vision >> Naar een duurzame transitie Innovatie en samenwerking maken het verschil

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "vision >> Naar een duurzame transitie Innovatie en samenwerking maken het verschil"

Transcriptie

1 vision nr SEPTEMBER 2013 >> Naar een duurzame transitie Innovatie en samenwerking maken het verschil >> >> >> >> SMART GRIDS GETEST BIJ 250 GEZINNEN VLAAMSE SMART CITIES WORDEN CONCREET WE WILLEN DE INDUSTRIE ZUURSTOF GEVEN NIEUW ONDERZOEKSPLATFORM WIL AROMATEN UIT GROENE RESTSTROMEN PUREN >> BESLISSINGSTOOL GEEFT SECTOREN INSPRAAK IN NATUURBELEID >> VEGETATIEGEGEVENS VAN PROBA-V GAAN DE WERELD ROND >> In de kijker >> KMO vindt vito!

2 Transitie betekent nieuwe bruggen slaan K limaatverandering, uitputting van natuurlijke hulpbronnen, ongelijke verdeling van de welvaart Onze samenleving botst op de grenzen van haar systemen. In de structurele maatschappelijke verandering of transitie die zich opdringt, is ook de rol van VITO als kennisinstelling in beweging. De voorbije jaren hebben we gaandeweg een omvattend raamwerk ontwikkeld om duurzame ontwikkeling en transitie te integreren in onze werking. Met dat transitiekader als leidraad wat is transitie en hoe willen we daartoe bijdragen vanuit VITO geven we nu onze nieuwe onderzoeksprogramma s concreet vorm: duurzame energie, duurzaam materialenbeheer, duurzame chemie, duurzame gezondheid en duurzaam landgebruik. In deze editie van VITO VISION tonen we u hoe we het transitiedenken systematisch en op een wetenschappelijk onderbouwde manier in ons onderzoek en onze projecten integreren. Interactie en samenwerking tussen de thematische onderzoeksprogramma s maken dat we als kennisinstelling veerkrachtig kunnen reageren op de maatschappelijke uitdagingen van vandaag en morgen. Die interne kruisbestuiving geeft ons een unieke positie in het duurzaamheidsonderzoek. 2 In die transitiecontext overstijgt onze rol die van louter onderzoek, studies en ondersteuning van bedrijven en van het beleid. Een nauwe samenwerking en een intensieve dialoog met industrie, overheden, middenveld, nieuwe marktactoren en burgers treden in onze projecten steeds meer op de voorgrond. Zo ontwikkelden onze onderzoekers een tool die het Vlaamse natuurbeleid helpt om weloverwogen ruimtelijke beslissingen te nemen in het kader van het Europese natuurnetwerk Natura Samen met de overheid, natuurverenigingen, landbouworganisaties en drinkwatermaatschappijen konden we op die manier een participatief traject voor biodiversiteit uittekenen: een primeur. De grootschalige demonstratie van smart grids bij particulieren, die we samen met de KU Leuven (EnergyVille) en een hele reeks industriële partners opzetten in het kader van Linear, toont dat VITO met beide voeten in het veld staat. Door het energieverbruik van 250 gezinnen actief aan te sturen met intelligente toestellen, wil EnergyVille Vlaanderen voorbereiden op de komst van smart grids. In STEP-UP, een grootschalig Europees project rond slimme steden, tekent VITO samen met de stad Gent een nieuw klimaatplan uit voor de stad: opnieuw een initiatief waarin heel wat stakeholders een rol spelen. Ook in het proces dat de Vlaamse industrie moet klaarstomen voor de groene kringloopeconomie, slaan we de brug naar de sectoren. Samen met de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) voeren we onderzoeks- en demonstratieprojecten uit, maar bouwen we ook aan platformen om initiatieven uit de industrie zuurstof te geven. Initiatieven zoals Flanders Strategic Initiative for Sustainable Chemistry (FISCH) en Flanders Cleantech Association (FCA) illustreren nu al hoe de wisselwerking met maatschappelijke actoren vruchten afwerpt. Van recentere datum is het Shared Research Center Biobased Aromatics dat we samen met de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) en de Green Chemistry Campus lanceerden. Dat platform breekt een lans voor een duurzame biogebaseerde economie en wil de chemische sector in Vlaanderen ruggensteunen. Bij VITO zijn we er rotsvast van overtuigd én de voorbeelden in deze VITO VISION tonen het overduidelijk aan: transities die gestoeld zijn op innovatie en nieuwe samenwerking kunnen voor de economie en de hele samenleving wel degelijk het verschil maken. Dirk Fransaer Gedelegeerd bestuurder VITO werkte de voorbije jaren een eigen kader uit om haar bijdrage tot duurzaamheidstransities vorm te geven. Een samenvatting hiervan is te vinden via Voor de implementatie van dat kader in haar onderzoeksprogramma s lanceerde VITO in september 2013 het Transitieplatform, dat als kennis- en verbindingsplatform de integratie van het transitiedenken in alle VITOactiviteiten zal ondersteunen en faciliteren. Meer informatie: (Coördinator Transitieplatform) - - (Onderzoekscoördinatoren Transitie)

3 VELDTEST LINKT GEDRAG VAN ENERGIEVERBRUIKERS MET SMART GRIDS Smart grids getest bij 250 gezinnen I Vlaanderen telt steeds meer windturbines en fotovoltaïsche installaties. In de toekomst zal het aandeel hernieuwbare energie nog sterk toenemen. Maar onze stroomnetten zijn niet uitgerust voor die toevloed van groene energie, die schommelt afhankelijk van de weersomstandigheden. Om de hernieuwbare energiebronnen optimaal te kunnen gebruiken moet gebruikersgedrag op slimme wijze met smart grids verbonden worden. Maar hoe werken die in de praktijk? Met een grootschalige veldtest wil EnergyVille de haalbaarheid en de meerwaarde van smart grids in residentiële wijken in beeld brengen. Primeur voor Vlaanderen De veldtest past in het project Linear, een grootschalig multidisciplinair demonstratieproject rond intelligente elektriciteitsnetwerken in Vlaanderen. Het project bestudeert hoe we hernieuwbare-energiebronnen in het distributienetwerk kunnen inschakelen en optimaal gebruiken. Dat gebeurt door het energieverbruik aan te passen aan de hoeveelheid hernieuwbare energie die op dat moment beschikbaar is. Het project, een intense samenwerking tussen onderzoekscentra en industrie, ging in 2009 van start. Wim Cardinaels: De voorbije jaren hebben we gefocust op het onderzoek, de conceptontwikkeling en tests op laboratoriumschaal. De technologieën zijn nu robuust genoeg om bij eindgebruikers verspreid over heel Vlaanderen uit te testen. Het is de eerste keer dat in België een veldtest op die schaal gebeurt. Goedkopere tarieven Maar liefst 250 gezinnen waren bereid om deel te nemen aan de veldtest. Met intelligente huishoudtoestellen en slimme elektriciteitsmeters wordt hun energieverbruik geoptimaliseerd. De gezinnen bepalen zelf wanneer het toestel zijn taak moet hebben uitgevoerd, zegt Wim Cardinaels. Binnen de door de gebruiker vastgelegde grenzen start Linear het toestel. Zo kunnen we inspelen op de actuele netbelasting en de beschikbaarheid van bijvoorbeeld wind- en zonne-energie. Bij een groep van 60 gezinnen worden geen slimme toestellen geïnstalleerd, maar stellen we wel een Home Energy Management System met draagbaar en draadloos beeldscherm ter beschikking. De bewoners kunnen daarop zelf het energieverbruik van individuele toestellen aflezen en zien wanneer de energietarieven het goedkoopst zijn. De onderzoekers willen namelijk ook nagaan hoe eindgebruikers reageren op prijssignalen. De smartgrid-technologie van Linear helpt gebruikers om hun energiefactuur onder controle te houden. Daarnaast wordt ook het dagelijkse energieverbruik met normaal gezien een ochtend- en avondpiek afgevlakt, waardoor de belasting op het elektriciteitsnet kan verminderen. Overschakelen op zo n nieuw energiepatroon vraagt natuurlijk wel een gedragswijziging van de gezinnen, zegt Wim Cardinaels. In het begin van de veldtest zal elke deelnemer ongetwijfeld enthousiast meedoen. Het Linear-project onderzoekt hoe deelnemers hun gedragswijziging volhouden voor de verschillende vormen van interactie en op 3 n de toekomst zal er veel meer hernieuwbare energie naar het elektriciteitsnet stromen. Om die goed in te passen in het net en optimaal te benutten, zijn intelligente toestellen nodig. EnergyVille, een samenwerking tussen VITO en de KU Leuven, test momenteel bij 250 gezinnen zo n slim energienetwerk of smart grid uit. Wim Cardinaels van VITO/EnergyVille: We helpen de Vlaamse innovatie en industrie op de kaart te zetten.

4 In 2020 internationaal meespelen 4 EnergyVille coördineert Linear en vormt samen met iminds en imec het onderzoeksconsortium. Nutsbedrijven en industriële partners Eandis, Infrax, Telenet, Belgacom, Fifthplay, Laborelec, Miele, Siemens, EDF Luminus en Viessmann nemen de marktgerichtheid van het onderzoek ter harte en werken mee aan de realisatie van het project. De veldtest loopt nog tot midden Dan zullen de partners een aantal aanbevelingen en conclusies formuleren. Hoe heeft de veldtest het energienet beïnvloed? Weegt de energiebesparing op tegen de investeringen? Met de resultaten van Linear willen de partners daarna demonstratieprojecten opzetten op de schaal van een stad of regio. Het doel: smart grids tegen 2020 laten doorbreken in Vlaanderen. Dat traject geeft de Vlaamse bedrijven de kans om zich te profileren en tegen 2020 internationaal mee te spelen, besluit Wim Cardinaels. Meer info: Energyville bouwt mee aan duurzame toekomst Op 25 juni 2013 presenteerde EnergyVille met het event Your road to EnergyVille zijn visie op de toekomst van de energietechnologie in Vlaanderen en Limburg. Als Europees erkend studiecentrum van de KU Leuven, VITO en imec wil EnergyVille hét referentiepunt voor hernieuwbare energie worden. EnergyVille specialiseert zich in geavanceerd duurzame-energieonderzoek en intelligente energiesystemen zoals smart grids en warmtenetten voor industrie en steden. Daarbij speelt de samenwerking tussen topcentra en industrie in Europa, in het kader van het Europese EIT-KIC InnoEnergy, een belangrijke rol. Ook het nieuwe gebouw van EnergyVille op de oude mijnsite van Waterschei wordt een knap staaltje van duurzaamheid. Het streeft naar een BREEAM Excellent -certificering: een minimale milieu-impact met een hoge gebruikerstevredenheid. Het gebouw wordt dan ook volledig energieneutraal. EnergyVille gooit ook buiten Europa hoge ogen. Op 8 juli 2013 tekende het samen met de Technische Universiteiten van Nederland en de University of Texas een intentieverklaring voor meer samenwerking. Die intentieverklaring past in het kader van de handelsmissie door minister-presidenten Peeters en Rutte bij bedrijven en instellingen in Texas en Californië. Chris Kuhlman welke manier die gedragswijziging het elektriciteitssysteem ten goede komt. Er is een helpdesk waar de deelnemers met vragen terechtkunnen. Meer info: EnergyVille - NB SEMINARIE ENERGIEOPSLAG Brussel 10 oktober 2013 Kan energieopslag nu reeds toegepast worden? Hoe wordt uw bedrijf er beter van? Met o.m. Koen Vanthournout, onderzoeker LINEAR-VITO Meer info:

5 INTERNATIONALE KENNISUITWISSELING SCHRAAGT NIEUW GENTS KLIMAATPLAN Vlaamse Smart Cities worden concreet M eer dan de helft van de totale wereldbevolking leeft straks in steden; in Europa ligt dat aandeel nog aanzienlijk hoger. Steden moeten dus slimmer worden om alle inwoners veilig en gezond te laten leven, bereikbaar te zijn en een duurzame energie- en watervoorziening te garanderen. De Vlaamse steden maken zich op voor zo n slimme toekomst. In Gent helpt VITO het stadsbestuur bij het uittekenen van een klimaatplan. Guy Vekemans van VITO: Slimme steden zijn een hefboom om onze samenleving duurzamer te maken. Guy Vekemans van VITO: Een belangrijk aandachtspunt is bijvoorbeeld de manier waarop een stad met energie omgaat, zonder negatieve invloed op het milieu en de levenskwaliteit van haar bewoners. Een slimme stad heeft ook een smart grid. Zo n intelligent elektriciteitsnetwerk wordt gebruikt om productie en distributie van energie te optimaliseren en om groenere energievoorziening mogelijk te maken. Een slim net zorgt ook voor een betere koppeling van vraag en aanbod. Ook de stadsbewoners krijgen hierbij een actievere rol. Nieuwe businessmodellen VITO begeleidt enkele steden in hun transitie naar slimme stad. In die proefprojecten staat het transitiedenken centraal. De projecten mogen niet los gezien worden van de langetermijnvisie die we voor ogen hebben, zegt Guy Vekemans. We werken aan nieuwe businessmodellen om smart cities te implementeren. Zo zijn er innovatieve energiediensten in ontwikkeling voor renovatie van gebouwen, voor afstemming van energievraag en -aanbod... De marktintroductie van technologie en diensten is de kernactiviteit van de KIC InnoEnergy, een Europees instrument binnen Horizon EnergyVille (VITO en de KU Leuven) leidt hierbij het thema Intelligent and energy efficient cities and buildings, samen met onder meer TNO, Eandis en TU Eindhoven. Samenwerking met overheden, bedrijven, investeerders, middenveld en burgers is bijvoorbeeld cruciaal in slimme steden. Omdat de budgettaire slagkracht van heel wat steden en gemeenten zelf beperkt is, moeten ze ook prioritaire projecten bepalen en financiële middelen bundelen. Met zulke innovatieve proefprojecten op stedelijk niveau kunnen we zaken uittesten die met labotests niet mogelijk zijn. Denk maar aan de schaalgrootte of de betrokkenheid van de eindgebruiker. Stedelijke innovatieprojecten zijn dus echt living labs. Steeds meer steden engageren zich om hun broeikasgasemissies terug te schroeven en hun leefbaarheid te vergroten. Zowel in het Europese als Vlaamse beleid is duurzame stedelijkheid een prioriteit. Door een compacte structuur en hoge bevolkingsdichtheid hebben duurzaamheidsmaatregelen in een stad immers een groter effect. Smart cities zijn het ultieme doel. Maar aan welke eisen moet zo n slimme stad beantwoorden? 5

6 Burgemeestersconvenant In Gent gaat STEP-UP op zoek naar innovatieve oplossingen voor een integraal energiebeleid op stads-, wijk- en gebouwniveau. Samen met bewoners en gebruikers van de wijk Sint-Amandsberg - Dampoort zal men onderzoeken welke ingrepen kunnen leiden tot duurzame wijken woningrenovatie, energiezuinig transport, een vermindering van de CO2-uitstoot en bestrijding van energiearmoede. De conclusies zullen de basis vormen voor een nieuw klimaatplan voor de stad en leiden tot concrete projecten om Sint-Amandsberg op termijn klimaatneutraal te maken, zegt Guy Vekemans. STEP-UP slaat ook de brug naar andere initiatieven. Eerder ondertekenden ruim Europese steden een burgemeestersconvenant. Daarmee engageren ze zich tot een verregaande vermindering van de CO2-emissies via energie-efficiëntie en hernieuwbare energie. In het kader van dat convenant zullen we via een lerend netwerk de komende twee jaar concrete ervaringen uit STEP-UP uitwisselen met andere Vlaamse en Europese steden, aldus Guy Vekemans. Hopelijk kunnen we dan ook in Vlaanderen binnenkort enkele grote innovatieve investeringsprojecten in dat kader zien ontplooien. Het Vlaamse Smart Energy Cities netwerk, het lerend netwerk voor Vlaanderen, zal in het najaar van 2013 officieel starten. Met de steden Antwerpen, Genk, Hasselt, Mechelen, Oostende en Leuven zette VITO al concrete samenwerkingstrajecten op; ook Kortrijk toont interesse om aan te sluiten. Stad Gent 6 In het kader van Strategies Towards Energy Performance and Urban Planning of STEP-UP werken VITO (met EnergyVille), de stad Gent en Eandis een nieuw klimaatplan uit. STEP-UP is een grootschalig project dat eind 2012 door de Europese Commissie in haar oproep voor energy city planning geselecteerd werd voor financiële steun. Het project bundelt de energieambities van vier NoordEuropese havensteden: Glasgow, Riga, Göteborg en Gent, vertelt Guy Vekemans. Die vier steden zullen via het project hun huidige energiedoelstellingen vertalen in concrete maatregelen die zowel technisch, economisch als sociaal een meerwaarde zijn.

7 Een nieuwe beslissingsaanpak: hoe duurzaam is de stad? De tools moeten steden en projectontwikkelaars helpen om hun beslissingen te onderbouwen. Tabula is bijvoorbeeld een webtool die kennis over Europese gebouwentypologieën integreert: een set modelgebouwen met karakteristieke energetische kenmerken die een bepaalde bouwperiode en een gebouwtype vertegenwoordigen. Met de webtool kan men energieadviezen genereren, het woningpatrimonium van een land of regio beoordelen en de woningbestanden van verschillende landen met elkaar vergelijken. VITO beschikt momenteel over meer dan twintig analysemethodieken die bepaalde deelaspecten van de stedelijke omgeving evalueren. Door die tools samen te brengen kunnen we allerlei stedelijke data aan elkaar koppelen, zegt Guy Vekemans. Een slimme koppeling van stedelijke data is cruciaal omdat de beschikbaarheid van die informatie enorm toeneemt door de innovaties in IT en sensortechnologie. Tegelijk vervlechten we ook verschillende VITO-competenties: mobiliteit, energie-efficiënte en duurzame gebouwen, intelligente energienetwerken, ruimtelijke modellering, binnenluchtkwaliteit, materiaaltechnologie, duurzaamheidsbeoordelingen, transitiemanagement... Onze nieuwe taskforce DUS! (Drivers of Sustainability) voegt al die competenties samen, zoekt naar geïntegreerde oplossingen en past helemaal binnen die globale transitieaanpak. Meer info: 7 Energie, mobiliteit, groen in de stad, stadsplanning Een slimme stad moet verschillende duurzaamheidsaspecten, technologieën, onderzoeksen beleidsdomeinen integreren. Pilootprojecten zoals STEP-UP bekijken al die dimensies van duurzaamheid tegelijk. Om die totaalaanpak te ondersteunen integreert VITO een waaier aan tools uit verschillende kennisdomeinen tot beslissingsondersteunende instrumenten.

8 BELEID EN WETENSCHAP WERKEN STEEDS NAUWER SAMEN We willen de industrie zuurstof geven V 8 eel natuurlijke grondstoffen tellen Vlaanderen en Europa niet; ook elders in de wereld neemt de druk op grondstoffen toe. Reden te meer om alternatieven zo goed mogelijk te benutten. Industrie, overheid en wetenschap maken daarom werk van de groene kringloopeconomie, die draait op hergebruik van materialen en recyclage van grondstoffen. VITO en de OVAM sloten een samenwerkingsovereenkomst om de doorbraak van een groene kringloopeconomie te versnellen. Ze vullen elkaar aan in het ondersteunen van bedrijven die de omslag willen maken naar duurzaam materialenbeheer, of meerwaarde willen creëren uit het slim omspringen met materialen. De druk op schaarse grondstoffen is duidelijk voelbaar. De materiaalkosten vertegenwoordigen een steeds groter en onvoorspelbaar aandeel in de bedrijfsuitgaven en wegen dus meer dan vroeger door in de kostprijs van producten. Daarnaast zijn er ook maatschappelijke kosten, door de grote milieu-impact die het gebruik van heel wat grondstoffen en materialen met zich meebrengt. Het behoeft geen betoog: we moeten heel anders met grondstoffen en materialen omgaan. De groene kringloopeconomie vormt de oplossing: een duurzame economie die meerwaarde creëert met een zo laag mogelijk grondstof-, energie-, materiaalen ruimtegebruik en een zo beperkt mogelijke impact op milieu en natuur. Eco-innovatie en cleantech bieden reële kansen In 2011 sloten VITO en de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) de samenwerkingsovereenkomst Partners voor een groene kringloopeconomie. De samenwerking focust op een verhoging van de eco-efficiëntie en eco-innovatie in het Vlaamse bedrijfsleven. De OVAM en VITO gaan niet alleen samen onderzoeks- en demonstratieprojecten uitvoeren, maar bouwen ook aan platformen om initiatieven uit de industrie zuurstof te geven. Beide partners vinden elkaar wonderwel in het domein van het duurzame materialenbeheer. Rik Ampe van VITO: VITO en de OVAM werken al langer intensief samen. Maar sinds de start van de samenwerkingsovereenkomst hebben we elkaar echt gevonden in het afval- en materialenbeheer, dat steeds complexer wordt. VITO kijkt vooral naar hoe ze de OVAM kan ondersteunen in het uitrollen van het Vlaamse materialenbeleid. De OVAM volgt de wetenschappelijke ontwikkelingen bij VITO nauwgezet op. Samen zoeken we naar de kansen die eco-innovatie en cleantech bieden. Die nieuwe trends helpen immers niet alleen om de efficiëntie van onze productieprocessen te verhogen. Ze kunnen ook de totale milieuimpact die verbonden is aan onze maatschappelijke behoeften, substantieel verlagen. Milieuvriendelijke bouwelementen Om onze voetafdruk op het vlak van materialen te kunnen verlagen moet die milieu-impact eerst en vooral in kaart worden gebracht. Voor bouwmaterialen ontwikkelden de OVAM en VITO het voorbije jaar al een nuttig instrument: de bouwmaterialenmethodiek. John Wante van de OVAM: De bouwmaterialenmethodiek is een meetinstrument om de milieu-impact van gebouwelementen met elkaar te vergelijken: verschillende varianten van buiten- en binnenmuren, platte en hellende daken, ramen, vloeren De milieu-impact van een gebouw laat zich immers niet alleen voelen in het energiegebruik tijdens de gebruiksfase. Ook de impact die is verbonden met de winning, de productie, het transport en de afbraak van de materialen vervat in een gebouw, weegt door op vele fronten:

9 klimaatverandering, verzuring van de bodem, waterverontreiniging, ozonaantasting, uitputting van de natuurlijke grondstoffen, toxiciteit, fijnstofvorming, landgebruik enzovoort. Al die milieu-impactcategorieën werden in de methodiek opgenomen. Het onderzoek gebeurde via een gekwantificeerde methode op basis van een levenscyclusanalyse (LCA) en moet resulteren in een gebruiksvriendelijke tool voor architecten of bouwheren. Met de tool kunnen ze in één oogopslag zien welk gebouwelement het milieuvriendelijkst is. Een transitie zeker op het vlak van materialengebruik vergt een integrale kijk op onze samenleving. Het gaat niet langer alleen om de technologie op zich, maar ook om de economische en maatschappelijke impact daarvan. Ook in dat domein beweegt heel wat in Vlaanderen. Met het Vlaams Materialenprogramma engageerden 33 partijen uit overheid, industrie, kennisinstellingen en maatschappelijk middenveld zich om werk te maken van een groene kringloopeconomie. Het Vlaams Materialenprogramma moet Vlaanderen tegen 2020 naar de top vijf van Europese regio s loodsen op het vlak van duurzaam materialenbeheer. Eén van de drie pijlers is het lerend netwerk Plan C, dat als informeel netwerk mee geïnitieerd werd door de OVAM. In 2012 werd de vzw Plan C opgericht als zelfstandige organisatie; ze wordt mee ondersteund door VITO. Vanuit Plan C wil men de langetermijnvisie van het materialenbeleid aanscherpen en toetsen via experimenten. Plan C wil doorbraken in duurzaam materialenbeheer versnellen via visievorming, het activeren van een lerend netwerk en het ondersteunen van transitie-experimenten. Zowel voor de OVAM als voor VITO vormt dat een leerschool om innovatie op gang te brengen. Digital manufacturing Eén van de doorbraakprojecten van Plan C is imade, zegt John Wante. imade ondersteunt de uitbouw van een netwerk van dienstencentra voor digital manufacturing. Die term vat begrippen samen zoals rapid prototyping, 3D-printing, digitale, cloud- en additieve fabricage. Die zullen het volgende decennium gegarandeerd een ommekeer teweegbrengen in de productieprocessen en de product to market -keten. Op basis van 3D-ontwerpen op de computer kan men heel snel een afgewerkt product fabriceren. We stappen hierbij af van massaproductie en evolueren naar digitaal maatwerk. De voordelen als die technologie juist wordt toegepast? Meer waarde door maatwerk, minder materiaalgebruik, meer mogelijkheden om modulair te ontwerpen, een langere levensduur van het product Bovendien wordt de technologie in ijltempo goedkoper. Dat soort dienstverlening moeten we naadloos doen aansluiten bij de ambitie om Vlaanderen binnen te loodsen in het tijdperk van produceren en consumeren in gesloten kringlopen die voor onbepaalde tijd meerwaarde kunnen genereren. Hoogwaardige materialen als nieuw onderzoeksthema VITO focust met haar materialenprogramma ook op de recyclage van zeldzame, hoogwaardige materialen. De kennis om zulke materialen efficiënt in de kringloop te houden, staat nog in haar kinderschoenen. Maar VITO en de OVAM zijn vastbesloten om ook rond dat thema de banden aan te halen. Het is nog onvoldoende geweten hoe zeldzame en voor Europa vaak strategische materialen in Vlaanderen circuleren, zegt Rik Ampe. Vaak gaat het om heel kleine hoeveelheden, die moeilijk van andere materialen te scheiden zijn. Daardoor is het ook nog niet helemaal duidelijk of die zeldzame materialen nog hoogwaardig kunnen worden ingezet. Die aspecten willen we in de toekomst samen met de OVAM bestuderen. De samenwerkingsovereenkomst dient dus niet alleen om het bestaande materialenbeleid te ondersteunen, maar ook om nieuwe horizonten te verkennen. Laat die bredere kijk nu net het basisingrediënt zijn om de transitie die wij voor ogen hebben een groene kringloopeconomie in gang te zetten. Meer info: Transitie-experimenten

10 SHARED RESEARCH CENTER BIOBASED AROMATICS VOOR DUURZAAMHEID EN JOBS Nieuw onderzoeksplatform wil aromaten uit groene reststromen puren B 10 egin 2013 ging het Shared Research Center Biobased Aromatics van start, een initiatief van de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO), de Green Chemistry Campus en VITO. Dat platform wil de productie van aromaten uit biomassa en hernieuwbare reststromen aanzwengelen, als volwaardig alternatief voor petroleum en schaliegas. Ludo Diels van VITO: We mikken op duurzaamheid en jobs. Biomassa is één van de belangrijkste hefbomen om klimaatdoelen te realiseren en het gebruik van fossiele brandstoffen terug te dringen. Het bouwt mee aan de transitie naar een op hernieuwbare grondstoffen gebaseerde economie: de biobased economy. Biomassa vindt hierbij niet alleen een hoogwaardige toepassing in biobrandstoffen, maar ook in allerlei polymere materialen. Voorbeelden daarvan zijn polypropyleen en polyethyleen, grondstoffen voor wasmiddelen of kunstvezels. Eén van de basisbestanddelen voor die waaier aan chemische basisstoffen zijn cyclische moleculen of aromatische verbindingen. Tot voor kort werden die stoffen alleen uit petroleum gehaald. De gedeeltelijke vervanging van olie door schaliegas zorgt ervoor dat er een tekort kan ontstaan aan die aromatische verbindingen. Ludo Diels van VITO: De markt voor aromaten groeit jaarlijks met 5 à 10 procent. Toch hinkt het aanbod achterop. Dat komt omdat petroleum stilaan uitgeput raakt en het relatief goedkope schaliegas een snelle opmars maakt. In tegenstelling tot fossiele olie voorziet schaliegas onvoldoende in aromaten. Als we ervan uitgaan dat het gas 30 procent van de fossiele olie zal vervangen, ontstaat er een wereldwijd tekort aan aromaten. Niet alleen vanuit ecologisch standpunt, maar ook vanuit economisch standpunt wordt het dus steeds interessanter om biogebaseerde aromaten te ontwikkelen en te commercialiseren. Nog beter want veel duurzamer wordt het als we daarvoor agroreststromen gebruiken. Pilootfabriek Aromaten uit agroreststromen bieden perspectieven. Om die kansen te verzilveren hebben VITO, TNO en de Green Chemistry Campus het Shared Research Center Biobased Aromatics opgericht. Ambitie is om binnen vijf jaar tot de wereldtop te behoren van onderzoekscentra in dat domein. Biogebaseerde aromaten kan men op verschillende manieren aanmaken. Maar twee lijken ons het meest belangrijk, zegt Ludo Diels. Door fermentatie van cellulose uit graan of suikerbieten of door het breken van ligninemoleculen uit bijvoorbeeld stro of houtafval, een grondstof die overvloedig beschikbaar is. TNO en haar Nederlandse partners leggen zich toe op de eerste mogelijkheid, terwijl VITO de tweede piste onderzoekt. Daarvoor willen we met bijna alle Vlaamse universiteiten samenwerken. Omdat de chemische industrie nu al grote interesse toont voor biogebaseerde aromaten, denkt het Shared Research Center ook aan een productie-eenheid. In Gent willen we een piloot-fabriek opstarten om organische reststromen uit de landbouw te splitsen in cellulose en lignine. De cellulose zou dan verwerkt worden in een pilootfabriek in Bergen-op-Zoom en de lignine in een Antwerpse pilootfabriek. Voor dat plan krijgen we alvast de steun van Flanders Innovation Hub for Sustainable Chemistry (FISCH). Het project is niet alleen heel innovatief, het kan ook veel jobs opleveren. Door die bioaromaten beschikbaar te stellen zullen bestaande chemiebedrijven hun activiteiten kunnen aanpassen of uitbreiden en zullen andere bedrijven door de regio worden aangetrokken. Agrofood- en chemische industrie De kansen die het Shared Research Center ziet, sluiten aan bij de ambities van de partners die het wil bedienen: internationale, toonaangevende spelers uit de agrofooden chemische industrie. Zij vertegenwoordigen zowel de aanbod- als vraagzijde in de biomassaketen. Het gaat dus zowel om aanbieders die reststromen willen valoriseren als technologische bedrijven die uit die reststromen groene bouwstenen halen. Ook kan men die bouwstenen gebruiken voor de productie van hoogwaardige biogebaseerde chemicaliën, materialen en coatings. In het najaar van 2013 zal duidelijk zijn welke partijen daadwerkelijk zullen deelnemen aan het Shared Research Center, zegt Ludo Diels. Het platform zal een belangrijke rol spelen voor de chemische sector in Vlaanderen en de hele megachemiecluster tussen Vlaanderen, Nederland en Noordrijn-Westfalen. Niet alleen om internationaal de leiderspositie te behouden die de Vlaamse chemie vandaag inneemt. Maar ook het behoud van jobs, zekerheid op het vlak van energievoorziening en de overgang naar een duurzamere samenleving zijn drijfveren. Meer info: Green Chemistry Campus

11 VLAANDEREN BESCHERMT 46 EUROPESE NATUURTYPES Beslissingstool geeft sectoren inspraak in natuurbeleid S De laatste decennia sprongen we niet zorgvuldig genoeg om met de natuur. Heel wat leefgebieden voor planten en dieren zijn daardoor verdwenen. Bovendien gaat ook de kwaliteit van de gebieden achteruit door verontreiniging, verdroging, versnippering Heel wat dieren en planten krijgen het daardoor moeilijk. Om de toekomst van Europa s kwetsbaarste dier- en plantensoorten en habitats te verzekeren, riep Europa het Natura 2000-netwerk in het leven. In de Natura 2000-gebieden of speciale beschermingszones nemen alle lidstaten van de Europese Unie maatregelen om de Europese soorten en hun leefgebieden ook in de toekomst kansen te geven. Dat doen ze samen met de gebruikers van die gebieden. Proces stroomlijnen Per speciale beschermingszone van het Natura 2000-netwerk worden instandhoudingsdoelstellingen (IHD s) geformuleerd voor kwetsbare Europese soorten en leefgebieden. De IHD s bepalen onder meer welke habitattypes zich binnen de speciale beschermingszones moeten kunnen ontwikkelen. Voor Vlaanderen zijn een veertigtal habitattypes aangeduid, gaande van vochtige heide over veenbossen tot schrale hooilanden. Guy Engelen van VITO: De toekenning van habitattypes aan speciale beschermingszones is geen sinecure. De beschikbare open ruimte in Vlaanderen staat onder grote druk, waardoor ecologische en economische belangen nogal eens botsen. Daarom ontwikkelden het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB), het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) en VITO de OptimalisatieTool. Dat modelplatform en softwareinstrument moet het IHD-proces stroomlijnen. In het proces zijn immers tal van stakeholders betrokken: VOKA, de drinkwatermaatschappijen, de Boerenbond, Natuurpunt, het departement Mobiliteit en Openbare Werken RuimteModel Vlaanderen Oorspronkelijk was het de bedoeling om de habitattypes op basis van een consensus per gebied toe te kennen, maar dat bleek al snel een onmogelijke opdracht. Daarom rees het idee om de toekenning modelmatig aan te pakken. We vertrokken hiervoor van het RuimteModel Vlaanderen dat VITO ontwikkeld heeft. In dat model hebben we de Europese habitattypes opgenomen. Het model werd uitgebreid met een ruimtelijke optimalisatiemodule. Het instrument stelt ons nu in staat om de wensen van verschillende betrokken partijen in rekening te brengen. Zo kan men de tool gebruiken om de dichtbevolkte Vlaamse ruimte in te vullen met oog voor de uiteenlopende belangen. De tool laat toe om met een hoge nauwkeurigheid een resolutie van één hectare landgebruik en functies toe te wijzen aan de ruimte. Dat gebeurt volgens een set van vooraf bepaalde ruimtelijke criteria. Precies de criteria maken de OptimalisatieTool bijzonder. Het gaat op de eerste plaats om harde voorwaarden die Europa oplegt. Zo is het niet toegestaan om bestaande habitats op te geven voor andere. Ook moet de kwaliteit van de habitats voldoende kansrijk zijn, zegt Lien Poelmans van VITO. Maar ook de stakeholders konden elk twee ruimtelijke randvoorwaarden toevoegen. De landbouwsector vroeg ons bijvoorbeeld om rekening te houden met de landbouwgevoeligheidskaarten. Die kaarten duiden het relatieve belang aan van landbouwpercelen wanneer die geclaimd worden voor een andere functie. De watermaatschappijen willen vermijden dat natte natuurgebieden overlappen met 11 amen met de andere Europese lidstaten werkt Vlaanderen aan het Europese netwerk van natuurgebieden: Natura Maar liefst 46 verschillende natuurtypes moet Vlaanderen in stand houden. Maar waar in Vlaanderen wordt daar ruimte voor gereserveerd? Een nieuw instrument helpt het natuurbeleid om weloverwogen ruimtelijke beslissingen te nemen. Met onze OptimalisatieTool slaagden we erin een participatief traject voor biodiversiteit uit te tekenen, zegt Guy Engelen van VITO.

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans Vlaamse Complementariteit SET5Y Ronnie Belmans EnergyVille en Campus EnergyVille EnergyVille = samenwerking tussen VITO, KUL en IMEC in onderzoek, ontwikkeling en valorisatie Geïmplementeerd via samenwerkingsovereenkomsten

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille FRIS Duurzame Energie Trekkers: EnergyVille Voorstelling FRIS werkgroep Duurzame Energie Leden FRIS werkgroep Trekker Bouwstenen FRIS-cluster IncubaThor met stimuleringsprogramma KIC InnoEnergy (pre-seed)

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015 Perstekst Inrichting gebouw EnergyVille van start 15 december 2015 Vandaag leggen de aannemers in Thor Park de laatste hand aan de gevel van het energieneutrale gebouw van EnergyVille dat de toekomstige

Nadere informatie

Belfius Smart City Award 2015

Belfius Smart City Award 2015 Belfius Smart City Award 2015 «Stadslab2050 Energie voor het Antwerpse hart» Stad Antwerpen Stadslab2050 (http://stadslab2050.be/) is een stedelijk laboratorium dat de omslag naar een duurzaam Antwerpen

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen. Focus energie en milieu

Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen. Focus energie en milieu Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen Focus energie en milieu Forum 19 juni 2012 1.Beleidsnota: wat is de ambitie? 2.Projecten: wat doen we al? 1. Beleidsnota: Wat is de ambitie? Waarom wil Antwerpen

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Van bouwsector naar woonsector

Van bouwsector naar woonsector Van bouwsector naar woonsector donderdag - 24 04 2014-12:23 Van bouwsector naar woonsector De bouw ondergaat vandaag een grote transformatie: naar een sector die inspeelt op de behoefte aan betaalbare

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving in de Benelux en

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

SILVER. Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop. www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be

SILVER. Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop. www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be SILVER Cradle to Cradle Duurzaamheid staat voorop www.armstrong.nl/plafonds www.armstrong-plafonds.be Cradle to Cradle - de ingeslagen weg Cradle to Cradle is een innovatief concept waarbij productieprocessen

Nadere informatie

Duurzaam bouwen in België

Duurzaam bouwen in België Duurzaam bouwen in België Constitutionele context Federaal: Productbeleid (normen) Regio s: leefmilieu, wonen, rationeel energieverbruik,... 1 Sector 70 000 ondernemingen Vooral KMO Belg: Zelfbouwer >80%

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei

Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei Perstekst Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei Vandaag heeft het personeel van EnergyVille voor het eerst haar nieuwe gebouw betrokken in Waterschei.

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Samen sterk: Klimaatbeleid provincie Antwerpen en haar partners. Dirk Vandenbussche - 4 februari 2015

Samen sterk: Klimaatbeleid provincie Antwerpen en haar partners. Dirk Vandenbussche - 4 februari 2015 Samen sterk: Klimaatbeleid provincie Antwerpen en haar partners Dirk Vandenbussche - 4 februari 2015 1-2/6/2015 Inhoud Beleidscontext Provinciaal klimaatbeleid Samen werken met partners Toekomst 2-2/6/2015

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

PERSMEDEDELING VAN DE VLAAMSE OVERHEID 7 november 2012 VLAAMSE REGERING KIEST VOOR BREED OVERLEG BIJ UITVOERING PLANNEN HAVEN VAN ANTWERPEN

PERSMEDEDELING VAN DE VLAAMSE OVERHEID 7 november 2012 VLAAMSE REGERING KIEST VOOR BREED OVERLEG BIJ UITVOERING PLANNEN HAVEN VAN ANTWERPEN PERSMEDEDELING VAN DE VLAAMSE OVERHEID 7 november 2012 VLAAMSE REGERING KIEST VOOR BREED OVERLEG BIJ UITVOERING PLANNEN HAVEN VAN ANTWERPEN Centraal Netwerk geïnstalleerd Vandaag werd in Antwerpen het

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan.

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan. Gemeente t.a.v. het College van Burgemeester en wethouders Datum: 24-2-2015 verkiezing@smartdatacity.org Aankondiging Slimste Binnenstad van Nederland Bijlage: Toelichting Geacht college, Met genoegen

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Duurzaam door innovatieve materialen en processen

Duurzaam door innovatieve materialen en processen Adres Bergensesteenweg 32 B-1651 Lot Contactpersoon Website Dhr. Stefan Theunis Product Manager Europe www.derbigum.be DERBIPURE : plantaardige grondstoffen voor een wit dak Activiteiten De Belgische onderneming

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

10 klimaatmaatregelen voor innovatie

10 klimaatmaatregelen voor innovatie 10 klimaatmaatregelen voor innovatie We hebben als overheid de ambitie om bij de te dragen in Vlaanderen als topregio. Vandaag leven we in een context van beperking. Van meer, met minder. En nóg meer met

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 Het eco-systeem De scheikundige industrie is de grootste Vlaamse economische

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO DETAILED CURRICULUM MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO Innovatie is noodzakelijk om in de huidige hyper-competitieve, internationale en volatiele markt continuïteit te kunnen verzekeren.

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Bouw met lef, bouw voor het leven

Bouw met lef, bouw voor het leven Bouw met lef, bouw voor het leven De nieuwe aanpak Energie-efficiënt en duurzaam. Dat is de toekomst van de bouw en installatietechniek. De nieuwe aanpak is intelligent bouwen. Kennis en techniek zijn

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren,

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID ACV Studiedag Industrie 18 februari 2014 Mijnheer de Voorzitter

Nadere informatie

College van 23 oktober 2015

College van 23 oktober 2015 College van 23 oktober 2015 Stad en haven investeren 350 miljoen euro in leefbaarheid en mobiliteit...2 Kom Slim naar Antwerpen tijdens de grote wegenwerken (SW A234 nr. 08845)...5 Stad en haven investeren

Nadere informatie

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Wim Cardinaels Wat is VITO» Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek» Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Onderzoek op maatschappelijke uitdagingen Minder afhankelijk fossiele brandstoffen

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten.

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie Innovaties Participanten Initiatiefnemers Participeren in innovatie Word participant Voordelen participatie Marktrijpe innovaties Toepassingsgericht Energiebesparing

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Johan Hellings voorzitter Zorgvernieuwingsplatform ViA Ronde Tafel, Brussel, 18 februari 2013 Flanders Care Bredere kader = Gekaderd in doorbraak warme samenleving

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Capteren en opslaan van thermische energie

Capteren en opslaan van thermische energie Capteren en opslaan van thermische energie Koen Allaerts koen.allaerts@energyville.be Agenda Hybride systemen Wat? Werking Voorbeeld Thermische energieopslag Trends Laatste ontwikkelingen Warmtepompsysteem

Nadere informatie

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN?

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? Een Grundfos pump audit creëert duidelijkheid Is duurzaamheid één van de doelstellingen in uw organisatie? Steeds meer bedrijven en (semi-)

Nadere informatie

Kabinet Ingrid Lieten, viceminister-president van de Vlaamse Regering Vlaams minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en

Kabinet Ingrid Lieten, viceminister-president van de Vlaamse Regering Vlaams minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en Sociale Innovatie: achtergrond conceptnota Innovatiecentrum Vlaanderen VR innovatie moet bijdragen tot het aanpakken van de grote maatschappelijke en economische uitdagingen challenge driven wetenschappelijke

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Op mondiaal niveau werd in 2012 de Wereldconferentie Duurzame Ontwikkeling georganiseerd. Op basis van de uitkomst van deze

Op mondiaal niveau werd in 2012 de Wereldconferentie Duurzame Ontwikkeling georganiseerd. Op basis van de uitkomst van deze Dames en heren, In 1987 werd duurzame ontwikkeling in een rapport van een commissie van deskundigen onder leiding van mevr. Brundtland, de eerste vrouwelijke premier van Noorwegen en directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie,

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL EDIAAL is een programma van Energy Delta Institute dat zich toelegt op het verzamelen, bewerken en ontsluiten van onafhankelijke, toepasbare

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Vlaams minister-president Geert BOURGEOIS Opening VLAAMSE KLIMAATTOP Brussel, 19 april 2016 9

Vlaams minister-president Geert BOURGEOIS Opening VLAAMSE KLIMAATTOP Brussel, 19 april 2016 9 Vlaams minister-president Geert BOURGEOIS Opening VLAAMSE KLIMAATTOP Brussel, 19 april 2016 9 ENKEL HET GESPROKEN WOORD TELT Geachte Voorzitter van het Vlaams Parlement, Geachte collega ministers en parlementsleden,

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen dhr. Arne Oosthuyse projectcoördinator Voka - Kamer van Koophandel O-Vl. VON-sessie: Allochtoon ondernemerschap in Vlaanderen Donderdag 9 juni 2011 Huis van de

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014 Stuur uw vragen naar: +32 470 533 966 Peter Tom Jones Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven Bijdrage Peter Tom Jones Dr. Ir. Peter Tom Jones (IOF Onderzoeksmanager

Nadere informatie

Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011

Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011 Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011 Smart Grids Flanders Industrieel platform met als doel commerciële doorbraken & een internationaal competitief

Nadere informatie