Ontwikkeling van geordende, mesoporeuze films: van zonnecel tot capillaire coating.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontwikkeling van geordende, mesoporeuze films: van zonnecel tot capillaire coating."

Transcriptie

1 Faculteit Wetenschappen Vakgroep Fysische en Anorganische Chemie Academiejaar Ontwikkeling van geordende, mesoporeuze films: van zonnecel tot capillaire coating. Elisabeth Levrau Promotor: Prof. dr. P. Van Der Voort Begeleider: drs. Matthias Ide Scriptie voorgedragen tot het behalen van de graad van Master in de chemie

2 Faculteit Wetenschappen Vakgroep Fysische en Anorganische Chemie Academiejaar Ontwikkeling van geordende, mesoporeuze films: van zonnecel tot capillaire coating. Elisabeth Levrau Promotor: Prof. dr. P. Van Der Voort Begeleider: drs. Matthias Ide Scriptie voorgedragen tot het behalen van de graad van Master in de chemie

3 De auteur en promotor geven de toelating deze scriptie voor consultatie beschikbaar te stellen en delen ervan te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting uitdrukkelijk de bron te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit deze scriptie. The author and promoter give the permission to use this thesis for consultation and to copy parts of it for personal use. Every other use is subject to the copyright laws, more specifically the source must be extensively specified when using from this thesis. Gent, Juni 2010 De promotor De begeleider De auteur Prof. dr. P. Van Der Voort drs. Matthias Ide Elisabeth Levrau

4 Woord vooraf In de eerste plaats ben ik Prof. dr. Pascal Van Der Voort dankbaar om mij de kans te geven mijn thesiswerk te volbrengen in zijn onderzoeksgroep. Alleen al het mij aanbieden van dit bijzonder interessant project getuigt van zijn vertrouwen en drijfveer om vernieuwend onderzoek te leiden. Ook het aanschaffen van alle noodzakelijke middelen om dit tot een goed einde te brengen kon ik enorm appreciëren. Tijdens een thesisjaar is goeie begeleiding een noodzaak. Ik had dan ook het geluk om begeleiding te krijgen van een uitstekende wetenschapper die zichzelf al vele malen bewezen heeft: Drs. Matthias Ide. Ik ben je enorm dankbaar voor je onuitputtelijk geduld, je kritische blik en je lumineuze ideeën tijdens dit project. Niet alleen tijdens dit thesisjaar maar ook de voorbije vijf jaar is jouw bijdrage een absolute verrijking geweest tot mijn ontwikkeling. Een betere leermeester zou ik mij niet kunnen inbeelden. Een zeer belangrijke gedachte die je mij geleerd hebt, zou ik niet beter kunnen verwoorden dan Jon Kabat-Zinn: You can t stop the waves, but you can learn to surf... Daarnaast ben ik nog de hele COMOC-groep heel veel dank verschuldigd voor het beantwoorden van al mijn vragen, de aangename sfeer en de leuke babbels tussendoor: Frederick, Elien, Els, Karen, Ilke, Yingya en Ann. Alsook Danny en Tom mogen niet ontbreken in dit lijstje. Verder zou ik graag nog een aantal mensen willen bedanken voor hun uitleg, hulp, tips tricks en vlotte bestellingen: Nigel, Jonas, David, Karel, Els, Pierre, Claudine, Marc,... Mijn klasgenootjes ben ik heel dankbaar voor de leuke tijd de afgelopen vijf jaar. We hebben samen gezweet om te geraken waar we nu zijn en we hebben samen gevierd. Vooral Fabienne en Roel wil graag bedanken voor de mooie momenten. ii

5 iii Dat jullie nog lang mijn maatjes mogen zijn! Ik wil heel sterk mijn ouders bedanken voor hun financiële en morele steun de voorbije jaren. Dankzij die liefdevolle inzet kon ik mij zonder veel zorgen op mijn studies concentreren. Ook mij zus Katrien bedank ik voor de leuke momenten tijdens onze gezamenlijke kotjaren in Gent. Samen met mijn broer Frederick hebben jullie mij heel veel steun geboden die ervoor zorgt dat ik mijn opleiding tot een goed einde kan volbrengen. Als laatste, maar zeker niet de minste, zou ik heel graag mijn vriend Arjen bedanken. Je bent al meer dan zeven jaar een onmisbare steun voor mij en het is dankzij jouw liefde dat ik enorm kon genieten van dit thesisjaar. Elisabeth Levrau Gent 1 Juni 2010

6 Inleiding De hoofddoelsstelling van deze thesis is het maken van geordende, mesoporeuze TiO 2 en SBA-16 dunne films aan de hand van drie depositietechnieken: dipcoaten, spincoaten en inkjet printen. Na een korte literatuurstudie (hoofdstuk 1) en situering van het onderzoek (hoofdstuk 2), volgen de experimentele resultaten. Eerst worden enkele synthese-parameters onderzocht van de sol-gel synthese van deze materialen; alsook de reproduceerbaarheid (hoofdstuk 4). Vervolgens worden enkele proces-parameters van dichtbij bekeken. Bovendien wordt een vergelijking gemaakt van de verschillende depositietechnieken (hoofdstuk 5). Daarnaast wordt het belang van deze materialen aangetoond door de uitwerking van twee toepassingen (hoofdstuk 6). De zonnecel gebaseerd op mesoporeus TiO 2 materiaal kan meer kleurstofmoleculen absorberen dan niet-poreus materiaal. Dit zou de opbrengst van deze zonnecellen verhogen. Een mesoporeuze laag van SBA-16 op de binnenwand van een capillair zou een goede scheiding geven van verschillende componenten. iv

7 Inhoudsopgave Inleiding iv 1 Poreuze materialen Geordende mesoporeuze materialen SBA-materialen Mesoporeuze transitiemetaal-oxiden Dunne-filmdepositie EISA CSD (Chemical solution deposition) Toepassingen Zonnecellen DSSC Doelstelling Chromatografische kolommen Capillairen Doelstelling analyse technieken XRD-analyse SEM-analyse TGA-analyse Stikstofadsorptie Ellipsometrie Profilometrie Rationalisatie van de synthese Inleiding SBA Surfactantstudie: synthese- en procesparameter Calcinatiestudie TiO Calcinatie studie Reproduceerbaarheid v

8 Inhoudsopgave vi Experimenteel Resultaten Conclusie Studie van de depositietechnieken Dipcoaten Spincoaten Inktjet printen Vergelijking depositietechnieken Van zonnecel tot capillaire coating DSSC Experimenteel Resultaten Conclusie Capillaire kolommen Experimenteel Resultaten Conclusie Algemeen besluit 71 Bibliografie 73

9 Hoofdstuk 1 Poreuze materialen Poreuze materialen vindt men in elke klasse van materialen, van microporeuze zeolieten over mesoporeuze metaaloxiden tot macroporeuze polymeren. Ze worden volgens IUPAC-normen onderverdeeld naargelang de grootte van hun poriediameter. Zo hebben microporeuze materialen een diameter kleiner dan 2 nm en macroporeuze een diameter groter dan 50 nm. De klasse van mesoporeuze materialen bevindt zich daartussen en bevat poriën van 2 tot 50 nm. Deze materialen kunnen een geordende of een niet-geordende mesostructuur vertonen. (1) Mesoporeuze materialen zijn fundamenteel in diverse toepassingsgebieden, gaande van structurele tot energietechnologische materialen. Zo bijvoorbeeld worden ze ingezet als isolatiemateriaal, katalysator, chromatografisch dragermateriaal, halfgeleider of moleculaire zeef. (2; 3; 4; 5) 1.1 Geordende mesoporeuze materialen In 1756 werden de eerste natuurlijke microporeuze materialen ondekt door de Zweedse mineraloog Axel Fredrick Crönstedt. Uit vulkanisch gesteente werd het zeolitisch mineraal stilbiet gehaald. Zeolieten (lett. kokende stenen) vormen een groep poreuze mineralen opgebouwd uit Si/Al oxide tetraëders. Deze vormen de basis voor een heel poreuze structuur zoals de type A en type X zeolieten. (4) 1

10 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 2 Figuur 1.1: Structuren van type A (a) en type X (b) zeolieten, de meest courante commerciële adsorbentia. Tot in de jaren waren zeolieten niet meer dan een mineralogische merkwaardigheid, maar door het pionierswerk van Richard Maling Barrer aan het Imperial College te London kwam hierin snel verandering. Hij maakte een onderscheid tussen de tot dan toe gekende zeolieten op basis van hun moleculaire grootte en publiceerde in 1948 de eerste syntheses van zeolieten. Hij richtte zich op toepassing van deze materialen in de adsorptie van gassen. Zijn onderzoek lag aan de basis van een aantal toepassingsmogelijkheden van poreuze materialen waaronder de katalytische kraking van olie. (6) Later werd het ook mogelijk om specifieke eigenschappen zoals poriegrootte, poriegrootte distributie en adsorptiecapaciteit, tot op zekere hoogte, te modifiëren. (7; 8) In 1992 kwam er een kentering wanneer onderzoekers van ExxonMobil Oil Corporation erin slaagden een nieuwe generatie geordende mesoporeuze materialen te ontwikkelen: de MCMmaterialen (Mobil Composition of Matter). Het betreft silicamaterialen die worden gesynthetiseerd met behulp van quaternaire ammoniumsurfactanten door toepassing van het liquid Crystal Templating mechanisme (LCT). (9; 10) In deze methode worden volgende stappen toegepast: 1. Oplossen van een surfactant in polair solvent. Dit surfactant bestaat uit een hydrofoob en een hydrofiel gedeelte waardoor er micellen ontstaan die dienst doen als templaat voor de mesoporeuze structuur. 2. Toevoeging van de silica- precursor die hydrolyseert in aanwezigheid van water (in zuur of basisch milieu) en condenseert rond de micellen van het surfactant. 3. Door polycondensatie van het silica onstaat er een spontane geordende stapeling (selfassembly) tussen de organische fase (surfactant) en de anorganische fase (silica). De thermodynamische drijfveer voor deze stapeling is het streven naar een configuratie met minimale energie. 4. Veroudering bij hoge temperaturen voor een verdere condensatie van het silica.

11 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 3 5. Door het wegbranden van het surfactant in een oven op hoge temperatuur (calcinatie) of door extractie van het surfactant uit het materiaal waardoor een deel van het surfactant kan worden gerecupereerd (Soxhletextractie), bekomt men een mesoporeuze structuur in het materiaal. Figuur 1.2: LCT mechanisme Naast quaternaire ammoniumsurfactanten (bv. Cetyl trimethylammonium bromide CTAB) wordt ook nog gebruik gemaakt van gemini-surfactanten. (11) Er kunnen verschillende materiaalstructuren gesynthetiseerd worden door middel van de LCT methode. Zo zijn er lamellaire (MCM 50-51), hexagonale (MCM 41) of kubische (MCM 48) mesofasen gekend. Figuur 1.3: Voorstelling van een hexagonale, een lamellaire en een kubische structuur. (12) De vorm en grootte van de poriën en andere eigenschappen worden bepaald door synthesetijd, hoeveelheid en soort surfactant, ph en temperatuur. De aldus bekomen mesoporeuze materialen hebben een poriediameter van 2 tot 5 nm, een specifiek oppervlak van 1000 m 2 g 1 of meer, een porievolume tot ongeveer 1 cm 3 g 1 en wanddiktes van ongeveer 1 nm. Deze structuren vertonen echter een zwakke hydrothermale en mechanische stabiliteit. (13)

12 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen SBA-materialen Sinds de synthese van de MCM-materialen zijn de methodes voor het maken van mesoporeuze materialen sterk uitgebreid. Stucky et al. synthetiseerden in 1997 Santa Barbara Acid (SBA) materialen. (14) Dit zijn silicastructuren met gecombineerde micro- en mesoporositeit. De synthese is gelijkaardig aan die van MCM materialen, alleen maakt men hier gebruik van niet ionische triblok copolymeren van de vorm EO x PO y EO x (EO= ethyleenoxide; PO= propyleenoxide) als surfactant in zuur midden. Bij gebruik van deze surfactanten, beter gekend als Pluronics, richten de hydrofiele ethyleenoxidestaarten zich naar het waterige milieu, terwijl de hydrofobe propyleenoxidedelen zich naar elkaar toe richten ter vorming van micellen. Deze surfactanten zijn vooral interessant omdat ze niet toxisch, goedkoop en biologisch afbreekbaar zijn. De mesoporiën worden gevormd door het wegbranden van het surfactant en de microporiën ontstaan doordat de staarten van de Pluronics de silicawanden perforeren. Figuur 1.4: Links wordt de structuur van hexagonaal SBA-15 met mesoporeuze kanalen en microporiën in de wand weergegeven. Rechts de Im3m structuur van SBA-16. Voor de synthese van SBA-15 materialen worden Pluronics P123 (EO 20 PO 70 EO 20 ) gebruikt als SDA (Stucture Directing Agent). Dit is de meest bekende SBA en heeft een 2D hexagonale p6mm-structuur. Onder welbepaalde synthesecondities en bij gebruik van F127 (EO 106 PO 70 EO 106 ) als SDA, verkrijgt men een 3D kubische Im3m-structuur, ook nog gekend als SBA-16. (14) De polycondensatie van de precursor rondom het surfactant vindt plaats in zuur milieu (HCl, ph < 2). Bij deze lage ph is het silica positief geladen waardoor de negatief geladen chloorionen een zwakke elektrostatische brug vormen met geprotoneerde watermoleculen. Deze watermoleculen interageren vervolgens met de zuurstofatomen van het surfactant door vorming van waterstofbruggen. Dit mechanisme staat algemeen bekend als het (S 0 H + X I + ) - mechanisme. Hierbij staat S voor de surfactantmoleculen, X voor de chlooranionen en I voor de anorganische silicafase. (15)

13 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 5 Figuur 1.5: (S 0 H + X I + ) - mechanisme Mesoporeuze transitiemetaal-oxiden Onderzoekers kwamen al snel tot het besef dat ook andere materialen mesoporeus gemaakt kunnen worden via het LCT-principe. Zo zouden poreuze metaal oxiden toegepast kunnen worden in elektromagnetische, photo-elektronische of katalytische toepassingen omwille van hun framework dat transitiemetaal atomen kan bevatten in verschillende oxitatietoestanden. (16) De synthese van mesoporeuze transitiemetaal oxiden is echter moeilijker dan als bij silica materialen. De condensatie van het titaniumdioxide tijdens de synthese gebeurt in de aanwezigheid van water. Een eerste probleem dat zich stelt is de snelle condensatie van TiO 2 in aanwezigheid van water, wat resulteert in een dicht en weinig gestructureerd netwerk met zo goed als geen poriestructuur. Om dit te verhelpen wordt tijdens de synthese slechts een minimale hoeveelheid water gecontroleerd toegevoegd en wordt het Evaporation-Induced-Self- Assembly principe (EISA) toegepast. Het grootste probleem echter is het verwijderen van de organische blockcopolymeren zonder dat de poreuze structuur instort ten gevolge van de kristallijne vormingskrachten van het materiaal. Het was in 1995 dat Bagshaw et al. het eerste mesoporeuze alumina synthetiseerden. (17) Korte tijd later werd ook het eerste hexagonale mesoporeuze Ti oxide geproduceerd met een opervlakte van 200 m 2 g 1. (18) Titania (TiO 2 ) kan voorkomen als rutiel, anatase of brookiet waarvan anatase de beste fotokatalytische eigenschappen heeft. (16) 1.2 Dunne-filmdepositie Een dunne film is een laag van een bepaald materiaal met een dikte van enkele nanometers tot enkele micrometers. Er zijn verschillende methoden om dunne films tot stand te brengen waarbij de dikte en andere eigenschappen kunnen gecontroleerd worden. Door een sol af te zetten op een substraat wordt een mesoporeus materiaal gevormd volgens het EISA principe.

14 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen EISA Bij de EISA methode vindt een verdere, gecontroleerde, condensatie plaats van het metaaloxide. Het grote voordeel van deze methode is dat de finale structuur van de film kan gecontroleerd worden door het aanpassen van chemische parameters (initiële samenstelling, ph,...) of proces parameters (temperature, relatieve vochtigheid, snelheid,...). Een van de belangrijkste stappen in het proces is de verdamping van het solvent. Meer bepaald, van zodra een laag van de initiële sol afgezet is op het substraat, vindt verdamping van de vluchtige componenten plaats aan de vloeistof-lucht interface. In geval van inhomogene verdamping is de filmsamenstelling tijd- en ruimte-afhankelijk en ontstaat een concentratiegradiënt in de laag. Ondanks dit leidt de verdamping van solvent tot de toenemende aanrijking van de laag in precursor en surfactant. Hierdoor zal het surfactant, van zodra het de kritische micellaire concentratie bereikt, micellen vormen door hydrofobe segregatie van de alkylketens. Afhankelijk van de ratios surfactant/solvent/precursor wordt een specifieke geordende mesostructuur gevormd. EISA kan dus beschreven worden als een samenspel van competitieve processen die gerelateerd zijn aan enerzijds de kinetiek van condensatie en anderzijds de kinetiek van organisatie, die beiden op hun beurt beïnvloed worden door de kinetiek van het verdampingsproces van de vluchtige componenten. (19) Figuur 1.6: EISA principe Deze techniek laat toe een meer gestructureerde opbouw van het mesoporeuze materiaal te verkrijgen.

15 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen CSD (Chemical solution deposition) Zoals de naam doet vermoeden, wordt met deze techniek een dunne film van oxide materialen aangebracht door het afzetten van een sol op een substraat en wordt de overgang van sol films naar de kristallijne films gerealiseerd via een thermische behandeling. De techniek omvat een groep van methodes die snel en kostefficiënt zijn en die toelaat een grote reeks aan filmsamenstellingen te testen. De methodes onderscheiden zich volgens de wijze van dunnefilmdepositie. Veel gebruikte methodes zijn o.a. spin-coating, dip-coating, inkjet-printing en liquid source misted chemical deposition (LSMCD). Aangezien de laatste methode niet wordt toegepast in deze studie, wordt ze hier ook niet verder besproken. Spin-coating Het proces van spin-coaten kent volgende stappen. (20) De eerste stap is het aanbrengen van de precursoroplossing op het substraat. De hoeveelheid is afhankelijk van de viscositeit van de sol en van de grootte van het substraat. Bij een hoge viscositeit of een groot substraat is een grotere hoeveelheid oplossing nodig, om er voor te zorgen dat het hele substraat bedekt wordt met het materiaal. De oplossing moet over het gehele substraat aangebracht worden, om een egale verdeling van het materiaal te bekomen. De oplossing kan op twee manieren aangebracht worden: statisch of dynamisch. Statisch houdt in dat de sol wordt aangebracht op het substraat in stilstand, voor het roteren. Dynamisch houdt in dat de sol wordt aangebracht op het substraat dat reeds aan een eerder laag toerental draait. Doorgaans wordt de statische methode toegepast omdat zo het gehele oppervlak voor het draaien bevochtigd wordt en een homogene laag over het gehele oppervlak ontstaat. Figuur 1.7: Verschillende stappen van het spin-coatproces. In een volgende stap wordt het substraat geroteerd rond een as aan een bepaalde snelheid uitgedrukt in rotaties per minuut. Hieraan gaat een versnellingsstap vooraf, nodig om de gewenste rotatiesnelheid te bereiken. Hierbij zal de vloeistof onder invloed van de centrifugale kracht zich stapsgewijs uitspreiden over het substraatoppervlak (spin-up) en er uiteindelijk

16 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 8 aan de rand af vliegen (spin-off). Tijdens de rotatie-fase zal de film geleidelijk aan dunner worden. Tegelijk zal het solvent verdampen. Uiteindelijk zal de oplossing zo visceus geworden zijn door solventevaporatie dat de film enkel nog dunner wordt door verdere verdamping van het solvent. De tijd dat het substraat roteert, de snelheid waarmee dit gebeurt en de droogsnelheid van het oplosmiddel bepalen de dikte van de laag die aangebracht wordt. Rotatietijden bedragen over het algemeen tussen de 10 seconden en 2 minuten. De invloed van de rotatietijd op de uiteindelijke filmdikte, is in verhouding tot de draaisnelheid een stuk kleiner. De relatie tussen de uiteindelijke filmdikte van een laag en de procesparameters en chemische eigenschappen van het materiaal wordt volgens Meyerhofer weergegeven door de volgende formule: h = (1 ( ρ A ρ A0 ))( 3ηm 2ρ A0 ω 2 ) 1 3 (1.1) Hierbij staat h voor de filmdikte, ρ A voor de massa van de vluchtige component per volumeeenheid, ρ A0 voor de initiële waarde, η voor de viscositeit, m voor de verdampingssnelheid van het solvent en ω de rotatiesnelheid. Tenslotte volgt nog een droogstap voor het stabiliseren van de aangebrachte laag. Zonder de droogstap kunnen problemen ontstaan tijdens het gebruik van het substraat. Figuur 1.8: Invloed van de rotatiesnelheid, de rotatietijd en de hoeveelheid aangebracht materiaal op de filmdikte. Dipcoaten Bij het dipcoat-proces wordt een substraat ondergedompeld in de precursoroplossing en terug opgetrokken aan een bepaalde snelheid waardoor een dunne laag bekomen wordt. (21) Het proces bestaat uit drie stappen: immersie, verblijftijd en onttrekking. Tijdens de immersiestap wordt het substraat in de sol gedompeld aan een constante snelheid. Vervolgens blijft het substraat gedurende een bepaalde tijd in de sol die zich aan het substraat hecht. Uitein-

17 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 9 delijk wordt in de onttrekkingstap het substraat uit de oplossing gehaald aan een constante snelheid. De snelheid van onttrekking is zeer belangrijk want deze heeft de grootste invloed op de filmdikte. Hoe sneller het substraat onttrokken wordt, hoe dikker de film zal zijn omdat er minder sol van het substraat kan vloeien. De filmdikte is verder nog afhankelijk van de viscositeit van de sol, de oppervlaktespanning, de dampdruk en de optrekhoek. Via de Landau-Levich vergelijking is het mogelijk om deze filmdikte te berekenen: (η v) 2 3 h = 0, 94 γ 1 6 (ρ g) 1 2 (1.2) Hierbij is h de filmdikte, v de snelheid van onttrekking, η de viscositeit van de sol, γ de oppervlaktespanning, ρ de dichtheid en g de gravitatieconstante van de aarde. Net zoals bij spin-coaten wordt de film vervolgens aan een thermische behandeling onderworpen. Figuur 1.9: Verschillende stappen van het dipcoat-proces. Inkjet Coaten Inkjet coaten is een vrij recente techniek die stilaan ook toepassing vind in andere industriële sectoren dan de grafische druksector. Meer en meer wordt inktjet technologie ook gebruikt om dunne vloeistoffilmen aan te brengen op substraten. (22; 23) Als inkt wordt een precursorsol gebruikt die door kleine openingen (spuit-/printkop) wordt gespoten op een substraat. De belangrijkste componenten van een inkjet-systeem zijn de printkop, de inkt en het substraat.

18 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 10 Er zijn twee methodes voor te inkjet-printen, namelijk continu printen en DOD printen (dropon-demand). Continu inkjet-printen wordt vaak gebruikt voor grafische toepassingen. Hierbij maakt men gebruik van een pomp om de inkt uit de spuitkop te laten druppelen zodat een zogenaamde inktjet ontstaat. De andere methode, DOD, maakt gebruik van een akoestische impuls om gestuurd druppels te produceren via de nozzle. Zo verkrijgt men kleine druppels en een hoge plaatsingsprecisie. (24) De impuls wordt thermisch, piëzo-elektrisch of elektromagnetisch gegenereerd. Bij de thermische DOD inkjetprinter, ook gekend als de bubble jet, wordt de inkt verhit zodat er een luchtbelletje ontstaat dat zorgt voor het uitvallen van een inktdruppel. Het principe is te vergelijken met een straal water uit een kraan die openbreekt in druppels. Piëzo-elektrisch inkjet-printen berust op een piëzo-elektrische eigenschap van een component in de printkop. Elektromagnetisch printen maakt gebruik van een spoel die een magnetisch veld genereert als een elektrische stroom door de spoel gestuurd wordt. Het inkt-reservoir wordt gevuld met de gesynthetiseerde inkt en een druk wordt hierop uitgeoefend zodat deze de laadkamer voldoende opvult en alle lucht uit de laadkamer verwijdert. Als dan een elektrische puls door de spoel loopt, wordt een magnetisch veld gegenereerd dat de piston optilt. Door de druk die uitgeoefend wordt op het reservoir zal een bepaalde hoeveelheid inkt door de opening dringen en bijgevolg zal een druppel met een welbepaald volume gevormd worden. (25)

19 Hoofdstuk 1. Poreuze materialen 11 Figuur 1.10: Schematische voorstelling van een elektromagnetische printer. Het grote voordeel van elektromagnetisch printen is dat het gegenereerde veld weg van de sol georiënteerd is zodat er geen opwarming plaatsvindt en bijgevolg geen gelvorming optreedt.

20 Hoofdstuk 2 Toepassingen 2.1 Zonnecellen De menselijke behoefte aan elektrische energie is enorm. Het besef dat de oliebronnen van de aarde nog deze eeuw uitgeput zullen zijn, is één van de drijfveren voor wetenschappelijk onderzoek naar alternatieve energiebronnen. De energietoevoer van de zon aan de aarde bedraagt ruwweg 3 x Joule per jaar; dit is ongeveer keer meer dan de mens momenteel verbruikt. Met andere woorden als 0,1% van het aardoppervlak bedekt zou worden met zonnecellen van ongeveer 10% efficiëntie dan zou dit voldoende zijn om in de energiebehoefte te voorzien. Het benutten van het enorme energiereservoir van de zon is echter nog steeds een grote uitdaging voor de mens DSSC Een zonnecel is een elektrische cel die lichtenergie omzet in elektrische energie. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten, nl. de fotovoltaïsche zonnecellen en de fotoelektrochemische cellen. De fotovoltaïsche zonnecel (PV) is de bekendste, meest toegepaste zonnecel en bestaat uit een dun stuk halfgeleidend materiaal. De multikristallijne silicium zonnecel is hier een voorbeeld van. Dit is de meest commerciële zonnecel op de markt met een efficiëntie van 15%. Een overzicht van de efficiënties van verschillende zonnecellen behaald in laboratoria, wordt weergegegeven in de volgende figuur: 12

21 Hoofdstuk 2. Toepassingen 13 Figuur 2.1: Tijdslijn van de efficiëntie van energie-omzetting van zonnecellen (National Renewable Energy Laboratory in de V.S.) In 1991 ontwikkelde de Zwitserse professor Michael Grätzel en Brian O Regan op de technische Hogeschool te Lausanne een nieuw type zonnecel, de Dye-sensitized solar cell (DSSC) of Grätzelcel. Dit type cel behoort tot de foto-elektrochemische zonnecellen en zet zonlicht om in elektrische energie met behulp van kleurstoffen. In de traditionele silicium zonnecellen zorgt het silicium materiaal ervoor dat de elektronen gegenereerd worden én dat ze getransporteerd worden naar de elektroden. In een DSSC functioneert de fotogevoelige kleurstof als bron van de foto-elektronen en zorgt het halfgeleider materiaal voor het transport van de fotoelektronen. De opsplitsing van deze functies heeft tot gevolg dat er veel minder kans bestaat dat een gegenereerd foto-elektron kan recombineren met een positief geladen gat waardoor meer elektronen kunnen bijdragen tot het vormen van elektrische stroom. Als kleurstof wordt meestal een ML 2 (X) 2 complex gebruikt, waarbij L staat voor 2,2 -bipyridyl- 4,4 -dicarbonzuur, M voor ruthenium of osmium en X voor een halide, cyanide, thiocyanaat of water. Zo levert cis RuL 2 (NCS) 2, gekend als N3, zeer goede resultaten waardoor dit complex lange tijd geprefereerd werd als kleurstof voor DSSC. Dit complex absorbeert licht in het UV en het blauwe gebied van het spectrum. In 1997 echter overtrof tri(cyanato)- 2,2,2 -terpyridyl-4,4,4 -tricarboxylaat)ruthenium(ii), gekend als the black dye, de efficiëntie

22 Hoofdstuk 2. Toepassingen 14 van het N3 complex door ook in het rode en het IR gebied van het spectrum te absorberen. Aangezien deze complexen relatief kleine moleculen (nanometer schaal) zijn, is een redelijk dikke laag nodig opdat een degelijke hoeveelheid zonlicht kan geabsorbeerd worden. Daardoor wordt de kleurstof geadsorbeerd aan een halfgeleider materiaal. Deze laag dient dus ook als ondergrond voor de kleurstofmoleculen. De porositeit zorgt voor een enorme vergroting van het oppervlak en garandeert voldoende lichtabsorptie. Invallend licht wordt geabsorbeerd door de kleurstof die als monolaag op de transparante mesoporeuze halfgeleider (TiO 2 ) geadsorbeerd is. Hierdoor worden de elektronen in een hoger energie niveau gebracht waardoor ze in de geleidingsband komen. De elektronen uit de geleidingsband gaan naar het titaandioxide (negatieve elektrode), waar ze naar de doorzichtige geleidende band worden geleid. Er wordt kleurstof gebruikt omdat zonlicht onvoldoende energie heeft om de elektronen van het titaandioxide naar een hogere band te brengen. De geoxideerde kleurstof accepteert elektronen van jodide ionen die aanwezig zijn onder de vorm van een vloeibaar elektroliet. Het hierbij gevormde trijodide wordt aan de platina gecoate tegen-elektrode (positieve elektrode) weer tot jodide gereduceerd. Via een externe verbruiker wordt het circuit dan vervolledigd. zonlicht TiO 2 kleur stof Elektroliet lk l Figuur 2.2: Werkingsprincipe van een DSSC Doelstelling Het streven naar zonnecellen met een hoger rendement is een continue uitdaging. De Grätzel zonnecel heeft een rendement van rond de 10%, wat lager is dan de multikristallijne silicium zonnecellen. Er is echter nog ruimte voor verbetering waardoor in de toekomst een rendement van 30% haalbaar moet zijn.

23 Hoofdstuk 2. Toepassingen 15 Grätzel cellen hebben het grote voordeel dat ze relatief goedkoop zijn om te maken en dat het rendement binnenshuis hoger is dan dat van silicium zonnecellen. Bovendien kunnen ze tot een flexibel zonnepaneel gemaakt worden indien de buitenste laag van plastic gemaakt wordt. In die vorm kunnen ze in gebouwen geïntegreerd worden. Het grootste probleem met de DSSC is het gebruik van een vloeibare elektrolietoplossing. Hiervoor dient de zonnecel perfect afgesloten te worden van de lucht om uitdroging te voorkomen en moet de stabiliteit van de vloeistof tegen extreme temperaturen verbeterd worden. Ook het gebruik van een platina elektrode heeft zijn nadelen. Dit is een zeldzaam en duur materiaal dat bovendien niet-transparant is. Ook de kleurstof kan nog geoptimaliseerd worden. Zo loopt er onderzoek naar kleurstof moleculen die in een breder frequentiegebied absorberen en een hogere efficiëntie hebben. Het doel van dit project is echter gericht op het verhogen van de porositeit van de titaandioxide laag van de DSSC. Hoe groter het oppervlak van deze laag, hoe meer kleurstofmoleculen geadsorbeerd kunnen worden, bijgevolg kan meer zonlicht geabsorbeerd worden. Titaandioxide komt voor onder verschillende kristalstructuren (zie op p5) waarvan anatase de beste katalytische activiteit vertoont. Indien bovendien een ordening in de poriestructuur kan gebracht worden kan dit aanleiding geven tot de vorming van kanalen waardoor het transport van de ladingen doorheen het materiaal gemakkelijker zou verlopen. Er worden zonnecellen gemaakt waarvan de stroom-spanningscurve opgenomen wordt. Het toestel dat gebruikt wordt voor de karakterisatie van deze zonnecel is een Keithley 236 Source Measure Unit met een Oriel lamp. 2.2 Chromatografische kolommen Meer dan 30 jaar geleden werden nieuwe kolommen, gepakt met deeltjes van kleine diameter (10 µm), ontwikkeld voor vloeistofchromatografie (HPLC High performance liquid chromatography). Sindsdien is HPLC de meest aanbevolen analytische scheidingstechniek voor een mengsel met een zeer groot aantal componenten die onvoldoende vluchtig zijn om met gas chromatografie geanalyseerd te worden. HPLC heeft zijn waarde reeds bewezen in de farmaceutische en biochemische sector, alsook in de analyses van stalen in milieutoepassingen. Zijn positie is hoogst waarschijnlijk verzekerd naar de toekomst toe. Voor mengsels die zeer hoge resolutie vereisen is HPLC echter beperkt door zijn afhankelijkheid van kleine partikels; een mobiele fase doorheen een gepakte kolom sturen vereist immers een toenemende druk naarmate de partikelgrootte kleiner wordt. (26) Omstreeks de jaren 90 werd een nieuwe techniek ontwikkeld die de gunstige karakteristieken van vloeistofchromatografie en van de capillaire elektroforese combineert. (27; 28) In capillaire elektrochromatografie (CEC) wordt de mobiele fase door de kolom gedreven door het aanleggen van een elektrisch veld (scheiding gebaseerd op elektro-osmose), in plaats van een aangelegde druk. Er treedt geen drukval over de kolom op zodat kleinere partikels kun-

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

XIII. Samenvatting. Samenvatting

XIII. Samenvatting. Samenvatting XIII In dit werk wordt de invloed van dimethyldisulfide (DMDS) en van zeven potentiële additieven op het stoomkraken van n-hexaan onderzocht aan de hand van experimenten in een continu volkomen gemengde

Nadere informatie

TECHNIEKBLAD 17. Zeoliet adsorptie

TECHNIEKBLAD 17. Zeoliet adsorptie 89 TECHNIEKBLAD 17 Zeoliet adsorptie Synoniemen, afkortingen en/of procesnamen n.v.t. Verwijderde componenten - KWS - Solventen - NH 3 Principeschema 90 Procesbeschrijving Zeoliet is een aluminiumsilicaat

Nadere informatie

UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland

UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland UHV transport van multilaagspiegels M. Driessen en T. Tsarfati FOM-Instituut voor Plasma Fysica Rijnhuizen, Nieuwegein, Nederland Op het FOM Instituut voor Plasmafysica Rijnhuizen is een UHV transportsysteem

Nadere informatie

Hoger rendement voor organische zonnecellen

Hoger rendement voor organische zonnecellen Resultaten en bevindingen van project Hoger rendement voor organische zonnecellen Dit rapport is onderdeel van de projectencatalogus energie-innovatie. Tussen 2005 en 2011 kregen ruim 1000 innovatieve

Nadere informatie

Visionair Scenario PV

Visionair Scenario PV Visionair Scenario PV Nanotechnologie &PV:een toekomstvisie Jean V. Manca Universiteit Hasselt-IMEC./IMOMEC jean.manca@uhasselt.be Heusden-Zolder, 11 mei 2012 De toekomst van zonnecellen De Tera-Watt uitdaging

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Samenvatting voor de leek

Samenvatting voor de leek Samenvatting voor de leek Niet-vluchtig geheugen (NVG), computergeheugen dat informatie bewaart zelfs als er geen spanning op de chip staat, wordt steeds belangrijker in elektronische apparatuur. De meest

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar Titel Tekst Orange Nano Guardon SelfClean Solar Vervuiling vermindert de PV-opbrengst Zonne-energie is populair, terecht, elke kilo CO2-uitstoot die vermeden wordt door duurzame elektriciteitsopwekking

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen Johan Paul FLAMAC, a division of SIM 1 Overzicht Inleiding Activiteiten van FLAMAC High-throughput formulatie onderzoek

Nadere informatie

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Samenvatting Water is meer dan een oplosmiddel Het leven op aarde is gebaseerd op water: vrijwel alle organismen,

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Lindenburg, Petrus Wilhelmus Title: New electromigration-driven enrichment techniques

Nadere informatie

Complementariteit van Micro-XRF en SEM-EDX in materiaalonderzoek. Jens Lenaerts

Complementariteit van Micro-XRF en SEM-EDX in materiaalonderzoek. Jens Lenaerts Complementariteit van Micro-XRF en SEM-EDX in materiaalonderzoek Jens Lenaerts Overzicht Specificaties Micro-XRF Specificaties SEM-EDX Vergelijkende studie van Micro-XRF vs. SEM-EDX Toepassingen in materiaalonderzoek

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATINALE SHEIKUNDELYMPIADE RRETIEMDEL VRRNDE 1 (de week van) woensdag 4 februari 2009 Deze voorronde bestaat uit 24 meerkeuzevragen verdeeld over 5 onderwerpen en 3 open vragen met in totaal 13 deelvragen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De afgelopen tien jaar is de belangstelling voor de levenswetenschappen sterk toegenomen en zijn de onderzoeksactiviteiten in dit veelomvattende gebied enorm gegroeid. Deze ontwikkelingen

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films

Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films Samenvatting Spin-afhankelijk transport over anti-fase grenzen in magnetiet films Introductie Waarom zijn dunne films van magnetiet (Fe 3 O 4 ) interessant? Dit is omdat magnetiet magnetisch en geleidend

Nadere informatie

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Tentamen Optica 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Zet je naam en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 8 opgaven eerst eens door. De opgaven kunnen in willekeurige volgorde gemaakt

Nadere informatie

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08

Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Tentamen Statistische Thermodynamica MS&T 27/6/08 Vraag 1. Toestandssom De toestandssom van een systeem is in het algemeen gegeven door de volgende uitdrukking: Z(T, V, N) = e E i/k B T. i a. Hoe is de

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Uitwerkingen Hertentamen Optica

Uitwerkingen Hertentamen Optica Uitwerkingen Hertentamen Optica 20 maart 2006 De volgende uitwerkingen zijn mogelijke manieren van oplossen, maar niet noodzakelijk de enige. Opgave 1 a) Dispersie is het fenomeen dat een medium een golflengte

Nadere informatie

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER

Samenvatting EEN MID INFRAROOD ELLIPSOMETER SAMENVATTING In het begin van de vorige eeuw werd het fenomeen supergeleiding ontdekt. Als bepaalde materialen worden afgekoeld tot onder een kritische temperatuur geleiden ze stroom zonder weerstand.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dunnen, Angela den Title: Surface-structure dependencies in catalytic reactions

Nadere informatie

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten)

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur Dit examen bestaat uit 4 vraagstukken en 5 pagina s Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) Uitstoken en lekkage a) Na enige uren

Nadere informatie

Condensatie- en kooklijn van een binair systeem

Condensatie- en kooklijn van een binair systeem Condensatie- en kooklijn van een binair systeem Stijn Bettens 13 december 2010 1 Inhoudsopgave 1 Praktisch gedeelte 3 1.1 stappenplan...................................... 4 1.2 TIPS..........................................

Nadere informatie

Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch

Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch 7. Samenvatting Onze huidige energie-economie is grotendeels gebaseerd op het verbranden van fossiele brandstoffen, zoals olie

Nadere informatie

SAMENVATTING Hoofdstuk 1

SAMENVATTING Hoofdstuk 1 Polyvinylchloride (PVC) is één van de meest toegepaste polymeren. Dit is te danken aan de vrij lage productiekosten en de grote veelzijdigheid. PVC kan toegepast worden in een heel breed scala aan producten,

Nadere informatie

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord.

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Naam: Studentnummer: FLP1 Tentamen 31 05 2013, 14:00 17:00h Dit tentamen bestaat uit 25 opgaven op 6 bladzijden. Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Je mag boek,

Nadere informatie

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al In technologische toepassingen wordt het oppervlak vaak het meeste belast. Dit heeft geleid tot het ontstaan van een nieuw vakgebied, de oppervlakte technologie. Constructie-onderdelen falen door hoge

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Tabak, F.C. Title: Towards high-speed scanning tunneling microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20843 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Schramm, Sebastian Markus Title: Imaging with aberration-corrected low energy

Nadere informatie

Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen

Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen Samenvatting Het gezichtsvermogen is één van de meest krachtige zintuigen die we bezitten. Met onze ogen kunnen we, behoorlijk gevoelig, interacties waarnemen tussen materie en electro-magnetische golven.

Nadere informatie

Water absorberende UV-cured coatings

Water absorberende UV-cured coatings Water absorberende UV-cured coatings Super absorberende polymeren (SAPs) zijn hydrofiele materialen die grote hoeveelheden water kunnen opnemen, men noemt ze ook wel eens hydrofiele gels of hydrogels.

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden Vraag 1 Welke van volgende formules stemt overeen met magnesiumchloriet? MgCl Mg(ClO 2 ) 2 Mg(ClO 3 ) 2 Mg3(ClO 3 ) 2 Optie A: Hier is wat kennis over het periodiek systeem der elementen

Nadere informatie

Diffusie Proces in Silicium

Diffusie Proces in Silicium Diffusie Proces in Silicium Jan Genoe KHLim Universitaire Campus, Gebouw B B-3590 Diepenbeek www.khlim.be/~jgenoe Diffusie process in Silicium 1 In dit deel bespreken we de verschillende technologische

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

Hertentamen Optica. 20 maart 2007. Zet je naam, studentennummer en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 6 opgaven eerst eens door.

Hertentamen Optica. 20 maart 2007. Zet je naam, studentennummer en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 6 opgaven eerst eens door. Hertentamen Optica 20 maart 2007 Zet je naam, studentennummer en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 6 opgaven eerst eens door. Opgave 1 Slechts eenmaal heeft God de natuurwetten blijvend

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kortlever, Ruud Title: Selective and efficient electrochemical CO2 reduction on

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Een 'quantum dot' is een kristallijne strucuur waarvan de afmetingen in drie dimensies zijn beperkt, zodat de golffuncties van de elektronen opgesloten zijn in dit volume. De typische afmetingen

Nadere informatie

GC of HPLC, that s the question?!

GC of HPLC, that s the question?! GC of HPLC, that s the question?! door Ir. Nico Vonk Avans+ Breda. Toepassingsgebied van de chromatografische technieken WP HT- GC Monster matrix Mengbaarheid met de mobiele fase (HPLC) Vluchtig (GC,

Nadere informatie

FLOWave: A leap forward in flowmeter efficiency and utility. 1 Oktober 2014 11:10 11:35

FLOWave: A leap forward in flowmeter efficiency and utility. 1 Oktober 2014 11:10 11:35 FLOWave: A leap forward in flowmeter efficiency and utility 1 Oktober 2014 11:10 11:35 Agenda Trends in hygienic market Waarom ontwikkeling nieuwe technologie voor flowmeting? De technologie: Surface Acoustic

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters Basics flowmetingen De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters Erik Stokman Sales Manager KROHNE Nederland Kerkeplaat 14 3313 LC Dordrecht Tel.: +31

Nadere informatie

Tentamen Chemische Analysemethoden. 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten

Tentamen Chemische Analysemethoden. 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten Tentamen Chemische Analysemethoden 25 oktober 2006 (14.00-17.00) Deel 2 Open boek (voor 78 punten) Beschikbare tijd: 140 minuten Vraag 1 Rekenen in de chemische analyse (18 punten) 1,1 Uit ruime ervaring

Nadere informatie

Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare

Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare Photovoltaica is een duurzame en schone bron van energie en de zon levert meer dan genoeg energie om photovoltaica

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

VISCOSITEIT VAN VLOEISTOFFEN

VISCOSITEIT VAN VLOEISTOFFEN VISCOSITEIT VAN VLOEISTOFFEN 1) Inleiding Viscositeit is een eigenschap van vloeistoffen (en gassen) die belang heeft voor de stromingseigenschappen van de vloeistof. Dit speelt een rol in allerlei domeinen.

Nadere informatie

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid Bepaling van de elektrische geleidbaarheid april 2006 Pagina 1 van 8 WAC/III/A/004 INHOUD 1 TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 DEFINITIES... 3 2.1 SPECIFIEKE GELEIDBAARHEID, ELEKTRISCHE GELEIDBAARHEID (γ)... 3 2.2

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404)

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN IV 404 asiskennis en asisvaardigheden IV (404) SCHEIKUNDE 404.01 De kandidaat kan het scheiden van mengsels in verschillende zuivere stoffen 404.02 De kandidaat kan de opbouw

Nadere informatie

Spectroscopie. ... de kunst van het lichtlezen... Karolien Lefever. u gebracht door. Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven

Spectroscopie. ... de kunst van het lichtlezen... Karolien Lefever. u gebracht door. Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven Spectroscopie... de kunst van het lichtlezen... u gebracht door Instituut voor Sterrenkunde, K.U. Leuven Spectroscopie en kunst... Het kleurenpalet van het elektromagnetisch spectrum... Het fingerspitzengefühl

Nadere informatie

Figuur 1 Schematische opstelling van de STM

Figuur 1 Schematische opstelling van de STM Zdenko van Kesteren Scanning Tunneling Microscope Vorige keer bekeken we de Atomic Force Microscope (AFM). De krachtige kijker die een resolutie had in de orde van de grootte van een atoom. Een andere

Nadere informatie

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld Leren van je medeleerlingen 1 Peer Instruction : een voorbeeld Hieronder zal een les chemie uitgewerkt worden waarin gebruik gemaakt wordt van Peer Instruction (we noemen deze les, les 1). De les is bestemd

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land:

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land: EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010 Land: Team: Namen en handtekeningen 1 OPDRACHT 1 Relatieve vochtigheid van de lucht 1.1: Het dauwpunt is (noteer ook de eenheid)

Nadere informatie

Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie

Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie Perspectieven in de Organische Milieuanalyse Grobbendonk - 14 oktober 2005 Thermische Desorptie als alternatief voor Solventextractie Dr. Gilbert Desmet Vlaamse Milieumaatschappij Labo Gent Krijgslaan

Nadere informatie

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A:

Meting zonnepaneel. Voorbeeld berekening diodefactor: ( ) Als voorbeeld wordt deze formule uitgewerkt bij een spanning van 7 V en 0,76 A: Meting zonnepaneel Om de beste overbrengingsverhouding te berekenen, moet de diodefactor van het zonnepaneel gekend zijn. Deze wordt bepaald door het zonnepaneel te schakelen aan een weerstand. Een multimeter

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Celtypes. 2.1 Monokristallijn silicum cellen

1 Inleiding. 2 Celtypes. 2.1 Monokristallijn silicum cellen 1 Inleiding De omzetting van zonlicht naar elektriciteit gebeurt bij fotovoltaïsche conversie met zonnecellen. Deze cellen zijn gemaakt uit halfgeleidermateriaal waarbij silicium het meest voorkomende

Nadere informatie

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID 1 TOEPASSINGSGEBIED GELEIDBAARHEID Deze procedure beschrijft de bepaling van de elektrische geleidbaarheid in water (bijvoorbeeld grondwater, eluaten, ). De beschreven methode is bruikbaar voor alle types

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden:

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: Nuttige gegevens: universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 vogadroconstante: N = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: θ = 0 p = 1013 hpa molair volume van een ideaal gas onder normomstandigheden:

Nadere informatie

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst?

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Milieu is een hot topic. En terecht. Het is nu dat er moet gediscussieerd worden om onze huidige levenskwaliteit

Nadere informatie

Examen C.I.T. - Eerste zit 2002-2003. Theorie

Examen C.I.T. - Eerste zit 2002-2003. Theorie Examen C.I.T. - Eerste zit 2002-2003 Theorie Geef van alle grootheden de betekenis en de dimensie!!! 1. Destillatie Deze vraag handelt over een multicomponentrectificatie. - Definieer de begrippen sleutelcomponenten

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

Uitwerkingen Tentamen Optica

Uitwerkingen Tentamen Optica Uitwerkingen Tentamen Optica Datum van het tentamen: 19 februari 2008 Opgave 1 a) Het hoekoplossend vermogen van een lens (of een holle spiegel) is direct gerelateerd aan het Fraunhofer diffractiepatroon

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER

CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER CHEMIE ACHTER DE LASERPRINTER Inleiding Misschien heb je deze pagina s net uitgeprint, of heeft je docent dat gedaan. Op deze pagina s staan verschillende opdrachten afgedrukt. Met deze opdrachten verdiep

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen.

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. Tentamen vragen DEEL B Materiaalkunde dec. 1999 Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. a). Wanneer treedt deze toestand

Nadere informatie

Gassnelheid en volume metingen. Deze code van goede meetpraktijk beschrijft de toegepaste. werkwijze bij de meting voor gassnelheid en volume

Gassnelheid en volume metingen. Deze code van goede meetpraktijk beschrijft de toegepaste. werkwijze bij de meting voor gassnelheid en volume Code van goede meetpraktijk van de VKL (Vereniging Kwaliteit Luchtmetingen) Wat doet de VKL? De Vereniging Kwaliteit Luchtmetingen (VKL) heeft ten doel, binnen de kaders van de Europese en Nationale wet-

Nadere informatie

Het spel: Rad van Fortuin

Het spel: Rad van Fortuin Het spel: Rad van Fortuin Spelregels: - iedereen draait om beurt aan het rad. - als het rad stopt, moeten ze een vraag beantwoorden. Goed antwoord: krijgen ze de punten waar het rad is gestopt en mogen

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

van gas moleculen. Bijgevolg verhindert deze laag de adsorptie van watermoleculen op het oppervlak waardoor verdere oxidatie wordt verhinderd.

van gas moleculen. Bijgevolg verhindert deze laag de adsorptie van watermoleculen op het oppervlak waardoor verdere oxidatie wordt verhinderd. SAMENVATTING Om tegemoet te komen aan de vraag naar gewichtsreductie van de autocarrosserie zonder in te boeten aan crashweerstand, vervangt de auto-industrie reeds enkele jaren de conventionele staalsoorten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten

WATER. Krachten tussen deeltjes. Intramoleculaire en intermoleculaire krachten WATER Krachten tussen deeltjes Intramoleculaire en intermoleculaire krachten Intramoleculaire en intermoleculaire krachten De atomen in een molecuul blijven samen door intramoleculaire krachten (atoombinding)

Nadere informatie

Uitwerkingen Bio-organische Chemie Werkcollege 1. 1. Hoeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen:

Uitwerkingen Bio-organische Chemie Werkcollege 1. 1. Hoeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen: Uitwerkingen Bio-organische hemie Werkcollege 1 1. oeveel protonen, neutronen en elektronen hebben de volgende elementen: a. 39 K 19 c. 13 6 b. 32 S 16 d. 200 g 80 a. 19 protonen, 19 elektronen, 20 neutronen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

Zelf-organisatie en polymerisatie van para-oh-gefunctionaliseerde ECE-tang-metaalcomplexen (Hoofdstuk 2) Figuur 1 Figuur 2

Zelf-organisatie en polymerisatie van para-oh-gefunctionaliseerde ECE-tang-metaalcomplexen (Hoofdstuk 2) Figuur 1 Figuur 2 De wetenschap streeft continu naar een duurzame vooruitgang van de samenleving. Deze vooruitgang moet afgewogen worden op zowel economisch als ecologisch aspecten. Veel industriële processen worden herzien

Nadere informatie

Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat

Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat 1 Bepaling van het thermisch rendement van een warmteterugwinapparaat Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 INLEIDING... 2 1. TOEPASSINGSGEBIED... 3 2. ACHTERGROND... 3 3. HET DEBIET IN EEN PROJECT IS GROTER

Nadere informatie

Tentamen Scheidingstechnologie: MSTTSCT 01-07-201114:00-17:00

Tentamen Scheidingstechnologie: MSTTSCT 01-07-201114:00-17:00 Tentamen Scheidingstechnologie: MSTTSCT 01-07-201114:00-17:00 Het tentamen bestaat uit vijf open vragen (met subvragen). Vermeld naam en studienummer op ieder ingeleverd vel. Vermeld eenheden bij numerieke

Nadere informatie

Chapter 7 Nederlandse samenvatting

Chapter 7 Nederlandse samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting In dit hoofdstuk worden een aantal basisconcepten van chiraliteit beschreven en wordt een samenvatting gegeven van de hoofdstukken van dit proefschrift 189 Chapter 7

Nadere informatie