VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS TOEGEPASTE CHEMIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS TOEGEPASTE CHEMIE"

Transcriptie

1 VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS TOEGEPASTE CHEMIE DRUK- EN AFWERKINGSTECHNIEKEN DRUKVOORBEREIDINGSTECHNIEKEN GRAFISCHE TECHNIEKEN Derde graad TSO Licap - Brussel - september 1998

2 INHOUD 1 BEGINSITUATIE ALGEMENE DOELSTELLINGEN ALGEMENE PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN OVERZICHT VAN DE LEERINHOUDEN LEERPLANDOELSTELLINGEN, LEERINHOUDEN, PEDAGOGISCH- DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Koolstofchemie Kunststoffen Chemie in de grafische wereld (thema) MINIMALE MATERIELE VEREISTEN EVALUATIE BIBLIOGRAFIE TV Toegepaste chemie 2 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

3 1 BEGINSITUATIE De doelstellingen van het vak TV Toegepaste chemie van de tweede graad van de studierichting gelden als beginsituatie. Dit betekent dat de leerlingen voldoende kennis en inzicht verworven hebben voor wat betreft volgende leerinhouden: - het structuurmodel van de materie; - atoombouw en periodiek systeem der elementen; - de chemische binding en chemische verbindingen; - de chemische reactie; - anorganische verbindingsklassen; 2 ALGEMENE DOELSTELLINGEN Chemie zal door de leerlingen ervaren worden als een belangrijk onderdeel van het te verwerven cultuurbezit, het moet voor hen meer betekenen dan gewoon een vak. Ze moeten zich bewust zijn van de gunstige invloed die chemie heeft op onze welvaart en onze samenleving door zijn verwezenlijkingen, bijvoorbeeld op het gebied van kunststoffen. Anderzijds moeten ze op een objectieve manier kunnen oordelen over bepaalde milieuproblemen die hier soms mee gepaard gaan en hoe deze kunnen opgelost worden. Zelf moeten ze een gefundeerde attitude verwerven in verband met het veilig en milieubewust omgaan met stoffen, vooral deze gebruikt in de grafische industrie. Hiervoor moeten ze kennis gebaseerd op inzicht, verwerven. De verworven kennis moet op een inzichtelijke manier worden toegepast. Ze moeten het verband kunnen leggen met verschijnselen uit het dagelijks leven en met onder andere andere meer op praktijkgerichte technische en praktische vakken. Ze moeten de verworven basiskennis kunnen gebruiken bij het verklaren van verschijnselen en van toepassingen die voorkomen in het vak TV Technologie. 3 ALGEMENE PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Om de gestelde doelstellingen te bereiken is het noodzakelijk dat de chemielessen in een degelijk aangepast lokaal gegeven worden. De leraar zal zoveel mogelijk uitgaan van demonstratieproeven en verschijnselen uit het dagelijks leven. Bij de demonstratieproeven zal de leraar wijzen op het belang van het verantwoord omgaan met chemische producten, vooral deze die gebruikt worden in de grafische industrie. Telkens zal de aandacht van de leerlingen hierop getrokken worden. Voor het visualiseren van het verloop van chemische reacties zal men stereomodellen gebruiken, aan te vullen met computersimulaties, dia's, transparanten en dergelijke. Men zal in de mate van het mogelijke ondersteunend werken voor het vak TV Technologie. Volgende thema's die eigen zijn aan de grafische wereld kunnen geïntegreerd in de leerinhouden besproken worden: - inkt; - substraat (papier); TV Toegepaste chemie 3 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

4 - fotografisch proces; - waterkwaliteit (U). Bij de behandeling van de thema's wordt er rekening gehouden met de fysische en chemische achtergrond van de leerlingen. De thema's zullen hierdoor niet theoretisch doch praktisch benaderd worden. Om de leraar behulpzaam te zijn bij het opstellen van de jaarplanning stellen wij volgende urenverdeling voor. EERSTE LEERJAAR LEERINHOUDEN 1 Koolstofchemie. koolstofketens. koolwaterstoffen. monofunctionele verbindingsklassen Aantal uren 12 2 Kunststoffen 4 3 Chemie in de grafische wereld 9 TOTAAL 25 4 OVERZICHT VAN DE LEERINHOUDEN 1 Koolstofchemie 1.1 Koolstofketens De bindingsmogelijkheden van het koolstofatoom Vertakte en onvertakte ketens Acyclische en cyclische ketens Isomerie (U) 1.2 Koolwaterstoffen - Verzadigde KWS - Onverzadigde KWS 1.3 Monofunctionele verbindingsklassen - Zuurstofhoudende verbindingen - Chloorhoudende verbindingen (U) - Stikstofhoudende verbindingen (U) 2 Kunststoffen Polymeren - Samenstelling - Vorming (U) TV Toegepaste chemie 4 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

5 Indeling van kunststoffen Recyclage 3 Chemie in de grafische wereld (thema) ook te integreren in vorige punten Inkt Substraat (papier) Fotografisch proces Waterkwaliteit (U) 5 LEERPLANDOELSTELLINGEN, LEERINHOUDEN, PEDAGOGISCH- DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Eerst worden de doelstellingen weergegeven gevolgd door de in een ander lettertype gedrukte leerinhouden en daarna de didactische wenken. 5.1 Koolstofchemie Koolstofketens - De bindingsmogelijkheden van het koolstofatoom kunnen afleiden uit het aantal elektronen op de buitenste schil. - Het onderscheid kunnen maken tussen vertakte en onvertakte ketens. - Het onderscheid kunnen maken tussen cyclische en acyclische ketens. - Het begrip isomerie kunnen omschrijven. (U) - Structuurisomeren van elkaar kunnen onderscheiden. (U) De bindingsmogelijkheden van het koolstofatoom Vertakte en onvertakte ketens Acyclische en cyclische ketens Isomerie (U) De bindingsmogelijkheden van het koolstofatoom worden afgeleid enkel steunend op het aantal elektronen op de buitenste schil, de promotie van een elektron komt hier zeker niet ter sprake. Hier is het gebruik van stereomodellen noodzakelijk Koolwaterstoffen - Verduidelijken waarom KWS apolair of praktisch apolair zijn en dit in verband kunnen brengen met fysische eigenschappen. (U) - Onderscheid kunnen maken tussen verzadigde en onverzadigde verbindingen en dit in verband kunnen brengen met chemische eigenschappen. - Het principe van de nomenclatuurregels toepassen op eenvoudige KWS. - Enkele eigenschappen kunnen aangeven die toegepast worden in de grafische sector. TV Toegepaste chemie 5 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

6 Verzadigde KWS Onverzadigde KWS Toepassingen in de grafische sector Er geschiedt geen systematische benadering met opsomming van bereidingen en eigenschappen van alkanen, alkenen, alkynen en alkadiënen. De fysische eigenschappen zoals oplosbaarheid, vluchtigheid, geleidbaarheid enz. kunnen in verband gebracht worden met het apolair karakter van KWS en met de grootte van de keten. Het gebruik van KWS als oplosmiddel in de grafische industrie kan toegelicht worden. Het nut van minerale olie kan hier aan bod komen namelijk: - als bindmiddel bij dagbladinkt (asfalt, bitumen, pek); - als toevoegmiddel (paraffine maakt de drukinkt minder vloeibaar en verhoogt de wrijving op rollen); - als oplosmiddel voor harsen; - voor het regelen van de viscositeit van inkt; - voor het vervaardigen van zwarte pigmenten (roet). Men benadrukt hier het onderscheid tussen verzadigde en onverzadigde verbindingen en toont dit experimenteel aan. Substitutiereacties zijn eigen aan verzadigde verbindingen en additiereacties zijn eigen aan onverzadigde verbindingen. Een schematische voorstelling van elk reactietype volstaat, er moeten geen reactiemechanismen gegeven worden. Het principe van de naamvorming volstaat, dit moet niet 'eindeloos' ingeoefend worden Monofunctionele verbindingsklassen - Monofunctionele verbindingen beschouwen als afgeleid van KWS door vervanging van één waterstofatoom door een ander atoom of atoomgroep. - Een (geziene) chemische functie kunnen herkennen en benoemen. - Het verband kunnen leggen tussen eigenschappen van monofunctionele verbindingen en aard van het KWS-gedeelte en de chemische functie. - Enkele eigenschappen kunnen aangeven van monofunctionele verbindingen die toegepast worden in de grafische sector. Zuurstofhoudende verbindingen In functie van het thema 'chemie in de grafische wereld' en in samenspraak met de leraar grafische technieken kunnen er ter illustratie stoffen besproken worden uit volgende verbindingsklassen: - alcoholen en fenolen; - ethers; - aldehyden en ketonen; - carbonzuren; - carbonzuuresters. Er geschiedt geen systematische benadering van stofklassen met bereidingen en eigenschappen. Het principe van de naamvorming bij deze verbindingsklassen volstaat, er kunnen ook triviale namen gegeven worden. TV Toegepaste chemie 6 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

7 De oplosbaarheid, het gebruik als oplosmiddel, vluchtigheid en de geleidbaarheid van deze stoffen worden besproken. Oplosbaarheid en geleidbaarheid worden bij deze verbindingen behandeld. Voor het belang in de grafische industrie kan het volgende vermeld en toegelicht worden: - het gebruik van plantaardige oliën zoals lijnolie (laat op papier geen sporen na) als bindmiddel (vernis); - het gebruik van oplosmiddelen; - ontwikkelstoffen afgeleid uit fenolen. 5.2 Kunststoffen - Polymeren beschouwen als een aaneenschakeling van monomeren. - Het verloop van een polymerisatiereactie schematisch kunnen weergeven. (U) - Het verloop van een polycondensatiereactie schematisch kunnen weergeven. (U) - Kunststoffen kunnen indelen op basis van het al dan niet voorkomen van een vernetting tussen de ketens en op basis van de graad van vernetting. - Problemen in verband met het recycleren van kunststoffen verwoorden. vorming (U) Indeling van kunststoffen Toepassing en recyclage Het is niet nodig dat de leerlingen de vormgevingstechnieken kunnen beschrijven. Er moeten hier ook geen reactiemechanismen gegeven worden. De vorming van kunststoffen vertrekkend van petroleum kan hier besproken worden. Enkele toepassingen zoals PVC (met weekmaker) in gom... kunnen besproken worden. Bij de toepassingsgebieden van de kunststoffen behandelt men bij voorkeur de kunststoffen gebruikt voor de verpakking samen met het recycleren. 5.3 Chemie in de grafische wereld (thema) Inkt - Kunnen aangeven dat inkt zoals verf in grote lijnen bestaat uit een pigment, een bindmiddel en oplosmiddel. - Het nut van de bestanddelen (pigment, bindmiddel en oplosmiddel) van inkt kunnen verwoorden. Samenstelling van inkt Functie van de bestanddelen van inkt TV Toegepaste chemie 7 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

8 Als samenstelling van inkten kan in grote lijnen eerst het volgende gegeven worden: - pigmenten; - bindmiddelen; - oplosmiddel. Er kan op gewezen worden dat verf zoals inkt ook pigment, bindmiddel en toevoegmiddelen bevat. De pigmenten kunnen ingedeeld worden in: - anorganische pigmenten met ter illustratie bijvoorbeeld chroomgeel, berlijnsblauw, kobaltblauw, ultramarijn, chromaatgroen, organische pigmenten met ter illustratie bijvoorbeeld karmijnrood, indigoblauw, indisch geel; - zwarte pigmenten, ontstaan door onvolledige verbranding koolstofverbindingen met als illustratie bijvoorbeeld vlamroet, lampenroet, gasroet; - witte dekkende pigmenten met ter illustratie bijvoorbeeld titaanwit, transparante pigmenten met als illustratie bijvoorbeeld het barietwit. De voorbeelden die ter illustratie gegeven worden moeten door de leerlingen zeker niet van buiten geleerd worden, de algemene indeling volstaat. Men zal benadrukken dat het bindmiddel geen oplosmiddel mag zijn voor het pigment maar wel een dispersiemiddel zodat tijdens het schrijven het oplosmiddel verdampt en het pigment gebonden wordt op het papier. Als functie van het bindmiddel wordt aangegeven: - het transport van de pigmenten; - de hechting van de pigmenten; - het drogen van inkt. Plantaardige olie, minerale olie, natuurlijke en synthetische harsen kunnen hier als bindmiddel vermeld en eventueel toegelicht worden. De drogingsmechanismen (fysische en chemische) kunnen hier verduidelijkt worden. Bij de chemische droging kan het volgende besproken worden: - oxidatieve droging; - tweecomponenteninkt; - stralendroging (IR en UV). Ook kunnen eventueel enkele toevoegmiddelen vermeld worden. Enkele solventen, gebruikt om de inkt minder viskeus te maken en die snel verdampen als de inkt aangebracht is op het substraat, kunnen hier besproken worden zoals: - alkanolen (methanol, ethanol); - polyolen (ethyleenglycol); - ketonen (aceton); - koolwaterstoffen (hexaan, heptaan, tolueen, xyleen). De milieuproblemen die hiermee in verband staan kunnen besproken worden samen met eventuele oplossingen hiervoor. TV Toegepaste chemie 8 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

9 Regelmatig kan bij de studie van inkten de vergelijking gemaakt worden met verven. Het belang van het correct omgaan met chemische producten in de grafische industrie alsook de manier waarop dit moet geschieden zal hier benadrukt worden. Hiervoor wordt er contact genomen met de leraar technologie Het substraat (papier) - Kunnen verwoorden dat de eigenschappen van papier grotendeels bepaald worden door de aard van de gebruikte grondstoffen en de bewerkingen die deze hebben ondergaan bij de papierproductie. - De kwaliteit van schrijf- en drukpapier in verband kunnen brengen met het cellulosegehalte en met de aanwezigheid van vulstoffen en dergelijke. - Milieuproblemen als gevolg van de productie kunnen omschrijven. - In grote lijnen de samenstelling van papier kunnen weergeven. Productie en recyclage Samenstelling en eigenschappen De formule van cellulose kan hier enkel ter illustratie gegeven worden; de leerlingen moeten deze formule niet kennen vermits de polyfunctionele verbindingsklassen niet behandeld werden. Bij de papierproductie kunnen volgende onderwerpen besproken worden: - de winning van papiervezels (chemisch en mechanisch); - bleking met milieuproblemen als gevolg van het gebruikte bleekmiddel; - recyclage, niet alle papiersoorten komen hiervoor in aanmerking en men kan slechts enkele malen herrecycleren; - het nut van chloorvrij en kringlooppapier. Hoewel de samenstelling van hout afhangt van de houtsoort en de groeilocatie kan men stellen dat het gemiddeld bestaat uit ongeveer 74 % cellulose (met hemicellulose), 24 % lignine en andere stoffen zoals harsen, water, vetten. Verder kan verduidelijkt worden dat voor schrijf- en drukpapier er zuivere cellulose nodig is die zeer goed gebleekt is en dat vulstoffen (gips, bariumsulfaat, kaolien) en lijmstoffen (kaliumsulfaat en harsen), die de poriën tussen de cellulosevezels opvullen, de gladheid van het papier bevorderen. Bij de leerinhoud 'samenstelling en de eigenschappen van het substraat' kan de conservering en de restauratie van grafische werken behandeld worden. Volgende punten kunnen eventueel aan bod komen om het 'verouderen' en het aangetast worden van een grafisch werk te bespreken: - externe invloeden namelijk fysische (temperatuur, vochtigheid, licht) chemische (bijvoorbeeld onder invloed van luchtverontreiniging) biologische (o.a. micro-organismen); - interne invloeden in verband met de aard van het substraat; - het zuurteprobleem. Het thermopapier en het zelfkopiërend papier kunnen hier ook vermeld worden. Het belang van het correct omgaan met chemische producten in de grafische industrie alsook de manier waarop dit moet geschieden zal hier ook benadrukt worden. TV Toegepaste chemie 9 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

10 5.3.3 Fotografisch proces - Het principe van de zwartwitfotografie kunnen verwoorden. Fotografische processen De zwartwitfotografie, die reeds ter sprake kwam in de tweede graad, kan verder uitgediept worden. Volgende punten worden behandeld: - de vorming van het latente beeld (fotolyse); - de ontwikkeling met bijvoorbeeld hydrochinon; - het fixeren met bijvoorbeeld een natriumthiosulfaatoplossing; - het negatief-/ positiefprocédé. Het probleem van de fotografische afval dient ook te worden besproken. Ook hier dient aandacht besteed aan het correct omgaan met chemische stoffen gebruikt in de grafische industrie. De kleurenfotografie komt hier niet aan bod vermits de leerlingen hiervoor onvoldoende fysische achtergrond bezitten Waterkwaliteit in grafische processen (U) - Het belang van de waterkwaliteit in grafische processen kunnen toelichten. - Enkele factoren die de hardheid, de geleidbaarheid en de ph van water bepalen kunnen verwoorden. Hardheid Geleidbaarheid en ph De leerlingen moeten weten dat er in de grafische industrie bepaalde eisen gesteld worden voor de waterkwaliteit, afhankelijk van de toepassing. De factoren die de waterkwaliteit bepalen zijn onder andere de hardheid, de geleidbaarheid en de ph. De invloed van toevoegmiddelen op de harheid, de geleidbaarheid en de ph wordt hier vermeld. Op het theoretisch aspect moet er niet diep worden ingegaan. 6 MINIMALE MATERIELE VEREISTEN 6.1 Basisinfrastructuur - Een aangepaste demonstratietafel met water- en energievoorziening - Voorziening voor afvoer van schadelijke dampen en gassen TV Toegepaste chemie 10 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

11 6.2 Basismateriaal voor chemie - Volumetrisch materiaal - Balans - Thermometers - Recipiënten (allerhande) - Statieven met toebehoren 6.3 Verwarmingselementen Bijvoorbeeld - bunsenbranders - elektrische verwarmingsplaat - verwarmingsmantel en dergelijke 6.4 Stoffen - Chemicaliën voor demonstratie-experimenten - Enkele kunststoffen 6.5 Materiaal voor het visualiseren in de chemie - Stereomodellen - Projectietoestel met benodigdheden 7 EVALUATIE Evaluatie moet informatie verstrekken over de mate waarin de leerlingen de algemene doelstellingen en de leerplandoelstellingen bereikt hebben. Hierdoor kan de leraar remediërend optreden tijdens het schooljaar en adviserend optreden voor wat de oriëntering betreft op het einde van het schooljaar. Tijdens het lesgebeuren kan nagegaan worden in welke mate algemene doelstellingen bereikt zijn; dit kan door het voeren van een leergesprek tijdens de bespreking van een probleem, door observatie van de leerlingen tijdens laboratoriumoefeningen en natuurlijk ook via summatieve toetsen (proefwerken). Verder kunnen doelstellingen geëvalueerd worden door middel van huistaken, formatieve toetsen (occasioneel over een klein leerstofgedeelte en systematisch over een groot leerstofgedeelte) en natuurlijk ook door summatieve toetsen (schriftelijk en mondeling). TV Toegepaste chemie 11 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

12 8 BIBLIOGRAFIE 8.1 Leerboeken en werkboeken De leraar zal catalogi van educatieve uitgeverijen raadplegen. Zicht op Chemie 3A Chemie en alledaagse stoffen Hoofdstukken: 2.5 'Chemie op kantoor' 2.8 'Chemie in de kunst' Wolters/Plantyn 8.2 Tijdschriften Chemische feitelijkheden Artikels: 'Winnen en bleken van papiergrondstoffen' september 1995 'Natriumhypochloriet/bleekloog)' mei 1997 'Fotochemicaliën' februari Naslagwerken Verf Vademecum Technieken en toepassingen van verven en lakken Ir. M.F. Kooistra ISBN Kluwer Techniek Plastics Dr. A.E. Schouten Dr. ir. A.K. van der Vegt ISBN Educatieve en technische uitgeverij Delta Press 8.4 Audiovisueel Transparanten Didac 2 Een reeks transparanten met begeleidende tekst over 'Zilverhalogenidefotografie en kleurenfotografie' TV Toegepaste chemie 12 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

13 KVCV (Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging) Groot Begijnhof 6, 3000 Leuven Video Chemie voor vandaag en morgen Een kennismaking met de boeiende wereld van de chemie SIREV (Scheikundige Industrie Regio Vlaanderen) Maria-Louizasquare 49, 1040 Brussel TV Toegepaste chemie 13 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn.

14 DRUK- EN AFWERKINGSTECHNIEKEN DRUKVOORBEREIDINGSTECHNIEKEN GRAFISCHE TECHNIEKEN Derde graad TSO TV TOEGEPASTE CHEMIE Complementair gedeelte Tweede leerjaar: 1 uur/week In voege vanaf 1 september 1998 Complementair gedeelte 14 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

15 INHOUD 1 BEGINSITUATIE... 2 ALGEMENE DOELSTELLINGEN... 3 ALGEMENE PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN... 4 OVERZICHT VAN DE LEERINHOUDEN... 5 LEERPLANDOELSTELLINGEN, LEERINHOUDEN, PEDAGOGISCH- DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Kwantitatieve aspecten in de chemie De chemische reactie Chemisch evenwicht... 6 MINIMALE MATERIELE VEREISTEN... 7 EVALUATIE... 8 BIBLIOGRAFIE... Complementair gedeelte 15 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

16 1 BEGINSITUATIE Als beginsituatie gelden de doelstellingen van het vak TV Toegepaste chemie van de tweede graad. 2 ALGEMENE DOELSTELLINGEN Chemie zal door de leerlingen ervaren worden als een belangrijk onderdeel van het te verwerven cultuurbezit, het moet voor hen meer betekenen dan gewoon een vak. Ze moeten zich bewust zijn van de gunstige invloed die chemie heeft op onze welvaart en onze samenleving door zijn verwezenlijkingen, bijvoorbeeld op het gebied van kunststoffen. Anderzijds moeten ze op een objectieve manier kunnen oordelen over bepaalde milieuproblemen die hier soms mee gepaard gaan en hoe deze kunnen opgelost worden. Zelf moeten ze een gefundeerde attitude verwerven in verband met het veilig en milieubewust omgaan met stoffen, vooral deze gebruikt in de grafische industrie. Hiervoor moeten ze kennis gebaseerd op inzicht, verwerven. De verworven kennis moet op een inzichtelijke manier worden toegepast. Ze moeten het verband kunnen leggen met verschijnselen uit het dagelijks leven en met onder andere andere meer op praktijkgerichte technische en praktische vakken. Ze moeten de verworven basiskennis kunnen gebruiken bij het verklaren van verschijnselen en van toepassingen die voorkomen in het vak TV Technologie. 3 ALGEMENE PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Het vak TV Toegepaste chemie uit het complementair gedeelte dient ter ondersteuning van het thema 'Chemie in de grafische wereld' dat behandeld wordt in het leerplan TV Toegepaste chemie van het fundamenteel gedeelte. Het is aan te raden dit leerplan te realiseren in het eerste leerjaar van de derde graad terwijl het leerplan uitgewerkt voor het fundamenteel gedeelte mag gerealiseerd worden in het tweede leerjaar van de derde graad. Hierdoor wordt het thema 'Chemie in de grafische wereld sterker ondersteund. Bij het bespreken van toepassingen uit de grafische wereld zal men ervoor zorgen dat er geen overlapping geschiedt met het leerplan TV Toegepaste chemie van het fundamenteel gedeelte van de derde graad dat mag behandeld worden in het tweede leerjaar van de derde graad. De leerlingen worden actief betrokken bij het lesgebeuren. De leraar gaat zoveel mogelijk uit van demonstratieproeven en stelt het onderwijsleergesprek centraal. Om de leerstof meer te concretiseren is het organiseren van leerlingenexperimenten ten zeerste aanbevolen. Om de leraar behulpzaam te zijn bij het opstellen van de jaarplanning stellen wij volgende urenverdeling voor. Complementair gedeelte 16 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

17 LEERINHOUDEN 1 Kwantitatieve aspecten in de chemie Atoom- en molecuulmassa Stofhoeveelheid Oplossingen 2 De chemische reactie Reactiesnelheid Belangrijke reactiesoorten Aantal lesuren Het chemisch evenwicht 5 TOTAAL 25 4 OVERZICHT VAN DE LEERINHOUDEN 1 Kwantitatieve aspecten in de chemie - Atoom- en molecuulmassa - Stofhoeveelheid - Oplossingen 2 De chemische reactie Reactiesnelheid: - Definitie van de reactiesnelheid - Botsingstheorie - Factoren die de reactiesnelheid beïnvloeden Belangrijke reactiesoorten: - Reacties met behoud van oxidatiegetal. neutralisatiereactie. neerslagvorming. gasvorming - Redoxreacties 3 Het chemisch evenwicht - Betekenis van het chemisch evenwicht - Het ionenproduct van water - ph van een oplossing en betekenis van een buffer - Verschuiving van het chemisch evenwicht 5 LEERPLANDOELSTELLINGEN, LEERINHOUDEN, PEDAGOGISCH- DIDACTISCHE WENKEN EN DIDACTISCHE MIDDELEN Per leerstofpunt worden eerst de doelstellingen weergegeven, in een ander lettertype gevolgd door de leerinhouden en vervolgens de didactische wenken. Complementair gedeelte 17 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

18 5.1 Kwantitatieve aspecten in de chemie Atoom-en molecuulmassa - De atoommassa van een element kunnen bepalen. - De molecuulmassa kunnen omschrijven. Atoommassa Molecuulmassa De atoommassa van een element wordt bepaald aan de hand van het gewogen gemiddelde van de nuclidemassa's. Een nuclide wordt gedefinieerd als een atoomsoort bepaald door het aantal protonen en door het aantal neutronen. Het omschrijven van de begrippen nuclide en isotoop volstaat geschiedt door de interpretatie van hun symbolische voorstelling. Uit de gegeven nuclidemassa's van de isotopen en de natuurlijke procentuele samenstelling van het isotopenmengsel de atoommassa van een element laten bepalen. Het moet duidelijk zijn dat de atoommassa van een element niet de massa is van een atoom. De leerlingen moeten het verband tussen atoommassa-eenheid en massa niet kennen Stofhoeveelheid - Stofhoeveelheid beschouwen als een grootheid en de eenheid (één mol) kunnen definiëren. - De molmassa kunnen definiëren. - Het verband tussen stofhoeveelheid en aantal deeltjes kunnen aangeven. - Het verband tussen stofhoeveelheid en massa kunnen aangeven. Stofhoeveelheid (eenheid: één mol) Molmassa Het is zinvol om enkele stoffen te tonen waarvan de hoeveelheid gelijk is aan één mol. Er moet niet overdreven worden met oefeningen, het principe doen inzien volstaat Oplossingen - De molariteit van een oplossing kunnen definiëren en berekenen met massa- en volumegegevens. - Massaprocent en volumeprocent van oplossingen kunnen definiëren en interpreteren. - De molariteit van een oplossing kunnen berekenen aan de hand van de massadichtheid en het massaprocent van een oplossing. (U) Molariteit van een oplossing Massaprocent en volumeprocent De molariteit is de verhouding van de hoeveelheid opgeloste stof en het volume van de oplossing. De molariteit wordt uitgedrukt in mol/l. Massaprocent en volumeprocent stellen verhoudingen voor van grootheden van dezelfde soort. Complementair gedeelte 18 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

19 Om de begrippen 'molariteit, massaprocent' te illustreren kan men etiketten tonen waarop de massadichtheid van de oplossing en het massaprocent van de opgeloste stof aangeduid staan. Hiermee berekenen de leerlingen dan de molariteit van de oplossing. 5.2 De chemische reactie Reactiesnelheid - De reactiesnelheid kunnen omschrijven. - Een chemische reactie zien als een gevolg van effectieve botsingen tussen deeltjes. - Verduidelijken waarom temperatuur, concentratie, katalysator en verdelingsgraad de reactiesnelheid beïnvloeden. Definitie van de reactiesnelheid Botsingstheorie Factoren die de reactiesnelheid beïnvloeden De reactiesnelheid kan omschreven worden als de verhouding van een concentratieverandering en een tijdsinterval. Men doet de leerlingen inzien dat de botsingstheorie vooral toepasbaar is op gasreacties. Dit leerstofpunt kan sterk experimenteel ondersteund worden en is zeer geschikt voor laboratoriumoefeningen. De reactiesnelheidsvergelijking moet niet gegeven worden. Er moet zeker niet over reactiemechanismen gesproken worden Een indeling van reacties Reacties met behoud van oxidatiegetal - Door bepaling van oxidatiegetallen bewijzen dat deze niet veranderen tijdens deze reacties. - Neerslagvorming, gasvorming, zuur-basereactie verduidelijken op basis van interacties tussen deeltjes (moleculen, ionen). Zuur-basereactie Gasvorming Neerslagvorming Dit leerstofpunt kan sterk experimenteel ondersteund worden. De leerlingen doen inzien dat deze reacties ontstaan als gevolg van interacties tussen deeltjes. Hiervoor kan men voor uitgevoerde reacties de leerlingen de stoffenvergelijking en de deeltjesvergelijking laten interpreteren. De leerlingen moeten zelf geen deeltjesvergelijkingen of stoffenvergelijkingen kunnen opstellen. Complementair gedeelte 19 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

20 Reacties met verandering van oxidatiegetal - Oxidatie en reductie kunnen definiëren. - De elementen waarvan de atomen oxidatie en reductie ondergaan aanduiden in een gegeven reactievergelijking en de wijze waarop die veranderingen geschieden kunnen weergeven. - Redoxvergelijkingen van reacties tussen enkelvoudige stoffen opstellen. (U) - Een gegeven spanningsreeks van de metalen kunnen interpreteren. (U) Oxidatie en reductie Redoxvergelijkingen Spanningsreeks van de metalen (U) Oxidatie en reductie worden gedefinieerd als respectievelijk een toename en een afname van het oxidatiegetal. De leerlingen moeten inzien dat oxidatie niet steeds in verband moet gebracht worden met zuurstof. De leerlingen moeten zelf geen reactievergelijking kunnen opstellen, ze moeten bij een gegeven eenvoudige reactievergelijking de elementen aanduiden waarvan het oxidatiegetal verandert en ook de wijze waarop die verandering geschiedt. De leerlingen interpreteren de weergegeven reactievergelijking, ze moeten deze zelf niet kunnen opstellen en zeker niet van buiten leren. De vorming en de werking van bleekmiddelen, al dan niet chloorvrij, kan hier besproken worden. Een spanningsreeks wordt experimenteel opgesteld. 5.3 Chemisch evenwicht - De chemische evenwichtstoestand omschrijven als een dynamisch stabiele toestand gekenmerkt door eenzelfde reactiesnelheid van twee reacties die gelijktijdig verlopen in tegengestelde zin. - De evenwichtsconstante kunnen uitdrukken in functie van evenwichtsconcentraties voor homogene en heterogene evenwichten. - Verschuiving van chemische evenwichten kunnen voorspellen en verduidelijken. - Het ionenproduct van water met zijn betekenis weergeven. (U) - De ph van een oplossing kunnen definiëren. (U) - De betekenis van een buffer kunnen verwoorden. Betekenis van het chemisch evenwicht Verschuiving van het chemisch evenwicht Het ionenproduct van water (U) Definitie van de ph van een oplossing (U) De betekenis van een buffer In eerste instantie kan men als voorbeeld het dynamisch evenwicht tussen een vloeistof en haar damp (in een afgesloten ruimte) aanbrengen, hoewel dit geen homogeen evenwicht is. Vervolgens maakt men het onderscheid tussen homogeen en heterogeen evenwicht. De invloed van de temperatuur op het evenwicht kan hier al ter sprake komen. Complementair gedeelte 20 Druk- en afwerkingstechn. - Drukvoorbereidingstechn. TV Toegepaste chemie

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen;

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen; Leergebied: concentratie Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 5.5.2 - de massaconcentratie van een oplossing definiëren als het aantal gram opgeloste stof per 100 ml oplossing; de oplosbaarheid van een stof

Nadere informatie

5.2.5 - atomen uit de hoofdgroepen, het aantal elektronen op de buitenste schil afleiden uit hun plaats in het periodiek systeem;

5.2.5 - atomen uit de hoofdgroepen, het aantal elektronen op de buitenste schil afleiden uit hun plaats in het periodiek systeem; Leergebied: groep Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 3.5.3 - op het periodiek systeem aanwijzen dat elementen waarvan de enkelvoudige stoffen overeenkomstige chemische eigenschappen hebben, onder elkaar

Nadere informatie

Inleiding 15. Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17

Inleiding 15. Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17 Inhoud Inleiding 15 Inleidende oefeningen Basisbegrippen fysica en wiskunde 17 Reeks I.1: wiskunde 17 Reeks I.2: fysica 19 Reeks I.3: gemengd 19 Antwoorden 21 Hoofdstuk 1 De samenstelling van de materie

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404)

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN IV 404 asiskennis en asisvaardigheden IV (404) SCHEIKUNDE 404.01 De kandidaat kan het scheiden van mengsels in verschillende zuivere stoffen 404.02 De kandidaat kan de opbouw

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden Vraag 1 Welke van volgende formules stemt overeen met magnesiumchloriet? MgCl Mg(ClO 2 ) 2 Mg(ClO 3 ) 2 Mg3(ClO 3 ) 2 Optie A: Hier is wat kennis over het periodiek systeem der elementen

Nadere informatie

Van TSO naar TSO : (g)een probleem

Van TSO naar TSO : (g)een probleem Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen Van TSO naar TSO : (g)een probleem De brochure Van ASO naar TSO werd uitgebreid met een gedeelte dat de aansluitmogelijkheden bij overgangen binnen de TSO-richtingen

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties

Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties Scheikunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 20122012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,.

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. PARATE KENNIS CHEMIE 4 e JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE. Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE. Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS WISKUNDE Derde graad BSO Derde leerjaar: 1 of 2 uur/week Licap - Brussel - september 1995 INHOUD 1 BEGINSITUATIE... 5 2

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245)

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN II 245 asiskennis en asisvaardigheden II (245) SCHEIKUNDE 245.01 De kandidaat kan de belangrijkste scheikundige en natuurkundige verschijnselen onderscheiden. 245.02 De kan

Nadere informatie

Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen. Van ASO naar TSO : (g)een probleem?

Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen. Van ASO naar TSO : (g)een probleem? Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen Van ASO naar TSO : (g)een probleem? Schooljaar 2008 2009 Overgangen van ASO naar TSO binnen onze SG Opmerkingen : -Veel leerlingen die de overstap maken naar TSO denken

Nadere informatie

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v

CHEMIE OVERAL. Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Nieuw in 6e editie 2011 Chemie Overal 3h en 3v Opbouw leerboek Elk hoofdstuk begint met een hoofdstukschema. Daarin vindt u een overzicht van de paragrafen, experimenten en de leerling-ict van dat hoofdstuk.

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN. Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN. Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS MULTIMEDIATECHNIEKEN Derde graad TSO Eerste en tweede leerjaar Licap - Brussel september 1998 MULTIMEDIATECHNIEKEN Derde

Nadere informatie

Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen. Van TSO naar TSO : (g)een probleem

Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen. Van TSO naar TSO : (g)een probleem Scholengemeenschap Vlaamse Ardennen Van TSO naar TSO : (g)een probleem Schooljaar 2004-2005 Inleiding De brochure Van ASO naar TSO werd uitgebreid met een gedeelte dat de aansluitmogelijkheden bij overgangen

Nadere informatie

Winnen en bleken van papiergrondstoffen

Winnen en bleken van papiergrondstoffen 119 1 Winnen en bleken van papiergrondstoffen door M. Jennekens KNP Leykam 1. Inleiding 119 3 2. Naaldhout en loofhout 119 3 3. Winning van papiervezels 119 4 4. Secundaire vezelbron 119 5 5. Mechanische

Nadere informatie

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld Leren van je medeleerlingen 1 Peer Instruction : een voorbeeld Hieronder zal een les chemie uitgewerkt worden waarin gebruik gemaakt wordt van Peer Instruction (we noemen deze les, les 1). De les is bestemd

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9

SCHEIKUNDE. Hoofdstuk 9 SCHEIKUNDE Hoofdstuk 9 Par. 1 Elke chemische reactie heeft een energie-effect. De chemische energie voor én na de reactie is niet gelijk. Als de reactie warmer wordt is de chemische energie omgezet in

Nadere informatie

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45 (3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45 (3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen 2015/7841/017 Opmerkingen n voor de e doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen 3.2 Netvlies, kegeltjes, staafjes en verwijderen P 31 32 kleurenblindheid

Nadere informatie

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3)

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3) Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8. en 8.3) Uit een aantal experimenten (zie 8.1 en 8.) bleek het volgende: De reactiesnelheid hangt af van: deeltjesgrootte concentratie temperatuur katalysatoren In 8.3

Nadere informatie

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45(3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45(3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen 2015/7841/016 Opmerkingen n voor de nieuwe doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen 3.2 Netvlies, kegeltjes, staafjes en verwijderen P 31 32 kleurenblindheid

Nadere informatie

Dienstverlening met en door studenten BASO chemie

Dienstverlening met en door studenten BASO chemie Dienstverlening met en door studenten BASO chemie Een presentatie van dienstverleningsinitiatieven en websites www.chemieleerkracht.be www.chemie.baso.khlim.be Filip.Poncelet@ucll.be Chemieonderwijs voor

Nadere informatie

2 Concentratie in oplossingen

2 Concentratie in oplossingen 2 Concentratie in oplossingen 2.1 Concentratiebegrippen gehalte Er zijn veel manieren om de samenstelling van een mengsel op te geven. De samenstelling van voedingsmiddelen staat op de verpakking vermeld.

Nadere informatie

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS Ing. Sc. Frank Lakiere Cursus Chemie Inleiding - 2 INHOUDSTAFEL INLEIDING 1. Enkele begrippen inzake materie en aggregatietoestand inl - 6 1.1. Heterogene systemen 1.2. Homogene

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde verzicht van reactievergelijkingen Scheikunde Algemeen Verbranding Een verbranding is een reactie met zuurstof. ierbij ontstaan de oxiden van de elementen. Volledige verbranding Bij volledige verbranding

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie.

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie. Zowel in het vat, de fles als het glas zit dezelfde soort whisky. Is er een verschil in percentage alcohol? Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Geef de formule die het verband weergeeft tussen de

Nadere informatie

Voorkennis chemie voor 1 Ba Geografie

Voorkennis chemie voor 1 Ba Geografie Onderstaand overzicht geeft in grote lijnen weer welke kennis er van je verwacht wordt bij aanvang van een studie bachelor Geografie. Klik op een onderdeel om een meer gedetailleerde inhoud te krijgen

Nadere informatie

BSO TWEEDE GRAAD. vak 2000/095 TV AUTOTECHNIEKEN / CARROSSERIE. (vervangt 97323) 1 u/w. IT-o

BSO TWEEDE GRAAD. vak 2000/095 TV AUTOTECHNIEKEN / CARROSSERIE. (vervangt 97323) 1 u/w. IT-o BSO TWEEDE GRAAD vak TV AUTOTECHNIEKEN / CARROSSERIE 1 u/w IT-o 2000/095 (vervangt 97323) TV AUTOTECHNIEK / CARROSSSERIE INHOUDSOPGAVE Beginsituatie voor het vak... 2 Specifieke visie... 2 Leerplandoelstellingen

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATINALE SHEIKUNDELYMPIADE RRETIEMDEL VRRNDE 1 (de week van) woensdag 4 februari 2009 Deze voorronde bestaat uit 24 meerkeuzevragen verdeeld over 5 onderwerpen en 3 open vragen met in totaal 13 deelvragen

Nadere informatie

Spel Organische stoffen. Spelbord:

Spel Organische stoffen. Spelbord: Spel Organische stoffen Spelbord: 1 Alkanen lossen niet op in 4 Van C5 ketens tot C18 ketens is de toestand bij kamertemperatuur vast. Fout Vloeibaar. 7 Bij een slechte verbranding van alkanen ontstaan

Nadere informatie

26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009

26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009 26 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2008-2009 2 de ronde 11 februari 2009 Je naam en voornaam: Je adres: De naam van je school: Het adres van je school: Je leerjaar: Aantal lesuren chemie per week die je dit

Nadere informatie

BSO TWEEDE GRAAD. vak TV ELEKTRICITEIT 2000/057. (vervangt 98036) 1 u/week. IT-e

BSO TWEEDE GRAAD. vak TV ELEKTRICITEIT 2000/057. (vervangt 98036) 1 u/week. IT-e BSO TWEEDE GRAAD vak TV ELEKTRICITEIT 1 u/week IT-e 2000/057 (vervangt 98036) 1 2 e graad SO Vak: ELEKTRICITEIT TV 1 ste jaar: 1u/w 2 de jaar: 1u/w BEGINSITUATIE VOOR HET VAK Voor het vak elektriciteit

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Zuren en basen

Hoofdstuk 3: Zuren en basen Hoofdstuk 3: Zuren en basen Scheikunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken Koolstofchemie

Nadere informatie

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen D/2015/7841/013 Opmerkingen Bijlagen voor de nieuwe doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Bijlage 48a A.1 Enkele

Nadere informatie

Toets 01 Algemene en Anorganische Chemie. 30 september 2015

Toets 01 Algemene en Anorganische Chemie. 30 september 2015 Toets 01 Algemene en Anorganische Chemie 30 september 2015 Naam: Studentnummer Universiteit Leiden: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad, enkele pagina s met informatie

Nadere informatie

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes.

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes. Cursus Chemie 4-1 Hoofdstuk 4: CHEMISCH EVENWICHT 1. DE STERKTE VAN ZUREN EN BASEN Als HCl in water opgelost wordt dan bekomen we een oplossing die bijna geen enkele covalente HCl meer bevat. In de reactievergelijking

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 docent: drs. Ruben E. A. Musson Het gebruik van uitsluitend BINAS is toegestaan. 1. Welk van de volgende processen

Nadere informatie

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor.

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Chemie Vraag 1 In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Nuclide Nuclidemassa (u) 63 Cu 62,93 65 Cu 64,93 35 Cl 34,97 37 Cl 36,95 Wat is de verhouding

Nadere informatie

Scheikunde Samenvatting H4+H5

Scheikunde Samenvatting H4+H5 Scheikunde Samenvatting H4+H5 Hoofdstuk 4 4.2 Stoffen worden ingedeeld op grond van hun eigenschappen. Er zijn niet-ontleedbare stoffen en ontleedbare stoffen. De niet-ontleedbare stoffen zijn verdeeld

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I Beoordelingsmodel Uraanerts 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal elektronen: 88 aantal protonen: 92 1 aantal elektronen: aantal protonen verminderd met 4 1 2 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn.

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn. Antwoorden 1 Hoeveel protonen, elektronen en neutronen heeft een ion Fe 3+? 26 protonen, 23 elektronen, 30 neutronen 2 Geef de scheikundige namen van Fe 2 S 3 en FeCO 3. ijzer(iii)sulfide en ijzer(ii)carbonaat

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

H C H. 4-amino-2-pentanon propylmethanoaat 4-hydroxy-2-methyl-2-buteenzuur. 2,3-dihydroxypropanal

H C H. 4-amino-2-pentanon propylmethanoaat 4-hydroxy-2-methyl-2-buteenzuur. 2,3-dihydroxypropanal efenopgaven hoofdstuk 12 1 pgave 1 Geef de systematische naam van de volgende stoffen: 2 2 2 4-amino-2-pentanon propylmethanoaat 4-hydroxy-2-methyl-2-buteenzuur 2 2 -methoxycycolpentaancarbonzuur de ester

Nadere informatie

TV Toegepaste chemie

TV Toegepaste chemie LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: TV Toegepaste chemie Specifiek gedeelte 2/1 lt/w Studierichting: Studiegebied: Onderwijsvorm: Graad: Leerjaar: Natuur- en landschapsbeheertechnieken Land- en tuinbouw

Nadere informatie

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden:

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: Nuttige gegevens: universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 vogadroconstante: N = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: θ = 0 p = 1013 hpa molair volume van een ideaal gas onder normomstandigheden:

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Koolstofverbindingen 2

Koolstofverbindingen 2 Koolstofverbindingen 2 Een samenvatting van hoofdstuk 15 1 Inleiding Koolstofverbindingen uit hoofdstuk 5 algemene voorbeeld naam formule Alkanen C n H 2n+2 2,3-dimethylbutaan Alkenen C n H 2n 2-methyl-2-

Nadere informatie

11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten

11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten 11 Aanvulling hoofdstuk 11 Bitumen en bitumineuze producten 11.1 Bitumen 11.2 Asfalt en ZOAB 11.1 Bitumen Bij paragraaf 11.1 in het boek. Figuur A11.1 geeft de benamingen van bindmiddelen en mengsels.

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Stoffen, structuur en bindingen

Stoffen, structuur en bindingen Hoofdstuk 1: Stoffen, structuur en bindingen Scheikunde vwo 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel efenvraagstukken 4 VW oofdstuk 6 antwoordmodel Een 0 D komt overeen met 7,1 mg a 2+ per liter water. 1 In 0,5 liter water is 58,3 mg a 2+ opgelost. oeveel 0 D is dit? Per L opgelost: 2 x 58,3 mg a 2+ =

Nadere informatie

1 Chemisch evenwicht. Denk er eens over na! 10 1 Chemisch evenwicht. 3 Financieel evenwicht. 1 Synthese van ammoniak: chemisch evenwicht

1 Chemisch evenwicht. Denk er eens over na! 10 1 Chemisch evenwicht. 3 Financieel evenwicht. 1 Synthese van ammoniak: chemisch evenwicht 1. CHEMISCH EVENWICHT 1 Chemisch evenwicht Denk er eens over na! 1 Synthese van ammoniak: chemisch evenwicht Ecologisch evenwicht 3 Financieel evenwicht 4 Fysisch evenwicht 5 Koolstofdioxide toevoegen

Nadere informatie

De waterconstante en de ph

De waterconstante en de ph EVENWICHTEN BIJ PROTOLYSEREACTIES De waterconstante en de ph Water is een amfotere stof, dat wil zeggen dat het zowel zure als basische eigenschappen heeft. In zuiver water treedt daarom een reactie van

Nadere informatie

Examen VWO. Scheikunde 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Scheikunde 1 (nieuwe stijl) Scheikunde 1 (nieuwe stijl) Examen VW Voorbereidend Wetenschappelijk nderwijs Tijdvak 1 Maandag 27 mei 13.30 16.30 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen; het examen bestaat uit 24

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 13.30 16.30 uur Scheikunde 1 (nieuwe stijl) Examen VW Voorbereidend Wetenschappelijk nderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 20 mei 13.30 16.30 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit 24

Nadere informatie

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet Jaarplan TSO-BTW/VT TSO-TeWe ASO-Wet Fysica TWEEDE GRAAD ASO VVKSO BRUSSEL D/2012/7841/009 4de jaar, 2u/week JAARPLAN Vul de donkergrijze kolommen in en je hebt een jaarplan; vul de andere ook in en je

Nadere informatie

cursus Natlakken niveau 1, 2 en 3

cursus Natlakken niveau 1, 2 en 3 cursus Natlakken niveau 1, 2 en 3 cursus Natlakken niveau 1, 2 en 3 Om materialen te voorzien van een coating zijn verschillende technieken en methodes beschikbaar. Het aandeel gelakte producten heeft

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. NEDERLANDS Derde graad BSO Derde leerjaar. Alle studierichtingen

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. NEDERLANDS Derde graad BSO Derde leerjaar. Alle studierichtingen VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS NEDERLANDS Derde graad BSO Derde leerjaar Alle studierichtingen Licap - Brussel: - september 1995 INHOUD 1 BEGINSITUATIE...

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

woensdag 14 december 2011 16:06:43 Midden-Europese standaardtijd

woensdag 14 december 2011 16:06:43 Midden-Europese standaardtijd INLEIDING Geef de reactievergelijking van de ontleding van aluminiumoxide. 2 Al 2 O 3 4 Al + 3 O 2 Massaverhouding tussen Al en O 2 1,00 : 0,889 Hoeveel ton Al 2 O 3 is er nodig om 1,50 ton O 2 te produceren?

Nadere informatie

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land:

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land: EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010 Land: Team: Namen en handtekeningen 1 OPDRACHT 1 Relatieve vochtigheid van de lucht 1.1: Het dauwpunt is (noteer ook de eenheid)

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid Bepaling van de elektrische geleidbaarheid april 2006 Pagina 1 van 8 WAC/III/A/004 INHOUD 1 TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 DEFINITIES... 3 2.1 SPECIFIEKE GELEIDBAARHEID, ELEKTRISCHE GELEIDBAARHEID (γ)... 3 2.2

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Opgave 1 Op het etiket van een pot pindakaas staat als een van de ingrediënten magnesium genoemd. Scheikundig is dit niet juist. Pindakaas bevat geen magnesium

Nadere informatie

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten WATER Krachten tussen deeltjes Intramoleculaire en intermoleculaire krachten Intramoleculaire en intermoleculaire krachten De atomen in een molecuul blijven samen door intramoleculaire krachten (atoombinding)

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-I

Eindexamen scheikunde havo 2001-I Eindexamen scheikunde havo -I 4 Antwoordmodel Nieuw element (in de tekst staat:) deze atomen zijn eerst ontdaan van een aantal elektronen dus de nikkeldeeltjes zijn positief geladen Indien in een overigens

Nadere informatie

Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen

Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen 1 Algemeen Contact met vaste, vloeibare of gasvormige chemische stoffen zoals o.a. zuren, logen, oliën, vetten, bestrijdingsmiddelen, oplosmiddelen,

Nadere informatie

PARATE KENNIS CHEMIE 6 de JAAR

PARATE KENNIS CHEMIE 6 de JAAR PARATE KENNIS CHEMIE 6 de JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie