Taal en het brein. Neurowetenschappen en taalontwikkeling

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Taal en het brein. Neurowetenschappen en taalontwikkeling"

Transcriptie

1 Taal en het brein. Neurowetenschappen en taalontwikkeling Deel 1. Geschiedenis van het hersenonderzoek, de architectuur van het brein en de werking van het neuron 2 december 2011, Algemene Taalwetenschap

2 Esli Struys -assistent Piet Van de Craen -onderzoek in de experimentele neurolinguïstiek -breinontwikkeling meertalige kinderen -Bureau 5B415 homepages.vub.ac.be/~estruys/teachin g.html Pag. 2

3 fmri-onderzoek -Neuroimaging Pag. 3

4 Plaats binnen taalwetenschap -studie van taalmateriaal (gesproken / geschreven) tegenover -studie van processen die hieraan ten grondslag liggen Productie, receptie en verwerving Pag. 4

5 Deze les -Geschiedenis van het hersenonderzoek -Architectuur van het brein -Neuronale werking van het brein Pag. 5

6 Verschillende perspectieven -LOKALISME versus HOLISME -2 extremen op een continuüm -2 verschillende antwoorden op de vragen hoe het brein hogere cognitieve functies verwerkt & hoe afasie ontstaat? -lokalisatie in specifieke taalcentra versus de idee dat het brein als geheel werkt Pag. 6

7 Lokalisme -Broca/Wernicke-model -Frenologie (F.J. Gall) Pag. 7

8 Holisme -Afasie is het gevolg van een algemeen breinprobleem, niet beperkt tot één specifieke regio -Marie, Head & Goldstein -Synoniemen zijn Unitarisme en Equipotentialiteit Pag. 8

9 Tussen de 2 extremen -Associationisme (of connectionisme) -Dynamische lokalisatie van functie -Hiërarchisch of evolutionair perspectief Pag. 9

10 Associationisme -Hogere cognitieve functies afhankelijk van connecties tussen specifieke cognitieve centra in het brein Pag. 10

11 Dynamische lokalisatie v functie -Subfuncties gelokaliseerd in verschillende hersendelen -Gecombineerd leiden subfuncties tot complexe functies -Complexer en dynamischer beeld op afasie -Alexander Luria Pag. 11

12 Hiërarchisch of evolutionair perspectief -gelaagde structuur van het brein (cf. pg. 185) -van basale / primitieve naar hoog cognitieve lagen Kritiek: teleologisch -Jackson & Brown Pag. 12

13 MacLean Pag. 13

14 Geschiedenis van neurolinguïstiek -Oudheid -Middeleeuwen -19de eeuw -20ste eeuw Pag. 14

15 Oudheid -intellect in hart gelegen -Edwin Smith papyrus (3500 v. Chr.) Eerste melding band taal en brein -Plato versus Aristoteles Het hart of het brein? Introductie link functie - breinregio -Herophilus & Galenus Ventrikels Pag. 15

16 Oudheid Pag. 16

17 Middeleeuwen -Varolius & Vesalius (16de eeuw) Kritiek op de ventrikeltheorie -Descartes (17de eeuw) Pijnappelklier -Willis & de la Peyronie Corpus callosum -Gesner Eerste associationist Connecties tussen beelden/ideeën met symbolen Pag. 17

18 Franz Joseph Gall -Vader van het lokalisme & frenologie -27 vaardigheden gelinkt aan 27 breinregio s -link tussen ontwikkeling brein en ontwikkeling schedel Pag. 18

19 Drie gevolgen (p. 178) -misbruikt voor racistische doeleinden -opkomst van craniometrie -eerste maal aandacht voor cortex en schedel Pag. 19

20 Voedingsbodem voor controverse -Tussen lokalisten & unitaristen Politieke, religieuze en maatschappelijke implicaties -Pierre Flourens equipotentialiteit Pag. 20

21 Pierre Paul Broca -Vader van de neurolinguïstiek? -Bouillaud & Aubertin Link frontale kwab met taalstoornis Betere anatomische kennis van het brein (Rolando & Gratiolet) Nog steeds controverse Pag. 21

22 Pierre Paul Broca -1861, geboortejaar neurolinguïstiek -2 belangrijke vernieuwingen Mogelijk om cognitieve functies in breinkronkelingen (gyri) te lokaliseren Lateralisatie in de linkerhemisfeer Pag. 22

23 Onderverdeling van het brein -Grote hersenen (cerebrum) Cerebrale cortex Limbisch systeem Basale ganglia -Kleine hersenen (cerebellum) -Hersenstam Pag. 23

24 Cerebrale cortex -2 hemisferen -4 kwabben -gyri & sulci Centrale sulcus of fissuur (van Rolando) Laterale sulcus of fissuur (van Sylvian) Pag. 24

25 Carl Wernicke -Regio van Wernicke -Associationisme Belang van connecties tussen Broca & Wernicke Associaties tussen verschillende zintuigen 3 vormen van afasie Pag. 25

26 Ludwig Lichtheim -derde taalcentrum «conceptcentrum» -noodzakelijk voor taalbegrip -2 bijkomende afasievormen verklaard Transcorticaal sensorisch Transcorticaal motorisch Pag. 26

27 Terugkeer van het holisme -Begin 20ste eeuw -Taaluitval gevolg van algemeen cognitief probleem -Pierre Marie «The third frontal lobe convolution has no linguistic function whatsoever» (Pierre Marie) -Henry Head Asymbolia met effect op verbale en non-verbale functies -Kurt Goldstein Probleem met de zgn. «abstracte attitude» Pag. 27

28 Brodmann -lokalist -nog steeds gebruikte opdeling van de cortex Pag. 28

29 Norman Geschwind Pag. 29

30 Dynamische lokalisatie v functie Pag. 30

31 Decade of the Brain: 1990s Introductie non-invasieve technieken om het brein van gezonde mensen in beeld te brengen: fmri, ERP, MEG, Pag. 31

32 Architectuur van het brein -2 hemisferen Taal links in 95% rechtshandigen en meer dan 60% linkshandigen Overige linkshandigen rechts gelateraliseerd of bilateraal Communicatie dmv hersenbalk (corpus callosum) Corpus callosotomie split-brainpatiënten Pag. 32

33 Hoofdfuncties kwabben -Frontale kwab Motorische cortex -Temporale kwab Auditieve cortex -Pariëtale kwab Sensorimotorische cortex -Occipitale kwab Visuele cortex Pag. 33

34 Brodmann-area s Waar ligt -Broca? -Wernicke? -auditieve cortex? -gyrus supramarginalis & angularis? -inferotemporale cortex? -visuele cortex? -prefrontale cortex? -motorische cortex? -sensorimotorische cortex? Pag. 34

35 Vergelijking andere dieren -brein zoogdieren 2x groter brein dan vogels 10x groter dan reptielen -voornamelijk cerebrale cortex 1 vd 3 delen vh cerebrum -best ontwikkelde delen primaten (waaronder de mens)? Pag. 35

36 Neuronen Pag. 36

37 Grijze tegenover witte massa -grijze massa bevat cellichamen -witte massa bevat axonen -vanwaar het verschil in kleur? Myeline is wit Pag. 37

38 Afferent >< efferent Pag. 38

39 Brein als een spier Neuroplasticiteit Pag. 39

40 Leren & het plastische brein -Leren door connecties toevoegen of verwijderen -Leren door verandering in de sterkte van de connecties -Leren door aanmaak van nieuwe cellen (neurogenese) Pag. 40

41 Edelmans Neuronaal Darwinisme Pag. 41

42 Neuronale organisatie motorische en sensorische cortex Pag. 42

43 Homunculus Pag. 43

44 Homunculus Pag. 44

45 Taalverwerving in neuronaal perspectief -Wat zei Chomsky weer over taalverwerving? -Een nieuw perspectief -Opdeling in subcomponenten: luisteren, spreken, lezen en schrijven Pag. 45

46 Taal in het brein Pag. 46

47 Lezen & schrijven -Ook bij deze vaardigheden is het belangrijk een onderscheid te maken tussen verschillende componenten Gehele woord lezen Zonder analyse Grafeem-naar-foneemconversie Bij infrequënte of non-woorden Letter per letter lezen Pag. 47

48 Classificatie dyslexieën -Oppervlaktedyslexie Moeilijkheden met herkennen woordbeeld Linker temporale kwab (auditieve cortex) -Fonologische dyslexie Moeilijkheden uitspreken woorden Gebied van Broca -Diepe dyslexie Voorbeeld: pineut wordt vliegtuig (semantisch + fonologisch) Pag. 48

Psycho- en Neurolinguïstiek: een inleiding

Psycho- en Neurolinguïstiek: een inleiding Psycho- en Neurolinguïstiek: een inleiding 13 december 2011 Algemene TaalWetenschap 14-12-2011 1 Esli Struys -assistent Piet Van de Craen -onderzoek in de experimentele neurolinguïstiek -breinontwikkeling

Nadere informatie

Taal en het brein Neurowetenschappen en taalontwikkeling

Taal en het brein Neurowetenschappen en taalontwikkeling Taal en het brein Neurowetenschappen en taalontwikkeling Deel 2. Interactie en hersenorganisatie 9 december 2011, Algemene TaalWetenschap 9-12-2011 1 Neuronale organisatie motorische en sensorische cortex

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Het (talen)lerende brein Een inleiding op neuroplasticiteit, tweetaligheid en cognitieve controle

Het (talen)lerende brein Een inleiding op neuroplasticiteit, tweetaligheid en cognitieve controle Een inleiding op neuroplasticiteit, tweetaligheid en cognitieve controle Esli Struys, Piet Van de Craen, Eva Migom, MURE, CLIN, Vrije Universiteit Brussel 11 mei 2010, Wetenschapskaravaan 31-5-2010 1 Enkele

Nadere informatie

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk?

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Esli Struys, CLIN, VUB Seminarie VLOR, 25 oktober 2012 30-10-2012 1 Overzicht -Mind, Brain, Language & Education (MBLE): mogelijkheden,

Nadere informatie

Gedragsneurowetenschappen

Gedragsneurowetenschappen Hoofdstuk 2: Bouw van het zenuwstelsel Gedragsneurowetenschappen Andries Van Wesel (= auteursnaam: Andreas Vesalius) Wordt als een van de grootste anatomen beschouwd aller tijden Heeft precies beschrijvingen

Nadere informatie

Kijk eens in het brein!

Kijk eens in het brein! Kijk eens in het brein! Hersenen en taal Hersenen als onderzoeksdomein Cognitief proces als onderzoeksdomein bouwstenen, chemie anatomie localisatie functies fasen en verloop cognitief proces neurale representatie

Nadere informatie

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen LES 13 De hersenen 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen NOTA BENE Moeilijk: Complexe anatomie Gezichtspunten: voor, achter, boven, onder, links, rechts Vele functies Bewust / onbewust autonoom

Nadere informatie

Brein. Basisinformatie Brain Training. Brain Gymmer

Brein. Basisinformatie Brain Training. Brain Gymmer Brein Basisinformatie Brain raining Brain Gymmer nhoudsopgave Hoe doe je de dingen die je doet? 3 nderzoek 6 Het geheugen 9 ekenen & ellen 12 Hemisferen 14 Woordenlijst 16 2 Hoe doe je de dingen die je

Nadere informatie

Ruggenmerg Hersenen. Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon. Somatisch zenuwstelsel Autonoom zenuwstelsel

Ruggenmerg Hersenen. Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon. Somatisch zenuwstelsel Autonoom zenuwstelsel HOOFDSTUK 2: BOUW VAN HET ZENUWSTELSEL Onderdelen van het zenuwstelsel Centraal zenuwstelsel Ruggenmerg Hersenen Hersenstam Cerebellum Diencephalon Telencephalon Medulla Pons Mesencephalo Perifeer zenuwstelsel

Nadere informatie

Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht:

Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht: Ons brein Het brein maakt deel uit van een groter geheel, het zenuwstelsel. Schematisch kan het zenuwstelsel als volgt in kaart worden gebracht: De hersenen zijn onderdeel van het zogenoemde centrale zenuwstelsel.

Nadere informatie

inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie...

inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie... inhoud Voorwoord... 11 deel i: neurowetenschappen in taal en taalstoornissen... 17 Hst 1: Historisch overzicht van de afasiologie... 19 1.1. Historiek vóór 1860... 20 1.2. Broca, Wernicke en Lichtheim

Nadere informatie

Zijn wij ons brein? 11-2-2014. UP 2014 Prof. Stephan Claes

Zijn wij ons brein? 11-2-2014. UP 2014 Prof. Stephan Claes Zijn wij ons brein? UP 2014 Prof. Stephan Claes Zijn wij ons brein? 1. Inleiding: historiek 2. Verkenning van het menselijk brein 3. Het emotionele brein 4. Het brein onder stress 5. Het bewuste brein

Nadere informatie

Sekseverschillen in breinontwikkeling

Sekseverschillen in breinontwikkeling Sekseverschillen in breinontwikkeling Hoewel verschillen in breinontwikkeling tussen jongens en meisjes tot nu toe beperkt aandacht hebben gekregen in neurologisch onderzoek is er evidentie dat de ontwikkeling

Nadere informatie

Inhoud 1 Functionele anatomie 13 2 Mentale basisfuncties 33

Inhoud 1 Functionele anatomie 13 2 Mentale basisfuncties 33 Inhoud 1 Functionele anatomie 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Zenuwweefsel 13 1.2.1 Neuronen 13 1.2.2 Actiepotentialen en neurotransmitters 14 1.2.3 Grijze en witte stof 15 1.3 Globale bouw van het zenuwstelsel

Nadere informatie

Hersenwerk. Neurowetenschappen in de 21ste eeuw. Max van der Linden

Hersenwerk. Neurowetenschappen in de 21ste eeuw. Max van der Linden Hersenwerk Neurowetenschappen in de 21ste eeuw Max van der Linden in samenwerking met Sander Bosch Jolien Francken Simon van Gaal Andrea Manneke Suzanne Oosterwijk en Annemie Ploeger Inhoud Over het boek

Nadere informatie

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68.

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68. 1 Elke gedachte/ gevoel/ actie komt op de één of andere manier door het zenuwstelsel. Ze kunnen niet voorkomen zonder het zenuwstelsel. is een complexe combinatie van cellen (functie: zorgen dat organismen

Nadere informatie

Sekseverschillen met betrekking tot brein en breinontwikkeling

Sekseverschillen met betrekking tot brein en breinontwikkeling Sekseverschillen met betrekking tot brein en breinontwikkeling Auteur: Dick Vrenssen, docent pedagogiek psychologie onderwijskunde, Fontys Hogeschool Kind en Educatie Kijkend naar allerlei initiatieven

Nadere informatie

Auditieve verwerkingsproblemen na niet aangeboren hersenletsel (NAH)

Auditieve verwerkingsproblemen na niet aangeboren hersenletsel (NAH) Auditieve verwerkingsproblemen na niet aangeboren hersenletsel (NAH) Voordracht 1 (theorie) Nederlandse Vereniging voor Audiologie 28 sept. 2007 K.H. Woldendorp revalidatiearts Overzicht voordracht Inleiding

Nadere informatie

Veranderend onderwijs. Hersenontwikkeling in de adolescentie. Onderwijs en het brein. Onderwijs en het brein. Waar of niet waar? Waar of niet waar?

Veranderend onderwijs. Hersenontwikkeling in de adolescentie. Onderwijs en het brein. Onderwijs en het brein. Waar of niet waar? Waar of niet waar? Hersenontwikkeling in de adolescentie Dr. Linda van Leijenhorst www.brainandeducationlab.nl Veranderend onderwijs Onderwijs nu ziet er anders uit dan onderwijs in het verleden tegenwoordig 1915 1953 Onderwijs

Nadere informatie

Wat is afasie. Hans Goossens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/30444

Wat is afasie. Hans Goossens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/30444 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Hans Goossens 24 November 2011 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/30444 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie

Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie Overzicht Inleiding Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie Prof. Dr. Bert De Smedt (number sense) Bewerkingen Hersenstructuur en rekenen

Nadere informatie

Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies

Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies Nederlandse Vertaling van Neuroscience for Dummies Door: Mariëlle Grannetia Van Lennepweg 214 2041 LL Zandvoort mmgrannetia@gmail.com Tel: 06 41 21 12 95 Part 1: Introducing your nervous system (Introductie

Nadere informatie

Verschijnselen. Objectief. Casi. Dr. Ronny Boey

Verschijnselen. Objectief. Casi. Dr. Ronny Boey CIOOS Opleiding Specialisatie Stotteren 2012-13 Verschijnselen Dr. Ronny Boey 1 Objectief Diepgaande kennis over vloeiend spreken en stotteren verwerven op gebied van de fenomenen en processen. Dit is

Nadere informatie

Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th edition; 2015

Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th edition; 2015 AthenaSummary Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Gedrags- en Bewegingswetenschappen Bachelorjaar 2 Neuropsychologie Boeksamenvatting - Fundamentals of Human Neuropsychology; Kolb & Whishaw; 7th

Nadere informatie

Bijlage 11: Breinontwikkeling 1 bij adolescenten - Use it or lose it 2

Bijlage 11: Breinontwikkeling 1 bij adolescenten - Use it or lose it 2 Bijlage 11: Breinontwikkeling 1 bij adolescenten - Use it or lose it 2 De adolescentie 3 is een bijzondere, maar ook complexe periode. Heel wat van de veranderingen in het sociaal gedrag van adolescenten

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg 1 Voor 1810 Vicq d Azyr, Traité d Anatomie et Physiology 1786 Diderot et d Alembert, Encyclopedia,

Nadere informatie

cìååíáçåéäé=ã~öåéíáëåüé=êéëçå~åíáéäééäçîçêãáåö=î~å= ÇÉ=ÜÉêëÉåÉå

cìååíáçåéäé=ã~öåéíáëåüé=êéëçå~åíáéäééäçîçêãáåö=î~å= ÇÉ=ÜÉêëÉåÉå cìååíáçåéäé=ã~öåéíáëåüé=êéëçå~åíáéäééäçîçêãáåö=î~å= ÇÉ=ÜÉêëÉåÉå gçøääé=dbboqp éêçãçíçê=w aêk=g~å=s^kabsbkkbi=mêçñk=çêk=hççë=s^k= wtfbqbk = báåçîéêü~åçéäáåö=îççêöéçê~öéå=íçí=üéí=äéâçãéå=î~å=çé=öê~~ç= j~ëíéê=áå=çé=äáçãéçáëåüé=ïéíéåëåü~éééå=~ñëíìçééêêáåüíáåö=

Nadere informatie

Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io

Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io Door: Charlotte Simons Arts, yogadocent yin en yang en acupuncturist io Kracht van herhaling! Homeostase: een proces binnen het interne milieu van meercellige organismen dat voor een stabiel evenwicht

Nadere informatie

Methoden hersenonderzoek

Methoden hersenonderzoek Methoden hersenonderzoek Beschadigingen Meting van individuele neuronen Elektrische stimulatie Imaging technieken (Pet, fmri) EEG Psychofarmaca/drugs TMS Localisatie Voorbeeld: Het brein van Broca s patient

Nadere informatie

Dyslexie (woordblindheid)

Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie is een complex probleem dat zijn oorsprong vindt in de elementaire hersensystemen die een mens in staat stellen taal te begrijpen en te uiten. Wetenschappers hebben ontdekt

Nadere informatie

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene introductie over de premotor cortex met een focus op betrokkenheid van deze gebieden

Nadere informatie

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E.

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Hakvoort Samenvatting Dyslexie komt voor bij ongeveer 3 tot 10%

Nadere informatie

Vvocht in de hersenen gelegen) en niet in de hersenschors

Vvocht in de hersenen gelegen) en niet in de hersenschors ANATOMIE VAN DE TAAL TALKING HEADS: DE ANATOMIE VAN DE TAAL RIK VANDENBERGHE 1. INLEIDING: TAALPROCESSEN HEBBEN EEN PLAATS IN DE HERSENEN óór 1800 dacht men dat de hersenfuncties gelokaliseerd waren in

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

De Hemisferische lateralisatie van de hersenen. Een literatuuronderzoek.

De Hemisferische lateralisatie van de hersenen. Een literatuuronderzoek. De Hemisferische lateralisatie van de hersenen. Een literatuuronderzoek. Van Labeke Peter-Jan Scriptie voorgelegd aan de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, voor het behalen van de graad van Licentiaat

Nadere informatie

Weten of doen: een fmri-studie naar muziekperceptie bij instrumentalisten

Weten of doen: een fmri-studie naar muziekperceptie bij instrumentalisten Prins Claus Conservatorium Weten of doen: een fmri-studie naar muziekperceptie bij instrumentalisten Onderzoeksconferentie Cultuureducatie en -participatie Robert Harris Utrecht, 24 nov. 2014 De Neurowetenschappen......hebben

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Hersenen en Zintuigen. Collegeaantekeningen Week 4 GENEESKUNDE VU, JAAR 1

Hersenen en Zintuigen. Collegeaantekeningen Week 4 GENEESKUNDE VU, JAAR 1 1.2.3. Hersenen en Zintuigen Collegeaantekeningen Week 4 GENEESKUNDE VU, JAAR 1 16-04-2013 Openingscollege 1 Hersenzenuwen Dr. Van Oosten Neuroloog Anosmie Anosmie is het gebrek aan reukzin, of de afwezigheid

Nadere informatie

cìååíáçåéäé=jojäééäçîçêãáåö=î~å=çé=üéêëéåéå=j= âäáåáëåüé=íçéé~ëëáåö=äáà=üéêëéåíìãçêéå=j= êééêççìåééêä~~êüéáç=î~å=ãçíçêåçêíéñ=~åíáî~íáé

cìååíáçåéäé=jojäééäçîçêãáåö=î~å=çé=üéêëéåéå=j= âäáåáëåüé=íçéé~ëëáåö=äáà=üéêëéåíìãçêéå=j= êééêççìåééêä~~êüéáç=î~å=ãçíçêåçêíéñ=~åíáî~íáé cìååíáçåéäé=jojäééäçîçêãáåö=î~å=çé=üéêëéåéå=j= âäáåáëåüé=íçéé~ëëáåö=äáà=üéêëéåíìãçêéå=j= êééêççìåééêä~~êüéáç=î~å=ãçíçêåçêíéñ=~åíáî~íáé jáéâé=j~êíéåë éêçãçíçê=w aêk=g~å=s^kabsbkkb mêçñk=çêk=j~êáé=s^kabopqbbk

Nadere informatie

4e, herziene druk, november 2016

4e, herziene druk, november 2016 GEORGIE DOM 4e, herziene druk, november 2016 2016 Consumentenbond en Alzheimer Nederland Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond Auteur: Georgie Dom

Nadere informatie

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten If the brain were so simple we could understand it, we would be so simple we couldn t - Lyall Watson Bart van der Meer theorieles 15 GOI Met bijzonder veel dank aan Ellen Brink, Rita Dijk Bewerkt door

Nadere informatie

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon:

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: Wat is NAH (niet aangeboren hersenletsel)? Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: "Niet-Aangeboren Hersenletsel is een hersenletsel ten gevolge van welke oorzaak ook, anders

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010

Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010 Aandacht, controle & motoriek Tentamen 2010 Door psychobio.nl SAMENVATTING 30 meerkeuzevragen en 3 open vragen Vraag 1. Bij welke activiteit worden de motor cortex en de premotor cortex geactiveerd? a.

Nadere informatie

1 Inleiding. BSL - ALG_BK_1KZM - 3068r3_9789031361649 011

1 Inleiding. BSL - ALG_BK_1KZM - 3068r3_9789031361649 011 1 Inleiding Afasie is een verworven taalstoornis ten gevolge van plotseling optredend hersenletsel dat is ontstaan nadat de taal verworven is. In dit hoofdstuk wordt besproken welk type hersenbeschadiging

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

Klinische neuropsychologie

Klinische neuropsychologie Klinische neuropsychologie Inleiding Reader H9 deel 2: Functionele neuroanatomie van de cerebrale cortex A. Steunstructuren van de cerebrale cortex 1. Schedel We hebben een vrij grote schedel met een achterhoofdsgat

Nadere informatie

Brein & zorg. Dé verpleegkundige uitdaging

Brein & zorg. Dé verpleegkundige uitdaging Brein & zorg Dé verpleegkundige uitdaging Inleiding Brein & zorg: dé verpleegkundige uitdaging Brein & zorg richt zich tot (toekomstige) verpleegkundigen die in de dagelijkse praktijk te maken hebben met

Nadere informatie

1 Ontstaan van hersenletsel

1 Ontstaan van hersenletsel 1 Ontstaan van hersenletsel 11 Voor de trainer Voordat je begint is het goed om te inventariseren wat het beginniveau is van de groep mensen die je tegenover je hebt: Beginniveau 1: Onbekend met NAH Beginniveau

Nadere informatie

de hersenen bij de mens: MRI en PET

de hersenen bij de mens: MRI en PET Hoofdstuk 11 Hogere cerebrale functies Intermezzo 11.1 De activiteitstoestand van de cortex cerebri kan worden afgeleid 2 uit het elektro-encefalogram Intermezzo 11.2 Het reward -systeem van de hersenen

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Calibris dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers? En wie zijn wij? Wie zei

Nadere informatie

Thema: hersenontwikkeling

Thema: hersenontwikkeling Thema: hersenontwikkeling stap 1: Ontwikkeling van de neurale buis Lengte: bv cortex, middenhersenen en hersenstam. Oppervlakte : bv visuele cortex, Diepte: verschillende lagen van een gebied Porblemen

Nadere informatie

De hersenen: het meest complexe orgaan van het menselijk lichaam

De hersenen: het meest complexe orgaan van het menselijk lichaam De hersenen: het meest complexe orgaan van het menselijk lichaam De hersenen C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Om de stoornissen en beperkingen van iemand met een hersenletsel te leren kennen en

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/45136 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Werff, S.J.A. van der Title: The stressed brain - discovering the neural pathways

Nadere informatie

Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke

Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke Hersenen : wat weet ik er van? Teken de hersenen. Waar liggen? De grote hersenen De kleine hersenen De amygdala De hersenstam De prefrontale cortex Het corpus callosum

Nadere informatie

Cursus Gedragsneurowetenschappen FYLOGENESE HERSENEN EN GEDRAG

Cursus Gedragsneurowetenschappen FYLOGENESE HERSENEN EN GEDRAG Cursus Gedragsneurowetenschappen FYLOGENESE HERSENEN EN GEDRAG 1. Evolutie vd mens Evolutie gebeurt dr: - adaptatie - natuurlijke selectie 1.1 Ontwikkelingen in de paleoantropologie Taxonomie = gebaseerd

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie

Nadere informatie

De uitnodigingsbrief 11. Deel I Een algemene kennismaking 15

De uitnodigingsbrief 11. Deel I Een algemene kennismaking 15 Inhoudsopgave De uitnodigingsbrief 11 Deel I Een algemene kennismaking 15 1 De ontmoeting 16 2 De zenuwcel (neuron) 23 3 De steuncel (gliacel) 32 3a De stercel (astrocyt) 32 3b De isolatiecel (oligodendrocyt

Nadere informatie

Gedragsneurowetenschappen deel 2. Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie!

Gedragsneurowetenschappen deel 2. Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie! Gedragsneurowetenschappen deel 2 1. Inleiding Dit deel gaat over systems neuroscience; gedrag en werking zenuwstelsel. figuren goed kennen met functie! 1.1 macroscopische structuur/anatomie van het zenuwstelsel

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/49241 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kepinska, O. Title: The neurobiology of individual differences in grammar learning

Nadere informatie

Staat alles in het brein vast?

Staat alles in het brein vast? 7 maart 2009 Staat alles in het brein vast? Rob van der Lubbe, GW-CPE Universiteit Twente Sheet 1 Goedemorgen allemaal. Welkom bij de lezing Staat alles vast in het brein?. Allereerst wil ik Toine van

Nadere informatie

De invloed van afwijkende rijpingsprocessen en de kwaliteit van hersenbanen op efficiënte informatieverwerking in het brein bij patiënten met autisme.

De invloed van afwijkende rijpingsprocessen en de kwaliteit van hersenbanen op efficiënte informatieverwerking in het brein bij patiënten met autisme. De invloed van afwijkende rijpingsprocessen en de kwaliteit van hersenbanen op efficiënte informatieverwerking in het brein bij patiënten met autisme. Thesis Bacheloropleiding Klinische Gezondheidspsychologie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie 255 256 De twee hersenhelften, de hemisferen, van het menselijke brein verschillen zowel in vorm als in functie. In sommige hersenfuncties, zoals

Nadere informatie

Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe. Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen

Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe. Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe Inleiding: Taalprocessen hebben een plaats in de hersenen De hypothese van het equipotentialisme, die stelt dat de hersenen op hun geheel instaan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Samenvatting Nederlandse samenvatting Oorsuizen zit tussen de oren Tussen de oren Behalve fysiek tastbaar weefsel zoals bot, vloeistof en hersenen zit er veel meer tussen de oren, althans zo leert een

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen Samenvatting 125 126 SAMENVATTING De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen waarbij zenuwcellen in de middenhersenen, die de neurotransmitter dopamine produceren, afsterven.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Inleiding

Hoofdstuk 1: Inleiding 1. BEGINSELEN VAN DE NEUROANATOMIE Hersenschors: Occipitale kwab: Mediale zijde: - sulcus calcarinus (primaire visuele cortex) - sulcus parieto-occipitalis Ventrale zijde: - gyrus lingualis - gyrus fusiformis

Nadere informatie

Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie

Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie K.J. Kaland, AIOS klinische geriatrie, Parnassia Groot Haags Geriatrie Referaat 6 februari 2017 Gedragsproblemen bij dementie Behavioral

Nadere informatie

2. Van welke van de onderstaande factoren is de hartslagfrequentie NIET afhankelijk? a. de wil b. lichamelijke activiteiten c.

2. Van welke van de onderstaande factoren is de hartslagfrequentie NIET afhankelijk? a. de wil b. lichamelijke activiteiten c. Take-home toets Thema 4.6 Anatomie en fysiologie van het centrale en perifere zenuwstelsel 1. Door activiteiten van de nervus vagus wordt a. de hartslagfrequentie verhoogd b. de hartslagfrequentie verlaagd

Nadere informatie

De neurale architectuur van het menselijk taalvermogen

De neurale architectuur van het menselijk taalvermogen Fundamenten j Neurale architectuur Turennour, M. van, Hagoort, P., & Brown, C.M. (19517). Electrophysiological evidence on the time course of semantic and phonological processes in speech production.journal

Nadere informatie

TIJDSCHRIFT VOOR LOGOPEDIE EN AUDIOLOGIE. 4e jaargang nr 4 - november 1974 driemaandeli,iks tijdschrift

TIJDSCHRIFT VOOR LOGOPEDIE EN AUDIOLOGIE. 4e jaargang nr 4 - november 1974 driemaandeli,iks tijdschrift TIJDSCHRIFT VOOR LOGOPEDIE EN AUDIOLOGIE 4e jaargang nr 4 - november 1974 driemaandeli,iks tijdschrift TIJDSCHRIFT VOOR LOGOPEDIE EN AUDIOLOGIE UITGAVE VAN DE NEDERLANDSTALIGE OPLEIDINGEN LOGOPEDIE (BELGIE)

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie

Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Waarom kijkt iedereen boos? Vergelijkend onderzoek van de hersenen van mensen met een depressie Jojanneke is een studente van 24 jaar en kampt al een tijdje met depressieve klachten. Het valt haar huis-

Nadere informatie

Neurale overlap geschreven en gesproken taal. Maaike Vandermosten

Neurale overlap geschreven en gesproken taal. Maaike Vandermosten Neurale overlap geschreven en gesproken taal Maaike Vandermosten LAW symposium, 22 september 2017 Gesproken taal en lezen Evolutie Ontwikkeling Semantics (meaning) BOOK Orthography (letter strings) Phonology

Nadere informatie

Taalverwerking in de Hersenen

Taalverwerking in de Hersenen Taalverwerking in de Hersenen Het taalvermogen? Frank Wijnen taalwetenschap psychologische functieleer lateraal mediaal dorsaal ventraal Lateralisatie van taal rechtshandige mensen: bij 98% is de linkerhemisfeer

Nadere informatie

Test je kennis van het brein!

Test je kennis van het brein! 2 4 2015 Wat kun je als schoolpsycholoog met kennis over het brein? Dr. Sanne Dekker Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam & Het ABC Schoolpsychologencongres, 13 maart 2015 Over het brein

Nadere informatie

Examen Medische Vakken

Examen Medische Vakken Examen Medische Vakken Neurologie, psychiatrie, dermatologie AGN 4e jaar, cohort 07-11 1. Het aantal paren hersenzenuwen is a. 4 b. 12 c. 6 d. 8 2. Met het begrip Centraal Motorisch Neuron (CMN) wordt

Nadere informatie

College 5 Lex Wijnroks

College 5 Lex Wijnroks College 5 Lex Wijnroks Inhoud Hersenontwikkeling en gedrag (hoofdstuk 5, Mark Johnson) Prenatale en postnatale ontwikkeling onderzoekstechnieken Ontwikkeling van cognitieve functies Fysieke en motorische

Nadere informatie

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 overzicht gezond: structuur en functie, netwerken ziekte diagnostiek casus behandeling religie en brein zorg dilemma

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting HET BEGRIJPEN VAN COGNITIEVE ACHTERUITGANG BIJ MULTIPLE SCLEROSE Met focus op de thalamus, de hippocampus en de dorsolaterale prefrontale cortex Wereldwijd lijden ongeveer 2.3

Nadere informatie

Uit: Patient Care, neuropsychiatrie & gedragsneurologie, april 2004

Uit: Patient Care, neuropsychiatrie & gedragsneurologie, april 2004 Uit: Patient Care, neuropsychiatrie & gedragsneurologie, april 2004 Het muzikale brein Dr. E. Baeck, Afdelingshoofd neurologie Algemeen Centrumziekenhuis Antwerpen, campus Stuivenberg. Bewerking: K. Arts,

Nadere informatie

Ontwikkeling van het brein gedurende de levensloop. Wouter Staal, kinder- en jeugdpsychiater, Radboud Universiteit en Karakter

Ontwikkeling van het brein gedurende de levensloop. Wouter Staal, kinder- en jeugdpsychiater, Radboud Universiteit en Karakter Ontwikkeling van het brein gedurende de levensloop Wouter Staal, kinder- en jeugdpsychiater, Radboud Universiteit en Karakter 200.000 jaar jager-verzamelaar 12:000 landbouw industrie sinds 200 jaar Hoever

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1 Anatomie / fysiologie Zenuwstelsel 1 FHV2009 / Cxx56 1+2 / Anatomie & Fysiologie - Zenuwstelsel 1 1 Zenuwstelsel overzicht Encephalon = hersenen Spinalis = wervelkolom Medulla = merg perifeer centraal

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Aandacht

Hoofdstuk 3: Aandacht 1. SELECTIEVE AANDACHT Selectieve aandacht verdeelde aandacht Selectieve aandacht: verwijst naar selectie van bepaalde stimuli voor verdere cognitieve verwerking. Verdeelde aandacht: de aandacht die globaal

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers?

Nadere informatie

Tussen de Oren. Breinfeiten die de oefentherapeutische behandeling in een ander licht zetten.

Tussen de Oren. Breinfeiten die de oefentherapeutische behandeling in een ander licht zetten. Tussen de oren?! Breinfeiten die de oefentherapeutische behandeling in een ander licht zetten. Tussen de oren is geschreven als afstudeeropdracht voor de vierjarige bachelor opleiding Oefentherapie Mensendieck

Nadere informatie

17-1-2012. niet aangeboren hersenletsel. Hersenen en gedrag, een veelomvattend werkterrein: Dit komt tot uitdrukking in.. Neuroplasticiteit:

17-1-2012. niet aangeboren hersenletsel. Hersenen en gedrag, een veelomvattend werkterrein: Dit komt tot uitdrukking in.. Neuroplasticiteit: BrainDynamics Groningen Een eerste kennismaking. Praktijk voor 1 ste en 2 de lijns psychologische zorg (verwijzers) Praktijk voor training, coaching en optimal performance niet aangeboren hersenletsel

Nadere informatie

ITSlab EEG. Biologie havo/vwo 3. Breinboekje. Werkboek bij Een kijkje in je Brein. Naam: Klas:

ITSlab EEG. Biologie havo/vwo 3. Breinboekje. Werkboek bij Een kijkje in je Brein. Naam: Klas: ITSlab EEG Biologie havo/vwo 3 Breinboekje Werkboek bij Een kijkje in je Brein Naam:.. Klas: Word een brein-expert! Je hersenen (je brein) zien eruit als een zachte, vochtige, kronkelende massa, ongeveer

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

4 H4.Het puberende brein. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

4 H4.Het puberende brein. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd Licentie Webadres 24 November 2014 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/51194 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Intelligentie en creativiteit: een kwestie van hemisferische specialisatie en netwerken

Intelligentie en creativiteit: een kwestie van hemisferische specialisatie en netwerken Intelligentie en creativiteit: een kwestie van hemisferische specialisatie en netwerken Anke Bouma 1 Lateralisatie van de hersenen heeft bij mens en dier betrekking op de wijze waarop de linker- en rechterhemisfeer

Nadere informatie

Afasie bij kinderen met epilepsie. Symposium 'Verworven kinderafasie,

Afasie bij kinderen met epilepsie. Symposium 'Verworven kinderafasie, Afasie bij kinderen met epilepsie Symposium 'Verworven kinderafasie, 13-01-2017 Afasie bij kinderen met epilepsie Epilepsiesyndromen en achteruitgang op gebied van taal/ afasie 3 casussen; aard en verloop

Nadere informatie

Nascholing epilepsie. De niet-medicamenteuze behandelmethode - epilepsiechirurgiebij. Inleiding

Nascholing epilepsie. De niet-medicamenteuze behandelmethode - epilepsiechirurgiebij. Inleiding Nascholing epilepsie Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION De niet-medicamenteuze behandelmethode - epilepsiechirurgiebij kinderen Verpleegkundig specialist Janine Ophorst- van Eck 13 juni 2014

Nadere informatie

NEUROBIOLOGISCHE EN NEUROPSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN DYSLEXIE

NEUROBIOLOGISCHE EN NEUROPSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN DYSLEXIE NEUROBIOLOGISCHE EN NEUROPSYCHOLOGISCHE ASPECTEN VAN DYSLEXIE L. Blomert en P. Hagoort, IWAL Amsterdam respectievelijk Max Planck Institut für Psycholinguistik Nijmegen Inleiding In het navoigende wordt

Nadere informatie

Meeting of Minds for Youth. Peter Raeymaekers. een uitgave van Breinwijzer vzw

Meeting of Minds for Youth. Peter Raeymaekers. een uitgave van Breinwijzer vzw Meeting of Minds for Youth Peter Raeymaekers PARIËTALE- OF WANDBEENKWAB FRONTALE- OF VOORHOOFDSKWAB OCCIPITALE- OF ACHTERHOOFDSKWAB CEREBELLUM OF KLEINE HERSENEN TEMPORALE- OF SLAAPBEENKWAB GROTE HERSENEN

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Borderline-persoonlijkheidsstoornis (BPS) is een ernstige psychische stoornis, die vaak voorkomt bij mensen met een

Nederlandse samenvatting Borderline-persoonlijkheidsstoornis (BPS) is een ernstige psychische stoornis, die vaak voorkomt bij mensen met een Nederlandse samenvatting Borderline-persoonlijkheidsstoornis (BPS) is een ernstige psychische stoornis, die vaak voorkomt bij mensen met een voorgeschiedenis van interpersoonlijk trauma, zoals kindermishandeling

Nadere informatie