsporen van het voor de mens hinderlijke blauwalg in oppervlaktewater en voor het bewaken van oogsten en het opsporen van gewassen die worden gebruikt voor het maken van drugs. Om vaker beelden van de betrokken gebieden te krijgen, moet je extra satellieten inzetten en zoiets is veel goedkoper met kleine dan met grote satellieten. Dan praat je niet over meer dan 1 miljard euro, zoals bij de grote Envisat-satelliet met onder meer de TNO luchtvervuilingsdetector SCIAMACHI aan boord, maar over enkele miljoenen euro s per satelliet. Het Amerikaanse Airforce Research Laboratory heeft al interesse getoond voor de TNO zonnesensoren in kleine spionage satellieten. Je kunt zo n zonnesensor niet alleen voor ruimtevaart > First autonomous sun sensor Satellites come in all shapes and sizes, the large ones being about the size of a bus, while the smallest, the cubesats, measure no more than 10 x 10 x 10 cm. Earlier this year the first Dutch nanosatellite Delfi C3, measuring 10 x 10 x 30 cm, was launched from Sriharikota in India. If such small satellites are to have a proper payload, the subsystems to control them and to communicate will have to be significantly smaller than is hitherto the case. Researchers at TNO succeeded in producing a small sun sensor with very low power consumption and its own energy source. In the framework of the MicroNed research project TNO is currently in the process to further reduce the sensor size by a factor of 10. It is expected that such a miniaturised version will be on board the Delfi n3xt, which is due to be launched in For further reference, please contact abstract 9

10 Foto s: TNO Delft Al sinds midden jaren zeventig ontwikkelt en produceert TNO zonnesensoren voor de wereldmarkt van satellieten. De sun acquisition sensor is een van de eerste sensoren die in Delft is ontwikkeld. De fotodiodes zitten op een centrale kubusvormige struktuur en kijken naar de zon die over een randje heenschijnt. De nauwkeurigheid is ongeveer 3. In de tweede helft van de jaren tachtig wordt boven de fotodiodes een membraan met een gaatje van 6 x 6 mm aangebracht, waardoor de zonnesensoren nauwkeuriger konden worden. De nauwkeurigheid was inmiddels 0,2. Drie typen van de meest gebruikte TNO zonnesensoren. Het linker model is een grove zonnesensor (3 ), de middelste is een fijne zonnesensor met een membraan (nauwkeurigheid 0,2 ). Het rechter model is heel klein maar erg grof (5 ). Vanaf eind jaren negentig brengt TNO een digitale zonnesensor op de markt. Met deze technologie kan makkelijk een onderscheid worden gemaakt tussen het licht van de aarde en het licht van de zon, zodat het Albedo-effect geen rol meer speelt. De grootte van zonnesensoren wordt grotendeels bepaald door de energievoorziening. De linker sensor werkt op 6,5 volt geregelde spanning, de middelste op 28 volt ongeregelde spanning, maar stabiliseert de spanning intern, waardoor de totale omvang bijna twee keer zo groot is geworden. TNO en het bedrijf Harvast Imaging ontwikkelden een nieuwe sensor met laagvermogen als doelstelling. De matrix van 512 x 512 fotodiodes gebruikt zeer weinig energie, waardoor voeding met een eigen kleine zonnecel mogelijk wordt. Omdat de uiteindelijke hoogte zou worden gedomineerd door de hoogte van de connector, is besloten om die te vervangen door een RF-datalink. toepassingen gebruiken, maar je zou zo n sensor ook kunnen inzetten voor de oriëntatie van zonnepanelen op gebouwen of het meten van de optimale belichting van kassen bij tuinders. Raster van lichtdiodes Hoewel zonnesensoren essentieel zijn om satellieten via hun zonnepanelen optimaal energie uit het zonlicht te laten halen, is een zonnesensor in principe een eenvoudig apparaatje: een plaatje (membraan) met een gaatje erin, en een paar millimeter daaronder een raster van lichtdioden om de invalshoek te bepalen. Maar met alle elektronica, de energievoorziening en aansluitingen die daarbij komen kijken, levert dat toch al gauw een mannenvuistgroot apparaat op met een gewicht van zo n 450 gram. Sensoren zijn onmisbaar aan boord van een satelliet, maar hun aandeel in het totaal wil je zo klein mogelijk houden om zoveel mogelijk nuttige last (in de vorm van aardobservatieapparatuur, zenders en ontvangers e.d.) mee te kunnen nemen. Daar overheen speelt de trend van de miniaturisering. Leijtens: Dat heeft veel te maken met de kosten. Een grote satelliet als de Envisat, met het SCIAMACHI-instrument van TNO aan boord, weegt zo n 13 ton en zo n satelliet kost, inclusief lancering zo n 1,3 miljard euro. Wanneer we praten over microof nano-satellieten, dan hebben we het over dingen die zo groot zijn als een biervat en dan gaat het, alles bij elkaar, over zo n 150 kg en 15 tot 20 miljoen euro voor de satelliet en 50 tot 100 miljoen euro voor de hele missie. Een groot deel van deze kosten is gerelateerd aan de ontwikkeling van de missie. Wanneer er meer satellieten met dezelfde instrumenten worden gebouwd, wordt het mogelijk om aanzienlijk goedkoper te bouwen. Dat ligt in de orde van grootte van 25 miljoen euro per stuk bij een serie van 10 stuks. Dan gaat het dus over relatief kleine investeringen die daarmee aantrekkelijk worden voor een breed scala aan aardobservatietoepassingen. Reproduceerbaarheid In het kader van het MicroNed-programma is Leijtens in 2004 begonnen met de ontwikkeling van een kleinere zonnesensor. De onderzoeksorganisatie werkt in dit project samen met de TU Delft en het Belgische bedrijf Harvest Imaging van prof.dr.ir. A.J.P. Theuwissen, hoogleraar Elektronische Instrumentatie aan de TU Delft. Het hart van de nieuw ontwikkelde zonnesensor is een kleine chip van 5 mm bij 5 mm. Leijtens: We hebben alle elektronica voor het aansturen en signaalverwerking op die chip geïntegreerd. Dat is, onder meer, een actieve lichtsensor van 512 x 512 pixels en een speciaal elektronisch circuit om eenvoudig en efficiënt te bepalen welk van de dioden in die pixelsensor wordt beschenen door de zonnestralen. Het gevoelige punt bij zo n sensor is dat de betrouwbaarheid en reproduceerbaarheid zo groot mogelijk moeten zijn. De betrouwbaarheid wordt verbeterd door zoveel mogelijk functionaliteiten te integreren op een enkele chip. De reproduceerbaarheid voor de hele sensor wordt gehaald door de nauwkeurige controle van een aantal mechanische afmetingen die tijdens de productie moet worden aangehouden. Door de 10

11 miniaturisering worden alle maten kleiner en wordt het echter steeds moeilijker de gewenste nauwkeurigheden te halen. Glasplaat Voor het vervaardigen van het membraan boven de sensor, het andere cruciale onderdeel van de sensor, zijn twee technieken beproefd waarmee de vereiste nauwkeurigheid van ca. 10 micrometer haalbaar is. De eerste is de chiptechniek, waarbij de gaatjes worden geëtst in een siliciumplak, gecoat met siliciumnitride (op die manier kun je verschillende membranen tegelijk maken). De tweede (geoctrooieerde) techniek werkt met een glasplaat. Die is aan de achterkant voorzien van een antireflectielaag met daar overheen het sporenpatroon voor de elektrische verbindingen. De voorkant is voorzien van het membraan en een absorptielaag, want reflectie stoort de meting. De sensor zelf, met al zijn geïntegreerde elektronica, is een wondertje van technische verfijning. Maar daarmee zijn we er niet. Ook de stroomvoorziening is een lastig punt voor sensoren. Normaal betrekken zonnesensoren hun energie van de zonnepanelen van een satelliet, maar die energie moet worden verdeeld over de vele andere energieverbruikende systemen aan boord. Ook hier, net als bij de massa, moet grote zuinigheid worden betracht. Bovendien hebben satellieten hun eigen distributiespanning, die varieert van satelliet tot satelliet. Veelal is dit 28 volt (hetzij geregeld of ongeregeld), maar bijvoorbeeld bij telecom satellieten is dat vaak 110 volt, zodat er altijd weer een omvormer aan te pas komt om de spanning voor de sensor aan te passen. Onafhankelijk De nieuwe zonnesensor van TNO heeft dan ook een eigen energievoorziening en is daarmee, volgens Leijtens, de eerste satellietsensor die onafhankelijk van het interne stroomnet van de satelliet werkt. De hoogrendement zonnecellen die daarvoor gebruikt zijn, worden gemaakt van germanium met een gevoelige laag van galliumarsenide. Ze zetten minimaal 26% van de opgestraalde zonne-energie om in elektriciteit, terwijl de huis-tuin-en-keuken cellen van silicium blijven steken bij 10 tot 12%. Dat hoge rendement is mede een gevolg van de lagenopbouw van de zonnecellen waarmee een groot deel van het zichtbare en UV-spectrum van de zon wordt omgezet in elektrische energie. De zonnesensor is overigens niet erg verspillend: 25 milliwatt volstaat voor het uitlezen en verwerken van de gegevens. Voor de radiofrequente (RF) communicatie is ook ca 25 mw nodig hetgeen het totale energieverbruik op 50 mw brengt. Daardoor kan worden volstaan met een klein zonnecelletje voor de voeding van de sensor, dat buiten op de sensorbehuizing kan worden geplaatst. RF-communicatie De dataverbinding via radiofrequente golven is ook een noviteit. De meetuitkomst van de sensor moet naar elders in de satelliet worden gestuurd teneinde de oriëntatie van de satelliet aan te kunnen passen. De hierbij gebruikte connector neemt in de > Foto: TNO Delft De AWSS-zonnesensor, zoals nu aan boord van de Delfi C3 die sinds 28 april 2008 in een baan om de aarde draait. Het is een fijn analoge zonnesensor (met een nauwkeurigheid van 0,5 ) met autonome voeding en een draadloze dataverbinding (915 Mhz), ter vervanging van een kabelboom en een connector. Het volume [4 x 6 x 2,8 cm] van deze uitvoering wordt voornamelijk bepaald door de conventionele fotodiode, het membraan en de elektronica. De antenne wordt beschermd door een laagje polyurethaan. Op 17 april 2007 werden zeven cubesats als secondaire lading van een Dnepr-raket in de ruimte losgelaten. De AeroCube 2 van The Aerospace Corporation (USA) nam direct daarna een foto van één van de andere cubesats, de CP-4 van California Polytechnic State University. Een half jaar voor de lancering is de AWSS-zonnesensor onder toeziend oog van Johan Leijtens in de cleanroom van de Faculteit Lucht- en Ruimtevaart van de TU Delft in de Delfi C3 nano-satelliet ingebouwd. Foto: TNO Delft 11

12 Foto s: TNO Delft Bovenaanzicht van de centrale structuur van de Delfi C3 nano-satelliet, met bovenop de AWSSsensor en de vier zonnepanelen. De zonnecellen van Dutch Space (aan de uiteinden van de panelen) zijn flexibel en worden momenteel in de vlucht getest. Aan de onderkant van de satelliet bevindt zich de tweede zonnesensor (niet zichtbaar). Om de zonnesensor nog kleiner te maken, wordt bij TNO geëxperimenteerd met het aanbrengen van de sensor en het membraan op een enkele glasplaat. Het resultaat is een ultra kleine, maar nog steeds analoge, zonnesensor op een stukje stralingshard glas (waardoor het niet verkleurt door kosmische straling). De linker houder bevat de glasplaat met het membraan, met daaronder de echte sensor. Rechts is de andere kant van de sensor te zien. De houder (met bevestigings gaten) is aanzienlijk groter dan de sensor zelf. oude sensoren nogal wat ruimte in, stelt Leijtens. Wij hebben daarom een draadloze koppeling gemaakt, waarbij de data van de sensor via radiofrequente golven worden verstuurd. Dat RF-deel maakt ongeveer de helft van het totale volume van de nieuwe sensor uit, maar omdat de maat van de sensor momenteel nog wordt bepaald door de grootte van de zonnecel, is dit niet zo belangrijk. Wat wèl belangrijk is, is dat door het gebruik van RF de fysieke hoogte van de sensor met ca 80% kan worden teruggebracht. Veel kleiner dan 2 bij 2 centimeter kan het systeem waarschijnlijk niet worden wanneer we een radiofrequente verbinding blijven gebruiken, omdat je gebonden bent aan de golflengte van de gebruikte radiofrequenties en uiteindelijk de antenne bepalend zal worden voor de grootte van het systeem. Hoe kleiner de antenne, hoe hoger de frequenties, hoe meer verlies. Je zou kunnen kijken naar optische oplossingen, maar de zogenoemde VCSEL (Vertical Cavity Surface Emitting Lasers VCSEL)-lasertjes die daarvoor in aanmerking komen, zijn veel minder stroomeffectief dan een RF-systeem, waardoor de zonnecel weer groter zou moeten worden. Wel zijn dit hele interessante ontwikkelingen om te volgen, omdat halfgeleiderlasers ook steeds efficiënter worden. Omdat ook op RF-gebied nog heel wat gebeurt, is nu nog niet eenduidig vast te stellen welk systeem uiteindelijk kleiner zal zijn. Wanneer de zonnesensoren nòg kleiner worden, ontstaan er ook positioneringsproblemen. Positionering gebeurt met een uitlijnhulp, maar die heeft een ondergrens. Wordt het te positioneren apparaatje te klein, dan wordt de uitlijning minder nauwkeurig. De oplossing is dan de zonnesensor op te nemen in een groter systeem met, bijvoorbeeld, GPS-instrumentarium en sterrencamera s. Daar werken we ook aan, zegt Leijtens, samen met een groot aantal Nederlandse MKB-en. Dat project wordt in het kader van de PEP-regeling ondersteund door het Nederlands Instituut voor Lucht- en Ruimtevaart. Albedo Macro-opname van het prototype van de speciaal ontwikkelde APS+ imager. Het zonlicht valt straks op de matrix van fotodiodes (pixel array). De signaalverwerking gebeurt in de rechter kolom. Binnenkort wordt er nog een A/D-convertor bijgezet. Deze chip is samen ontwikkeld met Harvast Imaging en de TU Delft. De ontwikkeling van een eigen energievoorziening en de integratie van de diverse functies op de chip waren niet de enige nieuwe kleren die het TNO-ontwerp van de zonnesensor kreeg. Leijtens: We hebben ons in eerste instantie gericht op het uitwerken van de constructie met de glasplaten, de zogeheten immersed of onderdompelingstechniek, waarbij zonnestralen door het glas heenvallen, en op het ontwerp van de chip. We hebben eigenlijk te veel ideeën om die allemaal uit te werken. Wel hebben de ontwikkelaars nog gekeken naar de oplossing van een probleem dat speelt bij het gebruik van analoge sensoren. Die zijn qua betrouwbaarheid superieur aan digitale sensoren, omdat er minder 12

13 Betrouwbaarheid Momenteel zijn TNO en haar partners bezig met de betrouwbaarheid van het systeem. Dat is van groot belang bij het functioneren van de sensor, maar natuurlijk ook bij het in elkaar steken van het apparaatje. Volgend jaar ronden we dit project af met het afleveren van een glasplaatsensor, de immersedtechnologie, en een chip met een digitale zonnesensor. Het opmerkelijke is dat we een jaar geleden een ESA-opdracht zijn misgelopen voor de ontwikkeling van een nieuwe zonnesensor. Die opdracht ging naar een concurrent. Overigens werd onze technologie toen ook als zeer goed betiteld. Ik durf te stellen dat wij nu met dit ontwerp duidelijk op die concurrentie voorliggen. Hun sensor heeft, bijvoorbeeld, een duidelijk hoger energieverbruik als gevolg van een minder slimme manier voor het uitlezen van de diodes van de sensor. Zij gebruiken een aparte microprocessor met de hele poespas die daarbij komt kijken. Onze sensor daarentegen is ècht geoptimaliseerd voor deze toepassing. We hebben een stortvloed aan ideeën. Niet alleen wat het ontwerp zelf betreft, maar ook wat de toepassingen aangaat. De Amerikaanse defensie is geïnteresseerd en de NAVO studeert op het in de ruimte brengen van kleinere observatiesatellieten om op een kosteneffectieve manier gaten in de informatievoorziening op te vullen in oorlogsgebieden. Nu houden de beschikbare observatiesatellieten vooral de (voormalige) Sovjetunie in de gaten, maar is er niks voor, zeg, Afghanistan of Afrika. Micro-satellieten zouden hiervoor een goedkoop en makkelijk te lanceren platform kunnen zijn. Allerlei nieuwe toepassingen op aarde en in de ruimte komen met de miniaturisering van de sensoren en de daarbij behorende kostenbesparing binnen handbereik. Dat gaat een grote vlucht nemen. < Voor nadere informatie over dit onderwerp uit werkpakket 1A kunt u contact opnemen met ing. Johan Leijtens, elektronica nodig is en deze dus met minder energie toe kunnen. Maar analoge sensoren hebben last van de albedo, het door de aarde weerkaatste zonlicht. Die albedo is voor de meting op satellieten, die soms op maar zo n vijf- zeshonderd kilometer rond de aarde ronddraaien, uitermate storend. Bij digitale sensoren is die storing er simpel uit te filteren, maar dat vergt wel extra veel elektronica. De oplossing is gevonden in sensoren die meten bij golflengtes waarin de aardse albedo donker is (geen licht uitstraalt). Door dit effect te benutten, lijkt het mogelijk om in de toekomst zonnesensoren te maken die niet alleen albedo-ongevoelig zijn, maar die ook microwatts in plaats van milliwatts verbruiken. Laag met hoge emissie coëfficiënt Reflectieve laag Strooilicht coating Laag met hoge emissie coëfficiënt Zonnecel Absorberende laag Drager Drager Antireflectieve laag patroon van elektrische verbindingen en RF-antenne Antireflectieve laag Elektrische circuits RF-circuit Sensor Sensor Door speciale elektronische circuits verbruikt de imager zeer weinig energie. De chip bevat speciale hardware die in een enkele klok cyclus de helderste pixel per rij en kolom bepalen, zodat het raster van 512 x 512 fotodioden op slimme wijze kan worden uitgelezen. De uiteindelijke prestaties van de sensor zullen sterk afhangen van de eigenschappen die worden gevormd tijdens de verschillende dunne film coatingsstappen. Hoewel men slechts een glasplaat ziet met daarop een sensor, bevat de glasplaat verder een laag met een hoge emissie-coëfficiënt om er voor te zorgen dat de sensor niet te heet wordt; het reflecterende membraan met het gaatje; een absorberende laag; een anti-reflexlaag aan de onderkant en de lagen die nodig zijn voor de elektrische verbindingen. Het is uiteindelijk de bedoeling om in een volgende fase ook een efficiënte zonnecel te integreren in het geheel en deze door het substraat heen te verbinden met de elektronica aan de onderzijde. Op die manier ontstaat er een volledig autonome sensor op een glasplaat. Het principe is inmiddels gepatenteerd door TNO. 13

14 Geribbelde rietjes vergrote SEM-opname van een holle vezel. Al ruim twintig jaar worden holle vezels (gemaakt van polyethersulfon) gebruikt voor ultrafiltratie van (drink)water om micro-organismen, zoals legionella, cryptosporidium, giardia en E-coli af te vangen. Tot nog toe werden daarvoor vezels gebruikt die volledig rond waren. Het bedrijf Aquamarijn heeft een methode ontworpen om een microstructuur aan te brengen op en in een holle vezel met behulp van halfgeleidertechnologie. De afdeling Membraantechnologie van de Universiteit Twente heeft de eerste proefvezels gemaakt. Het filtratie-oppervlak blijkt door de ribbels meer dan vijftig procent vergroot. (SEM-opname: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) Capillaire membranen (holle vezels) worden inmiddels op grote schaal gebruikt voor het zuiveren van zowel drinkwater als industrieel afvalwater en andere vloeistoffen, zoals melk en vruchtensappen. Het nadeel van de huidige systemen is dat ze groot zijn en vaak moeten worden gereinigd. Het aanbrengen van een microstructuur aan de binnenzijde en/of buitenzijde van de vezels zorgt voor een verdubbeling van de flux, waardoor compactere filtratiemodules kunnen worden gemaakt. Dat betekent een forse ruimtebesparing en daarmee een vergroting van het aantal mogelijke toepassingen van membraanfilters. Een bijkomend voordeel is dat de rietjes minder vervuilen. Uit een binnenkort te houden veldproef moet blijken of de laboratorium-beloften van deze microgestructureerde membranen ook op praktijkschaal worden ingelost. door Joost van Kasteren 14

15 n capaciteit waterzuivering Het plastic broodtrommeltje is gevuld met een wirwar van wat er op het eerste oog uit ziet als ongekookte spaghetti. Consumptie ervan zou iemand echter slecht bekomen. Het zijn dunne vezeltjes die hol van binnen zijn; zogeheten capillaire membranen van kunststof. De lengte variëert van enkele centimeters tot enkele decimeters, maar enkele meters kan ook. De buitenste diameter is nog geen twee millimeter en de binnendiameter bedraagt iets meer dan één millimeter. Niks bijzonders eigenlijk, die rietjes, totdat je ze met een loep bekijkt. Dan blijkt dat zowel de buitenkant als de binnenkant in de lengterichting geribbeld is, met ribbeltjes die zo n 200 micrometer uitsteken. Dankzij die microribbels wordt het membraanoppervlak 20 tot 200 % groter, zegt Cees van Rijn, en kun je dus een grotere flux realiseren; meer liters water reinigen met een filtratiemodule bij gelijke inhoud. Fysicus Van Rijn is directeur van Aquamarijn BV in Zutphen, buitengewoon hoogleraar Microsysteem en Nanotechnologietoepassingen aan de Universiteit van Wageningen en coördinator van het cluster SMACT (Smart MicroChannel Technology) van MicroNed. Samen met de Membraantechnologie groep van de Universiteit Twente en het Eindhovense bedrijf Tembo BV (gespecialiseerd in waterbehandeling), ontwikkelt Van Rijn onder de paraplu van MicroNed de technologie voor een membraanmodule. Daarmee kunnen bacteriën en andere ongerechtigheden uit het water worden verwijderd. Andere toepassingen zijn onder meer het koud steriliseren van melk in de zuivel industrie waardoor de smaak van verse melk behouden blijft het verwijderen van metalen en sedimenten uit afvalwater en het ontvetten van galvaniseerbaden. Spinkop Het fysieke hart van de nieuwe technologie wordt gevormd door de spinneret of spinkop, die ervoor zorgt dat de rietjes (de capillaire membranen) aan de binnen- en/of buitenzijde worden voorzien van een geordende microstructuur. Standaard wordt voor het maken van dit soort rietjes een polymeeroplossing via de spuitmond van de spinkop verspoten ofwel geëxtrudeerd, waarna het in water of een andere nonsolvent terecht komt, waardoor het polymeer coaguleert tot een in principe oneindig lange vezel. Normaliter is de spuitmond van de spinkop een ronde opening met in het midden een holle naald. De polymeeroplossing die onder een zekere druk door de spuitmond wordt geperst, levert dus een holle straal op. In dit geval zijn er regelmatig gevormde microstructuren in de spuitmond aangebracht. De holle straal krijgt dus een zekere structuur mee die, als het goed is, wordt vastgelegd zodra het polymeer coaguleert. Het is een indirecte vorm van moulding (gieten) waarbij de vloeistof de microstructuur als het ware een fractie van een seconde onthoudt. Om de regelmatig gevormde microstructuur aan te brengen in de spuitopening van de spinkop, maakt Van Rijn, die vroeger bij Philips heeft gewerkt aan het megachipproject, gebruik van > Zuiveringsinstallatie van een Amsterdams 5-sterren hotel op basis van hollevezeltechniek. Er komt steeds meer belangstelling bij bedrijven en instellingen voor het zelf filtreren van drinkwater. De directe aanleiding is waarschijnlijk de reeks uitbraken van legionella in de afgelopen jaren en de verscherpte wetgeving. De lange afstand tussen de zuiveringsinstallatie bij het drinkwaterbedrijf en het punt van gebruik verhogen de kans op allerlei besmettingen van het water door breuken in de leidingen of door onderhoudswerkzaamheden. Door het aanbrengen van microstucturen, aan zowel de buiten- als de binnenkant van de holle vezels, kunnen de filtermodules bij gelijk debiet een stuk compacter worden. Dat brengt een scala aan nieuwe en betaalbare toepassingen binnen handbereik, met name op plaatsten waar gebrek is aan installatieruimte. Microstructured membranes increase output of water treatment plants Capillary membranes (hollow fibres) are used on a large scale to purify drinking water as well as industrial waste water and other fluids, such as milk and fruit juices. Creating a microstructure on the inside and/or the outside of the fibres, as has been achieved by members of the MicroNed Consortium, promises an increased flux of up to a 100 per cent. The effect is that membranes can now be built a lot smaller without the loss of capacity. This opens the way to new applications for membrane filters, in industry and small businesses as well as in the home. An added bonus is that the fouling rate of these microstructured membranes is significantly lower, which means less down time, lower water consumption for back wash, lower maintenance costs and less harm to the environment. Field trials by Tembo BV, suppliers of water treatment equipment, will have to validate the lab results. For further reference, please contact abstract 15

16 Afbeelding: Norit Filtrix - De Norit Filtrix ShowerFilter, een douchekop met een geïntegreerde membraan filtermodule die de legionella bacterie effectief tegenhoudt. Een compacte filtratiemodule is hier zeer op z n plek, want als ergens een gevaar voor legionella zou zijn, dan is het wel bij het douchen (vernevelen) met water dat langere tijd en bij een zomerse temperatuur heeft stilgestaan. Kopaanzicht van de demonstratiemodule waarbij de holle vezels zijn afgetopt en in hars zijn gegoten. Demonstratiemodel van een ultrafiltratiemodule, waarin holle vezels zijn gebundeld in een cilindrische omhulling. Op deze manier wordt een hoge vezeldichtheid verkregen en daarmee een hoge doorstroming. Schematische opbouw van een spinkop. (Afbeelding Membrane Technology Group, Universiteit Twente) halfgeleidertechnologie. De spuitopening wordt aangebracht in een vierkant schijfje silicium van 7 bij 7 millimeter dat deel uitmaakt van een grotere wafer. Op de wafer wordt eerst een dun laagje chroom gedampt en daarna een fotogevoelige lak. Via een masker wordt die fotogevoelige laag aan kortgolvig UVlicht blootgesteld. Op de belichte delen wordt het chroomlaagje weggehaald, waarna het via het masker aangebrachte patroon in het silicium wordt geëtst. Daarvoor hebben we, aldus Van Rijn, gebruik gemaakt van een speciale techniek deep reactive ion etching waarmee je mooie rechte wanden kunt etsen. Die techniek maakt gebruik van een plasma, een gloeiend heet gas, dat radicalen bevat van zwavel en zuurstof. Het zwavelradicaal zet silicium om in siliciumhexafluoride dat als gas verdwijnt. De zuurstofradicalen blokkeren als het ware die reactie. Afhankelijk van de snelheid van de gasstroom en de verhouding zwavel- respectievelijk zuurstofradicalen krijg je verticale wanden die precies recht zijn, dan wel een positieve of negatieve spitse vorm hebben. Je kunt er dus heel precies mee sturen. Met deze techniek kunnen tandjes worden gevormd over een diepte van circa 500 micrometer. De laatste stap is het breken van de wafer in vele tientallen spuitmondjes van silicium, die vervolgens in de spinkop worden vastgezet. Holle naald Met de halfgeleidertechnologie wordt een spuitopening gemaakt waarmee de ribbeltjes aan de buitenkant van het rietje kunnen worden aangebracht. De binnenkant van het rietje is glad. Om daar (ook) ribbeltjes aan te brengen, moet de holle naald die in de spuitmond steekt ook van een microstructuur worden voorzien. De oplossing die Van Rijn daarvoor bedacht is even elegant als effectief. We nemen een stukje holle vezel waarvan de buitenkant al is voorzien van microgestructureerde ribbeltjes. Daarop laten we een metaal groeien, nikkel in dit geval, en vervolgens lossen we het polymeer op. Wat resteert is een holle naald met de gewenste microstructuur. Op die manier kun je ook de binnenkant van het capillair van een microstructuur voorzien. Door het inzetten van geavanceerde halfgeleidertechnologie is Van Rijn er in geslaagd om een spuitopening te maken met microstructuren in de orde van grootte van 200 micrometer. Het schijfje zelf is iets meer dan een halve millimeter dik en de uitstroomopening heeft een doorsnede van 1,2 millimeter. Van Rijn: Veel mensen dachten in eerste instantie dat het niet zou lukken om zulke kleine structuren te maken, maar gelukkig hebben ze geen gelijk gekregen. Hoewel ik moet toegeven dat het niet zo eenvoudig was als het lijkt, omdat het allemaal nogal op precisie aankomt. Fase-overgang Bij de vakgroep Membraantechnologie van de Universiteit Twente, deelnemer aan het Microfactory-cluster (MUFAC) van MicroNed, wordt de spinkop inmiddels gebruikt om vele meters holle vezel te spinnen. Dat gebeurt op een manier die in principe niet afwijkt van de manier waarop ook gladde holle vezels worden gemaakt, namelijk via fasenscheiding. Dr. Rob Lammertink, universitair docent bij de vakgroep, vertelt hoe een en ander in zijn werk gaat. Normaliter maak je een oplossing van polymeren, waaronder 16

17 polyethersulfon, of een mengsel van polymeren in NMP (N-methylpyrrolidon). Die oplossing wordt via de spuitmond geëxtrudeerd, waarbij de straal vervolgens in water terecht komt. Het oplosmiddel lost op in water, maar het polymeer niet; het mengsel van polymeer en NMP raakt daardoor steeds meer verzadigd en op het laatst coaguleert het polymeer en wordt het vast. Een fase-overgang die in dit geval wordt aangeduid als immersie-precipitatie. Het aardige is dat de overgang van polymeer-in-oplossing naar vast polymeer relatief geleidelijk verloopt. Op het grensvlak tussen NMP en water solvent en nonsolvent vormt zich eerst een huid, een skin in het jargon, met rela- > Schematische weergave van een spinopstelling voor het maken van holle vezels met een microgestructureerde membraanlaag aan de buitenzijde van de vezel. Een polymeeroplossing wordt hierbij door een spinneret (spinkop) geëxtrudeerd. Om te voorkomen dat de holle vezel inklapt, wordt tijdens het spinnen door een naald in de spinneret, tegelijkertijd een hulpvloeistof gepompt. Het spuitproduct bestaat uit een polymeer opgelost in een organisch vloeistof (bijv. polyethersulfon in NMP). Bij het spinnen treden drie fysische processen op: 1) Zodra het polymeer de spuitkop verlaat, zal het oplosmiddel deels door de buitenkant van de holle vezel uittreden en deels aan de binnenkant door de hulpvloeistof worden opgenomen. 2) Daarnaast zal water via de gasfase (luchtspleet) en het coagulatiebad aan de buitenkant van de vezel naar binnen treden en vanuit de hulpvloeistof aan de binnenzijde van de vezel. Hierdoor ontstaan polymeerrijke en polymeerarme gebieden die de vorming van de porie van de vezel bepalen. In dit spinproces wordt aan de buitenkant van de vezel een relatief compacte microporeuze membraanlaag (skin of huidje) gevormd, die grotendeels de filtratiekarakteristieken Tammo Bieze (links) en Cees van Rijn bepalen. De grootte van deze poriën wordt in sterke mate bepaald door de lengte Hoe beter een innovatie van de luchtspleet. Hoe kleiner de luchtspleet, hoe kleiner de poriën in de membraanlaag. (fysiek) aansluit op de markt, 3) In het spoelbad wordt de vezel vast en verdwijnen de laatste resten van het oplosmiddel. hoe groter de kans van slagen (Afbeelding Membrane Technology Group, Universiteit Twente) Prof.dr. Cees van Rijn: Het is de uitdaging van microsysteem technologie om systemen steeds kleiner te maken, met behoud van hun functies, zodat er kosteneffectiever kan worden gewerkt. Zo leidt het aanbrengen van een microstructuur in een holle vezel al tot een effectieve toename van het membraanoppervlak per gebruikte kilo grondstof. Maar erg belangrijk voor de slaagkans van een innovatie is dat je de inbedding ervan zoveel mogelijk onveranderd laat. In het geval van microfiltratie hebben we geprobeerd om het vezelmateriaal, de productieparameters en de specificaties van het membraan zoveel mogelijk hetzelfde te laten en die te laten aansluiten op wat nu reeds op de markt verkrijgbaar is. Dat maakt de marktacceptatie door eindgebruikers relatief makkelijk. Daarnaast zijn de nieuwe filtratiemodules goedkoper te produceren. Dr. Tammo Bieze van Tembo BV vervolgt: De toegevoegde waarde van dit product is dat je nu compactere filtratiemodules kan bouwen. Vooral op plaatsen met weinig ruimte is dat een voordeel. Daarnaast is minder materiaal (polymeer) nodig om een filtratiemodule te maken. Bovendien drukken kleinere filtersystemen niet alleen de kosten voor het periodieke onderhoud, maar vergen ook minder spoelwater en energie, en dat is niet alleen beter voor de portemonnee, maar ook weer beter voor het milieu. Om de doorstroom van hollevezelfilters te vergroten, werd in het MicroNed-programma onderzoek opgestart naar het vergroten van het membraanoppervlak van de holle vezels. Aquamarijn BV heeft halfgeleidertechnologie toegepast om een spinneret te maken waarmee een microstructuur in een holle vezel kan worden aangebracht. 17

18 tief kleine poriën. Naarmate je dieper komt worden die steeds groter, omdat het oplosmiddel minder snel verdwijnt. Er ontstaat dus een membraan waarvan de poriën van buiten naar binnen gezien steeds groter worden. Lammertink: Je zou kunnen zeggen dat de skin, die één micrometer of minder dun is, de feitelijke membraan vormt terwijl de rest van het polymeer een dragende functie heeft. Macro-opname van een spinneret, gemaakt met de zogenoemde deep reactive ion etching-techniek. Het etsmiddel is een plasma, dat radicalen bevat van zwavel en zuurstof. Het zwavelradicaal zet silicium om in siliciumhexafluoride dat als gas verdwijnt, terwijl de zuurstofradicalen deze reactie als het ware blokkeren. Door nu te sturen met de ets-temperatuur en de verhouding zwavel- respectievelijk zuurstofradicalen, ontstaan wanden die precies loodrecht zijn. Close-up van het spinnen van een holle vezel met micro-structuur aan de buitenkant van de vezel. De poriegrootte en de poriedichtheid van de membraanlaag worden in hoge mate bepaald door de tijd die nodig is om de luchtspleet (doorgaans tussen de 1 mm en enkele centimeters) tussen de spinneret en het coagulatiebad te overbruggen. Door de oppervlaktespanning heeft de micro-structuur de neiging weer terug te vloeien naar de ronde vorm (zonder structuur), maar door het verhogen van de viscositeit van de oplossing of door het verlagen van de oppervlaktespanning, wordt dat vertraagd. Cees van Rijn s broodtrommeltje met gesponnen vezels met microstructuur. (Foto: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) (Foto: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) Dwarsdoorsnede van een gesponnen vezel. Aan de SEM-opname is goed te zien dat de luchtspleet relatief kort was, omdat de microstructuur zeer goed behouden is gebleven. Drukval Zoals gezegd, wordt deze spintechniek op grote schaal toegepast voor het maken van volledig holle vezel- en capillaire membranen, zoals die bijvoorbeeld worden gebruikt in waterzuivering en nierdialyse. De nieuwe microstructuur in de spinkop zorgt er echter voor dat het oppervlak van het membraan veel groter wordt, aldus Lammertink, zonder dat de drukval over het membraan toeneemt. Die drukval wordt veroorzaakt door de weerstand van de skin. De skin is op de top en aan de zijkanten van de ribbeltjes even dik circa één micrometer als in de rest van het membraanoppervlak. De facto vergroot je daarmee het actieve oppervlak met minimaal een factor twee, ofwel je kunt tweemaal het gebruikelijke volume door het rietje persen. De eigenschappen van het membraan, zoals dikte en poriegrootte zijn op verschillende manieren te beïnvloeden. Zo kan het aantal poriën worden beïnvloed door een extra polymeer toe te voegen aan de oplossing. Ook de concentratie van polymeeroplossing en de temperatuur zijn van belang voor de eigenschappen van het membraan. Voor het behoud van de microstructuur is daarnaast de afstand tussen de spuitmond en de nonsolvent, waarin het polymeer coaguleert, van belang. Als deze air gap te groot is, gaat de microstructuur verloren en vormt zich een gewone holle vezelmembraan met een gladde binnen- en/of buitenkant. Minder vervuiling Uit metingen die Lammertink met zijn groep uitvoert, blijkt dat het microgestructureerde capillaire membraan het beter doet dan verwacht. Niet alleen is het volume dat per eenheid membraanoppervlak wordt gereinigd bijna tweemaal zo hoog, zoals verwacht, maar bovendien blijkt de vervuilingsgraad een stuk lager dan bij een glad membraan. Gevraagd naar een verklaring moet Lammertink het antwoord vooralsnog schuldig blijven. Het kan zijn dat de microstructuur de stroming beïnvloedt, waardoor de grenslaag tussen vloeistof en membraan wordt opgebroken en vervuiling geen kans krijgt om zich te hechten. Een vergelijkbaar fenomeen kan echter ook worden veroorzaakt door variatie in de dikte van de skin, maar dat zijn we nog aan het onderzoeken. Dat leidt in ieder geval tot een heterogene flux door het membraan en ook dat kan een gunstig effect hebben op de vervuiling. Hoe het ook zij, de gunstige eigenschappen van het gestructureerde capillaire membraan (hogere flux, minder vervuiling) vormen een uitstekende aanleiding om het gedrag in de praktijk te onderzoeken. De bedoeling is om de membraanvezel te gebruiken voor het verwijderen van bacteriën en sedimenten en eventueel uitgevlokt ijzeroxide, vertelt Tammo Bieze, chemisch fysicus en directeur-eigenaar van Tembo BV, een bedrijf dat systemen levert voor het zuiveren van drinkwater en industriewater. Daarbij kan het gaan om het verwijderen van ziekteverwekkers 18

19 als Legionella of Cryptosporidium, bijvoorbeeld ook voor het verwijderen van eiwitten uit proceswater, zodat dat binnen hetzelfde bedrijf hergebruikt kan worden, bijvoorbeeld als spoelwater. Groeimarkt Waterbehandeling is een enorme groeimarkt, stelt Bieze, en membranen spelen daarin een sleutelrol. Niet alleen op grote schaal bij drinkwaterbedrijven, maar ook op kleinere schaal bij hotels, zorginstellingen en zelfs particulieren. Ook in de industrie komt steeds meer aandacht voor water, omdat het steeds duurder wordt om water te winnen, maar ook om het te lozen. Het grote voordeel van een microgestructureerd membraan is dat je systeem de helft kleiner kan worden. Dat maakt het interessant voor kleinere instellingen en particulieren, omdat het maar weinig ruimte vraagt. Naast toepassing als point of entry zuivering, zeg maar op het punt waar het water wordt aangevoerd, zou je zelfs kunnen denken aan systemen die het water zuiveren bij het point of use, het verbruikspunt. De douchekop, bijvoorbeeld, of de waterkraan. Het grote voordeel van die laatste toepassing point of use is dat je de mate van zuiverheid van het water kunt afstemmen op het gebruik. Bieze: Van de 120 liter water die we per persoon per dag gebruiken is maar een paar liter bestemd voor drinkwater. Dan is er nog zo n 50 liter die wordt gebruikt om te douchen. Dat water moet in ieder geval vrij zijn van bepaalde bacteriën, zoals Legionella, want door de verneveling bij het douchen kan het effect daarvan levensgevaarlijk zijn voor de gezondheid. De overige 60 liter is voor het doortrekken van het toilet of om de was en de afwas te doen. Toch wordt alle water gezuiverd tot drinkwaterkwaliteit. In Nederland kunnen we het ons nog wel veroorloven om zo inefficiënt met drinkwater om te springen, maar in andere landen, waar water schaars en vaak ook vervuild is, is een gedifferencieerde aanpak meer op haar plaats en zouden mensen zeer gebaat zijn bij een point of use drinkwaterzuivering. Overigens wordt er wel gedacht aan het hergebruik van douchewater. De doucher zou er dan met een knop voor kunnen kiezen om water met shampoo- en zeepresten weg te spoelen, om daarna het veel schonere douchewater te laten hergebruiken voor een langere comfort douchesessie, zonder het milieu al te veel te belasten. Gunstige perspectieven dus voor de geribbelde rietjes, al moeten ze nog wel worden waargemaakt. Dankzij het onderzoek in het kader van MicroNed is nu al duidelijk dat het mogelijk is om met halfgeleidertechnologie een spuitmond te maken waarmee microstructuren in een capillair membraan kunnen worden aangebracht. Waarmee maar weer eens wordt geïllustreerd dat innovaties ontstaan op het grensvlak van verschillende vakgebieden. < Voor nadere informatie over dit onderwerp uit werkpakket 3C kunt u contact opnemen met prof.dr. Cees van Rijn, tel. (0575) , of met dr. Rob Lammertink, tel. (053) , utwente.nl, of met dr. Tammo Bieze, tel. (073) / (040) , SEM-opname: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) SEM-opname van een dwarsdoorsnede van de buitenkant van een holle vezel. De laag rechtsonder is de feitelijke membraanlaag, ook wel de skin genoemd. De laag heeft een hogere dichtheid, maar is met poriën van tien nanometer erg poreus. De grof poreuzere binnenkant fungeert uiteindelijk als drager voor de skin. Close-up van een spinkop met een microgestructureerde holle naald voor het spinnen van een holle vezel met een microstructuur aan de binnenkant. De holle naald is gemaakt door een speciaal voor dit project ontwikkeld 3D galvanisch opgroeiproces. De ondergrond is een holle vezel met een microstructuur aan de buitenkant, die later wordt weggeëtst. Dwarsdoorsnede van de holle vezel met microstructuur, zoals geproduceerd met bovenstaande spinneret. De uiteindelijke diameter wordt bepaald door de krimp als gevolg van de coagulatie en de kracht waarmee de vezel door het coagulatiebad wordt getrokken. SEM-opname: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) Dwarsdoorsnede van een holle vezel, waarbij zowel aan de binnenkant als aan de buitenkant een microstructuur zichtbaar is. De macroporeuze wand draagt veel bij aan de lage stromingsweerstand. SEM-opname: Membrane Technology Group, Universiteit Twente) 19

20 Micro-coriolis-sensor voor Close-up van de micro-coriolis-stromingmeter, zoals die momenteel wordt getest bij Demcon. Een gemiddelde haar is ongeveer twee keer zo dik als het buisje. Hogedruk-vloeistofchromatografie (HPLC) is een analysemethode die onder meer veel wordt toegepast in de farmaceutische industrie om vast te stellen hoeveel microgram van een werkzame stof er uiteindelijk in hun pilletjes terecht is gekomen. Ook voor dopingcontrole wordt HPLC gebruikt. De nauwkeurigheid van de HPLC analyse valt en staat met de constantheid van de snelheid waarmee de dragervloeistof door de detector van het meetinstrument stroomt. De meting vereist een veranderende verhouding tussen twee dragervloeistoffen, waaraan de te meten substantie wordt toegevoegd. De toevoer daarvan ligt in de orde van grootte van 1 gram per uur. Twentse onderzoekers zijn er in geslaagd een micro-structuurtje van silicium te maken dat aan die eisen voldoet. Een eerste demonstratieversie is gereed. door Bennie Mols 20

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Diffusie Proces in Silicium

Diffusie Proces in Silicium Diffusie Proces in Silicium Jan Genoe KHLim Universitaire Campus, Gebouw B B-3590 Diepenbeek www.khlim.be/~jgenoe Diffusie process in Silicium 1 In dit deel bespreken we de verschillende technologische

Nadere informatie

Applicatie Orange Nano Guardon SelfClean AirQuality Interior. 1 - Voorbereiding

Applicatie Orange Nano Guardon SelfClean AirQuality Interior. 1 - Voorbereiding Applicatie Orange Nano Guardon SelfClean AirQuality Interior 1 - Voorbereiding Om een goede chemische binding tussen Guardon SelfClean en het te behandelen oppervlak te waarborgen dient het oppervlak grondig

Nadere informatie

Departement industriële wetenschappen en technologie

Departement industriële wetenschappen en technologie Departement industriële wetenschappen en technologie Universitaire Campus, gebouw B B-3590 DIEPENBEEK Tel.: 011-23 07 90 Fax: 011-23 07 99 Aansturen en testen van een hybride infrarood beeldopnemer Abstract

Nadere informatie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie Samenvatting Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie is in de laatste vijftien jaar enorm toe genomen. Ultrafiltratie membranen zijn gemakkelijk op te

Nadere informatie

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Hans Derks, Product verantwoordelijke 3D Metaal Printers bij CNC Consult & Automation/Brilliant Technology CNC-Consult: Service

Nadere informatie

Infrarood verwarming. Effectieve en efficiente warmtebron. Warm, comfortabel en gezond. Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis.

Infrarood verwarming. Effectieve en efficiente warmtebron. Warm, comfortabel en gezond. Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis. Infrarood verwarming Warm, comfortabel en gezond Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis. Effectieve en efficiente warmtebron De innovatieve infrarood verwarmingssystemen spelen helemaal in

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Gebruiks- en onderhoudsaanwijzing- NL

Gebruiks- en onderhoudsaanwijzing- NL Elektrische Infrarood Verwarming Model 93485 Gebruiks- en onderhoudsaanwijzing- NL 1 Algemene veiligheidsinstructies LEES DE GEBRUIKSAANWIJZING Alvorens de radiateur in bedrijf te nemen, moet u deze gebruiks

Nadere informatie

U n i e k i n t e c h n i e k e n v o r m g e v i n g

U n i e k i n t e c h n i e k e n v o r m g e v i n g monosolar zonneboilersysteem met hoogrendement bouwen op duurzame energie U n i e k i n t e c h n i e k e n v o r m g e v i n g Onze producten worden wereldwijd verkocht vanwege hun ongeëvenaarde technische

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

Productbrochure. Leitz Reference Xe. Coördinatenmeetmachine

Productbrochure. Leitz Reference Xe. Coördinatenmeetmachine Productbrochure Leitz Reference Xe Coördinatenmeetmachine 2 Leitz Reference Xe Coördinatenmeetmachine De CMM voor kleine en middelgrote ondernemingen Leitz Reference Xe Kleine en middelgrote ondernemingen,

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT grundfos IN-LINE POMPEN TP, TPD, TPE, TPED MET DE TP/TPE BIEDT GRUNDFOS EEN UITGEBREIDE SERIE INLINE POMPEN MET HOOG RENDEMENT Een grote diversiteit aan toepassingen Gebruik

Nadere informatie

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest Dorset Droogsysteem voor biomassa en pluimveemest n Drogen van Biomassa Biogasdigistaat Houtsnippers Zuiveringsslib Pluimveemest Veevoeders n Compact en flexibel n Korrelfabriek n Hygiënisatie n Wegen

Nadere informatie

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be 26/01/2012 Lasercladden, een duurzaam proces voor het produceren en herstellen van componenten Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Lasercentrum Vlaanderen

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie

Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie 26/01/2012 Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Benelux Laserevent 2012,

Nadere informatie

Vermindering total cost of ownership in bestaande verlichtingsinstallaties

Vermindering total cost of ownership in bestaande verlichtingsinstallaties Vermindering total cost of ownership in bestaande verlichtingsinstallaties Background Verlichting is verantwoordelijk voor 25% van het dagelijks energieverbruik 18 miljard lichtbronnen worden jaarlijks

Nadere informatie

Uw eigen broedhok bouwt u zo

Uw eigen broedhok bouwt u zo 1 Zelf aan de slag Uw eigen broedhok bouwt u zo Dit hebt u nodig: spijkertjes schroeven 3,5 x 30 mm schroeven 3,5 x 10 mm 2 scharnieren 7 x 7 cm 2 eierkist-sluitingen 1 drukschakelaar met maakcontact elektriciteitsdraad

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar Titel Tekst Orange Nano Guardon SelfClean Solar Vervuiling vermindert de PV-opbrengst Zonne-energie is populair, terecht, elke kilo CO2-uitstoot die vermeden wordt door duurzame elektriciteitsopwekking

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing.

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. Tekst: ing. Dick Havenaar Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. juni 2015 25 De compact samengebouwde CO 2 -installatie met op de achtergrond de gaskoeler.

Nadere informatie

Zonwering Raamdecoratie Privacy Projectie Design Protectie

Zonwering Raamdecoratie Privacy Projectie Design Protectie Zonwering Raamdecoratie Privacy Projectie Design Protectie Spelen met zicht, de nieuwe dimensie in zonweren De Nanotecfilm is een nieuwe ontwikkeling in de nanotechniek. Deze komt voort uit technologie

Nadere informatie

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU 1 PolyCoil warmtewisselaars De Polycoil warmtewisselaar is een revolutionaire kunststof warmtewisselaar welke is ontwikkeld na jaren van onderzoek door Cesaroni

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

mengkleuren "à la minute"

mengkleuren à la minute mengkleuren "à la minute" offset ColorMatic is onderdeel van Tronrud Engineering Financiële besparingen Beduidend lagere opslagruimte Slechts 15 basiskleuren en alleen een minimale opslagruimte is nodig.

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

25 jaar garantie op nominale capaciteit: Alleen postieve toleranties:

25 jaar garantie op nominale capaciteit: Alleen postieve toleranties: Zonnepanelen van Kwaliteit. Het is waar - op het eerste gezicht kunt u van buitenaf nauwelijks het verschil zien tussen de moderne zonnepanelen. Dat is de reden waarom de "innerlijke waarden" - dat wil

Nadere informatie

spanning. * Deel het verschil daarvan en deel dat getal door de gewenste stroom om de weerstandswaarde te krijgen.

spanning. * Deel het verschil daarvan en deel dat getal door de gewenste stroom om de weerstandswaarde te krijgen. Weerstand stroombeperking voor LED s Om de stroom door een LED te beperken wordt een weerstand toegepast. Maar hoe hoog moet de waarde van zo n weerstand eigenlijk zijn? In de dagelijkse praktijk wordt

Nadere informatie

Visionair Scenario PV

Visionair Scenario PV Visionair Scenario PV Nanotechnologie &PV:een toekomstvisie Jean V. Manca Universiteit Hasselt-IMEC./IMOMEC jean.manca@uhasselt.be Heusden-Zolder, 11 mei 2012 De toekomst van zonnecellen De Tera-Watt uitdaging

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Inkjet codeersystemen

Inkjet codeersystemen Inkjet codeersystemen Betrouwbaar, efficiënt, nauwkeurig alphajet CONSUMENTEN GOEDEREN cosmetica BARCODE CHEMICALIËN farmaceutica bouwmaterialen INDUSTRIËLE GOEDEREN elektronica componenten voedingsmiddelen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen

Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen Zelf een simpele ionisatiekamer bouwen Simpele ionisatiekamer Een ionisatiekamer is een detector voor ioniserende straling, zoals alfa-, bèta- en gammastraling. Ten gevolge van ionisaties wordt de lucht

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Informatie over Lenzen

Informatie over Lenzen Informatie over Lenzen Camera CCD Sensor: De grootte van de camerabeeld sensor (CCD) beïnvloed ook de kijkhoek, waarbij de kleinere beeldsensoren een smallere kijkhoek creëren wanneer gebruikt met eenzelfde

Nadere informatie

Stralend nieuws onder de zon!

Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler De zon gaat wél voor en daar kunt ú het hele Zonne-energie is de meest milieuvriendelijke en duurzame warmtebron die

Nadere informatie

Samenvatting. Membraan filtratie principe

Samenvatting. Membraan filtratie principe Deze Nederlandse samenvatting is uitgebreider dan de voorgaande Engelse versie. Begonnen wordt met een algemene inleiding over wat membraanfiltratie is, hoe dit proces in het algemeen uitgevoerd wordt

Nadere informatie

SHUFFLE-MIX. www.shufflemix.nl. Shuffle-Mix

SHUFFLE-MIX. www.shufflemix.nl. Shuffle-Mix SHUFFLE-MIX www.shufflemix.nl Shuffle-Mix Shuffle-Mix Bent u op zoek naar een compact systeem om uw producten te beluchten? Wilt u ook kosten besparen? Lees dan deze brochure met daarin het volledige Shuffle-Mix

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Nanovezelfiltertechnologie

Nanovezelfiltertechnologie Nanovezelfiltertechnologie 1 Nanovezelfiltertechnologie heeft overduidelijke voordelen Gezien haar superieure prestaties in diverse industrieën en onder de meest veeleisende omstandigheden, is het nanovezelmedium

Nadere informatie

Switch. Handleiding 200.106.110117

Switch. Handleiding 200.106.110117 Switch Handleiding 200.106.110117 Hartelijk dank voor uw aanschaf van deze uitbreiding van uw Plugwise systeem. Met de Switch kunt u draadloos de elektrische stroom naar de apparaten in uw Plugwise netwerk

Nadere informatie

NIEUW. De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE

NIEUW. De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE NIEUW De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE De EFOY COMFORT laadt de accu voor uw elektrische apparaten volautomatisch op. Zo heeft u altijd voldoende stroom voor uw wensen het hele jaar

Nadere informatie

Afdrukken bestellen via Picasa

Afdrukken bestellen via Picasa Afdrukken bestellen via Picasa Start alfabetische serie over Picasa3 met de A van Afdrukken De veranderingen in Picasa 3.6 en 3.8 spelen voor dit onderwerp geen rol - hoogstens zijn er kleine verschillen

Nadere informatie

Airconditioning. Mono- en Multisplit vivair

Airconditioning. Mono- en Multisplit vivair Airconditioning Mono- en Multisplit vivair DC inverter klasse follow me ionisatie vivair, een oplossing voor elk seizoen GAMMA TOP COMFORT DC INVERTER Residentieel gamma: model monosplit Residentieel gamma:

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing.

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Opgave 2 Aardwarmte N2-2002-I -----------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning?

Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning? Heat Recovery Pipes 2 Heat Recovery Pipes Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning? Onze droogtrommels zijn ontworpen met het oog op een maximaal rendement. Algemeen gesproken zijn de droogtrommels

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Totale verwerking van mest en/of digestaat

Totale verwerking van mest en/of digestaat Totale verwerking van mest en/of digestaat Verwerking van slib, mest en/of digestaat is geen eenvoudige zaak. Zeker niet wanneer het doel is deze te verwerken tot loosbaar water en fracties die een toegevoegde

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

MBTF. Milieutechniek. Impressie: Moving Bed Trickling Filter 19 februari 2006

MBTF. Milieutechniek. Impressie: Moving Bed Trickling Filter 19 februari 2006 Milieutechniek Leeuwerik 11 8532 AW Lemmer Telefoon 0514-533746 Telefax 0514-534003 E-mail: rcl@planet.nl Impressie: Moving Bed Trickling Filter 19 februari 2006 MBTF Datum 18 februari 2006 Versie 4 RCL

Nadere informatie

Infrarood verwarming van ThermIQ

Infrarood verwarming van ThermIQ De panelen zijn getest en 100% veilig Technische gegevens Bij ThermIQ gaat elk paneel door onze handen, zo blijven we kwaliteit leveren Artikelnummer TH1060 * TH1030 TH06060 * Afmeting 1.193 x 593 x 35

Nadere informatie

De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I

De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I Samengevat eindrapport van EET KIEM01001/4800000253 Periode 1 Jan 2002 31 December 2002 Gefinanceerd door: Project partners: 3 De Ontwikkeling

Nadere informatie

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen Introductie eco2heat Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling Wie is Eco2heat? Eco2heat kiest voor duurzame, groene warmte. Aangezien ongeveer 30% van het wereld energie verbruik verwarming

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

dagen stroom zonder stopcontact! De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE

dagen stroom zonder stopcontact! De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE 365 dagen stroom zonder stopcontact! De beste energiebron voor onderweg CAMPER BOOT HUISJE De EFOY COMFORT laadt de accu voor uw elektrische apparaten volautomatisch op. Zo heeft u altijd voldoende stroom

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Fotografie Basiskennis! 13 september 2005 Door Augustijn Buelens & Jeff Ceuppens

Fotografie Basiskennis! 13 september 2005 Door Augustijn Buelens & Jeff Ceuppens Fotografie Basiskennis! 13 september 2005 Door Augustijn Buelens & Jeff Ceuppens Fotografie de basiskennis! Waarom? Analoog of digitaal blijft gelijk! Basiskennis is onontbeerlijk! Beter inzicht in wat

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Waterontharder. Simpel Compact Economisch. Powered by:

Waterontharder. Simpel Compact Economisch. Powered by: Waterontharder Simpel Compact Economisch Powered by: SUMO Waterontharders De perfecte verhouding van de hoogste eisen in flow en prestatiebehoeften voor woningen waar de ruimte beperk is. Ontworpen volgens

Nadere informatie

Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001

Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001 Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001 Avery zelfklevende films zijn verkrijgbaar in een groot aantal verschillende kwaliteiten voor even zovele verschillende toepassingen.

Nadere informatie

Scherm iphone 4 Installatie handleiding

Scherm iphone 4 Installatie handleiding Scherm iphone 4 Installatie handleiding 1. Schakel de iphone uit en zet de mute knop in de stiltemodus, voordat u de iphone uit elkaar haalt. 2. Verwijder de twee kleine schroeven naast de dock aansluiting

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit.

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. VTI Aalst: een school van techniek en toegepaste wetenschappen. De Beer Gino, http://users.telenet.be/laboee/

Nadere informatie

Dynamic S Steeringgear

Dynamic S Steeringgear Dynamic S Steeringgear De Dynamic S stuursystemen zijn speciaal bedoeld voor commerciële vaartuigen, waarbij stuurcomfort, levensduur en efficiëntie voorop staan. De systemen komen vanwege hun revolutionaire

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

PowerGlaz BIPV. Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen. Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen

PowerGlaz BIPV. Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen. Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen PowerGlaz BIPV Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen Enkel glas of dubbel glas panelen (geïsoleerd) PVB-folie

Nadere informatie

ZEUS PYRO. Werking volgens onderdruk principe. Rendement 82-90% Geringe afmetingen. Ingebouwde veiligheidskoelspiraal

ZEUS PYRO. Werking volgens onderdruk principe. Rendement 82-90% Geringe afmetingen. Ingebouwde veiligheidskoelspiraal ZEUS PYRO Werking volgens onderdruk principe Rendement 82-90% Geringe afmetingen Ingebouwde veiligheidskoelspiraal Hoogwaardig keramisch vuurbeton LACFIRE 1800/20 SiC Aslade kan geledigd tijdens het verwarmingsbedrijf

Nadere informatie

vario Efficiëntie wordt betaalbaar! De revolutionaire circulatiepomp Efficiëntie tegen een lage prijs:

vario Efficiëntie wordt betaalbaar! De revolutionaire circulatiepomp Efficiëntie tegen een lage prijs: Efficiëntie wordt betaalbaar! De revolutionaire circulatiepomp ecocirc vario Ecocirc E4vario Ecocirc E6vario Efficiëntie tegen een lage prijs: De revolutionaire ecocirc vario. met efficiënte electronische

Nadere informatie

Jabsco Lobben - en impellerpompen. Verdringerpompen

Jabsco Lobben - en impellerpompen. Verdringerpompen Jabsco Lobben - en impellerpompen Verdringerpompen 175 Jabsco Lobbenpompen De lobbenpomp is van oorsprong ontwikkeld als sanitaire verdringerpomp voor het verpompen van voedingsmiddelen. Door het hygiënische

Nadere informatie

> Samen te gebruiken. > Gebruik de kracht van de zon tweemaal met 2 Power! Therminologie

> Samen te gebruiken. > Gebruik de kracht van de zon tweemaal met 2 Power! Therminologie Therminologie Klassieke fotovoltaïsche modules worden hierna aangeduid als pv-modules. Fotovoltaïsche modules die ook thermische energie leveren in de vorm van warm water worden fotovoltaïsche-thermische-modules

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

Onderzoek lokale energieopslag

Onderzoek lokale energieopslag Onderzoek lokale energieopslag Datum: 4 oktober 2014 Uitgevoerd door: N.M. Samsom Versie: V1.01 beknopte versie Uitgevoerd door: In opdracht van: Inhoudsopgave 1 Doel... 3 2. Wateropslag... 4 2.1 Voorbeeld

Nadere informatie

GEBRUIKSAANWIJZING RIJSTKOKER Modelnr.: *688.087

GEBRUIKSAANWIJZING RIJSTKOKER Modelnr.: *688.087 Professional Supplies GEBRUIKSAANWIJZING RIJSTKOKER Modelnr.: *688.087 Afbeelding alleen ter illustratie, specificaties zijn afhankelijk van het werkelijke product. Lees voor het gebruik zorgvuldig de

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

ALLES WAT U WILDE WETEN

ALLES WAT U WILDE WETEN ALLES WAT U WILDE WETEN (EN NIET WIST) OVER In slechts Er zijn 3 manieren om warmte over te brengen : Convectie = verwarmen van lucht Conductie = verwarmen via vaste materies STRALING = rechtstreeks verwarmen

Nadere informatie

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A:

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A: Meting zonnepaneel Om de beste overbrengingsverhouding te berekenen, moet de diodefactor van het zonnepaneel gekend zijn. Deze wordt bepaald door het zonnepaneel te schakelen aan een weerstand. Een multimeter

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

HR-ketels. Het rendement van betrouwbaarheid

HR-ketels. Het rendement van betrouwbaarheid HR-ketels Het rendement van betrouwbaarheid 01.04.2012 Rendement van betrouwbaarheid Zoekt u een oerdegelijke en zuinige hr-ketel waarvan u jarenlang kunt genieten? Dan is Vaillant een uitstekende keuze:

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Waterontharder. Simpel Compact Economisch

Waterontharder. Simpel Compact Economisch Waterontharder Simpel Compact Economisch SUMO Waterontharders De perfecte verhouding van de hoogste eisen in flow en prestatiebehoeften voor woningen waar de ruimte beperk is. Ontworpen volgens de eisen

Nadere informatie

NoiStop. Green Leef zonder lawaai

NoiStop. Green Leef zonder lawaai Silence Please Bescherm u tegen lawaai... - en hoor de stilte Efficiënte geluidsschermen voor huis en tuin Leef zonder lawaai Als u van uw huis en tuin een oase van kalmte wil maken, is NoiStop de ideale

Nadere informatie

Afdrukken bestellen via Picasa

Afdrukken bestellen via Picasa Afdrukken bestellen via Picasa Start alfabetische serie over Picasa3 met de A van Afdrukken Als je zo je best hebt gedaan om je foto's in Picasa netjes te corrigeren, kun je tot je grote teleurstelling

Nadere informatie

WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE

WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE WATER EN VUUR, EEN POP-POP-BOOTJE Vooraf Het onderstaande is een bewerking van een artikel dat verschenen is in De Modelbouwer nr.1, 2013. In de beschrijving hebben we de jonge bouwer voor ogen gehad.

Nadere informatie

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Stap 1_Verkennen Stap 2_Vergelijken Stap 3_Vinden Stap 4_Verifiëren Stap 1_Verkennen Omschrijf het oorspronkelijke

Nadere informatie