Een onderzoek naar het effect van publiek sturende middelen tijdens de Vierdaagsefeesten 2012 in Nijmegen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een onderzoek naar het effect van publiek sturende middelen tijdens de Vierdaagsefeesten 2012 in Nijmegen"

Transcriptie

1 Master of Crisis and Public order Management (MCPM) Leeropdracht Kernopgaven: & Masterthesis Wat beweegt ons? Een onderzoek naar het effect van publiek sturende middelen tijdens de Vierdaagsefeesten 2012 in Nijmegen Student: Begeleider: Richard Couwenberg O.M.J. Adang Dr. Lemmenstraat AM Meterik GSM: / GSM: Studentennummer: Intakedatum: 14 oktober 2010

2 Wat beweegt ons? Pagina 2

3 Samenvatting Wat beweegt ons? is een onderzoek naar het effect van het gebruik van elektronische lichtkranten en Twitter als publiek sturende middelen tijdens de Vierdaagsefeesten van 2012 in Nijmegen. De aanleiding tot dit onderzoek is gelegen in het feit dat grote evenementen nog steeds onveilig zijn. Grote evenementen kenmerken zich door veel bezoekers en risico s. Deze risico s bepalen de publieksveiligheid van een evenement. Overcrowding, een begrip binnen evenementenveiligheid, wordt als een van de grootste risico s gezien. In het onderzoek wordt aandacht besteed aan risico s bij evenementen. Bezien wordt hoe deze risico s door wetenschap en professie worden gecategoriseerd en welke maatregelen in het kader van Public order management mogelijk zijn om ze te beheersen en aldus de veiligheid te verhogen. Een belangrijk element tijdens grote evenementen is het gedrag van het publiek. Gedraagt het publiek zich als één homogene massa of dient men iedere bezoeker als individu te beschouwen? De wetenschappelijke inzichten hierover nemen binnen dit onderzoek een belangrijke plaats in. Zij krijgen aandacht langs de lijn van de wetenschap en de professie. Een conclusie die vanuit de literatuur kan worden getrokken is dat mensen stuurbaar zijn, ook als zij zich in groepen begeven en bewegen. Het sturen van het publiek is de kern van crowdmanagement en crowd control. Deze begrippen komen binnen dit onderzoek verder uitgebreid aan de orde. Vervolgens wordt aandacht besteed aan een van de meest belangrijke beïnvloedingsmogelijkheden van de groep en het individu tijdens evenementen: communicatie. Communicatie kent zijn gebreken. De mogelijkheid bestaat dat de boodschap de ontvanger niet bereikt zoals dat door de zender is bedoeld. Er kan sprake zijn van vervorming door allerlei invloeden, zoals interne en externe ruis. Lichtkranten en Twitter zijn middelen ten behoeve van massacommunicatie tijdens evenementen. Hun inzet neemt toe, maar zo is als centrale probleemstelling binnen dit onderzoek gedefinieerd er is onvoldoende inzicht in het effect van deze middelen. In hoeverre kan met deze middelen het gedrag van groepen en individuen worden gestuurd tijdens evenementen? Bezoekers van evenementen kunnen grofweg worden onderscheiden in bezoekers met bekendheid van de lokale situatie en bezoekers die daarmee niet bekend zijn. Verschillen zij in hun waarneming van lichtkranten en gedragen zij zich anders nadat hun informatie is aangeboden? Door hiernaar onderzoek te doen kan informatie worden verkregen over het gedrag van deze twee soorten bezoekersgroepen. Kennis hierover kan leiden tot een effectievere inzet van middelen en een anticipatie op verwacht gedrag. In het veldonderzoek dat in juli 2012 werd gehouden tijdens de Vierdaagse in Nijmegen is hier nader onderzoek naar gedaan. Het onderzoek vond plaats door 829 mensen op straat te bevragen naar hun waarneming van lichtkranten en Twitterboodschappen en de acties die men naar aanleiding van die informatie heeft genomen. In totaal werden 257 mensen bevraagd terwijl lichtkranten een publiek sturende boodschap uitzonden. De resultaten vormen de kern van het onderzoek. De meest in het oog springende resultaten van dit onderzoek zijn dat: lokaal bekenden de lichtkranten meer waarnemen dan niet lokaal bekenden; men in algemene zin veel vertrouwen heeft in de informatie die langs lichtkranten wordt aangeboden; in totaal ongeveer 28 % van al degenen die bevraagd zijn, terwijl de lichtkranten hun werk deden, actie onderneemt op basis van de aangeboden informatie op lichtkranten; 2 % van de bevraagden informatie heeft gekregen via Twitter; 57 % van de respondenten het belangrijk vindt om informatie over drukte te ontvangen; 42 % van de respondenten zich veiliger zou voelen als zij hierover informatie ontvingen; vrouwen (percentueel) informatie belangrijker vinden dan mannen en zich vervolgens ook veiliger voelen dan mannen als zij informatie aangeboden krijgen; Wat beweegt ons? Pagina 3

4 informatie over drukte langs verschillende kanalen moet worden aangeboden. Op basis van de onderzoeksresultaten wordt binnen dit onderzoek geconcludeerd dat lichtkranten effect hebben. Dat het effect per bezoekersgroep, lokaal bekend en niet lokaal bekend, verschilt. Mensen hebben vertrouwen in de aangeboden informatie via lichtkranten. Ook heeft het publiek behoefte aan informatie over drukte en veiligheid en deze informatie wil men langs verschillende kanalen (middelen) ontvangen. Verder wordt geconcludeerd dat Twitter en social media beperkingen kennen als het gaat om het sturen van publiek tijdens evenementen. Een deel van het publiek bepaalt het gedrag op basis van het gedrag van mede groepsleden en is in die zin ook niet ontvankelijk voor aangeboden publiek sturende informatie middels lichtkranten of Twitter. Aan de conclusies worden aanbevelingen gekoppeld. Professionals die verantwoordelijk zijn voor het organiseren of beveiligen van evenementen moeten communiceren, communiceren, communiceren! Zij dienen zich bewust te zijn van de kracht van de lichtkrant als het gaat om het communiceren met het publiek, maar ook de beperking van die lichtkrant te kennen waar het gaat om de waarneming door mensen die niet lokaal bekend zijn. Men dient bij evenementen een breed scala van communicatiemiddelen in te zetten en de boodschappen die men daarmee verzendt ook op elkaar af te stemmen (communicatiemanagement). Het gebruik van de lichtkrant dient men verder te professionaliseren. Dat wil zeggen dat op basis van dit onderzoek verondersteld wordt dat het effect van lichtkranten kan toenemen als de algemene bekendheid van het middel en het nut en de noodzaak van dit middel ook bij het publiek, dus alle Nederlanders die evenementen bezoeken, toeneemt. Dit is te realiseren door gestandaardiseerde tekstboodschappen te gebruiken bij alle evenementen waar lichtkranten worden ingezet en door onderzoek te doen naar het ontwikkelen van pictogrammen die waarde krijgen in de belevingswereld of scripts van mensen. Het gebruik van Twitter en social media kan verder worden ontwikkeld, maar kent met name in zeer dynamische omstandigheden ook beperkingen waarvan professionals zich bewust moeten blijven. Een anticiperende en veerkrachtige aanpak van veiligheid bij evenementen vraagt een scala aan vaardigheden en middelen die daarbij passen. Door al deze elementen te betrekken bij de inzet van publiek sturende maatregelen komt men tot een optimale voorbereiding en uitvoering. Dit rapport sluit af met een persoonlijke en inhoudelijke evaluatie en discussie. De meest belangrijke elementen hieruit zijn dat onderzoek doen naar gedrag een complexe bezigheid is; dat het doen van veldonderzoek naar gedrag zijn beperkingen kent, maar wel enorm boeiend is. En, zoals altijd: hoe meer je leert, hoe meer je je ervan bewust bent dat je nog zo weinig weet! Wat beweegt ons? Pagina 4

5 Voorwoord Het waren twee bewogen jaren! Vader, echtgenoot, politieman, leidinggevende, student, onderzoeker, broer en vriend. In de afgelopen twee jaar heb ik met veel plezier en soms de nodige tegenzin tijd besteed aan de Master of Crisis and Public Order Management. Een periode waarin ik keuzes moest maken. Vaker onderweg, thuis fysiek aanwezig maar met de aandacht in een boek, een artikel of achter de computer. Het afronden van dit onderzoek en daarmee deze studie is enerzijds dus een bevrijding. Het is al vaker gezegd. Ook is het de afsluiting van een periode van verrijking, waarin nieuwe kennis zich aandiende, waarmee bestaande patronen werden doorbroken. Nieuwe mensen, nieuwe situaties en vooral veel plezier. Dit had ik niet kunnen doen zonder de steun van vele mensen. Allereerst dank aan Tiny en de kinderen, Kelly en Patrick. Zij hebben geduld opgebracht. Vaak was ik niet beschikbaar en bleven belangrijke taken in en rond het gezin liggen. Dat zal ik de komende jaren weer goedmaken! Verder heel veel dank aan al de mensen die mij bij het maken van dit werkstuk hebben voorzien van kennis en inspiratie. Daarbij wil ik vooral een woord van dank richten aan Nic Bakker, die door zijn vrolijkheid, positivisme en wetenschappelijk inzicht mij wist te inspireren en aan Willem van Schoonhoven die als een trouwe kameraad een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan het verwerken van de data die het veldonderzoek opleverde. Tot slot een woord van dank aan Otto Adang. Je vasthoudendheid als onderzoeker is een voorbeeld voor velen en dus ook voor mij. Je begeleiding tijdens het proces van onderzoek heb ik als zeer plezierig ervaren. Aan die twee bewogen jaren komt dus nu een einde. Ik ben benieuwd naar wat de toekomst ons allen biedt Wat beweegt ons? Pagina 5

6 Wat beweegt ons? Pagina 6

7 Inhoudsopgave 1 Inleiding 9 2 Algemene inhoudelijke oriëntatie, begrippen Vierdaagsefeesten in Nijmegen 2.2 Publieksveiligheid 2.3 Openbare orde 2.4 Evenementen 2.5 Public order management en crowd management 2.6 Overcrowding 2.7 Paniek 2.8 Publiek sturende maatregelen Elektronische lichtkranten en hun werking Twitter 3 Probleem, doel en vraag Probleemstelling 3.2 Doelstelling 3.3 Hoofdvraag Subvragen 4 Opzet en uitvoering van het onderzoek Algemeen 4.2 Twee situaties, lichtkrant aan en uit 4.3 Afbakening onderzoek Lokaal bekend en lokaal niet bekend Leeftijd Tijdstippen onderzoek 4.4 Complicaties tijdens het veldonderzoek 4.5 Registratie, verwerking en preparatie van gegevens Wat beweegt ons? Pagina 7

8 5 Bestaande wetenschappelijke en professionele inzichten Collectief, groep en menigte 5.2 Wat is een menigte? 5.3 Typen menigten 5.4 Theorieën over groepsgedrag 5.5 Evenementen en veiligheid 5.6 Infopunt veiligheid 5.7 Crowd management en communicatie 5.8 Communicatie Effecten die de communicatie bedreigen Massacommunicatie 5.9 Literatuur en begrippen samengevat 6 Resultaten Nijmegen, crowd management en het gebruik van lichtkranten 6.2 Politie Gelderland Zuid en Twitter 6.3 Politie Gelderland Zuid en crowd management 6.4 Resultaten veldonderzoek 6.5 Methode van analyse 6.6 Algemene gegevens Man / vrouw Leeftijd Lokaal bekend en lokaal niet bekend 6.7 Bevindingen In de situatie van de lichtkrant aan In de situatie lichtkrant aan en uit 7 Conclusies en aanbevelingen 45 8 Evaluatie en discussie 49 Literatuur Bijlagen 1 Een overzicht van de interviewresultaten 2 Een overzicht van theorieën over groepsgedrag 3 Interview vragenlijst veldonderzoek 4 Onderzoeksplan Wat beweegt ons? Pagina 8

9 1 Inleiding In 2011 ben ik gestart met de opleiding Master of Crisis and Public order Management, een studie over veiligheid. Tijdens de studie raakte ik geboeid door thema s over gedrag van mensen en wat dit gedrag beïnvloedt. In colleges over bestuurskunde, procesmanagement, veiligheidskunde, psychologie, terrorismebestrijding, sociale media en Public order management werd keer op keer stil gestaan bij de factor M, de mens, die in zijn kunnen en falen bepalend is voor de uitkomst in vele situaties. Wat beweegt die mens of wat beweegt ons? Dat is een vraag die voor mij centraal staat. Telkens weer ben ik verbaasd over wat ik mensen in verschillende situaties zie en hoor doen. Hoe verschillend men handelt en naar zaken en thema s kijkt. Mijn diepgaande interesse in menselijk gedrag bepaalt ook de keuze van mijn onderzoeksonderwerp voor de Masterthesis die ik in het kader van de opleiding schrijf. Tijdens de colleges over Public order management stond het menselijk gedrag centraal. Een koppeling met mijn dagelijkse praktijk als politieleider lag voor de hand. Hoe kan ik als verantwoordelijke voor de ordehandhaving het gedrag van mensen, burgers zodanig sturen dat die burgers veilig zijn? Welke extra inzichten kan ik verwerven en vervolgens verstrekken? Ik meen met het voorliggende onderzoek iets te kunnen bijdragen aan de kennis over menselijk gedrag tijdens grootschalige evenementen in Nederland. Kennis die van nut is voor vele professionals die net als ik een zo mooie taak uitvoeren in onze samenleving. Het onderzoek gaat over het effect van de publiek sturende berichten die met lichtkranten en Twitter worden verspreid in de binnenstad van Nijmegen tijdens de Vierdaagsefeesten in Het effect van deze middelen en berichten is onderzocht aan de hand van hetgeen de burgers, de bezoekers van de binnenstad van Nijmegen daarvan melden. Hoe zij de verzonden boodschappen waarnemen en interpreteren en in hoeverre zij daardoor hun gedrag laten beïnvloeden. Of het hen beweegt daarheen te gaan waar de overheid, in dit geval de politie wil dat men heen gaat. De Vierdaagsefeesten in Nijmegen zijn als onderzoekslocatie en onderzoek gelegenheid gekozen, omdat het hier een van de grootste meerdaagse evenementen in Nederland betreft. Er is binnen de gemeente Nijmegen en de politie Nijmegen al veel ervaring opgedaan met de inzet van de lichtkranten. Ook met Twitter wordt actief getracht informatie te verstrekken, hoewel de ervaringen met dit medium nog beperkt zijn. Het onderzoek is relevant omdat de uitkomsten van het onderzoek mogelijk meer inzicht kunnen brengen in het menselijk gedrag tijdens evenementen en in menigten. Ook kan meer kennis worden verworven over het effect van de communicatiemiddelen die gebruikt worden. Deze nieuwe en verdiepende inzichten kunnen een verdere bijdrage leveren aan het veiliger maken van dit soort evenementen en het kan een bijdrage leveren aan een effectievere inzet van de middelen door de overheid. Het onderzoek kan daarmee bijdragen aan de meer wetenschappelijke inzichten die er over het gedrag van mensen bestaat en het kan aan de professionele kant van de overheid, politie, gemeenten, maar ook organisatoren van grote evenementen kennis en vakkennis toevoegen. Het veldonderzoek is uitgevoerd in juli 2012 in Nijmegen. Het is gebaseerd op theoretische inzichten over Public order management, gedrag van mensen in groepen, communicatie en media. Het veldonderzoek is geoperationaliseerd in een vragenlijst. Op basis van deze vragenlijst zijn op donderdag 18 en vrijdag 19 juli 2012 in totaal 829 voetgangers in de binnenstad van Nijmegen bevraagd. Hun antwoorden vormen de kern van dit onderzoek. U treft deze aan in hoofdstuk 6, Resultaten en in bijlage 1. Bent u nieuwsgierig en gaat u recht op uw doel af, dan raad ik u aan deze hoofdstukken eerst te lezen. Wat beweegt ons? Pagina 9

10 Bent u meer geïnteresseerd in de bestaande theoretische en wetenschappelijke inzichten, dan vindt u deze in met name in hoofdstuk 5, Bestaande wetenschappelijke en professionele inzichten. De conclusies van het uitgevoerde onderzoek en de daarop gebaseerde aanbevelingen treft u aan in hoofdstuk 7. Het doen van onderzoek en verslag is ook een leerproces, zowel inhoudelijk als persoonlijk. Een weergave van dit leerproces vindt u in het slothoofdstuk: 8, Evaluatie en discussie. Wat beweegt ons? Pagina 10

11 2 Algemene inhoudelijke oriëntatie, begrippen Onderzoek verruimt het inzicht van zowel de lezer als de onderzoeker. Om het onderzoek te kunnen lezen, treft u als lezer in dit hoofdstuk een aantal centrale begrippen aan die de basis vormen van dit onderzoek. In dit onderzoek wordt met name aandacht besteed aan evenementen, groepsgedrag, publieksveiligheid en de effecten van communicatie met burgers, voetgangers tijdens een grootschalig evenement. 2.1 Vierdaagsefeesten in Nijmegen Nijmegen wordt ieder jaar in de derde week van juli bezet door wandelaars. Deelnemers en bezoekers aan de Vierdaagse wandelmarsen verblijven in die week in Nijmegen en omgeving. Sedert 1969 wordt gelijktijdig aan de wandelmarsen feest gevierd in het centrum van Nijmegen. De Vierdaagsefeesten die ook wel de Zomerfeesten worden genoemd, kenmerken zich door een uitgebreid programma van activiteiten. Gedurende één week, beginnende op zaterdag loopt de binnenstad van Nijmegen met name tijdens de avonduren vol met mensen. Er zijn dan veel met name door de horeca van Nijmegen georganiseerde activiteiten. Artiesten treden op, er zijn op het publiek gerichte activiteiten met muziek en vuurwerk. De binnenstad is ingericht als een grote horecagelegenheid. Terrassen spreiden zich uit over hele straten. Straten zijn hiervoor afgesloten en overkapt. Diverse media melden dat het bezoekersaantal in de feestweek rond 1,4 miljoen ligt. De gehele organisatie van de Vierdaagsefeesten is al sinds jaren in handen van stichting de Vierdaagsefeesten. Op de site van deze stichting schrijft men dat de Vierdaagsefeesten het grootste evenement van Nederland is. Veiligheid is onderdeel van de verantwoordelijkheid van de stichting. Op de site verwijst men naar de maatregelen die in het kader van die veiligheid door de stichting worden genomen. Men verwijst naar de lichtkranten, politiecamera s, Cityguides en een goede bewegwijzering. 2.2 Publieksveiligheid In het Handboek Publieksveiligheid evenementen, hanteert Theunissen (pag. 9) het begrip publieksveiligheid zoals dat door het voormalige Nederlands Instituut voor Brandweer en Rampenbestrijding (Nibra) wordt gebruikt, namelijk: 1. Publieksveiligheid betreft risicosituaties; Van personen die zich in een bepaald tijdvak in een begrensd en openbaar toegankelijk bedrijf, instelling, inrichting of terrein bevinden of bewegen en die geen arbeidsrelatie hebben met het bedrijf, de instelling of de inrichting. Wanneer deze groepen als groep herkenbaar zijn en de leden van de groep risico s ondervinden. Waarin deze groep personen in aantal continu of regelmatig groter is dan de groep aanwezige personen die wel een arbeidsrelatie heeft met het bedrijf, de instelling of de inrichting. Waarbij de omvang van deze groep tenminste 25 personen is. 2. Het gaat bij publieksveiligheid om de interne veiligheid van herkenbare groepen personen en om dreigingen van zowel fysieke als sociale aard in het kader van verantwoordelijkheden die ten aanzien van de arbeidsveiligheid zijn vastgelegd. 2.3 Openbare orde Evenementen of publieksgebeurtenissen, publieksveiligheid en openbare orde zijn aan elkaar verbonden. Ook een nadere beschouwing van het begrip openbare orde is dus op zijn plaats. Adang (2007), verwijzend naar Van der Meulen (1993), verstaat onder openbare orde, de naar tijd en plaats bepaalde normale gang van zaken op voor het publiek toegankelijke plaatsen. Elementen binnen dit begrip zijn, tijd en plaats en de normale gang van zaken op voor het publiek toegankelijke plaatsen. Als de veiligheid wordt bedreigd, doordat de bewegingsvrijheid wordt aangetast of personen en goederen in gevaar zijn, dan wordt de openbare orde verstoord. Wat beweegt ons? Pagina 11

12 Evenementen als de Vierdaagsefeesten brengen door hun massaliteit, de aard van het evenement, de aard en de staat van de bezoekers risico s met zich mee. Deze risico s kunnen als een bedreiging voor de veiligheid van andere mensen worden gezien. In de binnenstad van Nijmegen wordt tijdens de Vierdaagsefeesten naar mijn mening per definitie de openbare orde verstoord. De verschillende bestemmingen van de binnenstad verhouden zich qua openbare orde niet met elkaar. Het is meer een situatie van elkaar opvolgende of overlappende openbare orde regimes. Hiermee bedoel ik dat op verschillende tijdstippen de normen rond openbare orde verschuiven. In de dag situatie een gezellig winkelgebied met gereguleerd winkel en bewonerspubliek. Tijdens de avonduren verschuivend naar het domein van de horeca. Feesten. Geluid, jonge mensen, luidruchtig, vrolijk, dronken en ziek. In Politie, Studies over haar werking en organisatie (Fijnaut, Muller, Rosenthal & van der Torre, 2007) verwijst Adang (2007) naar Reicher e.a. en Stott en Adang die een aantal uitgangspunten voor succesvolle openbare ordehandhaving hanteren. Hierbij benoemen zij buiten balans, inschatting, het faciliteren binnen grenzen en differentiatie van de communicatie. Men stelt dat potentiele conflictsituaties kunnen worden voorkomen door actief en duidelijk met alle betrokkenen te communiceren. Zij stellen dat deze communicatie het beste kan gebeuren door personen die bekend zijn bij betrokkenen en door hen vertrouwd worden, en op een manier (en in een taal) die ze begrijpen. Adang schetst een ontwikkeling van de handhaving van de openbare orde van het eenzijdig bestrijden van ordeverstoringen in de vorm van riot control of riot management naar enerzijds crisisbeheersing en anderzijds Public order management. Adang stelt daarbij dat deze vormen van handhaving een proactieve aanpak een multidisciplinaire aanpak vereisen. Openbare ordehandhaving is hiermee niet alleen een zaak van de politie. Zij dient gebaseerd te zijn op een goede informatiepositie van alle betrokken partijen. Partijen dienen de informatie adequaat uit te wisselen en in samenhang maatregelen te ontwerpen die de openbare orde ten tijde van een evenement of gebeurtenis kunnen beheersen. 2.4 Evenementen Het groot woordenboek der Nederlandse taal (1992) verstaat onder meer onder evenement, een publieke gebeurtenis, met name op het gebied van kunst of sport. In Veilige evenementen, komen Schaap, Rosenthal, Van Duin en Spaaij (2009) niet tot een eensluidende definitie van het begrip evenement, maar beschouwen zij het begrip evenement vanuit vier perspectieven, namelijk het sociaalwetenschappelijke, het juridische, het gemeentelijke en het politiële perspectief. Uit de APV van de gemeente Nijmegen (2012) blijkt dat men als evenement definieert, elke voor het publiek toegankelijke verrichting van vermaak, met uitzondering van bioscoop, theater en schouwburgvoorstellingen, markten, kansspelen als bedoeld in de Wet op de kansspelen, het in een inrichting in de zin van de Drank en Horecawet gelegenheid geven tot dansen, betogingen, samenkomsten en vergaderingen als bedoeld in de Wet openbare manifestaties, bepaalde typen voetbalwedstrijden en een braderie. Onder een evenement wordt volgens de APV mede verstaan: een herdenkingsplechtigheid, een optocht op de weg niet zijnde een betoging, een feest, een muziekvoorstelling of wedstrijd op of aan de weg, behoudens straatmuziek, een straatfeest of een barbecue. In Managing crowds safely (1996) beschrijft men evenementen als: Sport of niet sportevenementen in voetbalstadions of op andere sportterreinen Evenementen op terreinen die niet dit doel hebben, zoals parken, industrieterreinen, zoals bijvoorbeeld een jaarmarkt of kermis op het stadhuisplein of een luchtshow op een vliegveld Evenementen in straten of bebouwde omgevingen, bijvoorbeeld jaarmarkten, carnavalsoptochten, Nieuwjaarsvieringen. Wat beweegt ons? Pagina 12

13 Voor dit onderzoek is een verdere verbijzondering van het begrip evenement niet van belang. Helder is dat een evenement een voor het publiek toegankelijke gebeurtenis is. Of daar uiteindelijk wel of geen publiek naartoe komt is in deze theoretische beschouwing niet van belang. De Vierdaagsefeesten in Nijmegen vallen duidelijk onder de gehanteerde definities van evenementen. 2.5 Public order management en crowd management Met Public order management wordt het werkterrein van de veiligheid rondom evenementen en andere grote ordeverstoringen aangeduid. De studies naar Public order management en naar het onderliggende crowd management kunnen ook als een domein binnen de politiewetenschappen worden geduid. Adang (2007, pag. 803 en verder) beschrijft dat de moderne ordehandhavers aan Public order management doen. Hij stelt dat Public order management verder gaat dan het crowd management. Het crowd management wordt in deze zin gezien als een systematische planning van en het sturing geven aan het ordelijke verloop van gebeurtenissen waarbij zich grote aantallen mensen verzamelen. Binnen crowd management worden nog de begrippen crowd control en riot control onderscheiden. In algemene zin kan men bij de termen control spreken van beperkende maatregelen die op mensen worden toegepast. Riot control wordt in Nederlandse termen aangeduid met relbestrijding en duidt feitelijk op een interventiestrategie van de politie tijdens rellen. Public order management betreft de systematische planning voor en het sturing geven aan gebeurtenissen in het publieke domein waarbij risico s voor verstoring van de openbare orde bestaan, ongeacht het aantal mensen dat zich verzamelt. Adang (2012) beschrijft deze term. De term Public order management is relatief nieuw en wordt internationaal nog niet als zodanig gebruikt. De term crowd management onderscheidt zich in die zin van het begrip Public order management, dat bij crowd management een concrete gebeurtenis aan de orde is, wordt voorbereid of wordt uitgevoerd. In de onderzochte literatuur die voornamelijk afkomstig is uit Engelstalige landen, hanteert men doorgaans de term crowd management. Het uitgangspunt van zowel Public order management als crowd management is volgens Adang altijd orde en niet de verstoring van de orde. Ook als er geen of nauwelijks geweldrisico s zijn, kan in mensenmassa s de publieksveiligheid in het geding zijn. Crowd management is daarom altijd een onderdeel van Public order management. Figuur 1: Public order management Bovenstaand model tracht het geheel van gehanteerde begrippen in beeld te brengen. Wat beweegt ons? Pagina 13

14 In het geval van de Vierdaagsemarsen en feesten in Nijmegen wordt aan Public order management gedaan, doordat in een integrale en multidisciplinaire aanpak systematisch de risico s rond deze evenementen in beeld worden gebracht en uitgewerkt in plannen. De uitvoering wordt systematisch geëvalueerd en hiermee heeft dit een zeker cyclisch karakter. Er is ook sprake van crowd management omdat op de concrete gebeurtenissen tijdens deze evenementen maatregelen worden gepland, ingesteld en uitgevoerd. Het plaatsen en in werking brengen van de elektronische lichtkranten is hier een duidelijk voorbeeld van. Slechts in enkele gevallen of op enkele momenten tijdens deze evenementen is er sprake van crowd control. Hiervan is sprake als men op een concreet moment op een bepaalde plaats de mensenmassa s actief wil beheersen of beïnvloeden. Van riot control is bij de Vierdaagsefeesten nagenoeg geen sprake, hoewel met name de politie zich hierop wel voorbereidt. Dat laatste mag onder meer blijken uit het beschikbaar houden van de Mobiele Eenheid tijdens een aantal momenten. 2.6 Overcrowding Er is sprake van overcrowding als het aantal mensen dat zich op een bepaalde locatie bevindt groter is dan die locatie naar plaats, tijd en gebruik toelaat in termen van veiligheid. Een dicht opeen gepakte menigte beweegt zich als een eenheid. De krachten binnen deze eenheid zorgen ervoor dat individuen in verdrukking geraken. Zij kunnen niet meer zelfstandig bewegen. Uiteindelijk kunnen mensen onder de voet worden gelopen, vertrapt of door de dichtheid verstikt raken. In Managing Crowds Safely (1996), worden vier criteria benoemd voor het berekenen van de maximum capaciteit van een locatie. Dit zijn: de tijd die het kost om een locatie te betreden de tijd die het kost om een locatie te verlaten de tijd die nodig is om in noodsituaties te evacueren / ontruimen de capaciteit van de accommodatie Overcrowding verhoogt de risico s. De gevaren voor de veiligheid ontstaan in situaties van bijvoorbeeld paniek en als een locatie vervolgens in korte tijd ontruimd moet worden. Op dit soort momenten kunnen mensen verdrukt raken of onder de voet worden gelopen met desastreuze gevolgen. Overcrowding kan worden voorkomen door het instellen van een maximum aantal bezoekers middels een toegangsregeling en controle. In open evenementen, zonder toelating, zoals de Vierdaagsefeesten van Nijmegen is het risico op overcrowding groot. Het geheel aan crowd managementmaatregelen, publiek sturende maatregelen, waaronder de inzet van lichtkranten, moet voorkomen dat bepaalde pleinen of straten volstromen en er onbeheersbare situaties met hoge risico s ontstaan. Het Deeldraaiboek Crowd control 4 Daagse 2012 van de politie Gelderland Zuid, verwijst hiernaar door te stellen: Een combinatie van de inzet van de middelen moet leiden tot een betere doorstroming van het publiek en verspreiding van het toegestroomde publiek over andere locaties. 2.7 Paniek In het Groot woordenboek der Nederlandse taal (1992) vinden we een passende beschrijving van het begrip paniek, namelijk een plotselinge, algemene, hevige schrik of angst veroorzaakt door een reëel of verondersteld gevaar, en die leidt tot buitensporige of onoordeelkundige pogingen om zich daartegen te beveiligen. Paniek wordt algemeen genoemd en gezien als een van de factoren die een menigte onbeheersbaar kunnen maken. Forsyth (2006) beschrijft twee soorten paniek: ontsnappingspaniek, men wil vluchten van een ongewenste situatie, of verkrijgende paniek, men wil naar iets toe, omdat men bang is dat men dit later niet meer kan krijgen. Een voorbeeld hiervan is de run op een winkel om de eerste Iphone 5 te bemachtigen, of om de beste plaatsen bij een popconcert te verkrijgen. Uit de beschrijving van paniek mag blijken dat paniek een individueel karakter heeft. Wat beweegt ons? Pagina 14

15 In de oudere theorieën (lees onder meer Le Bon 1908) over groepsgedrag kan paniek worden gezien als een algemene reactie binnen een groep of menigte. Men ging er immers toen vanuit dat het individu zijn identiteit binnen een groep of menigte verliest en dat paniek derhalve ook een groepsreactie is. Men ging ervan uit dat het individu binnen de groep alle realiteitszin en normen verloor en niet meer te sturen was. Nieuwe inzichten over gedrag in menigten geven aan deze algemene vorm van paniek in menigten niet bestaat. Ook tijdens panieksituaties zijn reacties van mensen verschillend en kunnen zij open staan voor impulsen en communicatie van buiten. Adang (2012) verwijst in dit kader naar het Elaborated Social Identity Model (ESIM) van collectief gedrag van sociale identiteiten van Reicher, Spears & Postmes 1995, Reicher Hij stelt dat er binnen het ESIM van wordt uitgegaan dat mensen over een persoonlijke en een sociale identiteit beschikken. 2.8 Publiek sturende maatregelen Het gedrag van individuen en groepen kan worden gestuurd. Deze sturing van mensen kan op verschillende manieren plaatsvinden. Onderscheid kan worden gemaakt in fysieke aanpassingen van de (openbare) ruimte en communicatie. Voorbeelden van fysieke publiek sturende maatregelen zijn afsluitingen van wegen, het werken met soorten en intensiteit van verlichting, en het plaatsen van zogenoemde barrières om publieksstromen te remmen of te breken. Inrichten van toegangsplaatsen en uitgangen. Inrichten van parkeerplaatsen en looproutes. Het kiezen van locaties voor muziek, vertier, eten, drinken en toiletteren bepaalt in grote mate hoe individuen en groepen zich bewegen. In Managing crowds safely (1996) worden deze inzichten en maatregelen gesystematiseerd opgesomd. Vaak worden fysieke maatregelen door communicatiemiddelen en maatregelen ondersteund. Voorbeelden van communicatiemiddelen zijn: tickets (elektronische) bebording pamfletten / folders vlaggen tekens en teksten op gebouwen en op het wegdek. sms diensten radio en televisie internet, Twitter en andere sociale media Elektronische lichtkranten zijn communicatiemiddelen die steeds een andere boodschap kunnen uitstralen en daarmee in crowd management meerdere doelen kunnen dienen. Communicatie kan ook in meer persoonlijke vorm plaatsvinden. Zo communiceren politiemensen, toezichthouders op interactieve wijze met bezoekers van een evenement. Cityguides zijn speciaal voor het evenement aangestelde medewerkers die actief informatie over bepaalde locaties met het publiek delen. Door cityguides opvallend en vriendelijk te kleden wordt zoveel mogelijk aandacht van het aanwezige publiek getrokken Elektronische lichtkranten en hun werking Tijdens evenementen in Nederland wordt gebruik gemaakt van elektronische lichtkranten. Andere benamingen voor een lichtkrant zijn matrixbord of LED scherm. Elektronische lichtkranten zijn beeldschermen waarop middels computertechnologie afbeeldingen en teksten kunnen worden getoond. Lichtkranten worden ook benoemd in de handreiking evenementenveiligheid Zij worden genoemd onder de maatregelen communicatie. Lichtkranten worden hier beschreven als: elektronische displays met veranderbare en actuele informatie. De afmetingen van de borden zijn divers. Veelal en ook zo in Nijmegen worden de borden op afstand bediend. Dat wil zeggen dat de zogenoemde operator zich niet in de nabijheid van de borden bevindt, maar op afstand in een centrale ruimte of commandopost. Wat beweegt ons? Pagina 15

16 Tijdens de Vierdaagsefeesten 2012 zijn conform het Deeldraaiboek crowd control van de politieregio Gelderland Zuid in het centrum van Nijmegen veertien lichtkranten geplaatst. De lichtkranten zijn geplaatst op zogenoemde portalen. Tijdelijke stalen constructies die een weg overspannen. In Nijmegen vindt de operationele bediening van de lichtkranten tijdens de Vierdaagsefeesten plaats vanuit het politiebureau aan de Stieltjesstraat in Nijmegen. Operators zijn aanwezig tussen uur en maximaal uur de volgende ochtend. De politie in Nijmegen heeft ervoor gekozen om, op momenten dat er geen teksten in het kader van crowd management op de lichtkranten worden getoond, wel een digitale klok te tonen. Men motiveert dit door te stellen dat het permanent tonen van andere beelden of teksten de werking van de lichtkranten in het kader van crowd management teniet zullen doen. De attentiewaarde van de lichtkranten neemt af als voortdurend teksten worden getoond. De politie Nijmegen hanteert in het plaatsen van teksten op de lichtkranten een zeer terughoudend beleid. Lichtkranten worden alleen geactiveerd als daartoe in het kader van crowd management of crowd control een direct aanwijsbare aanleiding toe bestaat. Met betrekking tot de werking van de lichtkranten zijn er tijdens de Vierdaagsefeesten in Nijmegen drie situaties mogelijk: Overzicht 1: lichtkranten Lichtkrant niet in werking Lichtkranten uit Lichtkranten aan Er wordt niets getoond De digitale klok wordt getoond Er wordt een tekst getoond Twitter Twitter (2012) is sinds 2006 een internetdienst waarmee gebruikers korte berichtjes van maximaal 140 tekens publiceren. Het is een sociaalnetwerksite waarop men zichzelf, zoals bij Facebook, een profiel en een avatar kan aanmeten. Met Twitter versturen gebruikers tekstberichten (tweets) van maximaal 140 karakters via sms, e mail, IM, de Twitter website of via een applicatie zoals Twitterrific of TweetDeck. Deze tweets worden getoond op de gebruikerspagina en bij andere gebruikers die hebben opgegeven deze te willen ontvangen. De zender kan de aflevering beperken tot een groep vrienden, maar standaard worden de berichten afgeleverd bij alle belangstellenden. Een hashtag is een woord of meerdere woorden die aan elkaar geschreven zijn met een # ervoor (Bijvoorbeeld #burendag). Via Twitter kun je op deze hashtags zoeken en alle tweets met zo'n zelfde hashtag zien. Dit wordt vaak gebruikt bij evenementen of actuele onderwerpen waar veel over gesproken wordt. Wat beweegt ons? Pagina 16

17 3 Probleem, doel en vraag 3.1 Probleemstelling Wereldwijd worden grote evenementen georganiseerd. Voetbalwedstrijden, straatfeesten, popconcerten en wandelmarsen zijn hier slechts enkele voorbeelden van. Waar mensen in groten getale bijeenkomen zijn er risico s en kan de veiligheid van mensen in gevaar komen. In Veilige evenementen (2009) stellen Schaap et al., dat veiligheid op en rond een evenement allereerst draait om de veiligheidsrisico s die voortkomen uit het gedrag van mensenmassa s. Het gedrag van de mens levert volgens hen veiligheidsrisico s op voor een individu of groep mensen. In het verleden hebben ernstige incidenten laten zien dat, wanneer de massa niet wordt beheerst er grote risico s ontstaan. Op 24 juli 2010 vielen er bij een incident tijdens de Love Parade in Duisburg (Duitsland) 21 doden en ruim 500 gewonden. Grote evenementen met veel publiek vormen dus een potentieel risico. Het beheersen van het gedrag van mensen in menigten is een verantwoordelijkheid van de organisatoren en de lokale overheid. In de afgelopen jaren zijn er mede door nieuwe technologische ontwikkelingen meer en meer communicatiemogelijkheden ontstaan waarmee men het gedrag van menigten beïnvloedt. Voorbeelden hiervan zijn de sociale media, als Facebook en Twitter en het gebruik van Burgernet middels mobiele telefonie. Ook gebruiken politie en andere instanties camera s om het gedrag van menigten continu te monitoren om daarmee de mogelijkheid te creëren direct op het gedrag van menigten te interveniëren. Het gebruik van deze middelen om het gedrag van mensen en menigten met gerichte berichten te sturen lijkt inmiddels algemeen aanvaard. Is echter helder of de inzet van dit soort middelen effectief is? Beïnvloeden zij daadwerkelijk het gedrag van mensen en menigten en in welke mate? Zijn er binnen de menigte of binnen alle bezoekers aan een evenement groepen te identificeren, aan te wijzen, die ten opzichte van elkaar anders reageren op aangeboden, publiek sturende informatie? Heeft dit gevolgen voor de inzet van dit soort informatie en middelen voor professionals? Grofweg kan er bij een evenement een onderscheid worden gemaakt tussen twee soorten bezoekers. De eigenschapbegrippen zijn lokale bekendheid en niet lokale bekendheid. Figuur 2: lokaal bekend / niet bekend Bezoeker Lokaal bekend Lokaal niet bekend Mensen die wel of geen kennis hebben van de infrastructuur in en rond een evenement. Is het effect van de boodschappen op het getoonde gedrag van de bezoeker verschillend naar de achtergrond van de bezoeker? Kennis hierover kan bijdragen aan een meer effectieve en efficiënte inzet van dit soort middelen bij evenementen met een lokale, regionale, landelijke of internationale aantrekkingskracht. De kern van de probleemstelling is dat onduidelijk is of en hoeveel effect de door de politie verzonden sturende informatieboodschappen hebben op het gedrag van mensen in groepen, in menigten die een groot evenement bezoeken. Tot slot is meer inzicht noodzakelijk in verschil van effect op basis van de achtergrond van de bezoekers aan een evenement. Het onderzoek beperkt zich tot voetgangers die een evenement bezoeken. Wat beweegt ons? Pagina 17

18 3.2 Doelstelling Dit onderzoek heeft tot doel meer inzicht te verschaffen in het effect van het gebruik van de communicatiemiddelen Twitter en elektronische lichtkranten op individuen en menigten. Specifiek als deze middelen zijn ingezet ten behoeve van het crowd management tijdens grootschalige evenementen. Een geldende hypothese hierbij is dat het gebruik van deze middelen om met menigten te communiceren effect heeft en dat de menigte met gerichte communicatieboodschappen te sturen valt. Ik bouw deze hypothese voor dit onderzoek uit met de stelling dat het effect van communicatie bij lokaal bekende bezoekers evident geringer is dan bij niet lokaal bekende bezoekers. Op basis van de onderzoeksdoelstelling zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 3.3 Hoofdvraag Laten bezoekers van de Vierdaagsefeesten in Nijmegen zich in hun gedrag sturen door op hen gerichte informatie door middel van elektronische lichtkranten en Twitter? Subvragen Zet de politie tijdens de Vierdaagse gerichte communicatiemiddelen in om bezoekers van evenementen in hun gedrag te sturen? Welke middelen zijn dit en hoe gaat de politie hierbij te werk? In hoeverre geven bezoekers van een evenement aan gebruik te maken van communicatiemiddelen als Twitter en elektronische lichtkranten voor het bepalen van hun looproute tijdens een evenement? Is er een onderscheid vast te stellen in het effect van de communicatie middels Twitter en elektronische lichtkranten tussen lokaal bekende en lokaal niet bekende bezoekers van het evenement? Wat beweegt ons? Pagina 18

19 4 Opzet en uitvoering van het onderzoek 4.1 Algemeen Dit onderzoek naar de effectiviteit van publiek sturende maatregelen via lichtkranten en Twitter is een kwalitatief onderzoek met kwantitatieve elementen. Omdat er al opvattingen bestaan over de inzet van communicatiemiddelen en het gedrag van mensen in menigten en hun stuurbaarheid door communicatie, kent dit onderzoek ook een deductieve invalshoek. Literatuur en in het werkveld van crowd management gehanteerde begrippen en inzichten zijn verkend en in beeld gebracht. Er werd een kwalitatief enquêteonderzoek uitgevoerd met gestructureerde focused interviews. De keuze voor de methodiek van straatinterviews is gelegen in een van de hoofdvragen van het onderzoek. Om te bepalen in hoeverre bezoekers van dit evenement van communicatiemiddelen als Twitter en elektronische lichtkranten gebruik maken voor het bepalen van hun looproute tijdens een evenement is het belangrijk hen direct na hun waarneming van een lichtkrant, of na het verzenden van een Twitterbericht te bevragen. Hiermee wordt in het onderzoek zoveel mogelijk aangesloten op de normale gang van zaken tijdens het evenement en de belevingswereld van de respondent, waarmee een zo hoog mogelijke mate van ecologische validiteit wordt nagestreefd. De onderzoeksvragen zijn geoperationaliseerd in interviewvragen ten behoeve van het veldonderzoek. De interviews zijn gehouden aan de hand van een vooraf vastgestelde vragenlijst met genummerde vragen (zie bijlage 3). In totaal acht enquêteurs hebben de interviews afgenomen op donderdag 19 en vrijdag 20 juli 2012 op verschillende locaties in de binnenstad van Nijmegen. De locaties voor het afnemen van de interviews zijn gekozen op basis van de plaatsing van de lichtkranten in de binnenstad van Nijmegen. Steeds is gekozen voor een interviewlocatie die zich in de directe nabijheid van een lichtkrant bevond. Op deze wijze kon de respondenten worden gevraagd of zij de lichtkranten hadden waargenomen. Overzicht 2: onderzoekslocaties donderdag 19 juli 2012 vrijdag 20 juli Molenstraat, hoek In de Betouwstraat Molenstraat, hoek In de Betouwstraat 2 Ziekerstraat, hoek Molenstraat Ziekerstraat, hoek Molenstraat 3 Pauwelstraat 4 Mariënburg Voorafgaand aan de interviewsessies op straat zijn de enquêteurs geïnstrueerd aan de hand van het onderzoeksplan en de vragenlijst. De enquêteurs is gevraagd aselect te interviewen. Dat wil zeggen dat zij willekeurige voorbijgangers aan dienden te spreken. De interviews zijn individueel afgenomen. Jongeren beneden de leeftijd van 12 jaar zijn buiten beschouwing gehouden. Een maximum leeftijd voor de respondenten is niet bepaald. Hoewel interviews individueel zijn afgenomen dient één effect wel te worden gemeld. Veel bezoekers van de binnenstad komen in groepen. Op het moment dat mensen uit de groep zijn aangesproken, vindt ook binnen de groep van de geïnterviewde een groeps en beïnvloedingsproces plaats. Omstanders, groepsleden, luisteren mee met de vraagstelling en uiten in sommige gevallen hun eigen opvattingen. Dit kan de uitspraak van de geïnterviewde hebben beïnvloed. Dit effect valt niet vast te stellen, maar dient zeker niet te worden uitgesloten bij de beoordeling van de hier gepresenteerde gegevens. De methode van straatinterviews brengt nog een aantal complicaties met zich mee. De interviews worden afgenomen in een zeer dynamische en rumoerige omgeving. Een van de kenmerken van het publiek in de binnenstad van Nijmegen tijdens de Vierdaagsefeesten is dat men doorgaans in een vrolijke stemming is. Velen gaan niet alleen of solo naar de binnenstad, maar in groepen of duo s. Bekend is dat er alcohol wordt gebruikt en dat bezoekers van de binnenstad van Nijmegen ook onder invloed verkeren. Ook het gebruik van andere bewustzijn veranderende middelen moet niet worden uitgesloten. Wat beweegt ons? Pagina 19

20 Verder zijn de drukte, de straatmuziek en de duisternis factoren die de gang van het interview of het resultaat van het interview kunnen beïnvloeden. Het is echter inherent aan deze wijze van onderzoek. 4.2 Twee situaties, lichtkrant aan en uit De lichtkranten zijn gedurende de Vierdaagsefeesten permanent opgesteld in de binnenstad van Nijmegen. Begrijpelijk is dat de lichtkranten niet voortdurend publiek sturende boodschappen weergeven. Er worden teksten getoond op het moment dat daartoe gelet op de drukte in de binnenstad aanleiding is. Dat moment wordt primair bepaald door de leiding van de politie in Nijmegen die hierover via het personeel van de crowd managementruimte wordt geïnformeerd. Op momenten dat daartoe geen aanleiding is, wordt op de lichtkranten in groene cijfers een digitale klok getoond. Binnen het onderzoek was dit een complicerende factor. De momenten waarop de lichtkranten geactiveerd worden met tekstboodschappen zijn namelijk niet vooraf bekend. Dit maakte het dus onvoorspelbaar op welke momenten de enquêteurs ingezet moesten worden. Door ervoor te kiezen enquêteurs ook in te zetten op momenten dat er geen tekstboodschappen werden uitgezonden, is dit probleem ondervangen. Ook bood dit binnen het onderzoek een kans de respondenten op hun intentioneel gedrag te bevragen. Schematisch weergegeven bestaan er binnen het veldonderzoek de volgende situaties Schema 1: twee situaties binnen het onderzoek lichtkrant aan lokaal bekend lokaal niet bekend lichtkrant uit lokaal bekend lokaal niet bekend De lichtkranten zijn op beide onderzoeksdagen geactiveerd. Hieronder is in een schema weergegeven welke lichtkranten geactiveerd zijn op welke momenten en welke publiek sturende teksten op die tijdstippen werden getoond. Overzicht 3: tijdstippen lichtkranten aan donderdag 19 juli 2012 tijd locatie tekst uur Koningsplein Koningsplein druk, zoek andere locatie vrijdag 20 juli 2012 tijd locatie tekst uur Koningsplein Koningsplein druk, zoek andere locatie uur Matrixx Matrixx is druk, zoek andere locatie Matrixx is vol, zoek andere locatie In de situatie dat de lichtkranten aan waren, is de bezoekers aan de hand van de vastgestelde vragenlijst (bijlage 3) gevraagd naar hun feitelijke reactie op de tekstboodschap op de lichtkrant; in de situatie dat de lichtkranten uit waren is hun gevraagd naar hun intenties. Zo nodig werden de lichtkranten aangewezen met de vraag Wat zou u doen als.. Methodisch gezien is er dus sprake van twee groepen respondenten, de respondenten in de situatie lichtkrant aan en de groep respondenten in de situatie lichtkrant uit. In de weergave van de resultaten zijn beide situaties steeds weergeven voor waar het de reacties op de lichtkranten betreft. Wat beweegt ons? Pagina 20

Aart Garssen AC SGBO Vierdaagse. Teddy Vrijmoet Directeur Vierdaagsefeesten

Aart Garssen AC SGBO Vierdaagse. Teddy Vrijmoet Directeur Vierdaagsefeesten Aart Garssen AC SGBO Vierdaagse Teddy Vrijmoet Directeur Vierdaagsefeesten 1 2 groot en gezellig groot en gezellig 3 4 groot en gezellig groot en gezellig 5 6 groot en gezellig 7 groot en gezellig 8 Plattegrond

Nadere informatie

Opleidingsmodules HEv-proof

Opleidingsmodules HEv-proof Opleidingsmodules HEv-proof In-company aanbod 2013 VDMMP en het Kenniscentrum Evenementenveiligheid bieden diverse opleidingsmodules bij de landelijke Handreiking Evenementenveiligheid (HEv). Ons in-company

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Vrijgestelde evenementen

Vrijgestelde evenementen Vrijgestelde evenementen Bronckhorst, 2013 Pagina 1 van 6 1. Vrijgestelde evenementen Evenementen bestaan er in vele soorten en maten. Bij een aantal evenementen is het zeer onwaarschijnlijk dat het evenement

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media

Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media Tweezijdige marketing Van oudsher gebruiken organisaties verschillende marketingtechnieken om hun producten of diensten onder de aandacht van potentiële

Nadere informatie

Plan van aanpak Vervolgonderzoek vergunningverlening publieksevenementen

Plan van aanpak Vervolgonderzoek vergunningverlening publieksevenementen Plan van aanpak Vervolgonderzoek vergunningverlening publieksevenementen Inleiding Jaarlijks vindt er in Nederland een groot aantal publieksevenementen plaats. Hierbij is een ontwikkeling zichtbaar dat

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

Onderzoek draagvlak aanpassen venstertijden

Onderzoek draagvlak aanpassen venstertijden Onderzoek draagvlak aanpassen venstertijden december 2014 Aanleiding In het kernwinkelgebied van de binnenstad van Bergen op Zoom gelden venstertijden voor het bevoorraden van de winkels. Tussen 12.00

Nadere informatie

Raadsvoorstelbetreft Koninginnedag 2oro: bekrachtiging besluit uitvaardigen

Raadsvoorstelbetreft Koninginnedag 2oro: bekrachtiging besluit uitvaardigen gemeente Eindhoven Raadsnummer xo. Rg 6 82. 00I Inboeknummer robstoob44 Beslisdatum B%W 4 mei 2OIO Dossiernummer or8.tos Raadsvoorstelbetreft Koninginnedag 2oro: bekrachtiging besluit uitvaardigen noodverordening

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE

16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE 16 TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE E-MAIL MARKETINGCAMPAGNE 1. Bepaal uw e-mail marketing strategie Wat wilt u bereiken met uw e-mail marketingcampagne? Wilt u naamsbekendheid creëren, de verkoop van een product

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Uitdagingen in Crowd Engineering

Uitdagingen in Crowd Engineering Uitdagingen in Crowd Engineering Naar een veilig en efficient gebruik van loopinfrastructuur Prof. Dr. ir. Serge Hoogendoorn, Transport & Planning, TU Delft Loveparade Duisburg 2010 Wat ging er mis? Systematische

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Calamiteitenprotocol instellingen Wmo, gemeenten in de regio Eemland

Calamiteitenprotocol instellingen Wmo, gemeenten in de regio Eemland Calamiteitenprotocol instellingen Wmo, gemeenten in de regio Eemland Inleiding Calamiteiten bij zorg en ondersteuning kunnen helaas niet altijd voorkomen worden. Ze hebben een grote impact op betrokkenen

Nadere informatie

Overlast park Lepelenburg

Overlast park Lepelenburg Overlast park Lepelenburg 1-meting oktober 2014 www.onderzoek.utrecht.nl Colofon Uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht Postbus 16200 3500 CE Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl in opdracht

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

voor veiligheid & zelfredzaamheid Evenement & Veiligheid

voor veiligheid & zelfredzaamheid Evenement & Veiligheid voor veiligheid & zelfredzaamheid Evenement & Veiligheid Openbare Orde en Veiligheid bij grootschalige publieksevenementen: Octaaf Advies helpt! Sinds de rellen bij Hoek van Holland in 2009, waarbij een

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen Rapportage Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen In opdracht van: Mediawijzer.net Datum: 22 november 2013 Auteurs: Marieke Gaus & Marvin Brandon Index Achtergrond van het onderzoek 3 Conclusies

Nadere informatie

VEILIGHEIDSPLAN (NAAM EVENEMENT INVULLEN)

VEILIGHEIDSPLAN (NAAM EVENEMENT INVULLEN) VEILIGHEIDSPLAN (NAAM EVENEMENT INVULLEN) Inhoud 1. Inleiding... 29 2. Procedure... 29 3. Algemene beschrijving van het evenement... 29 4. Toezicht (beveiligingswerkzaamheden)... 30 5. EHBO... 31 6. Brandveiligheid...

Nadere informatie

MELDCODE BIJ SIGNALEN VAN HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING

MELDCODE BIJ SIGNALEN VAN HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING MELDCODE BIJ SIGNALEN VAN HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING Het bevoegd gezag van Pro-8 en SKOB overwegende: dat Pro-8/SKOB verantwoordelijk is voor een goede kwaliteit van de dienstverlening aan

Nadere informatie

Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot. Januari 2015

Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot. Januari 2015 Resultaten eerste peiling digitaal burgerpanel Externe communicatiemiddelen gemeente Oirschot Januari 2015 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Resultaten... 4 2.1 Onderzoeksverantwoording... 4 2.2 Hoe tevreden

Nadere informatie

Workshop politie en social media 5 april 2012. 1. Presentatie. 2. Presentaties deelnemers

Workshop politie en social media 5 april 2012. 1. Presentatie. 2. Presentaties deelnemers Workshop politie en social media 5 april 2012 1. Presentatie Bij dilemma 1: Rodney Bos van de Politieacademie stelt: dit is geen dilemma. Het OM gaat hier tegen in: in de praktijk speelt dit wel. Over

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

VLUCHTEN BIJ EEN BRAND

VLUCHTEN BIJ EEN BRAND VLUCHTEN BIJ EEN BRAND Waar zou op gelet kunnen worden wanneer er een brand is? Bij de brand in Volendam hebben van de 300 vluchtenden er slechts tien de twee nooduitgangen gebruikt, terwijl het gedrang

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Inzet Communicatie bij Crowd Management en Crowd Control. Samenvatting

Inzet Communicatie bij Crowd Management en Crowd Control. Samenvatting 1 Inzet Communicatie bij Crowd Management en Crowd Control Samenvatting Auteurs: Dr. ir. Peter W. de Vries Dr. Mirjam Galetzka Dr. Jan M. Gutteling De auteurs zijn verbonden aan de Universiteit Twente,

Nadere informatie

1. Daar kiest u voor Nieuwe thematische aangifte aanmaken (dus NIET Nieuwe aangifte maken )

1. Daar kiest u voor Nieuwe thematische aangifte aanmaken (dus NIET Nieuwe aangifte maken ) 1. EEN NIEUWE THEMATISCHE AANGIFTE INDIENEN VOOR a) CAMERABEWAKING IN EEN NIET BESLOTEN GEBOUW OF PLAATS b) CAMERABEWAKING IN EEN BESLOTEN GEBOUW OF PLAATS (al dan niet publiek toegankelijk) Aangezien

Nadere informatie

Definitie zelfredzaamheid

Definitie zelfredzaamheid Zelfredzaamheidsscan Definitie zelfredzaamheid Onder zelfredzaamheid verstaan we de sociale, fysieke en cognitieve vaardigheden van mensen om zichzelf te redden op alle levensterreinen. Samenredzaamheid

Nadere informatie

BELEIDSREGEL ARTIKEL 35 DRANK- EN HORECAWET

BELEIDSREGEL ARTIKEL 35 DRANK- EN HORECAWET BELEIDSREGEL ARTIKEL 35 DRANK- EN HORECAWET De burgemeester van Almere; Gelet op het bepaalde in: - artikel 4:81, lid 1, van de Algemene wet bestuursrecht waarin is bepaald dat een bestuursorgaan beleidsregels

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden

Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Evaluatie hinder bij wegwerkzaamheden Projectnummer: 10203 In opdracht van: Dienst Infrastructuur, Verkeer en Vervoer drs. Merijn Heijnen dr. Willem Bosveld Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : MO Reg.nr. : 4364342 Opsteller : A. Arendsen Telefoon : (033) 469 46 37 Datum : 24 juli 2013 User-id : DIJU Onderwerp Evenementen beter geregeld: verwijssysteem crowdmanagement.

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

SMS2chat. Onderdeel van SMS2screen. Chatten via SMS

SMS2chat. Onderdeel van SMS2screen. Chatten via SMS SMS2chat Onderdeel van SMS2screen Chatten via SMS SMS2chat Algemeen SMS2chat is onderdeel van SMS2screen. SMS2chat maakt elk feest of evenement uniek. Bezoekers communiceren met elkaar via SMS. De berichten

Nadere informatie

Gebruik sociale media in noodsituaties: feiten, beelden en verwachtingen.

Gebruik sociale media in noodsituaties: feiten, beelden en verwachtingen. Gebruik sociale media in noodsituaties: feiten, beelden en verwachtingen. Onderzoek: Gebruik sociale media in noodsituaties Uitgevoerd door: Politieacademie/NIFV en VDMMP Versie: 1.0 Datum: 24 september

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Onderzoek Zeer grote brand aan de Herenweg 6 te Houten op 25 juli 2015

Plan van Aanpak. Onderzoek Zeer grote brand aan de Herenweg 6 te Houten op 25 juli 2015 Plan van Aanpak Onderzoek Zeer grote brand aan de Herenweg 6 te Houten op 25 juli 2015 Inspectie Veiligheid en Justitie 7 september 2015 1. Inleiding Aanleiding Op zaterdag 25 juli 2015, omstreeks 15:40

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

E-MAIL AWARD 2013 : PROCEDURE & CASE FORMAT

E-MAIL AWARD 2013 : PROCEDURE & CASE FORMAT E-MAIL AWARD 2013 : PROCEDURE & CASE FORMAT Leuk en goed dat u een case in wilt dienen. Om de jurering eerlijk, eenvoudig en overzichtelijk te maken, willen we u vragen uw case in te dienen aan de hand

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

+ Inspelen op mobiel internet. + Klanten effectief bereiken. + Content beheer. + Scherpe tarieven en korte implementatietijd

+ Inspelen op mobiel internet. + Klanten effectief bereiken. + Content beheer. + Scherpe tarieven en korte implementatietijd Winkelcentrum App + Inspelen op mobiel internet Nederland telt nu ruim 8 miljoen smartphones en dat aantal groeit hard. Ook bij uw klanten. + Klanten effectief bereiken Uw klanten nemen aankoopbeslissingen

Nadere informatie

Beleidsregel ontheffing artikel 35 Drank- en Horecawet gemeente Reimerswaal

Beleidsregel ontheffing artikel 35 Drank- en Horecawet gemeente Reimerswaal Beleidsregel ontheffing artikel 35 Drank- en Horecawet gemeente Reimerswaal Ontwerpbeleidsregel, vastgesteld door de burgemeester op 13 augustus 2012 afdeling Bouwen, Milieu en Handhaving 1 Beleidsregel

Nadere informatie

Korte omschrijving evenement Locatie evenemententerrein Plaats evenement Duur evenement Omschrijving doelgroep evenement

Korte omschrijving evenement Locatie evenemententerrein Plaats evenement Duur evenement Omschrijving doelgroep evenement DRAAIBOEK INLEIDING Ten behoeve van het evenement Tennis4life heeft Stichting Tennis4life dit draaiboek opgesteld. Het document is een weergave van de gemaakte afspraken en de benodigde informatie voor

Nadere informatie

De risicomatrix wordt ingevuld op basis van de informatie verkregen uit het beschrijvend deel.

De risicomatrix wordt ingevuld op basis van de informatie verkregen uit het beschrijvend deel. Risico Analyse model Het regionaal evenementenbesluit kent de afspraak dat er bij aandachtsevenementen (eventueel) of evenementen (altijd) een veiligheidsoverleg (vergunningverlener, parate diensten en

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Risico Analyse bij evenementen. Gerard van Duykeren

Risico Analyse bij evenementen. Gerard van Duykeren Risico Analyse bij evenementen Gerard van Duykeren Gerard van Duykeren Directeur The Security Company Voorzitter Evenementen en Horeca sectie Nederlandse Veiligheidsbranche Voorzitter onderwijsfonds Evenementen

Nadere informatie

OV-plangedrag Breng-reizigers

OV-plangedrag Breng-reizigers OV-plangedrag Breng-reizigers Lectoraat Human Communication Development Auteurs: Daphne Hachmang Renée van Os Els van der Pool Datum: 9-9-2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Achtergrond onderzoek 4 2.1

Nadere informatie

Kwaliteit van de informatie Door: Pieter Flieringa

Kwaliteit van de informatie Door: Pieter Flieringa Kwaliteit van de informatie Door: Pieter Flieringa Sinds de mens heeft leren schrijven is hij bezig geweest met het vastleggen en beschrijven van waargenomen verschijnselen om zich heen, zowel verklaarbare

Nadere informatie

Faradaystraat 2a Postbus 40089 8004 DB Zwolle T:038-4606747 F:038-4604912

Faradaystraat 2a Postbus 40089 8004 DB Zwolle T:038-4606747 F:038-4604912 Faradaystraat 2a Postbus 40089 8004 DB Zwolle T:038-4606747 F:038-4604912 Parkeerbalans centrumgebied Epe 2 juli 2013 - nadere onderbouwing - Gemeente Epe 1. Inleiding In het centrum van Epe worden mede

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Evenementen Gemeente Almere. Henk Roelandschap Coördinator vergunningen evenementen

Evenementen Gemeente Almere. Henk Roelandschap Coördinator vergunningen evenementen Evenementen Gemeente Almere Henk Roelandschap Coördinator vergunningen evenementen Evenemententerrein Almeerderstrand Definitie evenement APV Artikel 2:9 Begripsbepaling evenement 1.In deze afdeling wordt

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions Onderzoeksopzet Danique Beeks Studentnummer: 2054232 Advanced Business Creation Stagebedrijf: JH Busines Promotions Bedrijfsbegeleider: John van den Heuvel Datum: 12 September 2013 Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Bestuurlijke rapportage

Bestuurlijke rapportage Bestuurlijke rapportage Algemene zaakgegevens Versie : 0.1 Zaak : Nee AZC Utrecht Betreft : Demonstratie en tegenactie zaterdag 19 maart 2016 Ten behoeve van : Extra Driehoek, maandag 14 maart 2016 Opgemaakt

Nadere informatie

Gebruik mobiele apparaten

Gebruik mobiele apparaten Rapport onderzoek Gebruik mobiele apparaten creative studio 1. Voorwoord Wij, Pascal Usmany en Britt Vreeswijk zijn beide werkzaam in de communicatie. Pascal is eigenaar van Drop Alive Creative Studio

Nadere informatie

Handreiking voor vaststellen van verantwoord 1-op-1 vrijwilligerswerk

Handreiking voor vaststellen van verantwoord 1-op-1 vrijwilligerswerk Fase 2 is een implementatieproject van Vilans, MOVISIE en Fonds NutsOhra. Handreiking voor vaststellen van verantwoord 1-op-1 vrijwilligerswerk Vrijwilligers ondernemen meer en meer 1-op-1 activiteiten

Nadere informatie

Visitor Journey en bezoekersprofielen Leiden

Visitor Journey en bezoekersprofielen Leiden Visitor Journey en bezoekersprofielen Leiden Terugkeren Inspiratie Herinnering en ervaring Informatie Bezoek zelf Kiezen en boeken Onthaal Reizen Initiatief van: In opdracht van: In samenwerking met: Voorwoord

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL 11.0013. Rv. nr.: 11.0013 B&W-besluit d.d.: 15-2-2011 B&W-besluit nr.: 11.0151

RAADSVOORSTEL 11.0013. Rv. nr.: 11.0013 B&W-besluit d.d.: 15-2-2011 B&W-besluit nr.: 11.0151 RAADSVOORSTEL 11.0013 Rv. nr.: 11.0013 B&W-besluit d.d.: 15-2-2011 B&W-besluit nr.: 11.0151 Naam programma +onderdeel: Veiligheid. Onderwerp: Wijziging van de Algemene plaatselijke verordening 2009 met

Nadere informatie

Anne Schreurs NHTV, Breda Management Toerisme

Anne Schreurs NHTV, Breda Management Toerisme Anne Schreurs NHTV, Breda Management Toerisme PROBLEEMANALYSE Management probleem: De ondernemers in de binnenstad van Roermond worden geïnformeerd door Stichting Citymanagement Roermond in samenwerking

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

Overzicht communicatiemiddelen

Overzicht communicatiemiddelen Gebruikershandleiding versie 0.73 25 mei 2012 1 Overzicht communicatiemiddelen Schoudercom.nl biedt verschillende communicatiemiddelen. Bepaal met onderstaande diagram welk middel het meest geschikt is

Nadere informatie

Risicoprofiel Evenementen 1.1

Risicoprofiel Evenementen 1.1 Risicoprofiel Evenementen 1.1 Evenementenveiligheid 1.1 Instrument Risicoprofiel Evenementen 1.1 In Nederland worden steeds meer evenementen georganiseerd. Het openbaar bestuur wordt geadviseerd over de

Nadere informatie

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Data verzameld in de derde graad van de basisschool en verslag opgesteld door Amber Van Geit Opleiding:

Nadere informatie

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Risicocommunicatie Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Presentatie Beleving risico s in relatie tot (praktijk) Wat is een risico?

Nadere informatie

SLA Aventel VOIP. Service Level Agreement. Versie: 1.0. Datum: 15 april 2014. Copyright Aventel 2014 www.aventel.nl info@aventel.

SLA Aventel VOIP. Service Level Agreement. Versie: 1.0. Datum: 15 april 2014. Copyright Aventel 2014 www.aventel.nl info@aventel. SLA Aventel VOIP Service Level Agreement Versie: 1.0 Datum: 15 april 2014 Inhoudsopgave 1. Introductie 3 2. Incidenten 4 3. Onderhoud 7 4. Key Performance Indicatoren 8 1. Introductie Dit document beschrijft

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Eval uat i e Camer at oezi cht Gouda Ei ndr appor t Samenvatting en conclusies De gemeente Gouda is begin 2004 een proef gestart met cameratoezicht in de openbare ruimte op diverse locaties in de gemeente.

Nadere informatie

Bijlage 34 blz. 1. VOORSCHRIFTEN KLEINE EVENEMENTEN (artikel 2:20 Algemene Plaatselijke Verordening Groningen 2009) Aan de burgemeester,

Bijlage 34 blz. 1. VOORSCHRIFTEN KLEINE EVENEMENTEN (artikel 2:20 Algemene Plaatselijke Verordening Groningen 2009) Aan de burgemeester, Bijlage 34 blz. 1 VOORSCHRIFTEN KLEINE EVENEMENTEN (artikel 2:20 Algemene Plaatselijke Verordening Groningen 2009) Aan de burgemeester, Aanleiding In het kader van deregulering van de Algemene Plaatselijke

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

Uw evenement en de gemeente. Leo Mes, 13 februari 2014

Uw evenement en de gemeente. Leo Mes, 13 februari 2014 Uw evenement en de gemeente Leo Mes, 13 februari 2014 Programma Uw evenement, belangrijk voor Sliedrecht Maatschappelijke ontwikkelingen en de rol van de gemeente Samenwerking tussen u en de gemeente Communicatie

Nadere informatie

DEEL A COMPETENTIEOPDRACHT LFG 2

DEEL A COMPETENTIEOPDRACHT LFG 2 DEEL A COMPETENTIEOPDRACHT COMPETENTIEOPDRACHT TOEZICHTHOUDER 1. INLEIDING Een belangrijk werkveld in de zwembadsector is het werken als lifeguard in een zwembad. Dit kan zowel in publiek zwembad, een

Nadere informatie

Aanpak: Bijzondere Zorg Team. Beschrijving

Aanpak: Bijzondere Zorg Team. Beschrijving Aanpak: Bijzondere Zorg Team Namens de gemeente Deventer hebben drie netwerkpartners de vragenlijst gezamenlijk ingevuld. Dit zijn Dimence GGZ, Tactus verslavingszorg, en Iriszorg maatschappelijke opvang.

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Naam Privacyreglement Handhaving voetgangersgebied gemeente Nijmegen (2011)

Naam Privacyreglement Handhaving voetgangersgebied gemeente Nijmegen (2011) Gemeenteblad Nijmegen Jaartal / nummer 2011 / 099 Naam Privacyreglement Handhaving voetgangersgebied gemeente Nijmegen (2011) Publicatiedatum 16 november 2011 Opmerkingen - Vaststelling van het Privacyreglement

Nadere informatie

Handleiding bij de LOB-scan voor het mbo

Handleiding bij de LOB-scan voor het mbo Handleiding bij de LOB-scan voor het mbo Inleiding Voor u ligt de handleiding bij de LOB-scan voor het mbo. De LOB-scan voor het mbo is in opdracht van MBO Diensten ontwikkeld en is te vinden op www.mbodiensten.nl.

Nadere informatie

Het commerciële effect

Het commerciële effect Etalageverlichting Het commerciële effect Colofon Opdrachtgever Opdrachtnemer Auteurs C.J.M. van Merksteijn Window of Opportunity Alternative Solutions B.S.G. van Vegchel K.L.J. van den Eeden L.H.F.M.

Nadere informatie

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen Inleiding Bureau Lolkema houdt zich bezig met veranderingsprocessen bij mensen in/en organisaties. Daarbij richten wij ons primair op de ontwikkeling

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers Onderzoeker Universiteit van Tilburg, Faculteit Sociale Wetenschappen Departement Personeelswetenschappen E-coaching belicht vanuit

Nadere informatie

ORGANISATIEDISSONANTIE

ORGANISATIEDISSONANTIE ORGANISATIEDISSONANTIE Hebben wij dat? Marianne Kok 2015 Marianne Kok Titel Organisatiedissonantie Ondertitel Hebben wij dat? ISBN 978-90-823911-0-7 Druk Eerste druk, 2015 NUR 801 management algemeen Trefwoorden:

Nadere informatie

BSN nummer: Naam en voorletters: Straatnaam en huisnummer:... Postcode en plaats: E-mailadres:...

BSN nummer: Naam en voorletters: Straatnaam en huisnummer:... Postcode en plaats: E-mailadres:... Gemeente Veghel Afdeling Vergunningen en Handhaving Postbus 10.001 5460 DA VEGHEL AANVRAAGFORMULIER EVENEMENTENVERGUNNING De aanvraag dient minimaal 8 weken voordat het evenement plaatsvindt te worden

Nadere informatie

Rapport Methodiek Risicoanalyse

Rapport Methodiek Risicoanalyse Versie 1.5 31 december 2014 A.L.M. van Heijst emim drs. R.B. Kaptein drs. A. J. Versteeg Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Methodiek... 3 3. Stappenplan uitvoering risicoanalyse... 6 3.1 Landelijke risicoanalyse...

Nadere informatie

informatie profielwerkstuk havo avondlyceum CAL handleiding H5 2015-2016

informatie profielwerkstuk havo avondlyceum CAL handleiding H5 2015-2016 informatie profielwerkstuk havo avondlyceum CAL handleiding H5 2015-2016 Inhoud: Inleiding 2 Tijdsplanning 3 Logboek 4 Voorbeeld logboek 5 Verslag 6 Bronvermelding 7 Weging/ eindcijfer 8 pws-informatieboekje

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Hyves handleiding voor de Groenteman

Hyves handleiding voor de Groenteman Hyves handleiding voor de Groenteman In deze speciale Hyves handleiding voor de groenteman leest u informatie over wat dit sociale medium precies inhoudt en hoe u als groente en/of fruitspecialist Hyves

Nadere informatie

Checklist evenement: MELDING of VERGUNNINGAANVRAAG

Checklist evenement: MELDING of VERGUNNINGAANVRAAG Checklist evenement: MELDING of VERGUNNINGAANVRAAG Met dit formulier kunt u nagaan of u een vergunning nodig heeft voor het evenement dat u wilt organiseren. Allereerst volgt u de checklist waaruit blijkt

Nadere informatie

LMD politie en brandweer. Instrumenten en privacy

LMD politie en brandweer. Instrumenten en privacy LMD politie en brandweer Instrumenten en privacy Instrumenten en privacy alles over tests en dossiers Je hebt besloten de handschoen op te pakken en je voor te bereiden op de toelating tot het LMD-bestand.

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

Richtlijnen eindverslag interview Practicum Interview en Enquête

Richtlijnen eindverslag interview Practicum Interview en Enquête Richtlijnen eindverslag interview Practicum Interview en Enquête. De respondentgroep voor het interview-verslag bestaat uit de 2 kerninformanten die je zelf hebt geïnterviewd aangevuld met 16 schaduwrespondenten.

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht What s up Zuiderzeeland? Aardrijkskunde praktische opdracht praktisch onderzoek in zuiderzeeland 4 HV Naam: Klas: In dit onderdeel ga je zelf met je groepje op onderzoek. Je hebt geleerd dat Waterschap

Nadere informatie

Naar een gemeenschappelijk beeld. Jeroen Neuvel

Naar een gemeenschappelijk beeld. Jeroen Neuvel Naar een gemeenschappelijk beeld Jeroen Neuvel Context Achtergrond PhD in ruimtelijke planning: Geographical dimensions of risk management Docent Integrale veiligheidskunde Deventer en Enschede Onderzoeker

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie