CLEANTECH IN VLAANDEREN. Vlaanderen zet in op schone technologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CLEANTECH IN VLAANDEREN. Vlaanderen zet in op schone technologie"

Transcriptie

1 2014 CLEANTECH IN VLAANDEREN Vlaanderen zet in op schone technologie

2 INHOUD Woord vooraf 3 Wat is cleantech in Vlaanderen? 4 THEMA ENERGIE 7 Hernieuwbare energie in Vlaanderen: focus op wind- en zonne-energie Intermezzo: 10 de vraaggestuurde energievoorziening van de toekomst THEMA MOBILITEIT 12 Elektrisch rijden in Vlaanderen: een stand van zaken Intermezzo: 14 Vlaanderen bouwt mee aan de wagen van de toekomst THEMA MATERIALEN 16 De materiaalkringloop in Vlaanderen: van schroot tot molecule Intermezzo: 18 oude stortplaatsen zijn de voorraadschuren van de toekomst THEMA WATER 20 Vlaamse watersector zet stap van zuivering naar (materialen)hergebruik Intermezzo: 22 van waterzuivering naar energie- en materialenrecuperatie uit water Intermezzo: 24 naar een klimaatneutraal Vlaanderen LEESWIJZER Dit is een eerste versie van het cleantechrapport, dat jaarlijks zal verschijnen. I-Cleantech Vlaanderen wil hiermee een overzicht geven van enkele troeven en uitdagingen die Vlaanderen heeft. Hebt u opmerkingen op dit rapport? Stuur dan een naar zo kunnen we onze kennis over de cleantechcluster verfijnen. Nieuwe en uitvergrote versies van kaarten en figuren vindt u op cleantechrapport.html. In het algemeen is voor de kaarten uitgegaan van de vestigingsplaats. Per bedrijf is maar één vestiging weergegeven. Het innovatielandschap in Vlaanderen 26 Wie is i-cleantech Vlaanderen? 27 De transitie naar een duurzame economie 30 8 CLEANTECH IN VLAANDEREN

3 WOORD VOORAF Als minister van Economie en Innovatie beschouw ik het als een belangrijke opdracht de transformatie van ons industriële weefsel te versnellen en het kennisgedreven karakter van onze economie te versterken. Philippe Muyters, Vlaams minister van Werk, Economie, Innovatie en Sport Ik ben dan ook zeer verheugd te kunnen vaststellen dat de Vlaamse cleantechcluster bruist van leven en zich snel verder ontwikkelt. In dit eerste cleantechrapport wordt inzichtelijk gemaakt waar cleantech opduikt en kan worden toegepast. Op dit moment volgt i-cleantech Vlaanderen al 700 bedrijven en ongeveer 20 kennisactoren op. Op die manier kunnen we in Vlaanderen sneller ervaring opdoen in het toepassen van kennis en die kennis ook (versneld) exporteren. I-Cleantech Vlaanderen levert zo een actieve bijdrage tot het samenbrengen van innovatie, economie en zelfs buitenlandse handel. Het is immers bekend: anno 2014 staan we voor grote maatschappelijke uitdagingen. Om de energie- en materiaalafhankelijkheid, de waterschaarste en de mobiliteitsknoop in Vlaanderen krachtdadig aan te pakken, hebben we behoefte aan schone technologieën die ingebed moeten worden in de ruimere transitie naar een veerkrachtige én ecologisch duurzame economie. Zo n transitie vereist innovatieve systemen, nieuwe businessmodellen en meer samenwerking binnen de cleantechcluster. Ik ben er dan ook van overtuigd dat dit rapport blijk geeft van een uiterst positieve boodschap. Innovatie in cleantech zorgt voor een sterkere economie, nieuwe jobs en toekomstgerichte investeringen. CLEANTECH IN VLAANDEREN 3

4 WAT IS CLEANTECH IN VLAANDEREN? Cleantech staat voor clean technologies of schone technologie. Wat wordt daarmee bedoeld? De productie van hernieuwbare elektriciteit is alomgekende cleantech. Maar ook de technologie in elektrische wagens en de technologieën die productieprocessen efficiënter maken of de CO 2 -uitstoot verminderen, behoren tot de wereld van de cleantech. DEFINITIE VAN CLEANTECH Tot op vandaag heeft cleantech geen duidelijk afgelijnde definitie en identiteit. Er bestaan tientallen definities en interpretaties van het begrip. Pernick en Wilder publiceerden in 2007 het boek The Clean Tech Revolution: the Next Big Growth and Investment Opportunity. Daarin zetten ze in de verf dat het commercialiseren van schone technologieën een winstgevende onderneming is, die langzaam maar zeker evolueert naar mainstream business. Die pioniers omschreven cleantech als volgt: Clean technologies are any product, service or process that delivers value using limited or zero non-renewable resources and/or creates significantly less waste than conventional offerings. Pernick en Wilder (2007) Of anders gezegd, cleantech is nog het best te omschrijven als een verzameling van producten, diensten en processen die op basis van concepten en technologieën meerwaarde creëren door het gebruik van natuurlijke hulpbronnen te optimaliseren en de milieu-impact ervan te minimaliseren. Clean is more than green Bij cleantech staat het efficiënte gebruik van (hernieuwbare) energiebronnen en (duurzame) materialen voorop. Milieubelasting wordt dus niet aan het einde van het productieproces aangepakt, zoals dat bij end-of-pipe technologieën wel het geval is. Wie investeert in cleantech, wil economische meerwaarde creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een cleantechproductiemodel gebruikt zo weinig mogelijk natuurlijke hulpbronnen en beperkt de impact op het milieu zoveel mogelijk. Zo resulteert het in producten, diensten of processen met een minimum aan vervuiling; een geïntegreerde benadering van de economische, sociale en ecologische aspecten staat centraal. Externe kosten als vervuiling en afvalverwerking worden zelfs beschouwd als een marktopportuniteit. De term cleantech verwijst dus niet alleen naar het milieuvoordeel, in tegenstelling tot begrippen als greentech of milieutechnologie. Het houdt ook rekening met de markt van vraag en aanbod. De gecreëerde economische én maatschappelijke toegevoegde waarde speelt een belangrijke rol. Cleantech moet dus resulteren in een win-winsituatie voor zowel bedrijven, milieu als onze samenleving. Een antwoord op maatschappelijke uitdagingen Schone technologieën zijn niet noodzakelijk nieuw. Sommige, zoals de brandstofcel, bestaan al meer dan 100 jaar. Toch is cleantech de laatste jaren duidelijker op de voorgrond getreden, omdat het een antwoord kan bieden op grote maatschappelijke uitdagingen zoals de klimaatverandering en de schaarste van hulpbronnen. Ook al bestaan er tal van technologische oplossingen om die uitdagingen aan te gaan, toch is het vaak nog wachten op de juiste combinatie van politieke, sociale en financiële wil om ze op grote schaal door te voeren. Om tot een duurzame samenleving te komen is bovendien de implementatie van de nieuwste technologieën niet genoeg. Ook de maatschappelijke systemen moeten een grondige verandering ondergaan. De transitie naar een duurzame samenleving vergt structurele veranderingen. Zo n systeeminnovatie gaat verder dan technologische innovatie; ze heeft ook nood aan innovatie op het vlak van organisatie, instrumenten en sociaalculturele processen. Peter Tom Jones Voorzitter van i-cleantech Vlaanderen Peter Tom Jones, voorzitter van i-cleantech Vlaanderen 4 CLEANTECH IN VLAANDEREN

5 CATEGORIEËN VAN CLEANTECH Cleantech valt moeilijk onder één noemer te vatten. De Cleantech Group, de internationale referentie op het vlak van internationale investeringen en business intelligence in cleantech, deelt cleantech in dertien categorieën in: energie-efficiëntie, lucht en milieu, landbouw, smart grids, biobrandstoffen en -materialen, wind, energieopslag, zonne-energie, materialen, transport, water, recyclage en afval en een laatste, diverse groep met onder meer waterstoftechnologie, warmtekrachtkoppeling (WKK), geothermie en andere. I-Cleantech Vlaanderen bundelt die dertien categorieën onder vier kernthema s: energie, materialen, water en mobiliteit. Dat zijn de vier domeinen waarop de Vlaamse cleantechinitiatieven focussen en waar Vlaanderen vandaag al sterk in is. Momenteel vertegenwoordigt energie het grootste deel van de cleantechactiviteiten in Vlaanderen. De indeling in categorieën maakt duidelijk dat er tussen de verschillende thema s en technologieën tal van raakvlakken zijn. Als we het over biobrandstoffen hebben, dan valt dat onder het thema materialen, maar ook onder energie. Daarnaast is ook de link met water en mobiliteit mogelijk. Een ander voorbeeld: de categorie lucht zou ingedeeld kunnen worden bij mobiliteit, maar hoort dan ook thuis bij het thema materialen als we het over carbon capture and utilization (CCU) hebben. VIER THEMA S MAKEN DE CIRKEL ROND Ook in de praktijk zijn de vier cleantechthema s sterk met elkaar verweven. Zo doet de toename van hernieuwbare energie de energieproductie schommelen. Die variaties kunnen opgevangen worden met demand side management. Elektrische mobiliteit kan daarbij een belangrijke rol spelen als energiebuffer. Tegelijk is het belangrijk dat de zeldzame aardmetalen, materialen in de motor en de batterij van elektrische voertuigen, gerecupereerd worden. Ook uit afvalwater kan materiaal gerecupereerd en energie gewonnen worden (onder de vorm van biogas). Bovendien kan men met water mechanisch getijdenenergie opwekken. Hoewel dat nog vooral toekomstmuziek is, komen we weer uit bij het thema energie. Zo is de cirkel rond. CLEANTECH IN VLAANDEREN 5

6 De vier relevante kernthema s voor Vlaanderen Energie Materialen Water Mobiliteit Energie-efficiëntie: energiemonitoring, isolatie, verlichting, HVAC Slimme netwerken (smart grids): energie-infrastructuur, transmissie Hernieuwbare energie: - Wind: turbines, versnellingsbak - Zon: zonnecellen en modules, thermische zonne-energie - Water: getijden, oceaan - Bodem: geothermie, warmtepomp - Afval: afval naar energie Energieopslag: batterijen, brandstofcel Energieopslag: batterijen, brandstofcel Biobrandstoffen en -materialen: biodiesel, biomassa, biogas Biobrandstoffen en -materialen: biodiesel, biomassa, biogas Biobrandstoffen en -materialen: biomassa, biogas Biobrandstoffen en -materialen: biodiesel Landbouw: landmanagement, natuurlijke pesticides, precisielandbouw Materialen: biomaterialen, nanomaterialen, polymeren Materialen: biomaterialen (nutriënten) Materialen: biomaterialen, nanomaterialen, polymeren Recyclage en afval: recyclage, metaal, afvalbehandeling Recyclage en afval: recyclage, afvalbehandeling Water: (afval)waterbehandeling, filtratie, hergebruik Transport: voertuigen, componenten, motoren Lucht en milieu: emissiecontrole, monitoring, carbon capture and utilization Lucht en milieu: emissiecontrole, monitoring Lucht en milieu: emissiecontrole, monitoring Andere: waterstofproductie, warmtekrachtkoppeling Andere: materiaalkringlopen sluiten, duurzaam materialenbeheer, ecodesign... Andere Andere Bron: Cleantech Group 6 CLEANTECH IN VLAANDEREN

7 materiaal HERNIEUWBARE ENERGIE IN VLAANDEREN: focus op wind- en zonne-energie energie water mobiliteit De zoektocht naar duurzamere energiebronnen leidde in Vlaanderen al tot grote investeringen in onder meer windparken, zonnepanelen, biogasinstallaties en grote biomassacentrales. I-Cleantech Vlaanderen wil samen met zijn partners het transitietraject realiseren naar een Vlaanderen met meer hernieuwbare energie. Vlaanderen heeft een koppositie in de toepassing van wind- en zonne-energie. In West-Vlaanderen ontluikt een offshore-energiecluster (golf-, getijden- en windenergie). Volgend overzicht focust op zonne- en windenergie. In 2013 heeft Europa een groter vermogen geïnstalleerd gebaseerd op wind- en zonne-energie dan op fossiele brandstoffen (gas, steenkool en olie): 21 GW ten opzichte van 9,5 GW. Wat het geïnstalleerde vermogen (zon en wind) per Europese inwoner betreft, neemt België een achtste plaats in met 417 W/inwoner (de top drie: Denemarken, Duitsland en Spanje met respectievelijk 947, 870 en 589 W/inwoner). België beloofde aan de EU om tegen 2020 het aandeel hernieuwbare energie in het totale energiegebruik op 13% te brengen. Daarmee nemen we de 23ste plaats in het EU-peloton in. Het Vlaamse percentage lag in op 5,6%. Vandaag ligt voor Vlaanderen een plan voor om te komen tot 10,5% Otary Wase wind hernieuwbare energie in 2020, om zo GreenBridge de Belgische FLIDAR doelstelling mee te helpen De Vlaamse spelers in windenergie THV Mermaid, C-Power, Elicio rs in windenergie REBO, OWA, CMi, Senvion, Rentel, Vestas realiseren. Een uitdaging! Groene energiehaven, Fortech, KT Projects, Enercon Electrabel, Storm, Windpower, Vleemo Lemants, G&G, Smulders WINDENERGIE IN VLAANDEREN Begin 2014 stonden er in Vlaanderen 252 windturbines op het land, goed voor een geïnstalleerd vermogen van 480 MW. Als we de offshorewindparken op de Noordzee erbij tellen, gaat het om 433 windturbines en een (totaal) gezamenlijk vermogen van 1085 MW. Oost-Vlaanderen is vandaag koploper in de productie van windenergie. Toch is West-Vlaanderen de meest windrijke provincie van Vlaanderen. Om de energie van de windparken op zee aan land te brengen en naar het binnenland te transporteren, versterkt Elia het hoogspanningstransportnet in West- en Oost-Vlaanderen (Stevin-project). In Vlaams-Brabant kwamen er in 2013 geen nieuwe windmolens bij. Mega Een Windy belangrijke reden is dat er bijkomende infrastructuur nodig is om de OWI-lab radarzichtbaarheid op en rond de luchthaven IMDC, Arcadis GeoSea, High Wind, van Zaventem te ZF Wind garanderen. Power In A pen Royal Antwerpen Haskoning DHVen Limburg worden nog steeds bijkomende Grontmij windturbines geïnstalleerd. IGW Luminus-Ecopower Beauvent Eneco Wind SET Perpetum CG GLOBAL, Alstom Renewables Mega Windy Norther Energyville Groene energiehaven, Eximag, Machiels, WindVision, Limburg Win(d)t Fortech, KT Projects, Northwind GISLOM Encon Wase wind OWI-lab 3E, Technum Turbowinds Encon Enercon De Vlaamse spelers in windenergie Aspiravi EDF Luminus, Turbowinds, Xant High Wind IMDC, Arcadis KDE Energy, De Vlaamse spelers in windenergie Electrabel, Storm, GeoSea, High Wind, WE-Power, NPG Energy Laborelec, OCAS, BruWind Windpower, Vleemo Belwind ZF Wind Power Lemants, G&G, A pen Laborelec Smulders Royal Haskoning DHV Mega Windy Groene energiehaven, Fortech, KT Projects, Eneco Wind Grontmij Otary Wase wind OWI-lab CG GLOBAL, Alstom Renewables THV Mermaid, C-Power, Elicio GreenBridge Enercon IMDC, Arcadis Technologieleveranciers Analyse op basis van ledenlijst VWEA, AREC en FMC (excl. eenmanszaken, Norther FLIDAR Electrabel, Storm, GeoSea, High Wind, Eximag, windenergie Machiels, voor huishoudelijk gebruik) Energyville aangevuld met eigen inzichten Windpower, Vleemo REBO, OWA, CMi, Ingenieurs- en adviesbureaus WindVision, Limburg Win(d)t Northwind Senvion, Rentel, Vestas Lemants, G&G, Smulders Royal Haskoning DHV Onderzoek en ontwikkeling 3E, Technum Turbowinds Encon IGW Encon EDF Luminus, Luminus-Ecopower Grontmij Turbowinds, Xant High Wind Beauvent Eneco Wind KDE Energy, Aannemers SET Perpetum CG GLOBAL, Alstom Renewables WE-Power, NPG Energy Laborelec, OCAS, BruWind Belwind Projectontwikkelaars Norther Eximag, Machiels, WindVision, Laborelec Limburg Win(d)t Northwind Dienstverlenende bedrijven GISLOM 3E, Technum Turbowinds Aspiravi EDF Luminus, Turbowinds, Xant High Wind KDE Energy, WE-Power, Belwind opower SET Analyse op basis van ledenlijst VWEA, AREC en FMC (excl. eenmanszaken, windenergie voor huishoudelijk gebruik) aangevuld met eigen inzichten Xant, de Vlaamse kleinschalige windturbine Laborelec, OCAS, BruWind Laborelec ZF Wind Power A pen Energyville Encon Encon NPG Energy 3E Technologieleveranciers Ingenieurs- en adviesbureaus CLEANTECH IN VLAANDEREN 7 Analyse op basis van ledenlijst VWEA, AREC en FMC (excl. eenmanszaken, windenergie voor huishoudelijk gebruik) aangevuld met eigen inzichten

8 VLAAMSE WINDENERGIE IN CIJFERS - De 252 Vlaamse windmolens kunnen met hun jaarlijkse elektriciteitsproductie van 960 GWh gezinnen van windenergie voorzien. In totaal werden er in Vlaanderen 2,6 miljoen gezinnen geteld in Dat is windenergie voor ongeveer 10% van de Vlaamse gezinnen. - Met zijn 380 MW (toenmalig) geïnstalleerd vermogen nam de Belgische offshorewindenergie anno 2012 de vierde plaats in de wereld in. Absolute koplopers zijn het Verenigd Koninkrijk met een geïnstalleerd offshorevermogen van bijna 3000 MW en Denemarken met bijna 920 MW. China neemt de derde plaats in met 390 MW. Dankzij zijn leidende positie kan Vlaanderen zijn expertise inzetten in het buitenland. - In 2013 werden in Vlaanderen 25 nieuwe windmolens gebouwd, goed voor een geïnstalleerd vermogen van bijna 60 MW. Doordat er steeds meer bezwaren ingediend worden tijdens vergunningstrajecten, is dat heel wat minder dan de vorige jaren. - Windenergie kent vooral in gebieden met een landbouwbestemming een exponentiële stijging: van 0 MW in 2004 over 50 MW in 2011 naar een totaal vermogen van meer dan 200 MW in De Vlaamse windsector stelt momenteel 2500 mensen tewerk. Tegen 2020 kunnen dat er 8000 zijn. - Een windturbine hoeft gemiddeld slechts drie tot zes maanden elektriciteit te produceren om CO 2 -neutraal te worden. Dat is de productietijd die nodig is om de CO 2 te compenseren die wordt uitgestoten bij de productie, de plaatsing, het onderhoud en de ontmanteling na gebruik. - Windturbines worden steeds groter en efficiënter. Waar in 1985 een gemiddelde windturbine nog een diameter van 20 meter had met een vermogen van 50 kw, bestaan er nu al rotoren met een diameter tot 130 meter en tot 8 MW elektrisch vermogen. De meeste onshorewindturbines in Vlaanderen hebben een vermogen van 2 tot 3 MW; bij offshore kan dat tot 5 MW oplopen. Een van de grootste windturbines van de wereld, Alstom Haliade, wordt op dit moment voor de Belgische kust getest. - Wat het geïnstalleerde vermogen betreft, staat België op de tiende plaats in Europa met 150 W/inwoner. Denemarken is de koploper met 852 W/inwoner; Spanje is nummer twee met 480 W/inwoner. Sinds 2010 is het aantal geïnstalleerde zonnepanelen op jaarbasis gedaald: in 2013 kwam er nog slechts 5% van het aantal in 2010 geplaatste zonnepanelen bij. De verklaring voor die terugval is de afbouw van de groenestroomcertificaten en de mogelijke toekomstige netvergoeding. Die maatregel heeft de drempel om te investeren in zonnepanelen fors verhoogd. Toch is het goed mogelijk dat die drempel in de toekomst opnieuw verlaagt doordat de aankoopprijs en dus ook de terugverdientijd van zonnepanelen verder zullen dalen. Zonnecellen kunnen tegenwoordig stroom produceren met dezelfde of lagere kosten dan een klassieke technologie. Kostenneutraal investeren in zonnepanelen kan dus op termijn ook zonder groenestroomcertificaten. Sinds 1 januari 2014 moet bovendien bij elke nieuwbouw en renovatie met bouwvergunning een minimumhoeveelheid energie uit hernieuwbare energie worden gebruikt. Dat zal leiden tot nieuwe investeringen in zonnepanelen. Havenbedrijf Gent/Tom D haenens Terranova Solar in de haven van Gent ZONNE-ENERGIE IN VLAANDEREN Sinds midden 2014 staan er in Vlaanderen fotovoltaïsche installaties. Omdat de hoeveelheid zonlicht variabel is, drukt men het maximale vermogen van zonnepanelen ook uit in wattpiek (Wp): het maximale vermogen dat zonnepanelen kunnen leveren, gemeten onder ideale omstandigheden. De Vlaamse zonne-installaties zijn goed voor ongeveer 2229 MWp (megawattpiek) opgesteld vermogen. 51% van het vermogen staat bij particulieren. Toch bezitten zij 97,5% van de individuele fotovoltaïsche installaties. ACTIEVE VRAAGSTURING Vlaamse onderzoeksinstellingen en bedrijven specialiseren zich vandaag in actieve vraagsturing (demand side management): het sturen van de vraag in functie van de energieproductie. Dat biedt niet alleen economische kansen, maar kan ook de energiefactuur van industrie en particulieren doen dalen. Wat betekent demand side management precies? Vroeger werd elektriciteit in functie van de vraag geproduceerd. De massale 8 CLEANTECH IN VLAANDEREN

9 VLAAMSE ZONNE-ENERGIE IN CIJFERS - De zonnepanelen in Vlaanderen produceren jaarlijks ongeveer 1900 GWh en kunnen daarmee gezinnen van zonne-energie voorzien. Dat komt neer op het verbruik van 20% van de Vlaamse gezinnen. - Het geïnstalleerde vermogen anno 2013 in België kan gezinnen (16% van alle Belgische gezinnen) voorzien van elektriciteit en vertegenwoordigt 3,1% van het totale Belgische elektriciteitsverbruik. - De Vlaamse zonnesector zorgt momenteel voor 6000 directe jobs. - Een gemiddeld Belgisch gezin heeft ongeveer 32 m 2 zonnepanelen nodig om in zijn energieverbruik te voorzien. Een installatie met zonnepanelen voor een doorsneegezin verdient zich gemiddeld na zeven jaar terug. Daarbij gaat men uit van een gemiddeld verbruik van 3500 à 4000 kwh/jaar en een gemiddelde levensduur van de installatie van 25 jaar, groenestroomcertificaten niet inbegrepen. - België staat anno 2013 in de Europese top drie als je kijkt naar het geïnstalleerde vermogen per inwoner met 267 Wp per inwoner. Alleen Duitsland met zijn doorgedreven investeringen en 447 Wp per inwoner, en het zonrijke Italië met 295 Wp per inwoner doen beter. - Na drie jaar verdienen zonnepanelen de energie terug die nodig was voor hun productie, plaatsing - Verder onderzoek kan de energie-efficiëntie van zonnepanelen nog verhogen. Er bestaan nu al zonnepanelen met een efficiëntie van 44%. Voor commercieel beschikbare zonnepanelen ligt die nu ergens tussen 12 en 18%. - Tussen 2006 en 2012 investeerden gezinnen samen 3,3 miljard euro in zonnepanelen. Bedrijven en landbouwers besteedden 2,5 miljard euro aan grote fotovoltaïsche systemen. De Vlaamse spelers in zonne-energie 3,3 Wienerberger GreenBridge Technologieleveranciers Producenten van PV-cellen Onderzoek en ontwikkeling Projectontwikkelaars Bekaert Lemcko Dienstverlenende bedrijven Smartroof isys Enfintiy 15 Rytron UGent Locatie top 10 PV-installatie (in MW), data VREG 2012 aangevuld voor 2014 Analyse op basis van ledenlijst VWEA, AREC en FMC (excl. eenmanszaken, zonne-energie voor huishoudelijk gebruik) aangevuld met eigen inzichten. Installateurs werden niet opgenomen in deze kaart. 3,7 Renolit Eoluz Enpower 3,2 Ikaros Solar UA 4 Kaneka Microtherm Agfa VITO Ecopower Solar Umicore Access Novopolymers Edison Green Enerpoint Reynaers Ilumen Eternit Scheuten Solar Zero Emission Solutions 3 4,7 Sapa Greenfever IMEC, KUL Eximag, Machiels ENE VUB, Laborelec Derbigum 3E, Laborelec NeXans B-PHOT GH Solar Soltech IMOMEC, UHa 4,5 6 Ducatt E-max Energyville EpiGaN Encon 2,8 Intellisol opkomst van hernieuwbare energie maakt dat steeds moeilijker: de energieopbrengst via zon en wind is immers zeer variabel. Toch moeten energieleveranciers en netbeheerders voorkomen dat het aanbod de vraag niet kan volgen en dat de stroom zou uitvallen op windstille, grijze dagen. Men spreekt van een brown-out als ze zelf gecontroleerd de stroom onderbreken gedurende enkele uren om een totale stroompanne, een echte black-out dus, te vermijden. Ook bij pieken van zonne-energie in de zomer en tijdens zonnige dagen kan een onevenwicht ontstaan tussen vraag en aanbod, met risico op een uitval van het stroomnet. Netbeheerders en regulatoren moeten op die momenten het teveel aan elektriciteit snel kunnen integreren in het elektriciteitsnet. In plaats van het aanbod te sturen in functie van de vraag, zoals vroeger gebeurde, zal in de energiesystemen van de toekomst het omgekeerde nodig zijn, namelijk het sturen van de vraag in functie van de hoeveelheid energie die op dat moment beschikbaar is. CLEANTECH IN VLAANDEREN 9

10 DE VRAAGGESTUURDE ENERGIE- VOORZIENING VAN DE TOEKOMST INTERMEZZO De zon schijnt niet op commando en alleen op heel grote hoogte is wind een constante. Hernieuwbare energie laat zich niet sturen, en daarom onderzoeken Vlaamse onderzoeksinstellingen en bedrijven of en hoe de vraag beter kan worden gestuurd. Dat heet demand side management (DSM). Linear stoomt Vlaanderen klaar voor actieve vraagsturing Is actieve vraagsturing in Vlaanderen haalbaar? Welke technologieën en gebruikersinterfaces zijn nodig? Kunnen en willen gezinnen en bedrijven hun verbruiksgedrag aanpassen? En hoe raken mensen overtuigd? Linear, kort voor Local Intelligent Networks and Energy Active Regions, onderzoekt hoe gezinnen hun elektriciteitsverbruik kunnen aanpassen in functie van de beschikbare zonne- en windenergie. Linear is een samenwerking tussen de onderzoeksinstellingen EnergyVille (KU Leuven, VITO en imec) en iminds en krijgt steun van de Vlaamse overheid in het kader van het actieplan Vlaanderen in Actie. Gezinnen worden ingeschakeld in een reële veldtest. De academische wereld, industrie en families werken samen aan het Linear-onderzoek een mooi voorbeeld van het quadruple helix-model. Linear vormt een cruciale stap in de transitie naar een duurzame Vlaamse energievoorziening. Het is een van de projecten waarmee Vlaanderen een vooraanstaande positie wil veroveren binnen de Europese innovatieve regio s. TWEE BELONINGSMODELLEN Linear onderzoekt hoe gezinnen hun energiegebruik beter op de productie kunnen afstemmen. Het project gebruikt daartoe twee beloningsmodellen: tariefsturing en automatische sturing van toestellen. De gezinnen die deelnemen aan het systeem van tariefsturing, krijgen een beeldscherm met wisselende tarieven. Ze kunnen besparen door hun elektriciteitsverbruik te plannen op momenten dat de prijs lager is. Bij andere gezinnen wordt een geautomatiseerd systeem geplaatst waarmee energieleveranciers op een flexibele manier zelf meer dan 400 huishoudtoestellen aan- en uitkunnen zetten. Die vorm van DSM wordt ook demand response (DR) genoemd. Het gezin bepaalt zelf de flexibiliteit door aan te geven wanneer de huishoudtoestellen aan- of uitgeschakeld kunnen worden. Gezinnen die veel flexibiliteit aanbieden, kunnen een financiële bonus verdienen. Die bonus komt overeen met de besparing die ze in een toekomstige energiemarkt zouden kunnen realiseren en bedraagt ongeveer 100 euro per jaar. We moeten meer consumeren in periodes met meer energie, en minder als er weinig voorhanden is. Ronnie Belmans Professor aan de KU Leuven en CEO van EnergyVille VOORDELEN VOOR BEDRIJVEN Naast de publieke acceptatie onderzoekt Linear aan de hand van vier businesscases of en hoe dat model ook voor energieleveranciers interessant kan zijn. Zo onderzoekt men bijvoorbeeld of we met actieve vraagsturing de levensduur van transformatoren kunnen verlengen en/of zwaardere Ronnie Belmans, professor aan de KU Leuven en CEO van EnergyVille transformatoren vermeden kunnen worden. Transformatoren die spanning leveren aan een wijk, hebben namelijk moeite om pieken van hernieuwbare energie te verwerken. Vraagsturing kan de pieklasten indijken, het vermogen spreiden in de tijd en de temperatuur van de transformator beperken. Ronnie Belmans, professor aan de KU Leuven en CEO van EnergyVille: De hernieuwbare energieproductie op basis van wind en zonneschijn schommelt van dag tot dag. We moeten dus meer consumeren in periodes met meer energie, en minder als er weinig voorhanden is. Slimme netwerken, met variabele prijzen tijdens de dag, bieden een betaalbare oplossing om ons verbruik op de energieproductie af te stemmen. Het is de enige manier waarop we nog meer hernieuwbare energiebronnen in ons elektriciteitsnetwerk kunnen opnemen. 10 CLEANTECH IN VLAANDEREN

11 I-CLEANTECH VLAANDEREN ONDER- STEUNT HET VERHOGEN VAN DE ENERGIE- EFFICIËNTIE VAN DE INDUSTRIE DOOR NETWERKEN OP TE ZETTEN DIE ERVARINGEN DELEN. Flexpond TM -platform benut afschakelbaar vermogen van industriële verbruikers Flexpond TM is een technologieplatform om industriële installaties snel, automatisch en kortstondig uit te schakelen als het productieproces dat toelaat: een duurzame en slimme oplossing om het evenwicht op het elektriciteitsnet te beheren. Bedenker REstore speelt hiermee in op het afschakelbare vermogen van grote industriële verbruikers. Het afschakelbare vermogen is het vermogen van installaties die men kort kan uitschakelen, bijvoorbeeld tijdens de pieken in het stroomverbruik of bij lage energieproductie, zonder gevolgen voor de industriële processen. Het gaat om installaties uit de voedings-, papier- en cementindustrie, maar ook uit de metaal- en petrochemische sector, voor een huidige totale piek- Jan-Willem Rombouts en Pieter-Jan Mermans, co-ceo van REstore capaciteit van 1 GW. Dat is het equivalent van het vermogen van een nucleaire reactor: demand response in het groot is nu al realiteit. VIRTUELE ELEKTRICITEITS- CENTRALE Het Flexpond TM -platform groepeert het afschakelbare vermogen van REstores klanten en stelt het ter beschikking van verschillende energieleveranciers en transmissienetbeheerders in de vorm van een virtuele elektriciteitscentrale. Jan-Willem Rombouts, co-ceo van REstore: Gas- en brandstofcentrales worden klassiek gebruikt om de pieken en dalen in de hernieuwbare energieproductie af te vlakken. Die centrales zijn speciaal afgestemd om snel op te starten bij een tekort aan energie en verhoogde vraag, en even gemakkelijk te stoppen bij overproductie. Met onze virtuele centrale kunnen we het opstarten en stoppen van industriële installaties sturen. Daardoor wordt het evenwicht hersteld, zonder bijkomende CO 2 -emissies en investerings- of onderhoudskosten aan een fysieke centrale. Bovendien reageert Flexpond TM binnen enkele seconden. Dat is sneller dan de snelst reagerende klassieke elektriciteitscentrale. Via het Flexpond TM - platform dragen bedrijven bij tot CO 2 -reductie en (vooral) tot de inpassing van hernieuwbare energie in het energiesysteem van morgen. Pieter-Jan Mermans Co-CEO van REstore KLANT HOUDT DE CONTROLE Bedrijven die bereid zijn hun elektrische installaties stil te (laten) leggen op piekmomenten, krijgen een vergoeding. Er is geen investering voor nodig en het platform wordt volledig automatisch gestuurd. Pieter-Jan Mermans, co-ceo van REstore: Door zelf te bepalen welke installaties kunnen worden uitgeschakeld en zelf flexibiliteitsgrenzen in te stellen, behoudt de klant de controle over zijn processen zonder risico op productieverlies. Zo dragen bedrijven bij tot CO 2 - reductie en (vooral) tot de inpassing van hernieuwbare energie in het energiesysteem van morgen. CLEANTECH IN VLAANDEREN 11

12 energie water materiaal mobiliteit ELEKTRISCH RIJDEN IN VLAANDEREN: een stand van zaken Vlaanderen heeft een uitgebreid en druk gebruikt wegennet. De industrie, de academische wereld, de overheid en de middenveldorganisaties in Vlaanderen bundelen hun krachten voor groenere, slimmere en zuinigere mobiliteit. Er lopen projecten rond intelligente transportsystemen, slimme kilometerheffingen, stille leveringen aan warenhuizen en meer transport via binnenvaart en spoor. Maar Vlaanderen sleutelt ook mee aan de auto, de vrachtwagen en de bus van de toekomst. WAAROM IS DUURZAME MOBILITEIT NODIG? - Mobiliteit heeft een grote impact op het milieu, zoals blijkt uit de uitstoot van CO 2 en fijn stof. - We moeten onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verlagen om ecologische, economische en geostrategische redenen. - Elektrische mobiliteit is een veelbelovende piste om die uitdagingen aan te pakken. CO 2 -emissie nieuw verkochte personenwagens (g/km) ELEKTRISCHE VOERTUIGEN EN DE STROOMVOORZIENING De energiebron bepaalt in grote mate de CO 2 -uitstoot van een voertuig. Hoewel een 100% elektrische wagen zelf geen CO 2 uitstoot, kan hij toch onrechtstreeks tot CO 2 -emissies leiden. De elektriciteit waarmee het voertuig wordt opgeladen, kan na- CO 2 -emissie België CO 2 -emissie Vlaanderen streefwaarde 2008 limietwaarde 2015 streefwaarde 2020 Door de inspanningen van constructeurs van verbrandingsmotoren bereikten de CO 2 -emissies van nieuw verkochte personenwagens in Vlaanderen al in 2011 de limietwaarde van 2015 (maximaal 130 g CO 2 /km). Ter vergelijking: elektrisch rijden met een 100% elektrische wagen zou de CO 2 -emissie tussen 0 en 37,8 g CO 2 /km brengen (onrechtstreekse CO 2 -uitstoot). Een veelbelovende piste. Bron: The New Drive melijk afkomstig zijn van een fossiele energiebron. Omdat in België de elektriciteit hoofdzakelijk afkomstig is van kernenergie en gas, zal een elektrische auto toch nog altijd 40 tot 60% minder CO 2 uitstoten dan een conventionele wagen. Als de elektriciteit via de hernieuwbare weg wordt geproduceerd, is de CO 2 -winst nog groter. Als straks de elektrische mobiliteit een groter aandeel inneemt, moet de elektriciteitsvoorziening hier wel aan worden aangepast. Als alle autogebruikers met een elektrische wagen zouden rijden, zou de elektriciteitsvraag met ongeveer 50% stijgen. Een elektrisch voertuig kan zelf in de nabije toekomst een belangrijke rol spelen om de pieken van elektriciteitsgebruik en hernieuwbare energieproductie af te vlakken. Het voertuig zal als energiebuffer fungeren in het slimme netwerk. Dat gaat als volgt: overdag kan de auto tijdelijke overschotten aan hernieuwbare energie opvangen door zijn batterijen op te laden. Met zijn opgeslagen elektrische energie kan hij tijdens de avondpiek andere toestellen via het net aandrijven. Tot nu toe spraken we enkel over elektrische aandrijving met stroom (netstroom/ batterijen). Met een brandstofcel kan een voertuig zelf zijn elektriciteit opwekken. In de brandstofcel wordt waterstof gecombineerd met zuurstof uit de atmosfeer om elektriciteit te produceren. KOSTPRIJS VAN ELEKTRISCH RIJDEN Een elektrische wagen kost momenteel nog 40 tot 60% meer dan een benzine- of dieselwagen. Het verschil in aankoopprijs is vooral te wijten aan de dure batterij en de innovatiekosten van de batterijtechnologie. Elektrisch rijden is echter een stuk goedkoper dan rijden op benzine of diesel. Voor twee euro raak je met de elektrische wagen vanuit hartje Brussel tot in Aken, terwijl je met een dieselwagen maar tot in Leuven kunt rijden. Ook het onderhoud is goed- 12 CLEANTECH IN VLAANDEREN

13 koper dan dat van een wagen op fossiele brandstof. Rijden met een elektrische wagen heeft bovendien fiscale voordelen. Alles samengeteld komt het elektrisch rijden neer op een besparing van gemiddeld euro op lange termijn, ongeveer evenveel als de aankoopprijs. Om de drempel om een elektrische wagen aan te kopen te verlagen, ontstaan nieuwe businessmodellen, zoals het leasen van de dure batterijen. Aantal nieuwe personenwagens aangedreven met alternatieve energie in Vlaanderen ( ) 4500 plug-in hybride hybride 4000 elektriciteit aardgas Het aandeel plug-in hybrides en 100% elektrische wagens is in 2012 gestegen. Een plug-in hybride kan zijn batterijen volledig opladen via het stopcontact. Normale hybridewagens kan men enkel opladen via de verbrandingsmotor in de wagen of via remenergie (BRON: ELEKTRISCHE MOBILITEIT OP DE VLAAMSE WEGEN In Vlaanderen was 16% van de CO 2 -emissies in 2010 afkomstig van wegtransport. Tegen 2020 moeten er in België volgens de Europese Infrastructuurrichtlijn publieke laadpalen beschikbaar zijn. Op dit moment zijn er in Vlaanderen alleen nog maar publieke conductieve laadpalen (met kabel). De inductieve manier van laden (zonder kabel) is nog in ontwikkeling. Het aantal nieuw aangeschafte elektrische wagens in 2013 daalde onder meer door de afschaffing van een aantal financiële maatregelen zoals de ecopremie. Van de wagens die in 2013 nieuw werden ingeschreven in België, is slechts 0,1% volledig elektrisch. Iets meer dan 1% is hybride. In de eerste helft van 2014 werden echter al % elektrische wagens in België ingeschreven. Bron: DE VLAAMSE SPELERS Als het op elektrische mobiliteit aankomt, zijn Vlaamse bedrijven actief op het vlak van technologie, onderzoek en ontwikkeling en diensten. Het accent in Vlaanderen ligt op het onderzoek naar en de ontwikkeling van technologische componenten en het inschakelen van de wagen in slimme netwerken. Daarnaast wordt ingezet op recyclagetechnologie voor batterijen en elektrische motoren, in het bijzonder op de zeldzame aardmetalen daarin. LNG Waterstofnet 4IS Emrol E-inovates Blue Planet Hydrogen VIL VITO Hydrogenics DAF Trucks E-trucks Volvo Trucks Tri-vizor The Plugin Company Flanders D Inverto LNG Waterstofnet Drivolution Van Hool Global 4IS Drivers Concept Emrol Traject UGentLNG Mazzaro Waterstofnet VIL VITO LNG E-inovates Blue Planet Hydrogen The New Driv 4IS Emrol Hydrogenics DAF Trucks Becharged E-trucks Square one - EU VIL VITO Volvo Trucks Tri-vizor E-inovates Blue Planet Hydrogen The Plugin Company Tk Blue Flanders Drive E-CO2 Inverto Hydrogenics DAF Trucks Drivolution Van Hool E-trucks Global Drivers Concept Melexis Toyota, Nissan LNG Tri-Phase V Traject Volvo Trucks Tri-vizor The Plugin Company Flanders Drive UGent Inverto Mazzaro Electrabel, Fluxys, Blue Mobility Imec Drive systems LNG Drivolution Ecofillo Van Hool The New Drive Global Drivers Concept Traject DATS Pu UGent Becharged Mazzaro Square one - EU MOBI LMS, Key Driving, Fleet & Drive Care H2 LNG Tk Blue Energyville E-CO2 The New Drive Melexis Becharged Toyota, Nissan LNG Tri-Phase Square one - EU VIM Tk Blue Electrabel, Fluxys, Blue Mobility Imec Drive E-CO2 systems Energyville Melexis Ecofillo Toyota, Nissan LNG Tri-Phase VIM DATS Punch Power Train Producent Electrabel, Fluxys, Blue Mobility MOBI LMS, Key Imec Driving, Fleet & Drive CareDrive systems H2 Ecofillo Technologieleveranciers DATS Punch Power Train MOBI LMS, Key Driving, Fleet & Drive Care H2 Ingenieurs- en adviesbureaus De Vlaamse spelers in mobiliteit Volvo Cars Volvo Cars Producent Onderzoek en ontwikkeling Technologieleveranciers Producent Infrastructuur (H2, laadpalen, CNG, LNG ) Ingenieurs- Technologieleveranciers en adviesbureaus Dienstverlening Onderzoek Ingenieurs- ontwikkeling en adviesbureaus LNG/H2-tankstation (30 CNG-stations niet getoond) Infrastructuur Onderzoek (H2, en laadpalen, ontwikkeling CNG, LNG ) Dienstverlening Infrastructuur (H2, laadpalen, CNG, LNG ) LNG/H2-tankstation Dienstverlening (30 CNG-stations niet getoond) Volvo Cars CLEANTECH IN VLAANDEREN 13

14 VLAANDEREN BOUWT MEE AAN DE WAGEN VAN DE TOEKOMST INTERMEZZO De uitstoot van nieuwe wagens is de laatste jaren sterk gedaald. Ook Vlaamse bedrijven dragen bij om de CO 2 -uitstoot van de auto, de vrachtwagen en de bus te verlagen. Ze brengen ons een stap dichter bij de voertuigen van de toekomst. De magneetvrije elektrische motor van Inverto Inverto, sinds 1986 een spin-off van de Universiteit Gent en bijna dertig jaar gespecialiseerd in motorsturingen, bracht als eerste een geschakelde, magneetvrije motor voor elektrische voertuigen op de markt. De motor gebruikt blik en koper in plaats van de zeldzame en dure magnetische grondstof neodymium die in de huidige elektrische wagens zit. Zo tackelt het bedrijf in één klap een ecologische én een economische uitdaging. Fabrikanten van elektrische wagens zoeken al jaren naar alternatieven voor de motoren met permanente magneten. De switched reluctance (SR)-motor of geschakelde reluctantiemotor, oorspronkelijk ontwikkeld voor weefgetouwen, heeft de juiste karakteristieken om in een wagen in te bouwen en vereist geen neodymium, een van de vijf meest kritieke zeldzame aardmetalen. Die magneetvrije motor is niet alleen goedkoper en meer ecologisch; hij is ook eenvoudiger te produceren en veel robuuster. Bij hoge toerentallen presteert hij ook veel beter en dat maakt hem geschikt voor de automobielindustrie, vertelt John De Clercq, R&D-manager bij Inverto. Inverto slaagde erin om, dankzij zijn jarenlange ervaring met motorsturingen en de intense samenwerking met de academische wereld, de SR-motor op punt te stellen en als eerste een werkend systeem voor wagens op de markt te brengen. John De Clercq, R&D-manager bij Inverto KLAAR OM DE WERELD TE VEROVEREN Het onderzoekscentrum Flanders DRIVE testte in samenwerking met een tiental Vlaamse bedrijven de nieuwe motor met succes uit in een ecologisch getransformeerde Range Rover Evoque. John De Clercq: De motoren zijn zo krachtig dat de 4x4-terreinwagen 100 kilometer per uur zou kunnen halen in twee seconden als de banden dat zouden aankunnen. Autobouwers en toeleveranciers toonden alvast hun interesse in de motortechnologie van Inverto. Voor 2015 zijn al enkele testleveringen besteld. Bovendien lopen er momenteel onderhandelingen met een aantal Chinese bedrijven om de SR-motor van Inverto op zeer korte termijn in te bouwen in een Chinees automerk. Elektrische truck valt in de prijzen Ook bij de grote voertuigen zorgt de elektrificatie voor revolutionaire veranderingen. E-Trucks Europe uit Lommel en het Leuvense Triphase ontwikkelden samen met Flanders DRIVE een volledig elektrische vrachtwagen met een actieradius van om en bij de 200 kilometer. Het Hasseltse CityDepot nam in maart 2014 een eerste E-Truck met een groot laadvermogen in gebruik voor leveringen aan winkeliers in en rond Hasselt. Dat initiatief past binnen EVTecLab, een pilootproject van de Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen. CityDepot zal de truck, een geoptimaliseerd prototype, een jaar lang gebruiken. In die periode zal E-Trucks Europe gegevens verzamelen, nodig om de elektrische aandrijving van de vrachtwagen en het energiemanagementsysteem verder te perfectioneren. Flip Bamelis, projectleider van E-Trucks Europe: We staan nu dicht bij een commercieel product. Zeker nu de elektrische aandrijving zowel in nieuwe als in bestaande vrachtwagens kan worden ingebouwd. De E-Truck kreeg in april 2014 de prijs voor Clean Electric Truck of the Year, omdat hij volgens de jury de weg vrijmaakt voor een emissievrije distributie in de stad. 14 CLEANTECH IN VLAANDEREN

15 Flip Bamelis, projectleider van E-Trucks Europe I-CLEANTECH VLAANDEREN BRENGT ONDERNEMERS, EINDGEBRUIKERS EN TECHNOLOGIE- LEVERANCIERS SAMEN OM VERSNELD SCHONE MOBILITEIT IN TE VOEREN. De waterstofhybridebus van Van Hool In 2005 bouwde busbouwer Van Hool op vraag van een klant uit Californië een bus met hybrideaandrijving op waterstof en batterijen. Met die ervaring ging het bedrijf zelf aan de slag om een Vlaamse hybride-brandstofcelbus te ontwikkelen. Dankzij de steun van de Vlaamse overheid (het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie) en drie industriële partners (United Technologies, Siemens en Air Liquide) zag de eerste Vlaamse hybridebus op waterstof in 2007 het levenslicht. De E-Truck kreeg in april 2014 de prijs voor Clean Electric Truck of the Year, omdat hij de weg vrijmaakt voor een emissievrije distributie in de stad. Flip Bamelis Projectleider van E-Trucks Europe WATERSTOF ZORGT VOOR EXTRA ACTIERADIUS De actieradius van elektrische voertuigen blijft tot op heden beperkt door de dure en zware batterijen. Een range extender, een benzine- of dieselverstokende thuiskomer, kan de functie van de batterijen overnemen als die bijna leeg zijn. In het kader van het project Waterstofregio van de vzw WaterstofNet ontwikkelde E-Trucks Europe een met waterstof aangedreven range extender, die de actieradius van de vrachtwagen op 400 kilometer kan brengen. Hij kan bovendien energie leveren voor een energievragende opbouw zoals bij een vuilniswagen. Het is de eerste vrachtwagen met een brandstofcel als range extender. Een brandstofcel zet waterstof om in elektrische energie en waterdamp. Daarnaast zorgen batterijen voor bijkomende aandrijving waar en wanneer dat nodig is. De batterijen slaan het overschot aan energie van de brandstofcel op en recupereren ook de remenergie. Door de hybrideaanpak verbruikt de bus veel minder, nog ongeveer 40 kilogram waterstof per bus per dag. Hij is veel efficiënter dan een bus die alleen op waterstof rijdt en zelfs 50% energie-efficiënter dan een dieselbus. VLAAMSE BUS KRIJGT EUROPESE STEUN In de periode na 2007 is de bus getest in Vlaanderen, Spanje en Nederland. Het succes van die tests leidde tot het Europese project High V.LO-City. Europa cofinanciert demonstratieprojecten en wil zo de brandstofcelbussen versneld invoeren. Van Hool coördineert het project en levert tegen september 2014 in totaal veertien waterstofhybridebussen af in Antwerpen, San Remo en Aberdeen. Er rijden een honderdtal waterstofhybridebussen rond in Amerika en Europa; 49 daarvan werden door Van Hool geleverd. Paul Jenné, projectmanager Transit Bus van Van Hool: Dat bewijst eens te meer dat Vlaanderen producten met een hoge toegevoegde waarde kan produceren. De hybride-brandstofcelbus is vandaag ongetwijfeld het meest milieuvriendelijke openbaarvervoersmiddel op de markt. Ik verwacht dat de technologie nog beter wordt. Zodra de markt er klaar voor is, zal de prijs dalen. De weg naar een stil en groen openbaar vervoer ligt dan open. Paul Jenné, projectmanager Transit Bus van Van Hool CLEANTECH IN VLAANDEREN 15

16 materiaal DE MATERIAALKRINGLOOP IN VLAANDEREN: van schroot tot molecule materiaal energie water mobiliteit Grondstoffen en materialen worden steeds schaarser. Europa en Vlaanderen beschikken nauwelijks over primaire bronnen voor nieuwe grondstoffen (mijnen). We kunnen onze importafhankelijkheid beperken door materialen te recycleren uit diverse afvalstromen en door onze productiemethoden (drastisch) aan te passen. - De Europese kaderrichtlijn Afvalstoffen (2010) stelt dat tegen % van al het huishoudelijke afval moet worden gerecycleerd. - Het Vlaamse Materialendecreet (2011) verschuift de focus van het beheer van afval naar het beheer van materialen en streeft naar duurzame materiaalkringlopen. - Om een kringloopeconomie te realiseren moet echter ook de materiaalintensiteit per inwoner omlaag. Dat is de hoeveelheid materiaal die we nodig hebben om onze maatschappij te doen draaien, zonder de producten die we importeren, verwerken en exporteren. Hoewel we tot de top behoren inzake recyclage, heeft Vlaanderen nu slechts een gemiddelde positie in Europa inzake materiaalintensiteit. We moeten dus nog meer inzetten op het onttrekken van moleculen uit ons schroot. - Om de materiaalintensiteit te doen dalen zijn nieuwe productiemethoden noodzakelijk. Een techniek die daarin zal slagen, is 3D-printen of additive manufacturing, met de achterliggende digitale vormgeving. Die productietechnologieën gebruiken minder materiaal én veel minder energie. Bovendien ontwikkelen nieuwe businessmodellen zich, zodat men nieuwe toegevoegde waarde kan genereren (zoals de verkoop van ontwerpen). De grote uitdaging is de exacte positionering te vinden zodat het grootste effect verkregen wordt. VLAANDEREN KIEST VOLUIT VOOR DUURZAAM MATERIALENBEHEER Het Vlaamse Materialendecreet beschouwt afval niet langer als afval, maar als secundaire grondstof die via recyclage opnieuw in de kringloop komt. Alleen als het echt niet anders kan, mag afval verbrand of gestort worden. Maar wanneer houdt afval op afval te zijn en wordt het een nieuwe grondstof of een nieuw product? De afspraken en definities hierover verschillen van land tot land, of zelfs van regio tot regio in Europa. Het Materialendecreet formuleert de voorwaarden voor einde-afval (end-of-waste) en bijproducten, zoals die op Europees niveau zijn vastgesteld. Het decreet mondde ook uit in het Vlaamse Materialenprogramma (VMP). Daarin werken bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en overheidsinstanties samen aan een economie en maatschappij die duurzaam met materialen omgaat. Dat doen ze samen met Plan C, het Vlaamse transitienetwerk voor duurzaam materialenbeheer, en SuMMa, het steunpunt voor duurzaam materialenbeheer. SLIM EN ONAFHANKELIJK MATERIALENBEHEER Duurzamer materialenbeheer is dringend nodig. Grondstoffen en materialen worden immers steeds schaarser. Als de productie blijft groeien aan het huidige tempo, is tegen 2030 een aantal essentiële grondstoffen uitgeput. Dat geldt bijvoorbeeld voor antimoon, lood en indium, drie metalen uit hernieuwbare toepassingen. Van sommige grondstoffen zullen de natuurlijke voorraden nog sneller op zijn. Europa beschikt nauwelijks over voorraden van kritieke grondstoffen en Vlaanderen al helemaal niet. 40% van de grondstofreserves ligt in China, dat ook grotendeels instaat voor de grondstofverwerking en -productie. Voor de productie van en de controle over de waardeketen van zeldzame aardmetalen, een belangrijke groep metalen die in tal van cleantechtoepassingen verwerkt zitten, heeft China bijna het monopolie. Het is dus van groot belang dat we onafhankelijk van andere grootmachten op het wereldtoneel toegang krijgen tot kritieke grondstoffen. Die zijn immers cruciaal voor onze economie. RECYCLAGE EN URBAN MINING Grondstoffen worden in de toekomst niet meer (alleen) uit (ondergrondse) mijnen gehaald, maar ook uit afgedankte toestellen, machines, gebouwen of auto s. Met recyclage en urban mining kunnen we grondstofkringlopen sluiten door die stadsmijnen te ontginnen. Voor staal gebeurt dat al zeer goed. Het staalbedrijf Aperam Genk heeft als grondstofinput voor nieuw roestvast staal vooral staalschroot. Voor meer kritieke grondstoffen zijn recyclage en urban mining echter nog helemaal geen succesverhaal. Wereldwijd is de end-of-life recyclage van een groot deel kritieke metalen (waaronder de zeldzame aardmetalen) minder dan 1%. Nochtans heeft Vlaanderen de knowhow om niet alleen tonnen staalschroot te recycleren, maar bijvoorbeeld ook een manier te ontwikkelen om kritieke grondstoffen uit batterijen en magneten te recupereren. Als gebruiksgoederen, zoals pc s en gsm s, efficiënter ingezameld worden en Vlaanderen de technologie verder ontwikkelt om ze te 16 CLEANTECH IN VLAANDEREN

17 chape-yt Veolia Ravago BST DNCP Campine Saint-Gobain Voxdale, 3D hub Metallo Umicore Coga VITO Aurubis Alfamet Agfa Maltha Stora-enso OCAS FIM Van Gansewinkel Nystar Deceuninck Latexco UGent RMS chape-yt Desso Alfamet Edelchemie SIM TimeLab Ekol Socaplast Veolia Aleris Centexbel Ravago VPK Plan C E-max De Craene RCMD BST GRL Belgian DNCP Recycling Campine Network Shanks KUL Melotte Saint-Gobain SuMMa Layerwise, Wienerberger Beaulieu Voxdale, 3D hub Metallo Materiatise Foamglas Umicore Vall-i-pac Bepsra AR metalizing Fostplus Coga FEBEMVITO Aperam FabLab-Genk Sirris, FabLab Van Heede BUDA::lab Aurubis Derbigum Kurio Alfamet Polyvision Recmix DW Plastics Galloo Agfa PV Cycle Maltha Roofcollect Stora-enso OCAS FIM FabLabXL Van Gansewinkel Nystar Latexco UGent RMS chape-yt Desso Alfamet Edelchemie Reprocover SIM TimeLab Ekol Socaplast Aleris Ravago Centexbel VPK Plan C E-max raene RCMD GRL P Campine Belgian Recycling Network Shanks KUL De Melotte Vlaamse spelers in materialen SuMMa Layerwise,, 3D hub Metallo Beaulieu Materiatise Vall-i-pac Foamglas Bepsra AR metalizing Fostplus VITO FEBEM Aperam FabLab-Genk Aurubis Sirris, FabLab Heede BUDA::lab Logistiek Derbigum Alfamet Kurio Polyvision Maltha PV Cycle Roofcollect Recmix DW Plastics FIM Algemene logistieke spelers Nystar FabLabXL Afvalverwerking tot grondstof Onderzoek en ontwikkeling RMS Edelchemie Afvalgebruik als grondstof Reprocover chape-yt Aleris Aggregator Ekol specifieke stromen Dienstverlenende organisaties Veolia Design for recycling E-max Ravago KUL GRL Locatie met nutriëntenrecuperatie (P) BST Melotte DNCP Campine a Layerwise, Materiatise Foamglas Saint-Gobain Voxdale, 3D hub Metallo Bepsra AR metalizing Additive manufacturing / 3D-printcluster Umicore Aperam FabLab-Genk Sirris, FabLab Coga VITO Polyvision Aurubis Alfamet llect Recmix DW Plastics Agfa Maltha ke spelers Afvalverwerking tot grondstof Onderzoek en ontwikkeling Stora-enso OCAS FIM Van Gansewinkel Nystar Deceuninck RMS Latexco UGent Afvalgebruik Reprocover als grondstof Desso Alfamet Edelchemie eke stromen Dienstverlenende organisaties SIM TimeLab Aleris Ekol Design for recycling Socaplast Centexbel VPK Plan C E-max De Craene RCMD Locatie met nutriëntenrecuperatie (P) GRL Belgian Recycling Network Shanks KUL Melotte SuMMa Layerwise, Additive manufacturing / 3D-printcluster Wienerberger Beaulieu Materiatise Vall-i-pac Foamglas Bepsra AR metalizing Fostplus FEBEM Sirris, FabLab Aperam FabLab-Genk Van Heede BUDA::lab Derbigum Kurio Polyvision PV Cycle Recmix DW Plastics Galloo Roofcollect Onderzoek en ontwikkeling FabLabXL Reprocover Dienstverlenende organisaties Kunststof Papier Metalen Anorganisch Kunststof Papier Metalen Anorganisch e (P) tcluster recupereren, liggen hier nog opportuniteiten. Dat impliceert dan wel dat afgedankte toestellen niet meer (illegaal) verscheept mogen worden naar landen als China, zodat we de grondstoffen hier kunnen houden. Er zijn al Vlaamse bedrijven die die uitdaging met succes aanpakken. Umicore is zelfs het eerste bedrijf ter wereld dat op industriële schaal zowel lithium-ion- als nikkelmetaalhydride-batterijen recycleert om er metalen als kobalt, nikkel, lithium en (lichte) zeldzame aardmetalen uit te recupereren. Volgens het Vlaamse materiaaltechnologiebedrijf kan 98% van het materiaal in de batterijen opnieuw gebruikt worden voor de productie van elektronische toestellen. De nieuwste Umicore-installatie wordt ook Duurzaam materialenbeheer geeft de economie impulsen. Nu al werken werknemers in de afval- en recyclagesector, die de afgelopen jaren telkens met 3,5% groeide. Als we inzetten op een doorgedreven kringloopeconomie, kan het aantal arbeidskrachten tegen 2025 oplopen tot en kunnen we tot 3,5 miljard euro aan materiaalkosten besparen. Bron: SuMMa Logistiek Kunststof Papier Metalen Anorganisch gebruikt voor onderzoek naar recyclage van Algemene logistieke spelers metalen afkomstig uit andere afvalstromen Aggregator specifieke stromen zoals residu s van zinkproductie. DESIGN FOR RECYCLING Maximaal recycleren is de boodschap voor de toekomst. Om de overgang naar een kringloopeconomie meer kans op slagen te geven denken productontwikkelaars bij het ontwerpen best al na over de toekomstige recyclage. Bij ecodesign en design for recycling ontwerpen ze producten in functie van een efficiënte recuperatie en het hergebruik van de gekozen grondstoffen. Dat impliceert ook dat ze vanaf de ontwerpfase een doordachte materiaalkeuze maken voor hun product. Een enorme uitdaging als je bedenkt dat in gsm s bijvoorbeeld twintig metalen zitten, terwijl smartphones tegenwoordig zestig metalen bevatten. Nieuwe productiemethoden (zoals 3Dprinten) slagen erin complexe vormen te produceren met veel minder materiaal (en energie) dan conventionele technieken. Niet alleen kan men hierdoor efficiëntiewinsten halen, maar kan ook vanuit de functie van het voorwerp gedacht worden. Zo kan bepaald worden hoe de structuur van een voorwerp eruit moet zien, met minimaal materiaalverbruik (reverse engineering). Bovendien ontstaan hierbij nieuwe businessmodellen en Onderzoek en ontwikkeling waardeketens waarop in Vlaanderen verder Dienstverlenende organisaties gebouwd kan worden. Afvalverwerking tot grondstof Afvalgebruik als grondstof Design for recycling Locatie met nutriëntenrecuperatie (P) Additive manufacturing / 3D-printcluster DE VLAAMSE SPELERS De logistieke spelers zorgen ervoor dat het materiaal van de bron terechtkomt bij de verwerker. Dat proces wordt gestroomlijnd door specifieke organisaties in Vlaanderen. De verwerkers halen grondstoffen vaak uit erg ruwe productstromen, zoals bij urban mining. Die worden op hun beurt ingezet door producenten. De ontwerpers ten slotte creëren producten die ontworpen zijn met de uiteindelijke recyclage ervan al in het achterhoofd. Melotte Direct Digital Manufacturing De technologie voor 3D-digitale productie van Melotte laat toe een analoge printkop te produceren die zodanig precies is dat die de digitale printkop kan vervangen. CLEANTECH IN VLAANDEREN 17

18 OUDE STORTPLAATSEN ZIJN DE VOORRAADSCHUREN VAN DE TOEKOMST INTERMEZZO Een stortplaats zal niet langer het eindstadium in een lineaire productie- en consumptieketen zijn, maar eerder een waardevolle bron van materialen en energie in een toekomstige circulaire economie. Naast de stadsmijn (urban mining) zijn ook stortplaatsen het exploiteren waard. Kan enhanced landfill mining (ELFM) of het ontginnen van oude stortplaatsen ons de materialen en energiebronnen van morgen opleveren? Remo-opslagplaats in Houthalen-Helchteren sluit materiaalkringloop Op de Remo-opslagplaats past Group Machiels in primeur het ELFM-concept toe. De 16 miljoen ton afvalstoffen die er opgeslagen zijn, worden verwerkt tot nieuwe grondstof of groene energie. Yves Tielemans, businessunitmanager van Group Machiels Henny De Baets, administrateurgeneraal van de OVAM Yves Tielemans, businessunitmanager van Group Machiels: Op de Remo-site ligt meer dan 16 miljoen ton afval: de helft huishoudelijk afval en de rest industrieel afval zoals staalslakken, materiaal uit de auto-industrie, bouwafval en slib. We willen al het afval opgraven en verwerken tot nuttige grondstoffen en/of energie. De volledige verwerking vergt minstens twintig jaar. Het gaat om een totale investering van 250 miljoen euro die 250 tot 300 jobs kan opleveren. 50% NIEUWE GRONDSTOF, 50% GROENE ENERGIE De eerste fase van het CtC-project startte begin 2014 met de inrichting van de tijdelijke opslagplaats. Yves Tielemans: Dat is geen stortplaats meer zoals we dat kennen. Die opslagplaats van de toekomst is ingedeeld in compartimenten: de afvalstromen worden er gescheiden opgeslagen in functie van hun latere valorisatie. Zo wordt het gemakkelijker om ze te verwerken en om te vormen tot nieuwe grondstoffen of energie. Binnen een paar jaar begint het echte werk. Bijna de helft van het afvalmateriaal kan worden gerecycleerd tot nieuwe grondstoffen. Het materiaal met een hoge energiewaarde zal met de nieuwe plasmatechnologie uit Engeland omgevormd worden tot onder meer groene energie. Plasmatechnologie is een duurzamer proces dan de klassieke afvalverbranding. Het afval wordt bij veel hogere temperaturen vergast en omgezet in groene energie. Het restproduct, de zogenaamde plasmasteen, zal dienen als hoogwaardig en klimaatvriendelijk bouwmateriaal ter vervanging van cement. Afval dat niet met plasmatechnologie kan worden verwerkt, wordt veilig opgeslagen in afwachting van nieuwe technieken. Nadat alle afvalstoffen zijn opgegraven en verwerkt, wordt de stortplaats opnieuw natuurgebied. EEN NIEUWE VORM VAN VOORRAADBEHEER Enhanced landfill mining (ELFM) staat voor een geïntegreerde aanpak en maximale recuperatie van materialen en energie uit voormalige stortplaatsen. ELFM gaat een stap verder dan klassieke landfill mining (LFM). LFM mikt op het selectief recupereren van slechts enkele grondstoffen of het verplaatsen van de afvalberg en inperken van milieu- en gezondheidsrisico s. ELFM maakt deel uit van een ruimere visie op grondstofen voorraadbeheer, met maximaal respect voor milieu en gezondheid. Een stortplaats wordt niet meer gezien als een eindpunt, maar als een tijdelijke opslagplaats voor toekomstige materialen en energiebronnen. Zelfs niet-recycleerbare of in energie om 18 CLEANTECH IN VLAANDEREN

19 Machiels I-CLEANTECH VLAANDEREN IS COÖRDINATOR VAN HET EURELCO- CONSORTIUM, WAARDOOR VLAAMSE KMO S RECHTSTREEKS TOEGANG HEBBEN TOT DE TOPUNIVERSITEITEN IN EUROPA. De Remo-opslagplaats: 230 hectare groot met meer dan 16 miljoen ton materiaal te vormen fracties worden als voorraad behandeld en opgeslagen in afwachting van nieuwe verwerkings- of scheidingstechnologieën. Henny De Baets, administrateur-generaal van de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM): Het ELFM-concept is dus veeleer een nieuwe vorm van voorraadbeheer, het verantwoorde beheer van de grondstoffen en energievoorraden van onze planeet. ONDERZOEKSCONSORTIUM OP EUROPEES NIVEAU Omdat ELFM een volledig nieuw concept is, dat bovendien nog weinig werd onderzocht en uitgewerkt, werd in 2008 op initiatief van Group Machiels en de KU Leuven een Vlaams onderzoeksconsortium opgericht. Dat bestaat inmiddels uit diverse kennisinstellingen (KU Leuven, VITO, UHasselt, UGent), bedrijven (waaronder Group Machiels), de OVAM en middenveldorganisaties. Het CtC-project van Group Machiels is de eerste testcase voor het ELFM-consortium. Op 11 maart 2014 werd dat consortium opgeschaald naar Europees niveau met de oprichting van het European Enhanced Landfill Mining Consortium (EURELCO). EUREL- CO telt ondertussen 45 partners (bedrijven, kennisinstellingen, vzw s en overheidsin- stanties) uit 11 EU-lidstaten. Het verenigt toponderzoeksinstellingen uit Europa (zoals KTH, RWTH Aachen, VTT, Montanuniversität Leoben) evenals tal van bedrijven die in dat domein actief zijn. Ook diverse overheidsinstellingen zijn actief binnen EURELCO. Onder de 45 partners zijn er 19 Vlaamse actoren waaronder 11 bedrijven, 4 kennisinstellingen en 4 publieke actoren. EN WAT MET DE ANDERE STORT- PLAATSEN IN VLAANDEREN? De Remo-opslagplaats is een van de grootste storten in België en het materiaal dat er ligt, is gekend. Verspreid over Vlaanderen liggen echter ongeveer 2000 oude, veel kleinere stortplaatsen uit , waarvan veel minder geweten is. Henny De Baets: We moeten die mijnen van de toekomst en hun voorraad eerst in kaart brengen, om ze in een volgende stap te kunnen opgraven en valoriseren. Met de ervaring uit tal van pilootprojecten kunnen we een projectmatige en gevalideerde aanpak uittekenen om stortplaatsen te inventariseren, te karakteriseren en te ontginnen. Die aanpak moet resulteren in een standaardnorm voor voorraadbeheer op oude stortplaatsen. Storten en zeker oude storten hebben een negatief imago, omdat ze het drinkwater vervuilen en voor geurhinder zorgen. Met ons voorraadbeheersysteem willen we aantonen dat stortplaatsen een antwoord kunnen bieden op de dubbele uitdaging: de groeiende afvalberg en de schaarste aan materialen, energie en land. Machiels DE ZES WINSTFACTOREN VAN ELFM: - valorisatie van afval als materiaal - valorisatie van afval als hoogwaardige energie - valorisatie van het restproduct van de plasmavergassing (plasmasteen) - voorkomen van een sanering door een mogelijk milieurisico (zoals een lekkend stort) - hergebruik van ruimte die het stort innam (als natuur, landbouw, recreatie, woon- of industriegebied) - aanzienlijke jobcreatie Tijdelijke opslagplaats voor materialen in functie van toekomstige verwerking CLEANTECH IN VLAANDEREN 19

20 VLAAMSE WATERSECTOR ZET STAP VAN ZUIVERING NAAR (MATERIALEN)HERGEBRUIK materiaal energie water mobiliteit Water is een kostbare en eindige grondstof. Het geleidt warmte en kan energie opwekken. Bovendien drinken we het elke dag en hopen we dat het niet in onze huizen staat. Een bij uitstek multifunctioneel product, waarmee we verstandig moeten omgaan. Vlaanderen is al wereldspeler in de klassieke waterzuiveringstechnologie. I-Cleantech Vlaanderen wil die mee helpen klaarstomen voor de uitdagingen van de 21ste eeuw: hergebruik van waterbronnen en materialen, doorgedreven zuivering van afvalwater, productie van drinkwater en proceswater, en efficiënt waterbeheer. Onze waterreserves kreunen onder de verharding van de oppervlakte en lokale overexploitatie. Het (diepe) grondwaterpeil in westelijk Vlaanderen is in 50 jaar met 80 meter gedaald. En zes op de tien meetpunten van ons oppervlaktewater vertonen slechte tot zeer slechte kwaliteitsresultaten. Toch blijft onze watervoetafdruk enorm. Dat is het volume water nodig voor de productie van goederen en diensten die geconsumeerd worden door de inwoners van het land. Voor België bedraagt die 2700 m³ per jaar per persoon, of meer dan het dubbele van het globale gemiddelde van 1240 m³. De Vlaamse regering zet in haar tweede waterbeleidsnota (2013) dan ook in op duurzaamheid en kwaliteit van het water. Dat is helemaal in lijn met de Europese kaderrichtlijn Water (2000) die de voorraden en de kwaliteit van het water in Europa wil veiligstellen. WATER SPAREN EN HERGEBRUIKEN De Vlaming verbruikt gemiddeld 100 liter water per dag. 20% van onze bedrijven is er rechtstreeks van afhankelijk (bijvoorbeeld proceswater, koelwater ). Door productieprocessen te optimaliseren, het waterverbruik beter op te volgen en efficiënter te irrigeren in de landbouw kan het gemiddelde verbruik al flink naar beneden. Maar om op de beschikbaarheid en de kwaliteit van het water te kunnen rekenen, moeten we het ook hergebruiken. Zo ontzien we onze grondwatervoorraden. EEN NIEUW LEVEN VOOR AFVALWATER In Europa wordt ongeveer 824 miljoen m³ gezuiverd afvalwater per jaar hergebruikt. De Vlaamse industrie heeft een van de hoogste percentages hergebruiktoepassingen in Europa. Door op hun site afvalwater te zuiveren en te hergebruiken ontlasten bedrijven het waternet en de grondwatervoorraden. Bovendien besparen ze op de lozingskosten en de waterfactuur. Zo levert de waterzuivering van het afvalwater op de site van het vleesverwerkende bedrijf van Colruyt een mooi competitief voordeel op: een economische en ecologische win-winsituatie. Ook voor hergebruikt drinkwater is Vlaanderen pionier. De rioolwaterzuiveringsinstallatie van Aquafin in Wulpen, een project van de Intercommunale Watermaatschappij van Veurne-Ambacht (IWVA), is een van de meest hoogtechnologische zuiveringssystemen voor drinkwater wereldwijd. De rioolwaterzuiveringsinstallatie laat ongeveer 2,5 miljoen m³ gezuiverd afvalwater van inwoners infiltreren in de watervoerende lagen onder de duinen. Zo verzilt het waterreservoir niet onder invloed van de Noordzee. Nu is 35 à 40% van het drinkwater in de regio afkomstig van hergebruik. REGENWATER HERGEBRUIKEN Redenen voor het gebruik van regenwater zijn legio: het is gratis, het is zachter dan leidingwater en het heeft nauwelijks ontijzering nodig. Het moet wel gezuiverd worden. Dakregenwater kan al met een aangepaste hemelwaterput en een verdeelinstallatie met filter ingezet worden voor toepassingen als koelen of het reinigen van vloeren. Voor het sterker vervuilde regenwater op bereden oppervlaktes is er een hightech olieverwerkend filterdoek. Dat vangt niet alleen de zware metalen op, maar ook 90 tot 98% van de schadelijke koolwaterstoffen. MATERIALEN UIT AFVALWATER Een waterzuiveringsinstallatie kan meer dan alleen water zuiveren. Afvalwater kan als grondstof dienen van hernieuwbare producten totdat er weinig of geen afval meer overblijft: het principe van zero waste water. Slimme technologieën maken het mogelijk om nutriënten, materialen en energie uit afvalwater te recupereren. NuReSys Struviet: nutriënten fosfaat en stikstof uit afvalwater teruggewonnen (op de foto: granulaat van NuReSys-technologie) 20 CLEANTECH IN VLAANDEREN

Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012

Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012 Persbericht Brussel, 15 januari 2013 Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012 In 2012 groeide windenergie op land in Vlaanderen met 37 windturbines, goed voor een bijkomend vermogen van 78 MW. Daarmee

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans Vlaamse Complementariteit SET5Y Ronnie Belmans EnergyVille en Campus EnergyVille EnergyVille = samenwerking tussen VITO, KUL en IMEC in onderzoek, ontwikkeling en valorisatie Geïmplementeerd via samenwerkingsovereenkomsten

Nadere informatie

BEPERKTE GROEI WINDENERGIE IN 2013 GEMISTE KANS VOOR JOBCREATIE

BEPERKTE GROEI WINDENERGIE IN 2013 GEMISTE KANS VOOR JOBCREATIE PERSBERICHT Brussel, 3 januari 2014 BEPERKTE GROEI WINDENERGIE IN 2013 GEMISTE KANS VOOR JOBCREATIE Vlaanderen kreeg er in 2013 elf nieuwe windparken bij, waardoor het totaal op 252 windturbines komt met

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013

Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers. SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Demand response: een opportuniteit voor professionele gebruikers SGF Smart Energy Solutions BASF 22 January 2013 Overzicht 1. Wie is EDF Luminus 2. De uitdaging 3. De oplossing Corporate Presentation -

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010

Welkom. Smart Grids Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 Welkom Slimme netten? of Netten voor slimme mensen? 20 oktober 2010 : probleemstelling Meer lokale productie Lokale injectie zorgt voor opwaartse stroom Fluctuerend en weinig controleerbaar Het netwerk

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

INFORMATIEKRANT WIJ BOUWEN AAN UW TOEKOMST! www.limburgwindt.be. Limburg win(d)t is opgericht door Aspiravi en LRM. WAT DOET LIMBURG WIN(D)T?

INFORMATIEKRANT WIJ BOUWEN AAN UW TOEKOMST! www.limburgwindt.be. Limburg win(d)t is opgericht door Aspiravi en LRM. WAT DOET LIMBURG WIN(D)T? www.limburgwindt.be v.u.: Rik Van de Walle - nv - Trichterheideweg 8-3500 Hasselt WAT DOET LIMBURG WIN(D)T? onderzoeken waar er in Limburg wind- molenparken kunnen komen bouwen en exploiteren van windenergie-

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Toepassingen in de woningbouw Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 Overzicht Inleiding Micro-WKK

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Inhoud Inhoud Deel I Deel II Deel III Deel IV EnergyVille Uitdagingen in onze huidige

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Beheersing piekverbruik

Beheersing piekverbruik Beheersing piekverbruik Cis Vansteenberge Smart Building Congres 5 maart 2015 Beheersing piekverbruik 5/3/2015 1 Inhoud Inleiding Congestie Windprofiel Profiel zonne-energie Oplossingen DSM Opslag Besluit

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 1 Brochure ALD electric INLEIDING Ons ALD electric aanbod is bijzonder volledig, met zowel oplaadbare hybrides (plug-in), elektrische auto s met verlengde

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Warmtekrachtkoppeling Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Waarom ecopower? Eenvoudigweg omdat het de moeite waard is! Bij een traditionele productie van energie

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Alternatieve aandrijfvormen

Alternatieve aandrijfvormen Alternatieve aandrijfvormen Als alternatief voor de klassieke benzine- en dieselmotor zijn er momenteel acht andere aandrijfvormen beschikbaar. We lijsten ze even op met telkens een definitie, de voor-

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Kernenergie: Kan België zonder?

Kernenergie: Kan België zonder? Kernenergie: Kan België zonder? Marktonderzoeks-, studie- & consultancy-bureau mbt hernieuwbare energie - Marktstudies over energiemarkten - Opleidingen over (hernieuwbare) energie - Haalbaarheidsstudies,

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch...

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Agenda Project elektrische voertuigen Eandis Impact op netwerk elektriciteit Deelname proeftuin EVA 2 6 juli 2011 Technische gegevens voertuigen ( 1 ) 4 FIAT FIORINO

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag in het netwerk 3 Oplossingen van SMA 2 Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag

Nadere informatie

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent 10/06/2015 PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015 Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent Lies Helsloot, Service en Logistiek Departement FM Stad Gent 13 Departementen

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Hernieuwbare elektriciteitsproductie voor woningen met maximum 10 eenheden Gregory Neubourg APERe Doelstellingen van de presentatie Kennis van de belangrijke

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales...2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2 2

Nadere informatie

Persdossier. Contact: Meest recente update: 18 oktober 2013

Persdossier. Contact: Meest recente update: 18 oktober 2013 Persdossier Meest recente update: 18 oktober 2013 Contact: Katrien Denef of Ellien Stinissen +32 15 40 41 40 pressbelgium@eneco.com katrien.denef@eneco.com ellien.stinissen@eneco.com Inhoud In het kort

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease.

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease. VEELGESTELDE VRAGEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN A. Voertuigen en mogelijkheden 1. Met welke voertuigen kun je elektrisch rijden? Elektrisch rijden op de weg kun je met een fiets, scooter of auto. Om met een

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst

Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Slimme energie-oplossingen bij Colruyt vandaag en in de toekomst Thomas Decamps Startevent Smart Energy Solutions 4 december 2012 Het energiebeleid bij Colruyt Group WE POWER Het energiebeleid bij Colruyt

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2

Nadere informatie

Persdossier. Contact persverantwoordelijke: Vincent.DeDobbeleer@eneco.com +32 (0)498 17 85 55

Persdossier. Contact persverantwoordelijke: Vincent.DeDobbeleer@eneco.com +32 (0)498 17 85 55 Persdossier Contact persverantwoordelijke: Vincent.DeDobbeleer@eneco.com +32 (0)498 17 85 55 Inhoud In het kort 3 De toekomst volgens Eneco 4 Duurzaam, Decentraal, Samen 4 Transitie 5 Het huis van de toekomst

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE 1 Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Hernieuwbare elektriciteitsproductie voor woningen met maximum 10 eenheden Gregory Neubourg APERe Doelstellingen van de presentatie Kennis van de

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Persdossier. Persdienst: pressbelgium@eneco.com. Meest recente update: 13 mei 2014. Persverantwoordelijke: Katrien Denef +32 473 95 13 75

Persdossier. Persdienst: pressbelgium@eneco.com. Meest recente update: 13 mei 2014. Persverantwoordelijke: Katrien Denef +32 473 95 13 75 Persdossier Meest recente update: 13 mei 2014 Persdienst: pressbelgium@eneco.com Persverantwoordelijke: Katrien Denef +32 473 95 13 75 Back-up: Vincent De Dobbeleer +32 485 08 37 16 Inhoud In het kort

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD?

IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD? IS ENERGIEOPSLAG HET ANTWOORD? JA! DE VOLGENDE STAP NAAR MEER ONAFHANKELIJKHEID WAAROM? 1. Eigen energie voorziening Geen impact meer van prijsstijgen en zelf in controle van je eigen elektriciteit, dag

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij Groener door ICT Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij 2 Groener door ICT Smart energy systems door ICT Slimmer rijden door ICT Slimmer werken door ICT Vergroening van ICT Smart Grids

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

VMx studiedag mobiliteit. Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen

VMx studiedag mobiliteit. Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen VMx studiedag mobiliteit Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen 05/09/2013, Leuven Carlo Mol Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen Agenda» Elektrische Mobiliteit : Wat? Waarom? Wie?

Nadere informatie